विकिपिडिया newiki https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता ढाँचा ढाँचा वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता पोर्टल पोर्टल वार्ता मस्यौदा मस्यौदा वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्तालाप Event Event talk 0 804 1393795 1386928 2026-11-03T17:36:25Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393795 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=नोभेम्बर २०२५}} {{Pp|1=महत्वपूर्ण पृष्ठ भएकोले|small=yes}} {{छोटो विवरण|दक्षिण एसियामा रहेको एक देश}} {{Infobox country | conventional_long_name = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल | common_name = नेपाल | native_name = | image_flag = Flag of Nepal.svg | flag_type = [[नेपालको झन्डा|‍झन्डा]] | alt_flag = | flag_border = no | flag_size = 95px | image_coat = Emblem of Nepal.svg | alt_coat = | symbol_type = [[नेपालको निसानछाप|निसानछाप]] | national_motto = [[जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी]] ([[संस्कृत]]) <br/> "आमा र जन्मभूमि स्वर्गभन्दा ठुला हुन्छन्" {{collapsible list |title={{nowrap|अन्य आदर्श वाक्यहरू:}} |titlestyle=background:transparent;color:inherit;text-align:center; |liststyle=text-align:center;white-space:nowrap; |{{native phrase|ne|हिमाल, पहाड, तराई: कोही छैन पराई|italics=off}} }} | national_anthem = [[सयौँ थुङ्गा फूलका हामी|सयौँ थुँगा फूलका हामी]]<br/><center>[[चित्र:Sayaun Thunga Phool Ka (instrumental).ogg]]</center> | image_map = {{switcher|[[File:Nepal (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]{{Legend|#336830|नेपालको अवस्थिति}} {{Legend|#61E760|[[कालापानी|दावी गरिएको तर नियन्त्रिण नभएको क्षेत्र]]}}|विश्वको नक्सामा नेपाल|[[File:Map of Nepal (Political and Administrative).jpg|upright=1.15|frameless]]|नेपालको प्रशासनिक नक्सा}} | map_width = 220px | alt_map = नेपाललाई प्रस्तुत गरिएको एउटा पृथ्वीको चित्र | official_languages = [[नेपाली भाषा|नेपाली]]<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/153570-1530925500.html |title=नेपाली भाषा र स्तरवृद्धिको अवस्था |last=प्याकुरेल |first=भवनाथ |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14}}</ref> | national_languages = [[नेपालमा बोलिने भाषाहरू|१२४ भाषाहरू]]<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2016-12-19/20161219073013.html |title=हाम्रो अपेक्षित भाषानीति |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214005417/https://ekantipur.com/ampnews/2016-12-19/20161219073013.html |archive-date=2021-12-14 }}</ref><br />{{small|}} | demonym = [[नेपाली]] | capital = [[काठमाडौँ]]<ref name="राजधानी">{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/151524-1528882800.html |title=काठमाडौँ : सहर न सुविधा |last=पोखरेल |first=विश्वमणि |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14}}</ref> | coordinates = {{Coord|28|10|N|84|15|E|region:NP_type:country|display=inline,title}} | largest_city = राजधानी | government_type = [[सङ्घीयता|सङ्घीय]] [[संसदीय व्यवस्था|संसदीय]] [[गणतन्त्र]] | leader_title1 = [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_name1 = [[रामचन्द्र पौडेल]] | leader_title2 = [[नेपालको उपराष्ट्रपति|उपराष्ट्रपति]] | leader_name2 = [[राम सहाय यादव]] | leader_title3 = [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | leader_name3 = [[बालेन शाह]] | legislature = [[नेपालको सङ्घीय संसद]] | upper_house = [[राष्ट्रिय सभा (नेपाल)|राष्ट्रिय सभा]] | lower_house = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] | area_km2 = १४७,५१६ | area_sq_mi = ५६,९५६ | area_rank = ९४औँ | percent_water = २.८ | population_census = २,६४,९४,५०४<ref>{{Cite web |url=https://samudrapari.com/2012/11/46456/ |title=नेपालको जनसङख्या २ करोड ६४ लाख ९४ हजार ५०४ |date=2012-11-26 |website=समुद्रपारी |language=नेपाली |accessdate=2021-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214005417/https://samudrapari.com/2012/11/46456/ |archive-date=2021-12-14 }}</ref> | population_census_year = {{nowrap|वि.सं. २०६८}} | population_estimate_year = वि.सं. २०७९ | population_estimate = {{increase}} २,९१,९२,४८०<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2022/01/26/16431730788562683.html |title=जनगणना २०७८ :नेपालको जनसङ्ख्या २ करोड ९१ लाख ९२ हजार ४ सय ८० घरपरिवार |website=kantipur news |language=नेपाली |accessdate=2022-01-26 }}</ref> | population_estimate_rank = ४९औँ | population_density_km2 = १८० | population_density_sq_mi = ५१८ | population_density_rank = ५०औँ | GDP_PPP = {{increase}} $१२२.६२&nbsp;अर्ब<ref name=imf2>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=70&pr.y=12&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=558&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=आइएमएफ|access-date=15 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/index.php/kinmel/others/230999/ |title=जिडिपी मापनको आधार वर्ष फेरियो, अर्थतन्त्रको आकार बढ्ने |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214005417/https://www.setopati.com/index.php/kinmel/others/230999/ |archive-date=2021-12-14 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/17759/2019-06-23 |title=कुल गार्हस्थ उत्पादन (जिडिपी) भनेको के हाे ? |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2021-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214005427/https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/17759/2019-06-23 |archive-date=2021-12-14 }}</ref> | GDP_PPP_year = सन् २०२१ | GDP_PPP_rank = ८४औँ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} [[अमेरिकी डलर|$]]४,१९९<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = १४४औँ | GDP_nominal = {{increase}} [[अमेरिकी डलर|$]]३६ अर्ब | GDP_nominal_year = वि.सं. २०७८ | GDP_nominal_rank = ९८औँ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} [[अमेरिकी डलर|$]]१,२३६<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_per_capita_rank = १५८औँ | Gini = ०.४७ <!--number only--> | Gini_year = वि.सं. २०७४ | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/120178 |title=अग्लिँदै आर्थिक असमानता |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.globalaawaj.com/archives/28055 |title=नेपालको वर्तमान आर्थिक अवस्था |last=भुसाल |first=हुमराज |website=ग्लोबल आवाज |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14}}</ref> | Gini_rank = ११५औँ | HDI = ०.६०२ <!-- number only --> | HDI_year = वि.सं. २०७६ <!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--> | HDI_change = बढ्दो<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/56665/2020-12-16 |title=मानव विकास सूचकाङ्कमा नेपालको पाँच स्थान सुधार |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214005427/https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/56665/2020-12-16 |archive-date=2021-12-14 }}</ref> | HDI_rank = १४२औँ | sovereignty_type = [[नेपालको एकीकरण|स्थापना]] | established_event1 = [[नेपाल अधिराज्य|अधिराज्य]] | established_date1 = १८२५ असोज १३<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/72864 |title='गोर्खा' इतिहासको घाउ |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/153091/ |title=दुई समकालीन देशहरू : एउटा समृद्ध अर्को अझै अन्योलमा |date=2020-01-13 |website=स्वदेश नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | established_event2 = [[सुगौली सन्धि]]<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/13888 |title=कसरी भयो सुगौली सन्धि ? |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214012421/https://www.himalkhabar.com/news/13888 |archive-date=2021-12-14 }}</ref> | established_date2 = १८७२ फागुन २४ | established_event3 = [[सन् १९२३ को नेपाल-बेलायत सन्धि]]<ref>{{Cite web |url=https://kendrabindu.com/others/121174-1612474366.html |title=१९२३ को ‘नेपाल–बेलायत’ सन्धिलाई किन बनाइयो नेपाल भारतमैत्री ? |website=केन्द्रबिन्दु |language=नेपाली |accessdate=2021-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214040947/https://kendrabindu.com/others/121174-1612474366.html |archive-date=2021-12-14 }}</ref> | established_date3 = १९८० पुस ६ | established_event4 = [[गणतन्त्र दिवस (नेपाल)|सङ्घीय गणतन्त्र]] | established_date4 = २०६५ वैशाख २६ | established_event5 = [[नेपालको संविधान|वर्तमान संविधान]] | established_date5 = २०७२ असोज ३ | currency = [[नेपाली रुपैयाँ|रुपैयाँ]] (रू) | currency_code = एनपीआर | time_zone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +०५:४५ | drives_on = बायाँ | calling_code = +९७७ | cctld = [[डटएनपी]] | today = | coa_size = 130px | map_caption = नेपालको राजनीतिक तथा प्रशासनिक नक्सा | map_caption2 = | iso3166code = एनपी }} '''नेपाल''' (आधिकारिक नाम: '''सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल''') [[दक्षिण एसिया|दक्षिण एसियाली]] [[भूपरिवेष्ठित राष्ट्र|भूपरिवेष्ठित]] राष्ट्र हो। यो देश मुख्यतया [[हिमालय]]मा अवस्थित छ। यो देशको उत्तरमा [[चीन]] र दक्षिण, पूर्व तथा पश्चिममा [[भारत]]को सीमा रहेको छ। नेपालको प्रमुख सहर र राजधानी [[काठमाडौँ]] हो। नेपालको दक्षिणमा तराईको [[तराई|उर्वर समतल क्षेत्र]], उत्तरमा पहाड र हिमाल रहेको छ। संसारका [[विश्वका अग्ला हिमालहरू|सबैभन्दा उच्च १० हिमशृङ्खला]]हरू मध्ये [[नेपालका हिमालहरूको सूची|८ वटा नेपालमा पर्दछन्]], जसमध्ये संसारको सर्वोच्च शिखर [[सगरमाथा]] पनि एक हो। नेपाल बहुजातिय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक राज्य हो, जसको [[आधिकारिक भाषा]] [[नेपाली]] हो। 'नेपाल' नाम पहिलो पटक [[वैदिक काल]]का ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको छ। नेपाल शब्दको उत्पत्ति बारेमा ठोस प्रमाण उपलब्ध नभएतापनि एक प्रसिद्ध किंवदन्ती अनुसार [[मरिची]] ॠषिका पुत्र 'ने' मुनिले पालन गरेको ठाउँको रूपमा यहाँको नाम नेपाल रहन गएको विश्वास छ। राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]ले [[नेपाल अधिराज्य]]को स्थापना गरेका हो। [[राणा वंश|राणाकालीन समय]]मा भारतलाई उपनिवेश राखेको [[बेलायती साम्राज्य|ब्रिटिस साम्राज्य]]सँग नेपालले गठबन्धन गरेको थियो। [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|वि. सं. २०४६ सालको आन्दोलन]] पश्चात् [[संवैधानिक राजतन्त्र]]को नीति अवलम्बन गरिएको थियो। वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते [[नेपालको पहिलो संविधान सभा|पहिलो संविधानसभा]]को ऐतिहासिक बैठकले राजतन्त्रलाई प्रतिस्थापन गर्दै नेपाललाई एक [[सङ्घीयता|सङ्घीय]] लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरेको थियो। वि.सं. २०७२ असोज ३ गते [[नेपालको संविधान २०७२|नेपालको संविधान]] जारी भएपश्चात् प्रशसनिक रूपमा [[नेपालका प्रदेशहरू|सात प्रदेश]]मा विभाजन गरी नेपाललाई एक [[धर्म निरपेक्षता|धर्मनिरपेक्ष]] [[सङ्घीयता|सङ्घीय]] [[संसदीय व्यवस्था|संसदीय]] [[गणतन्त्र]] कायम गरिएको छ। नेपाल सन् वि.सं. २०१२ (ई.सं. १९५५) मा [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ| संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]मा प्रवेश भएको थियो। [[भारत-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि|सन् २००७ (ई.सं.१९५०) मा भारत]] र [[चीन-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि|२०१७ (ई.सं. १९६०) मा चीन]]सँग मित्रता सन्धिमा हस्ताक्षर भएको थियो। नेपालमा [[दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन]] (सार्क) को स्थायी सचिवालय रहेको छ। नेपाल [[असंलग्न आन्दोलन|असंलग्न अभियान]] र [[बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका लागि बङ्गालको खाडीको प्रयास]]को सदस्य पनि हो। [[नेपाली सेना]] दक्षिण एसियामा पाँचौँ ठुलो सैनिक जत्था हो र यिनीहरू आफ्नो [[गोरखाली|गोर्खा]] इतिहास तथा विशेष गरी [[विश्वयुद्ध|विश्व युद्ध]]को समयमा र संयुक्त राष्ट्र शान्ति स्थापना कार्यहरूमा महत्त्वपूर्ण योगदानकर्ता हो। == नामकरण == [[चित्र:Napala in the Allahabad Pillar inscription.jpg|thumb|left|[[समुद्रगुप्त]]को [[प्रयागराज|इलाहाबाद]] स्तम्भ शिलालेखमा [[ब्राह्मी लिपि]]मा लेखिएको 'नेपाल' शब्द।]] नेपालको एकीकरण हुनुभन्दा अघि [[काठमाडौँ उपत्यका]]लाई नेपाल भनेर चिनिन्थ्यो।<ref name=":22" /> नेपाल शब्द चौथो शताब्दी इसापूर्वमा पुरानो [[भारतीय साहित्य|भारतीय साहित्यिक]] ग्रन्थहरूमा देखा पर्छ।<ref name=":22">{{वेब स्रोत|भाषा=नेपाली|शीर्षक=यस्तो छ नेपालको नामाकरणदेखि २०७२ सम्मको इतिहास|युआरएल=http://www.kathmandutoday.com/2015/10/142683.html|वेबसाइट=काठमाडौँ टुडे|प्रकाशक=|मिति=|पहुँचमिति=२४ अक्टोबर २०२०}}</ref> हिन्दु पौराणिक कथा अनुसार नेपालको नाम '''ने''' भन्ने पुरातन हिन्दु ऋषिबाट आएको हो भनेर मानिन्छ।<ref name="Prasad3">{{Cite book|title=The Life and Times of Maharaja Juddha Shumsher Jung Bahadur Rana of Nepal|last=Prasad|first=Ishwari|year=1996|publisher=Ashish Publishing House|location=New Delhi|isbn=817024756X|via=Google Books|url=https://books.google.com/books?id=yEvbH8Fv-boC}}</ref> पशुपति पूर्राणका अनुसार '''ने'''द्वारा सुरक्षित गरिएको स्थानको रूपमा हिमालयको मध्य भागमा रहेको देशलाई नेपाल भनेर चिनिन्थ्यो।<ref name="Prasad3"/> नेपाल महात्म्यका अनुसार, पशुपतिले ने मुनिलाई देशको सुरक्षामा खटाएका थिए।<ref name=Prasad>{{Cite book |title=The Life and Times of Maharaja Juddha Shumsher Jung Bahadur Rana of Nepal|last=Prasad|first=Ishwari|year=1996|publisher=Ashish Publishing House|location=New Delhi|isbn=817024756X|via=Google Books|url=https://books.google.com/books?id=yEvbH8Fv-boC}}</ref> बौद्ध पौराणिक कथा अनुसार, [[मञ्जुश्री]]ले काठमाडौँ उपत्यकामा रहेको दहको पानी [[चोभार]]बाट बाहिर पठाएर बस्ती बसालेको किंवदन्ती पाइन्छ भने '''ने'''ले यहाँ बसोबास गर्ने समुदायको हेरचाह गर्ने घोषणा गरेका थिए।<ref name="Prasad3"/> '''ने''' ऋषिले पालन अर्थात् संरक्षण गरेको हुनाले यो भूभागको नाम नेपाल रहन गएको मानिन्छ।<ref name=":24">{{Cite book|title=History of Nepal: As told by its own and contemporary chroniclers|last=Hasrat|first=Bikram Jit|year=1970|location=Hoshiarpur|page=7}}</ref> नेपाली दस्तावेज अनुसार सन् १३०० ताका तयार पारिएको [[गोपालराजवंशावली|गोपाल राजवंशावली]] र सोही समयका अन्य वंशावलीमा ‘नेपाल’ को व्याख्या पाइँदैन, तर पछि आउने स्थानीय वंशावली (मुख्यतः १८२०–१८८० को समय) मा भने ‘नेपाल’ नामको व्याख्या र विश्लेषण पाउन सकिन्छ।<ref name=":24" /> नर्वेली संस्कृत विद्वान क्रिस्चियन लासेनले, नेपाल, निपा (पहाडको फेद) र आला (अलायको सङ्क्षिप्त प्रत्यय) अर्थात् '''निपालय'''बाट आएको भन्ने कुराको प्रस्ताव गरेका थिए र यसको अर्थ 'पहाडको फेदमा बस्नु' भन्ने हुन्छ।<ref name=":25">{{वेब स्रोत|भाषा=नेपाली|शीर्षक=नेपाल उपत्यकाको उत्पत्ति|युआरएल=http://loksewasahayoginepal.blogspot.com/2015/08/blog-post_83.html?m=1|वेबसाइट=लोकसेवा सहयोगी|प्रकाशक=|मिति=|पहुँचमिति=२४ अक्टोबर २०२०}}</ref> उनले '''ने''' मुनिको संरक्षणबाट नेपाल शब्द आएको हो भन्ने मिथकलाई तथ्यसङ्गत ढङ्गले खारेज गरेका थिए।<ref name=":25" /> फ्रान्सेली विद्वान [[सिल्भा लेभी]]ले लासेनको सिद्धान्तमाथि असन्तुष्टि जनाएका थिए र आफूले कुनै पनि प्रस्ताव जारी भने गरेका थिएनन्।<ref name=":25" /> उनका अनुसार ‘नेवार’ शब्दको उत्पत्ति ‘नेपाल’ बाट भएको हो, या त स्थानीय नाम संस्कृतिकरणद्वारा ‘नेपाल’ भएको हो भन्ने मान्यता राखेका थिए।<ref name=":25" /> '''नेपा''' तिब्बती-बर्मेली शब्द हो जुन '''ने''' (गाईवस्तु) र '''पा''' (संरक्षक) मिलेर बनेको छ भन्ने कुराको प्रस्ताव पनि गरिएको छ र यसले उपत्यकाका प्रारम्भिक बासिन्दाहरू गोपाल (गोठालाहरू) र महिस्पाल (भैँसी बथान) थिए भन्ने कुरा झल्काउँदछ।<ref name=":25" /> निष्कर्षमा, सिल्भा लेभी, राल्फ टर्नर र [[बाबुराम आचार्य]] लगायतका विद्वानहरू नेपाल शब्द ‘नेवार’ को संस्कृतिकरणद्वारा भएको भन्नेमा सहमत छन्।<ref>{{Cite book|last=Turner|first=Ralph L.|url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.1.turner.1333792|archive-url=https://archive.today/20120714053644/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.1.turner.1333792|url-status=dead|archive-date=14 July 2012|title=A Comparative and Etymological Dictionary of the Nepali Language|publisher=London: Routledge and Kegan Paul|year=1931|access-date=8 May 2011}}</ref> नेपालका [[भोट बर्मेली भाषा परिवार|भोट–बर्मेली भाषा]]हरूमा ‘ने’ भन्नाले चौपाया, गाई या भैँसी, र ‘पा’ ले मानवलाई जनाउँदछ।<ref>{{वेब स्रोत|भाषा=नेपाली|शीर्षक=उसबेलाको नेपाल|युआरएल=https://nepalmag.com.np/history/2016/10/16/20161016181055|वेबसाइट=|प्रकाशक=नेपाल पत्रिका|मिति=|पहुँचमिति=२४ अक्टोबर २०२०}}</ref> ने (गाई, भैँसी, चौपाया) र पा (वासी, रखवाला) दुई मिलेर ‘नेपा’ बन्छ भने ‘नेपा’ को संस्कृतिकरणद्वारा नेपाल भएको मानिएको छ।<ref name="हिमालखबर">{{वेब स्रोत|लेखक=कनकमणि दीक्षित|भाषा=नेपाली|शीर्षक=‘नेपाल’ शब्दको पुरातत्व|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/9995|वेबसाइट=|प्रकाशक=हिमाल खबर|मिति=|पहुँचमिति=२४ अक्टोबर २०२०}}</ref><ref>{{Cite book |title=Le Nepal : Etude Historique d'Un Royaume Hindou|last=Levi|first=Sylvain|location=Paris|publisher=Ernest Leroux|year=1905|volume=1|pages=222–223|language=फ्रान्सेली}}</ref> == इतिहास == {{Main|नेपालको इतिहास}} === प्राचीन नेपाल === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | align = left | image_style = border:none; | title = प्राचीन नेपाल | direction = vertical | image1 = Birth of Buddha at Lumbini.jpg | caption1 = [[लाओस|लाओसेली]] मन्दिरमा रहेको यो चित्रले [[गौतम बुद्ध]] {{circa|५६३}} ईसापूर्व [[लुम्बिनी]], पश्चिमी नेपालको जन्मको वरपरको कथालाई चित्रण गर्दछ। | alt = | image2 = Changunarayan photowalk-WLV-3897.jpg | caption2 = [[चाँगुनारायण मन्दिर]]को परिसरमा, सन् ४६४ को एउटा ढुङ्गाको शिलालेख छ जुन लुम्बिनीको अशोक शिलालेख ({{circa|२५०}} ईसापूर्व) पछि नेपालको पहिलो हो। }} ५५,००० वर्ष पहिले, पहिलो आधुनिक [[मानिस|मानव]]हरू [[अफ्रिका]]बाट [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मा आइपुगेका थिए भनेर मानिन्छ।<ref name="Dyson2018">{{cite book|last=Dyson|first=Tim|title=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day|url=https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA1|year=2018|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-882905-8|page=1}}</ref><ref name="PetragliaAllchin">{{cite book|author1=Michael D. Petraglia|author2=Bridget Allchin|author-link2=Bridget Allchin|title=The Evolution and History of Human Populations in South Asia: Inter-disciplinary Studies in Archaeology, Biological Anthropology, Linguistics and Genetics|url=https://books.google.com/books?id=Qm9GfjNlnRwC&pg=PA10|publisher=[[Springer Science + Business Media]]|page=6|isbn=978-1-4020-5562-1|date=22 May 2007}}</ref><ref name="Fisher2018">{{cite book|last=Fisher|first=Michael H.|title=An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century|url=https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23|year=2018|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-1-107-11162-2|page=23}}</ref> सबैभन्दा प्रारम्भिक ज्ञात आधुनिक मानव अवशेष [[दक्षिण एसिया]]मा लगभग ३०,००० वर्ष पहिलेको हो।<ref>{{cite book|last1=Petraglia|first1=Michael D.|last2=Allchin|first2=Bridget|author-link2=Bridget Allchin|editor=Michael Petraglia|editor2=Bridget Allchin|title=The Evolution and History of Human Populations in South Asia: Inter-disciplinary Studies in Archaeology, Biological Anthropology, Linguistics and Genetics|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Qm9GfjNlnRwC&pg=PA6|year=2007|publisher=[[Springer Publishing]]|isbn=978-1-4020-5562-1|chapter=Human evolution and culture change in the Indian subcontinent|page=6}}</ref> नेपालमा मानव बस्तीको सबैभन्दा पुरानो पत्ता लागेको पुरातात्विक प्रमाण लगभग सोही समयको हो।<ref>{{cite journal|last=Corvinus|first=Gudrun|author-link=Gudrun Corvinus|title=The Prehistory of Nepal (A summary of the results of 10 years research)|publisher=[[Department of Archaeology (Nepal)|Department of Archaeology]]|journal=Ancient Nepal|location=Kathmandu|number=154|date=March 2004|via=[[University of Cambridge]]|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_154_02.pdf|access-date=3 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807210954/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_154_02.pdf|archive-date=7 August 2019}}</ref> ६५०० ईसापूर्व पछि, [[खाद्यपदार्थ|खाद्य बाली]] र [[जनावर]]हरूको पालनपोषण, स्थायी संरचनाहरूको निर्माण, र कृषि अतिरिक्त भण्डारणको प्रमाण [[मेहरगढ]] (अहिले [[बलुचिस्तान]]) मा रहेका अन्य क्षेत्रहरूमा देखा परेको छ।<ref name="coni2">{{cite book|last1=Coningham|first1=Robin|last2=Young|first2=Ruth|title=The Archaeology of South Asia: From the Indus to Asoka, c. 6500 BC – 200 AD|url=https://books.google.com/books?id=hB5TCgAAQBAJ|year=2015|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-84697-4|pages=104–5}}</ref> यी क्रमशः [[सिन्धु घाटीको सभ्यता]]मा विकसित भए, जुन [[दक्षिण एसिया]]को पहिलो [[सहर|सहरी]] संस्कृति हो।<ref name="coni2"/><ref>{{cite book|last1=Kulke|first1=H.|last2=Rothermund|first2=D.|author1-link=Hermann Kulke|date=1 August 2004|title=A History of India|series=4th|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-32920-0|url=https://books.google.com/books?id=V73N8js5ZgAC|pages=21–3}}</ref><ref>{{cite book|last=Singh|first=U.|author-link=Upinder Singh|title=A History of Ancient and Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|year=2009|publisher=[[Longman]]|location=Delhi|isbn=978-81-317-1677-9|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC|page=181}}</ref> [[दाङ जिल्ला]]को [[चुरे|शिवालिक पहाड]]मा पुरापाषाण, मध्यपाषाण र नियोलिथिक उत्पत्तिका प्रागैतिहासिक स्थल फेला परेका छन्।<ref>{{cite web|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/c...tnepal/pdf/ancient_nepal_154_02.pdf|title=The Prehistory of Nepal}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आधुनिक नेपाल र आसपासका क्षेत्रका प्रारम्भिक बासिन्दाहरू सिन्धु घाटी सभ्यताका मानिसहरू हुन् भन्ने विश्वास गरिन्छ।<ref name=":0">{{cite book|title=Nepal|author=Krishna P. Bhattarai|publisher=Infobase publishing|url=https://books.google.com/books?id=-aArqOqBGBQC&pg=PA32|isbn=9781438105239|year=2009}}</ref> यो सम्भव छ कि [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मा कांस्य युगको सुरुवात भएको द्रविडेली मानिसहरू (ईसापूर्व लगभग ६३००) पहिले नै तिब्बत-बर्मेली र हिन्द-इरानीहरू सिमाना पारबाट अन्य जातिय समूहहरूको आगमन अघि यस क्षेत्रमा बसोबास गरेको हुन सक्छन्।<ref name=":0" /> ईसा पूर्व ४००० मा, तिब्बत-बर्मेलीहरू [[तिब्बत]]बाट सोझै हिमालय पार गरेर वा [[म्यानमार]] र उत्तर-पूर्वी भारत वा दुवै हुँदै नेपाल आइपुगेका थिए।<ref name=":1">Susi Dunsmore British Museum Press, 1993 – Crafts & Hobbies – 204 pages</ref> [[स्टेला क्राम्रिच]]ले पूर्व-द्रविड र द्रविडहरूको जातिको एक अंश उल्लेख गरेकी छिन्, जो नेवारहरूभन्दा पहिले पनि नेपालमा थिए, जसले [[काठमाडौँ उपत्यका]]का अधिकांश प्राचीन बासिन्दाहरूलाई गठन गरेका थिए।<ref name=":1" /> [[वैदिक काल]]को उत्तरार्धमा, नेपाललाई वैदिक [[अथर्ववेद]] परिशिष्ट र उत्तर-वैदिक अथर्वशीर्ष [[उपनिषद्]]हरू जस्ता विभिन्न हिन्दु ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको थियो।<ref name=":2" /> [[गोपाल वंश]] 'नेपाल' नामले चिनिने मध्य हिमालय राज्यको प्रारम्भिक शासकहरूको रूपमा विभिन्न ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको सबैभन्दा पुरानो राजवंश थियो।<ref name=":2">{{cite book|title=Nepal Antiquary|year=1978|publisher=Office of the Nepal Antiquary.|page=7}}</ref><ref name="Tiwari2001">{{cite book|author=Sudarshan Raj Tiwari|title=The Ancient Settlements of the Kathmandu Valley|year=2001|publisher=Centre for Nepal and Asian Studies, Tribhuvan University|isbn=978-99933-52-07-5|page=17}}</ref> गोपालहरू पछि [[किराँत काल|किराँत]]हरू थिएँ जसले १६औँ शताब्दीभन्दा बढी समयसम्म शासन गरेका थिएँ।<ref name="Tiwari2001" /> [[महाभारत]]का अनुसार तत्कालीन किराँत राजा [[कुरुक्षेत्र युद्ध|कुरुक्षेत्रको युद्ध]]मा भाग लिन गएका थिएँ।<ref name=":2" /> दक्षिण-पूर्वी क्षेत्रमा, [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुरधाम]] विदेह वा [[मिथिला]]को समृद्ध राज्यको राजधानी थियो, जुन गङ्गासम्म फैलिएको थियो। यो नेपालको राष्ट्रिय विभूति [[जनक|राजा जनक]] र उनकी छोरी [[सीता]]को घर थियो।<ref name=":2" /> ईसापूर्व ६०० तिर नेपालको दक्षिणी क्षेत्रहरूमा साना राज्य र वंशहरूको सङ्घको उदय भएको थियो।<ref name=":2" /> यी मध्ये एकबाट [[शाक्य]] राजतन्त्रमा एक राजकुमारको जन्म भएको थियो। जसले पछि तपस्वी जीवन बिताउन आफ्नो राजत्व त्यागेर [[बौद्ध धर्म|बुद्ध धर्म]]को स्थापना गरेका थिएँ र [[गौतम बुद्ध]] (परम्परागत रूपमा ईसापूर्व ५६३-४८३) भनेर चिनिएका थिएँ।<ref name="ChakrabartiChakrabarti2013">{{cite book|author1=Kunal Chakrabarti|author2=Shubhra Chakrabarti|title=Historical Dictionary of the Bengalis|url=https://books.google.com/books?id=QVOFAAAAQBAJ&pg=PA9|date=2013|publisher=[[Scarecrow Press]]|isbn=978-0-8108-8024-5|page=9}}</ref><ref name="Klostermaier">{{cite book|author=Klaus K. Klostermaier|title=A Survey of Hinduism: Second Edition|year=2007|url=https://books.google.com/books?id=df1SUJMdC9sC&pg=PA482|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-0933-7|page=482}}</ref> नेपाल मध्यवर्ती शताब्दीहरूमा आध्यात्मिकता र शरणभूमिको रूपमा स्थापित भएको थियो, तिब्बत हुँदै [[पूर्वी एसिया]]मा बुद्ध धर्म फैलाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो र हिन्दु र बौद्ध पाण्डुलिपिहरू संरक्षण गर्न मद्दत गरेको थियो।<ref name="ChakrabartiChakrabarti2013" /><ref name="leo5">{{cite book|last1=Rose|first1=Leo E.|url=https://books.google.com/books?id=VTduAAAAMAAJ|title=Nepal: profile of a Himalayan kingdom|last2=Scholz|first2=John T.|date=1980|publisher=Westview Press|isbn=978-0-89158-651-7|language=en}}</ref> [[काठमाडौँ उपत्यका]]मा, किराँतहरूलाई लिच्छवीहरूले पूर्व भागतिर लखेटेपछि [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवी वंश]] सत्तामा आएको थियो।<ref name="leo5"/> वि.सं. ४५७ मा लिच्छवीहरूले शिलालेखहरूको शृङ्खला छोडेर स्मारकहरू बनाएका थिएँ। नेपालको समयावधिको इतिहास लगभग पूरै यिनीहरूबाटै जोडिएको छ।<ref name="leo5"/> वि.सं. ७०८ मा, [[तिब्बती साम्राज्य]]का [[स्रोङ्चन गम्पो]]ले [[नरेन्द्रदेव]]लाई सेनासहित लिच्छवीमा फिर्ता पठाएर र नेपाललाई आफ्नो नियन्त्रणमा राखेका थिएँ।<ref name=":3">{{Cite book|last=Beckwith|first=Christopher I|title=The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese during the Early Middle Ages|url=https://archive.org/details/tibetanempireinc0000beck|year=1987|publisher=Princeton University Press}}</ref> नेपालको केही भाग र लिच्छवीपछि तिब्बती साम्राज्यको प्रत्यक्ष प्रभावमा परेको थियो।<ref name=":3" /> ८औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा लिच्छवी वंशको पतन भयो र त्यसपछि ठकुरीहरूको शासन भएको थियो।<ref name=":3" /> [[ठकुरी वंश|ठकुरी राजा]]हरूले ११औँ शताब्दीको मध्यसम्म देशमा शासन गरेका थिएँ। यस अवधिको बारेमा धेरै तथ्य थाहा नभएकोले यसलाई प्रायः अँध्यारो अवधि मानिन्छ।<ref>{{cite web|url=http://royalnepal.synthasite.com/the-thakuri-dynasty.php|title=Nepal Monarchy: Thakuri Dynasty|website=royalnepal.synthasite.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230042020/http://royalnepal.synthasite.com/the-thakuri-dynasty.php|archive-date=30 December 2014|access-date=17 December 2014|url-status=live}}</ref> === मध्यकालीन नेपाल === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | align = left | image_style = border:none; | title = मध्यकालीन नेपाल | direction = vertical | image1 = Sinja_Valley, Karnali.jpg | caption1 = [[नेपाली भाषा]]को उत्पत्तिस्थल मानिने [[सिन्जा उपत्यका|सिंजा उपत्यका]] [[खस राज्य]]को राजधानी थियो। | alt = | image2 = Patan Durbar Square-2644.jpg | caption2 = [[पाटन दरबार क्षेत्र]], काठमाडौँ उपत्यकाका तीन दरबार क्षेत्र मध्ये एक, मल्लहरूले १७औँ शताब्दीमा निर्माण गरेका थिएँ। दरबार क्षेत्र नेपाली कला र वास्तुकलामा एक सहस्राब्दी भन्दा बढी विकासको चरम सीमा हो। }} ११औँ शताब्दीमा, [[खस जाति|खस समुदाय]]को एक [[खस राज्य|शक्तिशाली साम्राज्य पश्चिमी नेपालमा]] देखा पर्‍यो जसको उच्च शिखरमा रहेको क्षेत्रले पश्चिमी नेपालका साथै पश्चिमी [[तिब्बत]] र भारतको [[उत्तराखण्ड]]का केही भागहरू समावेश थिएँ।<ref name="leo5"/> १४औँ शताब्दीमा, साम्राज्य ढिलो रूपमा सम्बन्धित [[बाइसे राज्यहरू]]मा विभाजित भएको थियो, शाब्दिक रूपमा २२ राज्यहरूमा गणना गरिएको थियो।<ref name="leo5"/> खस जातिको समृद्ध संस्कृति र भाषा नेपालभर र मध्यवर्ती शताब्दीहरूमा भारत-चीनसम्म फैलियो; तिनीहरूको भाषा, पछि [[नेपाली भाषा]]को नाम परिवर्तन भयो, नेपालको साथै उत्तर-पूर्वी भारतको [[सम्पर्क भाषा]] बन्यो।<ref name="leo5"/> दक्षिण-पूर्वी नेपालमा, [[सिम्रौनगढ नगरपालिका|सिम्रौनगढ]]ले वि.सं. ११५० तिर [[मिथिला]]लाई कब्जा गर्यो, र एकीकृत [[तिरहुत प्रमण्डल|तिरहुत]] २०० वर्ष भन्दा बढीको लागि शक्तिशाली राज्यको रूपमा खडा भयो, यहाँसम्म कि एक समयको लागि काठमाडौँमा शासन गर्यो।<ref name="Darnal2">{{cite journal|last=Darnal|first=Prakash|date=31 December 2018|title=A Review of Simarongarh's History on Its Nexus Areas with References of Archaeological Evidences|journal=Dhaulagiri Journal of Sociology and Anthropology|language=en|volume=12|pages=18–26|doi=10.3126/dsaj.v12i0.22176|issn=1994-2672|doi-access=free}}</ref> ३०० वर्षको मुस्लिम शासन पछि, तिरहुत [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]]को [[सेन राज्य|सेन]]हरूको नियन्त्रणमा आयो। पूर्वी पहाडहरूमा, किराँत रियासतहरूको एक सङ्घले काठमाडौँ र [[बङ्गाल]] बीचको क्षेत्रमा शासन गर्यो।<ref name="Darnal2"/> १३औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा संस्कृत शब्द '[[मल्ल]]' थर भएका नाइकेहरूको उदय हुनथाल्यो।<ref name="Darnal2"/> सुरूमा उनीहरूको सत्ता उदयमान भयो, तर त्यसपछिका २०० वर्षहरूमा राजाहरूले उनीहरूको शक्ति एकमुष्ट पार्ने मात्र काम गरेका थिएँ।<ref name="leo5"/> १५औँ शताब्दीको पूर्वार्द्धमा देशका धेरैजसो भागहरू एकीकृत राज्यको अधीनमा आउन पुगेको थियो तर यो एकीकरण छोटो समयसम्म मात्र टिकेको थियो।<ref name="leo5"/> वि.सं. १५२९ मा [[यक्ष मल्ल]]को समयमा आफ्ना छोराहरूलाई अंशवण्डामा काठमाडौँ उपत्यकाका तीन राज्य बाँडेर दिने निर्णय पछि यो राज्य तीन भागमा टुक्रियो– [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]], [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]], र [[भक्तपुर नगरपालिका|भादगाउँ]] – जसको बीचमा शताब्दीऔँसम्म खिचातानी र दुश्मनी रहिरहेको थियो।<ref name="leo5"/> === एकीकरण र राज्य विस्तार === वि.सं. १८२२ मा, [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]ले थोरैमात्र हतियार र सहयोग जुटाएर छिमेकी राज्यहरू, खास गरेर [[लमजुङ राज्य|लमजुङ]], [[कास्की राज्य|कास्की]] र [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]]को तटस्थता आफ्नो पक्षमा उपयोग गर्न सफल भएपछि देश एकीकरणका निमित्त अघि बढेका थिएँ।<ref name=":26"/> धेरै रक्तरञ्जित लडाइँंहरूपश्चात्, उनी ३ वर्षपछि काठमाडौँ उपत्यकालाई विशाल नेपालभित्र एकीकरण गर्ने अभियानमा सफलता प्राप्त गरेका थिएँ।<ref name=":26" /> यद्यपि उनले तत्कालीन राजा [[जयप्रकाश मल्ल]]ले राज्य गरिरहेको कान्तिपुर (काठमाडौँ) राज्यलाई जित्ने क्रममा कुनै युद्ध गर्नु परेन।<ref name=":26">{{cite book|last=Giuseppe|first=Father|url=https://books.google.com/books?id=vSsoAAAAYAAJ&pg=PA307|title=Account of the Kingdom of Nepal|work=Asiatick Researches|publisher=London: Vernor and Hood|year=1799|page=308|access-date=2 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016233414/https://books.google.com/books?id=vSsoAAAAYAAJ&pg=PA307|archive-date=16 October 2015|url-status=live}}</ref> पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना सेनाहरू लिएर काठमाडौँतर्फ अग्रसर हुँदा काठमाडौँ उपत्यकाका सबै जनताहरू [[इन्द्रजात्रा]] मनाइरहेका थिएँ र खासै कुनै मिहिनेत बिना उपत्यकालाई कब्जा गरी आफै बसेर जात्रा चलाएर साँस्कृतिक सम्मानको अवधारणा प्रस्तुत गरेका थिएँ।<ref name=":26"/> यस प्रकार नेपाल एकीकरणको सिलसिलामा सम्पूर्ण साना राज्यहरू जितेपछि गोरखाली सेना पूर्वमा पल्लो किराँत [[लिम्बुवान|लिम्बूवान]] राज्य पुगेका थिएँ।<ref name="leo5"/> लिम्बूवान राज्यमा १७ पटकसम्म हमला गरेपछि वि.सं. १८३१ साउन २२ गते लिम्बूवानको केन्द्रीय राजधानी [[बिजयपुर|विजयपुर]]मा लालमोहर सहित तम्रपत्रमा लेखेर सन्धि भएको थियो।<ref name="leo5" /> यसले वर्तमान नेपालको जन्मको आधारशिला तय गरेको थियो।<ref name="leo5" /> तिब्बतसँग हिमाली मार्गको नियन्त्रणको निम्ति भएको विवाद र त्यस पश्चातको युद्धमा चीन तिब्बतको सहायताको लागि आएपछि नेपाल पछि हट्नु परेको थियो।<ref name="leo5" /> नेपालको सीमा नजीकका स-साना राज्यहरूलाई हडपेका कारण सुरू भएको [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]]सँगको दुश्मनीका कारण रक्तरञ्जित [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध (सन् १८१४–१६)]] (वि.सं १८७१- १८७३) भयो, जसमा नेपालले हालको सीमा रक्षा गर्न सफल भएपनि [[महाकाली नदी]]को पश्चिम तथा [[मेची नदी]]को पूर्वका आफ्ना क्षेत्रहरू गुमाउनु परेको थियो।<ref name="leo5" /> आफ्नो स्वाधीनताका लागि नेपालले इस्ट इन्डिया कम्पनीसँग [[सुगौली सन्धि]] गरेर तराईका केही भूभाग र एक तिहाइभन्दा बढी भूभाग सहित [[सिक्किम]], [[दार्जिलिङ]] पनि गुमाउनु परेको थियो।<ref name="leo5" /> ती क्षेत्रहरू हालको भारतको [[उत्तराखण्ड]] र [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]]मा पनि पर्दछन।<ref name="leo5" /> [[काँगडा किल्ला|काँगडा]]सम्म पुगेका नेपाली र [[सतलज नदी|सतलज]]देखि [[टिस्टा नदी|टिस्टा]]सम्मको [[विशाल नेपाल]] मेची र कालीबीच सीमित हुन पुग्यो, तर पनि पछि वि.सं १९१७ मा प्रथम राणा प्रधानमन्त्री [[जङ्गबहादुर राणा]]सँग खुसी भएर अङ्ग्रेजले नेपाललाई [[राप्ती नदी|राप्ती]]देखि कालीसम्मको तराई फर्काइदिएका थिएँ।<ref name="leo5" /> === समकालीन इतिहास === वि.सं. २००० को दसकको पूर्वार्द्धमा लोकतन्त्र-समर्थित आन्दोलनहरूको उदय हुन थाल्यो र राजनीतिक पार्टीहरू राणा शासनको विरुद्धमा उत्रेका थिए।<ref name=":4">{{cite journal|last=Dietrich|first=Angela|title=Buddhist Monks and Rana Rulers: A History of Persecution|url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|journal=Buddhist Himalaya: A Journal of Nagarjuna Institute of Exact Methods|year=1996|access-date=17 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001124156/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|archive-date=1 October 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://nepalitimes.com/news.php?id=8741|title=The Rana resonance|last=Lal|first=C.K.|date=16 February 2001|newspaper=Nepali Times|access-date=17 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928013152/http://nepalitimes.com/news.php?id=8741|archive-date=28 September 2013|url-status=dead}}</ref> यसैको फलस्वरूप [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]लाई भारतले समर्थन गरि वि.सं. २००८ मा सत्तामा फर्काए र नयाँ सरकारको निर्माण भयो, जसमा धेरैजसो [[नेपाली काङ्ग्रेस]]को सहभागीता थियो।<ref name="Nepal_Timeline2">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/country_profiles/1166516.stm|title=Nepal profile – Timeline|date=19 February 2018|work=[[BBC News]]|access-date=29 September 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20070303103321/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/country_profiles/1166516.stm|archive-date=3 March 2007|url-status=live}}</ref> [[नेपालको अन्तरिम शासन विधान २००७]] लागु गरियो।<ref name=":5" /> राजा र सरकारबीच वर्षौंको शक्ति खिचातानी पश्चात् [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले वि.सं. २०१५ फागुन ७ गते [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५]] जारी गरेका थिए जस अनुसार संसद्को निर्वाचन भयो र नेपाली काङ्ग्रेसले अत्यधिक बहुमत ल्याई [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]]को अध्यक्षतामा एकमना सरकार बन्यो।<ref name=":5">{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=यस्तो थियो २०१५ सालमा आमचुनावको रौनक|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/69490|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२६ मे २०२१}}</ref> राजा र सरकार बीचको एक दसकको शक्ति झगडा पछि, राजा महेन्द्रले २०१७ मा लोकतान्त्रिक प्रयोगलाई खारेज गरे, र नेपालमा शासन गर्न [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत प्रणाली]] बनाइयो।<ref name="Nepal_Timeline2"/> राजनीतिक दलहरूलाई प्रतिबन्ध लगाइयो र राजनीतिज्ञहरूलाई जेल वा निर्वासन गरियो। पञ्चायत शासनले देशलाई आधुनिकीकरण गर्‍यो, सुधारहरू ल्यायो र पूर्वाधारको विकास गर्‍यो, तर स्वतन्त्रतामा कटौती गर्‍यो र भारी सेन्सरशिप लगायो।<ref name=":5" /> वि.सं. २०४७ मा [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३|जनआन्दोलन]]ले राजा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]लाई संवैधानिक सुधार स्वीकार गर्न र बहुदलीय प्रजातन्त्र स्थापना गर्न बाध्य तुल्यायो।<ref name="Nepal_Timeline2"/> वि.सं. २०६३ मा, [[एकीकृत नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)|माओवादी पार्टी]]ले शाही संसदीय प्रणालीलाई जन गणतन्त्रले प्रतिस्थापन गर्न हिंसात्मक प्रयास सुरु गर्यो।<ref name=":6" /> यसले लामो [[माओवादी जनयुद्ध]] र १६,००० भन्दा बढीको ज्यान लियो।<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/8268651.stm|title=Nepal raises conflict death toll|date=22 September 2009|work=[[BBC News]]|access-date=11 March 2020|language=en-GB}}</ref> शाही दरबारमा भएको [[दरबार हत्याकाण्ड]]मा राजा र युवराज दुवैको मृत्यु भएपछि, राजा वीरेन्द्रका भाइ [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्रले]] वि.सं. २०५८ मा गद्दी सम्हालेका थिए र पछि माओवादी विद्रोहलाई आफैँलाई ध्वस्त पार्ने उद्देश्यले पूर्ण कार्यकारी अधिकार ग्रहण गरेका थिए।<ref name=":6">{{cite journal|last=Hutt|first=Michael|author-link=Michael Hutt (academic and translator)|year=2005|title=King Gyanendra's Coup and its Implications for Nepal's Future|jstor=24590670|journal=[[The Brown Journal of World Affairs]]|volume=12|issue=1|pages=111–123|issn=1080-0786}}</ref> [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३|वि.सं. २०६३ को शान्तिपूर्ण लोकतान्त्रिक क्रान्तिको सफलतापछि]] माओवादी पार्टी मूलधारको राजनीतिमा सामेल भयो।<ref name=":6" /><ref name="Abolish">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7424302.stm|title=Nepal votes to abolish monarchy|date=28 May 2008|work=[[BBC News]]|access-date=18 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107130737/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7424302.stm|archive-date=7 January 2017|url-status=live}}</ref> नेपाल एक धर्मनिरपेक्ष राज्य बन्यो, र २८ मे २०६५ मा, यो विश्वको एकमात्र हिन्दु राज्यको रूपमा आफ्नो समय-सम्मानित स्थिति समाप्त गर्दै एक सङ्घीय गणतन्त्र घोषणा गरियो।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/06/03/world/birenda-55-ruler-of-nepal-s-hindu-kingdom.html|title=Birenda, 55, Ruler of Nepal's Hindu Kingdom|last=Crossette|first=Barbara|date=3 June 2001|newspaper=The New York Times|access-date=18 April 2020|author-link=Barbara Crossette}}</ref> एक दसकको अस्थिरता र आन्तरिक द्वन्द्वपछि दुईवटा संविधानसभाको निर्वाचनपछि २०७२ सेप्टेम्बर २० मा नयाँ संविधान जारी भयो र नेपाललाई सात प्रदेशमा विभाजन गरी सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र बनेको थियो।<ref>{{cite news|url=https://kathmandupost.com/valley/2015/09/20/constitution-special-the-evolution-of-nepals-constitution|title=[Constitution special] The evolution of Nepal\'s constitution|date=20 September 2015|newspaper=The Kathmandu Post|access-date=18 April 2020|language=English}}</ref> == भूगोल == {{main|नेपालको भूगोल|नेपालको भौगर्भिक बनोट}} [[चित्र:Nepal topo en.jpg|thumb|नेपालको भौगोलिक नक्सा]] नेपाल लगभग {{convert|800|km|mi|-1}} लामो र {{convert|200|km|mi|-1}} चौडा, {{convert|147516|km2|mi2|0|abbr=on}} क्षेत्रफल भएको लगभग चारकुने आकारको छ।<ref name="ali4"/> यो [[अक्षांश]] २६° र ३१° उ, र [[देशान्तर]] ८०° र ८९°पू बीचमा छ।<ref name="ali4">{{cite journal|last1=Ali|first1=J. R.|last2=Aitchison|first2=J. C.|year=2005|title=Greater India|url=https://archive.org/details/sim_earth-science-reviews_2005-10_72_3-4/page/170|journal=Earth-Science Reviews|volume=72|issue=3–4|pages=170–173|doi=10.1016/j.earscirev.2005.07.005|bibcode=2005ESRv...72..169A |issn=0012-8252 }}</ref> नेपालको परिभाषित भूवैज्ञानिक प्रक्रियाहरू ७५ मिलियन वर्ष पहिले सुरु भयो जब [[भारतीय भूखण्ड|भारतीय प्रस्तर]], तत्कालीन दक्षिणी सुपरमहाद्वीप [[गोन्डवाना]]को भाग, यसको दक्षिण-पश्चिम, र पछि, दक्षिण र दक्षिण-पूर्वमा फैलिएको समुद्रीतलको कारणले गर्दा उत्तर-पूर्वी बहाव सुरु भयो।<ref name="ali4"/> यसको साथसाथै, विशाल टेथिन महासागर क्रस्ट, यसको उत्तरपूर्वमा, यूरेशियन प्लेट अन्तर्गत पर्न थाल्यो।<ref name="ali4"/> यी दोहोरो प्रक्रियाहरू, पृथ्वीको आवरणमा संवहनद्वारा संचालित, दुवैले हिन्द महासागर सिर्जना गर्‍यो र भारतीय महाद्वीपीय क्रस्टलाई अन्ततः युरेसियालाई कम गर्न र हिमालयलाई माथि उठाउन दियो।<ref name="ali4"/> बढ्दो अवरोधहरूले ठुला तालहरू सिर्जना गर्ने नदीहरूको मार्गहरू अवरुद्ध पारे, जुन १०००,००० वर्ष पहिले मात्र भत्किएको थियो, जसले काठमाडौँं उपत्यका जस्ता मध्य पहाडहरूमा उर्वर उपत्यकाहरू सिर्जना गर्‍यो।<ref name="Jwhelpton2">{{Cite book|last=Whelpton|first=John|title=A History of Nepal|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-80470-7|url=https://archive.org/details/historyofnepal00whel}}</ref> पश्चिमी क्षेत्रमा, बाधा हुन नसक्ने धेरै बलियो नदीहरूले संसारका केही गहिरो खाडलहरू काटिदिए।<ref name="Jwhelpton2"/> उदीयमान हिमालयको तुरुन्तै दक्षिणमा, प्लेट आन्दोलनले एक विशाल खाट सिर्जना गर्यो जुन द्रुत रूपमा नदी-जनित तलछटले भरिएको थियो र अब [[सिन्धु गङ्गा मैदान|सिन्धु-गङ्गा मैदान]]को मैदान बनाउँछ।<ref>{{cite journal|last1=Prakash|first1=B.|last2=Kumar|first2=S.|last3=Rao|first3=M. S.|last4=Giri|first4=S. C.|year=2000|title=Holocene Tectonic Movements and Stress Field in the Western Gangetic Plains|journal=Current Science|volume=79|issue=4|pages=438–449|url=http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf|access-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504075319/http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf|archive-date=4 May 2011|url-status=live}}</ref> नेपाल लगभग पूर्ण रूपमा यस टक्कर क्षेत्र भित्र पर्छ, हिमालय आर्कको केन्द्रीय क्षेत्र ओगटेको, {{Convert|2400|km|abbr=on|adj=on}} लामो हिमालयको लगभग एक तिहाइ, नेपालको दक्षिणी भागको सानो पट्टी सिन्धु-गङ्गा मैदानको मैदानमा फैलिएको छ र दुई तिब्बती पठारसम्म फैलिएको उत्तरपश्चिमका जिल्लाहरू।<ref>{{cite journal|last1=van der Beek|first1=Peter|first2=Xavier|last2=Robert|first3=Jean-Louis|last3=Mugnier|first4=Matthias|last4=Bernet|first5=Pascale|last5=Huyghe|first6=Erika|last6=Labrin|title=Late Miocene- Recent Exhumation of the Central Himalaya and Recycling in the Foreland Basin Assessed by Apatite Fission-Track Thermochronology of Siwalik Sediments, Nepal|journal=Basin Research|volume=18|issue=4|pages=413–434|year=2006|doi=10.1111/j.1365-2117.2006.00305.x|bibcode=2006BasR...18..413V|s2cid=10446424|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00137089/file/vdbeek_et_al_BR_2006.pdf}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Berger|first1=Antoine|first2=Francois|last2=Jouanne|first3=Riad|last3=Hassani|first4=Jean Louis|last4=Mugnier|title=Modelling the Spatial Distribution of Present day Deformation in Nepal: how cylindrical is the Main Himalayan Thrust in Nepal?|journal=Geophys. J. Int.|volume=156|issue=1|pages=94–114|year=2004|doi=10.1111/j.1365-246X.2004.02038.x|bibcode=2004GeoJI.156...94B|doi-access=free}}</ref> [[चित्र:Land_cover_map_of_Nepal_using_Landsat_30_m_(2010)_data.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/चित्र:Land_cover_map_of_Nepal_using_Landsat_30_m_(2010)_data.jpg|left|thumb|तथ्याङ्कले नेपालमा वन ढाक्ने प्रमुख प्रकारको भूभागको रूपमा देखाउँछ।<ref>{{cite journal|title=Development of 2010 national land cover database for the Nepal|journal=Journal of Environmental Management|date=15 January 2015|pages=82–90|volume=148|series=Land Cover/Land Use Change (LC/LUC) and Environmental Impacts in South Asia|doi=10.1016/j.jenvman.2014.07.047|pmid=25181944|first1=Kabir|last1=Uddin|first2=Him Lal|last2=Shrestha|first3=M. S. R.|last3=Murthy|first4=Birendra|last4=Bajracharya|first5=Basanta|last5=Shrestha|first6=Hammad|last6=Gilani|first7=Sudip|last7=Pradhan|first8=Bikash|last8=Dangol}}</ref>]] नेपाललाई [[हिमालय|हिमाल]]–[[पहाड]]–[[तराई]] भनेर चिनिने तीन प्रमुख भौतिक क्षेत्रहरूमा विभाजन गरिएको छ।<ref name=":27">{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2022/01/1070425|title=जनसङ्ख्यामा तराई क्षेत्रको हिस्सा बढ्दै, पहाड र हिमालको खुम्चिँदै|website=अनलाइनखबर|language=|accessdate=2023-01-05}}</ref> हिमाल हिउँ भएको पहाडी क्षेत्र हो र [[महान हिमालय]]मा अवस्थित छ; यसले नेपालको उत्तरी भाग बनाउँछ।<ref name=":27" /> यसले [[चीन]]सँगको सिमानामा रहेको {{convert|8848.86|m|ft|0}} उचाइ [[सगरमाथा]] सहित विश्वको उच्चतम उचाइहरू समावेश गर्दछ।<ref>{{Cite web|url=https://www.karobardaily.com/news/70884|title=सुनसान सगरमाथा, अनेक नाम र आरोहणको इतिहास|website=करोबार|language=|accessdate=2023-01-05}}</ref> विश्वका अन्य सात "[[आठ-हजारी|आठ हजार]]" नेपाल वा [[तिब्बत]]को सिमानामा छन्: [[ल्होत्से हिमाल|ल्होत्से]], [[मकालु हिमाल|मकालु]], [[चोयु हिमाल|चो ओयु]], [[कञ्चनजङ्घा हिमाल|कञ्चनजङ्घा]], [[धौलागिरि हिमाल|धौलागिरी]], [[अन्नपूर्ण हिमाल|अन्नपूर्ण]] र [[मनास्लु हिमाल|मनास्लु]]।<ref>{{Cite web|url=https://annapurnapost.com/news/90444-90444|title=८००० मिटर भन्दा अग्ला १४ हिमाल नेपालमै|website=अन्नपूर्ण|language=|accessdate=2023-01-05}}</ref> पहाड भनेको हिमाली क्षेत्र हो जहाँ सामान्यतया हिउँ पर्दैन।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/08/618914|title=विश्वका ८ अग्ला हिमाल, जुन नेपालमै छन् !|website=अनलाइनखबर|language=|accessdate=2023-01-05}}</ref> पहाडहरू {{convert|800|to|4000|m|ft|-2}} उचाइमा भिन्न हुन्छन्, {{convert|1200|m|ft|-2}} भन्दा कम उपोष्णकटिबन्धीय जलवायुबाट {{convert|3600|m|ft|-2}} भन्दा माथिको अल्पाइन मौसममा प्रगतिको साथ।<ref name=":28">{{Cite web|url=https://mofaga.gov.np/news-notice/2604|title=उच्च पहाडी एवम् हिमाली क्षेत्र समृद्धि कार्यक्रम सञ्चालन कार्यविधि पठाईएको सम्बन्धमा।|website=योजना तथा अनुगमन शाखा|language=|accessdate=2023-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105214849/https://mofaga.gov.np/news-notice/2604|archive-date=2023-01-05}}</ref> तल्लो हिमालयन दायरा, {{convert|1500|to|3000|m|ft|-2}} सम्म पुग्ने, यस क्षेत्रको दक्षिणी सीमा हो, यस दायराको उत्तरमा उपोष्णकटिबन्धीय नदी उपत्यकाहरू र "पहाडहरू" वैकल्पिक छन्। उपत्यकाहरूमा जनसङ्ख्या घनत्व उच्च छ तर उल्लेखनीय रूपमा {{convert|2000|m|ft|-2}} भन्दा कम र {{convert|2500|m|ft|-2}} भन्दा धेरै कम, जहाँ हिउँदमा कहिलेकाहीँ हिउँ पर्छ।<ref name=":28" /> दक्षिणी तल्लो भूभाग वा तराई भारतको सिमाना [[सिन्धु गङ्गा मैदान|सिन्धु-गङ्गा मैदान]]को उत्तरी किनाराको भाग हो।<ref>{{cite book|author1=Taneja, Garima|author2=Pal, Barun Deb|author3=Joshi, Pramod Kumar|author4=Aggarwal, Pramod K.|author5=Tyagi, N. K.|title=Farmers preferences for climate-smart agriculture: An assessment in the Indo-Gangetic Plain|url=https://books.google.com/books?id=_45iAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Intl Food Policy Res Inst|page=2}}</ref> तराई केही पहाडी शृङ्खलाहरू भएको तराई क्षेत्र हो। समतल क्षेत्रहरू हिमालयका तीन ठुला नदीहरू: [[सप्तकोशी नदी|कोशी]], [[गण्डकी नदी|नारायणी]] र [[कर्णाली नदी|कर्णाली]]का साथै स्थायी हिउँ रेखाभन्दा तल झरेका साना नदीहरूद्वारा बनाइएको थिएँ।<ref name=":29">{{Cite web|url=https://thahaonline.com/48952/|title=कोशी, नारायणी र कर्णाली नदीमा जलमार्गको सम्भावना: ऊर्जामन्त्री|last=|website=थाहा खबर|language=|accessdate=2023-01-05}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यस क्षेत्रमा उपोष्णकटिबन्धीय देखि उष्णकटिबन्धीय जलवायु छ।<ref name=":29" /> {{convert|700|to|1000|m|ft|-1}} को उचाइमा रहेको [[चुरे|चुरिया]] दायरा भनिने फेदको सबैभन्दा बाहिरी दायराले गङ्गाको मैदानको सीमालाई चिह्न लगाउँछ।<ref>{{Cite web|url=http://naturekhabar.com/ne/archives/10244|title=चुरे क्षेत्रको संरक्षण : नेपालको समृद्धिको आधार|date=2018-06-16|website=प्रकृति खबर|language=|accessdate=2023-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105214838/http://naturekhabar.com/ne/archives/10244|archive-date=2023-01-05}}</ref> [[भित्री मधेश]] भनिने फराकिलो, तल्लो उपत्यकाहरू यी पहाडहरूको उत्तरमा धेरै ठाउँहरूमा अवस्थित छन्।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2020/07/878100|title=तराई, भित्री मधेश र तल्लो पहाडी क्षेत्र सलहको उच्च जोखिममा|website=अनलाइनखबर|language=|accessdate=2023-01-05}}</ref> [[भारतीय भूखण्ड|भारतीय प्रस्तर]] प्रति वर्ष लगभग {{Convert|50|mm|abbr=on}} मा एसियाको सापेक्ष उत्तरमा सर्छ। यसले नेपाललाई [[भुईँचालो|भूकम्प]]-प्रवण क्षेत्र बनाउँछ र विनाशकारी नतिजाहरू हुने आवधिक भूकम्पहरूले विकासको लागि महत्त्वपूर्ण अवरोध खडा गर्दछ।<ref name=":7">{{cite web|url=http://www.seismonepal.gov.np/|title=National Earthquake Monitoring & Research Center|publisher=Nepal Department of Mines and Geology|access-date=1 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630045443/http://seismonepal.gov.np/|archive-date=30 June 2022}}</ref> हिमालयको क्षरण तलछटको एक धेरै महत्त्वपूर्ण स्रोत हो, जुन हिन्द महासागरमा बग्छ।<ref name=":7" /> विशेष गरी सप्तकोशीले नेपालबाट ठुलो मात्रामा सिल्ट निकाल्छ तर बिहारमा ग्रेडियन्टमा चरम गिरावट देख्छ, जसले ठुलो बाढी र पाठ्यक्रम परिवर्तन गर्दछ, र त्यसैले यसलाई [[बिहार]]को दुःखको रूपमा चिनिन्छ। प्रत्येक वर्ष मनसुन सिजनमा गम्भीर बाढी र पहिरोले मृत्यु र रोग निम्त्याउँछ, खेतबारी नष्ट गर्छ र देशको यातायात पूर्वाधारलाई नष्ट गर्दछ।<ref name=":7" /> === वन सम्पदा === {{main|नेपालको वनसम्पदा}} {{see also|नेपालका संरक्षित क्षेत्रहरूको सूची}} [[चित्र:Lophophorus impejanus Zoo DU 2.jpg|thumb|left|[[डाँफे]], नेपालको राष्ट्रिय चरा हो।]] नेपालमा यसको आकारको सापेक्ष [[वनस्पति]] र [[जनावर]]हरूको असमानता ठुलो विविधता छ।<ref name="wwf3">{{cite web|url=http://www.wwfnepal.org/?206342/The-Status-of-Nepals-Mammals|title=The Status of Nepal's Mammals: The National Red List Series|publisher=WWF Nepal|access-date=25 August 2019}}</ref> नेपाल, यसको सम्पूर्णतामा, उल्लेखनीय जैवसांस्कृतिक विविधताको साथ पूर्वी हिमालय जैविक विविधता हटस्पटको पश्चिमी भाग बनाउँछ।<ref name="O'Neill_al2017">{{cite journal|last1=O'Neill|first1=A. R.|last2=Badola|first2=H.K.|last3=Dhyani|first3=P. P.|last4=Rana|first4=S. K.|year=2017|title=Integrating ethnobiological knowledge into biodiversity conservation in the Eastern Himalayas|journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|volume=13|issue=1|page=21|doi=10.1186/s13002-017-0148-9|pmid=28356115|pmc=5372287}}</ref> नेपालमा पाइने उचाइमा नाटकीय भिन्नताहरू (तराई मैदानहरूमा समुद्र सतहबाट ६० मिटर, सगरमाथाको ८,८४८ मिटरसम्म) विभिन्न प्रकारका बायोमहरूको परिणाम हो।<ref name="wwf3"/> नेपालको पूर्वी आधा जैवविविधतामा धनी छ किनकि यसले पश्चिमी भागहरूको तुलनामा धेरै वर्षा पाउँछ, जहाँ आर्कटिक मरुभूमि-प्रकारको अवस्था उच्च उचाइमा बढी हुन्छ।<ref name="wwf3"/> नेपाल सम्पूर्ण [[स्तनधारी प्राणी|स्तनधारी प्रजाति]]को ४.०%, [[चरा|चरा प्रजातिको]] ८.९%, [[सरीसृप|सरीसृप प्रजाति]]को १.०%, [[उभयचर|उभयचर प्रजाति]]को २.५%, [[माछा|माछा प्रजाति]]को १.९%, [[पुतली|पुतली प्रजाति]]को ३.७%, [[किरा|कीरा प्रजाति]]को ०.५% र [[माकुरा|माकुरा प्रजाति]]को ०.४% को बासस्थान हो।<ref name="kindl3">{{citation|doi=10.1007/978-94-007-1802-9_1|chapter=An Overview of the Biodiversity in Nepal|title=Himalayan Biodiversity in the Changing World|pages=1–40|year=2012|last1=Paudel|first1=Prakash Kumar|last2=Bhattarai|first2=Bishnu Prasad|last3=Kindlmann|first3=Pavel|isbn=978-94-007-1801-2}}</ref> यसका ३५ वटा वन-प्रकार र ११८ पारिस्थितिक प्रणालीमा, नेपालले फूल फुल्ने बिरुवा प्रजातिको २%, टेरिडोफाइटको ३% र ब्रायोफाइटको ६% पाइन्छ।<ref name="wwf3"/><ref name="kindl3"/> [[चित्र:Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 4.jpg|thumb|[[एकसिङ्गे गैँडा]] तराईको समतल क्षेत्रका उप-उष्णकटिबन्धीय घाँसे मैदानहरूमा घुम्छ।]] नेपालको वन क्षेत्र{{convert|59624|km2|sqmi|abbr=on}}, देशको कुल जमिनको ४०.३६%, स्क्रबल्यान्डको अतिरिक्त ४.३८%, कुल वन क्षेत्र ४४.७४% को लागि, सहस्राब्दीको पालोदेखि ५% ले वृद्धि भएको छ।<ref>{{cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/forest-cover-increased-nepal-late/|title=Forest cover has increased in Nepal of late|date=13 May 2016|newspaper=[[The Himalayan Times]]|access-date=24 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824161239/https://thehimalayantimes.com/nepal/forest-cover-increased-nepal-late/|archive-date=24 August 2019|language=en-US|url-status=live}}</ref> देशको २०१९ [[वन ल्यान्डस्केप अखंडता सूचकाङ्क]] अर्थात् ७.२३/१० को स्कोर थियो, यसलाई १७२ देशहरू मध्ये विश्वव्यापी रूपमा ४५औँ स्थानमा राखिएको थियो।<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|display-authors=1|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G|doi-access=free}}</ref> दक्षिणी समतल भूभागमा, तराई–डुआर सवाना र घाँसे मैदानमा विश्वका केही अग्लो घाँसका साथै साल वन, उष्णकटिबन्धीय सदाबहार वन र उष्णकटिबन्धीय नदीको पातलो वनहरू छन्।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-W0OAQAAMAAJ|title=Forests of Nepal|last=Stainton|first=J. D. A.|date=1972|publisher=Hafner Publishing Company|isbn=9780028527000|language=en}}</ref> तल्लो पहाडहरूमा (७०० मिटर - २,००० मिटर), प्रायः [[साल]] (तल्लो उचाइमा), [[चिलाउने]] र [[कटुस]], साथै चिर पाइनले हावी भएको उपोष्णकटिबन्धीय पाइन वनहरू समावेश गर्ने उपोष्णकटिबन्धीय र शीतोष्ण पातलो मिश्रित वनहरू सामान्य छन्।<ref name="kindl3"/> मध्य पहाडहरू (२,००० मिटर - ३,००० मिटर) ओक र [[गुराँस]]ले हावी छन्।<ref name="kindl3" /> सुबाल्पाइन शंकुधारी वनहरूले ३,००० मिटर देखि ३,५०० मिटरको दायरालाई ओक (विशेष गरी पश्चिममा), पूर्वी हिमालयन फर, हिमालयन पाइन र हिमालयन हेमलोकले ओगटेको छ।<ref name="kindl3" /> गुराँस पनि सामान्य छ।<ref name="kindl3" /> पश्चिममा ३,५०० मिटर र पूर्वमा ४,००० मिटरभन्दा माथि, शंकुधारी रूखहरूले गुराँस-प्रभुत्व भएका अल्पाइन झाडीहरू र घाँसे मैदानहरूलाई बाटो दिन्छ।<ref name="kindl3" /> == राजनीति र सरकार == === राजनीति === {{main|नेपालको राजनीति|नेपालका राजनीतिक दलहरूको सूची}} नेपाल बहुदलीय व्यवस्था भएको संसदीय गणतन्त्र हो।<ref name="Al Jazeera elections explained">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/indepth/interactive/2017/11/nepal-elections-2017-explained-171126103009857.html|title=Nepal elections explained|access-date=17 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814220351/https://www.aljazeera.com/indepth/interactive/2017/11/nepal-elections-2017-explained-171126103009857.html|archive-date=14 August 2019|publisher=[[Al Jazeera]]|url-status=live}}</ref> यसमा सङ्घीय संसदमा मान्यता प्राप्त आठ राजनीतिक दलहरू छन्: [[नेपाली काङ्ग्रेस]], [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]], [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]], [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]], [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]], [[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल|जनता समाजवादी पार्टी]], [[जनमत पार्टी]], र [[नेपाल समाजवादी पार्टी]]।<ref>{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2022/12/02/seven-parties-secure-national-party-status-so-far-election-commission|title=Seven parties secure national party status so far: Election Commission|website=The Kathmandu Post|language=en|access-date=2022-12-08}}</ref><ref name="foo">{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/23/3-percent-vote-share-1-fptp-seat-a-must|title=Criteria for nat'l parties: 3 percent vote share, 1 FPTP seat a must|website=The Kathmandu Post|language=en|access-date=2022-12-08}}</ref> वि.सं. १९९० को दसकमा राजधानीमा एउटा जीवन्त भूमिगत राजनीतिक आन्दोलन भयो र वि.सं. १९९३ मा [[नेपाल प्रजा परिषद्]]को जन्म भयो, जुन [[नेपालका सहिदहरू|चार महान् सहिदहरूको मृत्युदण्डपछि]] सात वर्षपछि विघटन भयो।<ref name=":8">{{Cite book|last=Brown|first=T. Louise|url=https://books.google.com/books?id=uy2IAgAAQBAJ|title=The Challenge to Democracy in Nepal|date=1 November 2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-88532-9|language=en}}</ref> त्यही समयमा, [[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम|भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन]]मा संलग्न नेपालीहरू राजनीतिक दलहरूमा सँगठित हुन थाले, जसले गर्दा [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]]को जन्म भयो।<ref name=":8" /> साम्यवादले आफ्नो पाइला खोज्न खोज्दा नेपाली काङ्ग्रेसले वि.सं. २००७ मा [[सात सालको क्रान्ति|राणा शासनलाई हटाउन सफल भयो]] र मतदाताको अत्यधिक समर्थन पाएको थियो।<ref name="ram00">{{cite journal|last1=Ramachandran|first1=Shastri|last2=Ramachandaran|first2=Shastri|year=2003|title=Nepal as Seen from India|journal=[[India International Centre Quarterly]]|volume=30|issue=2|pages=81–98|issn=0376-9771|jstor=23006108}}</ref> वि.सं. २०१९ मा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले सुरु गरेको दलविहीन [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत व्यवस्था]]मा राजतन्त्रका वफादारहरूले पालैपालो सरकारको नेतृत्व गरे।<ref name="ram00" /> राजनीतिक नेताहरू भूमिगत, निर्वासित वा जेलमा रहे।<ref name="ram00" /> वि.सं. २०३० को दसकमा एउटा कम्युनिस्ट विद्रोहलाई यसको क्र्याडलमा कुचिएको थियो, जसले [[संयुक्त वाम मोर्चा (नेपाल, वि.सं २०४६)|संयुक्त वाम मोर्चा (वि.सं. २०४६)]] अन्तर्गत हालसम्म छरिएका कम्युनिस्ट गुटहरूको अन्ततः एकीकरणको नेतृत्व गर्‍यो।<ref name="ram00" /> वि.सं. २०४७ मा संयुक्त वाम मोर्चा र नेपाली काङ्ग्रेसले [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|सुरु गरेको संयुक्त नागरिक प्रतिरोधले पञ्चायतलाई पराजित गरेपछि]] मोर्चाले [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] बनेको, बहुदलीय प्रजातन्त्र अपनायो र छोटो अवधिमा सरकारमा रहेर लोकप्रिय कल्याणकारी कार्यक्रम ल्यायो।<ref name="Khadka 1993">{{cite journal|last=Khadka|first=Narayan|year=1993|title=Democracy and Development in Nepal: Prospects and Challenges|url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_spring-1993_66_1/page/44|journal=Pacific Affairs|volume=66|issue=1|pages=44–71|doi=10.2307/2760015|issn=0030-851X|jstor=2760015}}</ref> [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३|वि.सं. २०६३ को शान्तिपूर्ण क्रान्तिपछि]] माओवादी पार्टी` मूलधारको राजनीतिमा प्रवेश गरेपछि बहुदलीय प्रजातन्त्रलाई पनि आफ्नो आधिकारिक कार्यदिशाको रूपमा अङ्गीकार्यो।<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14700892|title=Baburam Bhattarai elected prime minister of Nepal|date=28 August 2011|work=[[BBC News]]|access-date=12 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20111010024052/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14700892|archive-date=10 October 2011|url-status=live}}</ref> २०६३ र २०७२ को बीचको सङ्क्रमकालमा नवगठित जातिय केन्द्रित राष्ट्रवादी आन्दोलनहरू, जसमध्ये [[मधेस|मधेस आन्दोलन]] प्रमुख थियो,बाट निरन्तर विरोध प्रदर्शन भएको थियो।<ref name="Khadka 1993" /> मधेसी जनताका लागि समान अधिकार र स्वशासनको वकालत गर्ने राजपा र एसपीएन विशेषगरी तराई, मधेस प्रदेशमा प्रमुख राजनीतिक दल बनेका छन्।<ref name="mao">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/06/AR2010070605214.html|title=Long stalemate after Maoist victory disrupts life in Nepal|last=Kaphle|first=Anup|date=7 July 2010|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=22 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104015054/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/06/AR2010070605214.html|archive-date=4 November 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=11057207&fsrc=nwl|title=Nepal's election The Maoists triumph|date=17 April 2008|newspaper=[[The Economist]]|access-date=29 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214103506/http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=11057207&fsrc=nwl|archive-date=14 February 2009|url-status=live}}</ref> === सरकार === {{Main|नेपाल सरकार|नेपालको संविधान}} {{multiple images | perrow = 2/1 | image1 = Kathmandu-35.JPG | width1 = 148 | caption1 = [[सिंहदरबार]], सरकारको आसन काठमाडौँमा अवस्थित छ | image2 = Supreme Court of Nepal 01.jpg | width2 = 148 | caption2 = [[नेपालको सर्वोच्च अदालत]] | image3 = Nepalese Constituent Assembly Building.jpg | width3 = 300 | caption3 = [[अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र, नेपाल|संसद भवन]] }} नेपालको संविधान बमोजिम नेपालको शासन चलिरहेको छ। यसले नेपाललाई बहुजातिय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक विशेषता भएको विविध भौगोलिक क्षेत्रमा बसोबास गर्ने जनताको साझा आकांक्षा भएको र राष्ट्रिय स्वाधीनता, भौगोलिक अखण्डताप्रति निष्ठाको बन्धनद्वारा प्रतिबद्ध राष्ट्रिय हित, नेपालको समृद्धि र एकजुट भएको भनी परिभाषित गरेको छ।<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/nepali/news/2015/09/150920_new_constitution|title=राष्ट्रपतिद्वारा संविधान जारी भएको घोषणा|accessdate=September 18, 2019}}</ref> नेपाल सरकारका तीनवटा शाखाहरू छन्: * [[कार्यपालिका]]: शासनको स्वरूप [[बहुदलीय प्रणाली|बहुदलीय]], प्रतिस्पर्धी, [[बहुलवाद|बहुलता]]मा आधारित [[सङ्घीयता|सङ्घीय]] [[लोकतन्त्र|लोकतान्त्रिक]] [[गणतन्त्र|गणतन्त्रात्मक]] संसदीय प्रणाली हो। [[राष्ट्रपति]]ले प्रतिनिधिसभामा बहुमत प्राप्त राजनीतिक दलको संसदीय दलको नेतालाई [[प्रधानमन्त्री]]मा नियुक्त गर्ने, जसले कार्यकारी शक्तिको प्रयोग गर्ने [[मन्त्रिपरिषद्]] गठन गर्दछ।<ref>{{Cite web|url=http://nepallive.com/index.php/story/282510|title=स्थानीय कार्यपालिका र जिससको निर्वाचनमा पनि 'तालमेल' गर्ने सत्ता गठबन्धनको निर्णय|website=नेपाल लाइभ|accessdate=2023-01-05}}</ref> * [[व्यवस्थापिका]]: [[नेपालको व्यवस्थापिका संसद|नेपालको व्यवस्थापिका]], सङ्घीय संसद भनिन्छ, जसमा [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] र [[राष्ट्रिय सभा (नेपाल)|राष्ट्रिय सभा]] हुन्छन्। मिश्रित निर्वाचन प्रणालीबाट निर्वाचित २७५ सदस्य रहेको प्रतिनिधिसभाको कार्यकाल पाँच वर्षको हुन्छ। प्रादेशिक निर्वाचक मण्डलबाट निर्वाचित ५९ सदस्य रहेको राष्ट्रिय सभा स्थायी सदन हो; यसका एक तिहाइ सदस्यहरू प्रत्येक दुई वर्षमा छ वर्षको कार्यकालका लागि निर्वाचित हुन्छन्।<ref>{{cite news|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/printedition/news/2015-09-16/ca-approves-ceremonial-prez-bicameral-legislature.html|title=CA approves ceremonial prez, bicameral legislature|date=16 September 2015|newspaper=The Kathmandu Post|access-date=8 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044107/http://kathmandupost.ekantipur.com/printedition/news/2015-09-16/ca-approves-ceremonial-prez-bicameral-legislature.html|archive-date=9 December 2017|url-status=live}}</ref> * [[न्यायपालिका]]: नेपालको एकात्मक तीन तहको स्वतन्त्र न्यायपालिका छ जसमा [[नेपालको सर्वोच्च अदालत|सर्वोच्च अदालत]], [[प्रधान न्यायाधीश|प्रधानन्यायाधीश]]को नेतृत्वमा रहेको देशको सर्वोच्च अदालत, सात उच्च अदालत, प्रत्येक प्रदेशमा एक, प्रदेश स्तरमा सर्वोच्च अदालत प्रत्येक जिल्लामा एक र ७७ जिल्लाहरू छन्।<ref name=":9">{{Cite web|url=https://ekantipur.com/opinion/2021/05/09/162053054590367326.html|title=न्यायपालिका : स्वचालित कि नियन्त्रित ?|website=कान्तिपुर|language=|accessdate=2023-01-05}}</ref> नगर परिषदले विवाद समाधान गर्न र कारबाहीयोग्य अपराध नभएका मुद्दाहरूमा गैर-बाध्यकारी फैसला दिन स्थानीय न्यायिक निकायहरू बोलाउन सक्छन्।<ref name=":9" /> स्थानीय न्यायिक निकायका काम कारबाहीलाई जिल्ला अदालतबाट निर्देशित र प्रतिबन्ध गर्न सकिन्छ।<ref name=":9" /> === प्रशासनिक विभाजन === {{Main|नेपालको प्रशासनिक विभाजन}} नेपालको [[संविधान]] २०७२ को धारा ५६ (१) ले [[सङ्घीयता|सङ्घ]], [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] र [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]] गरी ३ तहको राज्यको मूल संरचना रहने व्यवस्था गरेको छ।<ref>{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|title=अब ७६६ स्थानीय तह|date=जेठ १२, २०७४|accessdate=जेठ १२, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक]]|ref=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903115749/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-date=2017-09-03}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/|title=यी हुन् थपिएका गाउँपालिका र नगरपालिका (सूचीसहित)|date=२०७४ जेठ ११|accessdate=२०७४ जेठ १०|publisher=OnlineKhabar|ref=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mofald.gov.np/ddc|title=नेपालका नगरपालिकाहरूको आधिकारिक वेबसाइट|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७४ जेठ १४|ref=http://mofald.gov.np/ddc}}</ref> वि.सं. २०७२ असोज ३ गते जारी गरिएको [[नेपालको संविधान २०७२]]को अनुसूची ४ बमोजिम नेपाललाई ७ प्रदेशमा विभाजन गरिएको छ।<ref>{{Cite web|url=http://everesttimes.net/article.php?type=article&aid=8797|title=नेपालमा ७ प्रदेश बनाउने दलहरूबीच सहमति|website=everesttimes.net|accessdate=2018-03-18}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://onlinepatrika.com/48179/|title=७ प्रदेशको नयाँ नेपाल: कुन जिल्ला कुन प्रदेशमा ?|last=पत्रिका|first=अनलाइन|website=onlinepatrika.com|language=नेपाली|accessdate=2018-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221211113/http://onlinepatrika.com/48179/|archive-date=2018-02-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://eadarsha.com/?article=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%98%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6|title=सङ्घीय नेपालका सात प्रदेश: एक चर्चा|accessdate=2018-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614131524/https://www.eadarsha.com/?article=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%98%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6|archive-date=2020-06-14}}</ref> यसै प्रकार नेपालमा ७५३ स्थानीय तहहरू रहेका छन्, जसमा ६ [[महानगर]]हरू, ११ [[उपमहानगरपालिका|उपमहानगर]]हरू, २७६ [[नगरपालिका]]हरू र ४६० [[गाउँपालिका]]हरू रहेका छन्।<ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जीविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फागुन २०७३|accessdate=३० फागुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फागुन २०७३|accessdate=२८ फागुन २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://setopati.com/from-paper/73736|title=९ स्थानीय तह थपिँदै कहाँ कति थपियो?|language=नेपाली|accessdate=2018-01-10}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115|title=१९ जिल्लामा थप गाउँपालिका र नगरपालिका|date=२०७४ जेठ ८|accessdate=२०७४ जेठ ८|publisher=[[बिबिसी|बीबीसी]]|ref=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|title=गाउँपालिका र नगरपालिकाहरूको नाम, सङ्ख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फागुन २७|archive-url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|archive-date=2019-03-17}}</ref> {{Nepal province labelled map}} {|class="wikitable sortable" |+ |- style="background:#98fb98;" ! प्रदेश ! राजधानी ! [[प्रदेश प्रमुख (नेपाल)|प्रदेश प्रमुख]] ! [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] ! [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्लाहरू]] ! क्षेत्रफल ! [[जनसङ्ख्या अनुसार नेपालका प्रदेशहरूको सूची|जनसङ्ख्या]] ! घनत्व (व्यक्ति/किमी२) २०२१ ! [[मानव विकास सूचकाङ्क]] ! नक्सा |- |[[कोशी प्रदेश]]||[[विराटनगर महानगरपालिका|बिराटनगर]]||[[पर्शुराम खापुङ]]||[[हिक्मतकुमार कार्की]]|| align="center" |१४|| align="right" |२५,९०५|| align="right" |४,५३४,९४३|| align="center" |१९२|| align="center" |०.५५३||[[चित्र:Nepal Province 1.svg|100px]] |- |[[मधेश प्रदेश]]||[[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]||[[हरिशङ्कर मिश्र|हरि शङ्कर मिश्र]]||[[सरोज कुमार यादव]]|| align="center" |८|| align="right" |९,६६१|| align="right" |५,४०४,१४५|| align="center" |६३४|| align="center" |०.४८५||[[चित्र:Nepal Madhesh Province.svg|100px]] |- |[[बागमती प्रदेश|बाग्मती]]||[[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]||[[यादवचन्द्र शर्मा]]||[[शालिकराम जमकट्टेल]]|| align="center" |१३|| align="right" |२०,३००|| align="right" |५,५२९,४५२|| align="center" |३००|| align="center" |०.५६०||[[चित्र:Nepal Province 3.svg|100px]] |- |[[गण्डकी प्रदेश]]||[[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]||[[पृथ्वीमान गुरुङ]]||[[खगराज अधिकारी]]|| align="center" |११|| align="right" |२१,८५६|| align="right" |२,४०३,७५७|| align="center" |११३|| align="center" |०.५६७||[[चित्र:Nepal Province 4.svg|100px]] |- |[[लुम्बिनी प्रदेश]]||[[देउखुरी]]||[[अमिक शेरचन]]||[[लीला गिरी]]|| align="center" |१२|| align="right" |१९,७०७|| align="right" |४,४९९,२७२|| align="center" |२६०|| align="center" |०.५१९||[[चित्र:Nepal Province 5.svg|100px]] |- |[[कर्णाली प्रदेश]]||[[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]]||[[तिलक परियार]]||[[राजकुमार शर्मा]]|| align="center" |१०|| align="right" |३०,२१३|| align="right" |१,५७०,४१८|| align="center" |५६|| align="center" |०.४६९||[[चित्र:Nepal Karnali.svg|100px]] |- |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]||[[धनगढी (स्पष्टता)|धनगढी]]||[[देवराज जोशी]]||[[राजेन्द्रसिंह रावल]]|| align="center" |९|| align="right" |१९,५३९|| align="right" |२,५५२,५१७|| align="center" |१३९|| align="center" |०.४७८||[[चित्र:Nepal Sudurpashchim Pradesh.svg|100px]] |- !नेपाल ![[काठमाडौँ]] !राष्ट्रपति<br />[[रामचन्द्र पौडेल]] !प्रधानमन्त्री<br />[[सुशीला कार्की]] ![[नेपालका जिल्लाहरू|७७]] !१४७,१८१ !२६,४९४,५०४ !१९८ !०.५७९ ![[चित्र:Nepal grey.svg|frameless|100x100px]] |} === कानून === [[चित्र:NPP2019 11.jpg|thumb|नेपालले पछिल्लो समय अल्पसङ्ख्यक अधिकारको क्षेत्रमा प्रगति गरेको छ।]] [[नेपालको संविधान]] देशको सर्वोच्च कानून हो र यससँग बाझिने अन्य कानूनहरू विरोधाभासको हदसम्म स्वतः अमान्य हुनेछन्।<ref name=":10">{{cite news|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/55907/|title=Govt registers amendment bill to review 56 laws in bulk|newspaper=[[Republica (newspaper)|Republica]]|access-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902125309/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/55907/|archive-date=2 September 2019|language=en|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902125309/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/55907/ |date=2 September 2019 }}</ref> विशेष कानुनी प्रावधानहरू [[देवानी संहिता]] र फौजदारी संहिताको रूपमा क्रमशः देवानी कार्यविधि संहिता र फौजदारी कार्यविधि संहिताको रूपमा संहिताबद्ध छन्।<ref name=":10" /> सर्वोच्च अदालत कानूनको व्याख्या गर्ने सर्वोच्च अख्तियार हो र यसले संसदलाई आवश्यकता अनुसार संशोधन वा नयाँ कानून बनाउन निर्देशन दिन सक्छ। अन्य विकासोन्मुख देशहरू र कतिपय अवस्थामा धेरै विकसित देशहरूको तुलनामा नेपाली कानुनहरू सामान्यतया बढी प्रगतिशील मानिन्छन्।<ref name="Death Penalty2">{{cite web|url=http://www.deathpenalty.org/article.php?id=81|title=International Views on the Death Penalty|publisher=[[Death Penalty Focus]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106083835/http://www.deathpenalty.org/article.php?id=81|archive-date=6 November 2012|url-status=dead|access-date=6 November 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106083835/http://www.deathpenalty.org/article.php?id=81 |date=6 November 2012 }}</ref> [[मृत्युदण्ड]] खारेज भएको छ।<ref name="Death Penalty2"/> [[नेपालमा क्वयेर व्यक्तिहरूको अधिकार|नेपालले क्वयेर व्यक्तिहरूको अधिकार]] र [[नेपालमा महिला अधिकार|लैङ्गिक समानतामा पनि प्रगति]] गरेको छ।<ref>{{cite web|url=https://yvc-asiapacific.org/2020/01/15/the-intricacy-of-legal-gender-recognition-in-nepal/|title=The intricacy of legal gender recognition in Nepal|work=Youth Voices Count|access-date=2023-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105213109/https://yvc-asiapacific.org/2020/01/15/the-intricacy-of-legal-gender-recognition-in-nepal/|archive-date=2023-01-05}}</ref> यसले [[वैवाहिक बलात्कार]]लाई मान्यता दिन्छ र [[गर्भपतन]] अधिकारलाई समर्थन गर्दछ।<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/8681|title=वैवाहिक बलात्कारः सहने होइन लड्ने|website=हिमालखबर|accessdate=2023-01-05}}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यद्यपी, लिंग-चयनात्मक गर्भपतनमा बृद्धि भएको कारण, बाधाहरू प्रस्तुत गरिएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/129077|title=गर्भपतन: शरीर महिलाको निर्णय पुरुषको|website=हिमालखबर|accessdate=2023-01-05}}</ref> [[नेपाल प्रहरी]] कानुन कार्यान्वयन गर्ने प्राथमिक निकाय हो।<ref name=":11">{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/258|title=नेपाल प्रहरी पुनःसंरचनाको प्रस्ताव|website=हिमालखबर|accessdate=2023-01-05}}</ref> यो महानिरीक्षकको कमाण्डमा रहेको एक स्वतन्त्र संस्था हो, जसलाई [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह मन्त्रालय]]ले नियुक्त गरी रिपोर्ट गर्छ।<ref name=":11" /> शान्ति सुरक्षा कायम गर्नुका साथै सडक यातायातको व्यवस्थापनको जिम्मेवारी नेपाल ट्राफिक प्रहरीको हो।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2020/09/893932|title=सडकमा डमी ट्राफिक प्रहरी : जनशक्ति व्यवस्थापनसँगै चेतना अभिवृद्धि|website=अनलाइनखबर|language=|accessdate=2023-01-05}}</ref> [[नेपाल सशस्त्र प्रहरी बल]], एक छुट्टै अर्धसैनिक प्रहरी सँगठन, नियमित सुरक्षा मामिलामा नेपाल प्रहरीसँगको सहकार्यमा काम गर्दछ; यो भीड नियन्त्रण, विद्रोह विरोधी र आतंकवाद विरोधी कार्यहरू, र बल प्रयोग आवश्यक हुन सक्ने अन्य आन्तरिक मामिलाहरूको लागि हो।<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/social/142848/|title=भब्य बन्यो राष्ट्रिय सशस्त्र प्रहरी बल नेपाल प्रशिक्षण प्रतिष्ठान|last=Setopati|first=चन्द्र काफ्ले ::|website=सेतोपाटी|language=en-US|accessdate=2023-01-05}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === परराष्ट्र सम्बन्ध === {{Main|नेपालको परराष्ट्र सम्बन्ध}} [[चित्र:Gurkha Memorial, Horse Guards Avenue - geograph.org.uk - 379881.jpg|thumb|[[गोरखाली|गोर्खाली]] स्मारक, [[लन्डन]]]] नेपाल राष्ट्रिय रक्षाका लागि कूटनीतिमा निर्भर छ।<ref name=":12">{{cite web|url=https://mofa.gov.np/foreign-policy/bilateral-relation/|title=Bilateral Relations – Ministry of Foreign Affairs Nepal MOFA|publisher=[[Government of Nepal]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925203632/https://mofa.gov.np/foreign-policy/bilateral-relation/|archive-date=25 September 2019|access-date=15 September 2019|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816132805/https://mofa.gov.np/foreign-policy/bilateral-relation/ |date=16 August 2021 }}</ref> यसले आफ्ना छिमेकीहरू बीच तटस्थताको नीति कायम राख्छ, यस क्षेत्रका अन्य देशहरूसँग सौहार्दपूर्ण सम्बन्ध राख्छ, र विश्वव्यापी स्तरमा असंलग्नताको नीति राख्छ।<ref name=":12" /> नेपाल [[दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन|सार्क]], [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ| संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]], [[विश्व व्यापार सङ्गठन]], [[बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका लागि बङ्गालको खाडीको प्रयास]] र [[एसिया सहयोग संवाद]] लगायतका सदस्य राष्ट्र हो।<ref name=":12" /> योसँग १६७ देशहरू र [[युरोपेली सङ्घ]]सँग द्विपक्षीय कूटनीतिक सम्बन्ध छ, ३० देशहरूमा दूतावास र छवटा वाणिज्य दूतावासहरू छन्, जबकि २५ देशहरूले नेपालमा दूतावासहरू राख्छन्, र ८० भन्दा बढी अन्य गैर आवासीय कूटनीतिक नियोगहरू सञ्चालन गर्छन्।<ref>{{cite web|url=https://mofa.gov.np/consulates-general-of-nepal/|title=Consulates General of Nepal – Ministry of Foreign Affairs Nepal MOFA|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724133315/https://mofa.gov.np/consulates-general-of-nepal/|archive-date=24 July 2019|access-date=15 September 2019|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724133315/https://mofa.gov.np/consulates-general-of-nepal/ |date=24 July 2019 }}</ref> सन् १९५८ देखि हालसम्म ४२ वटा मिसनमा ११९,००० भन्दा बढी कर्मचारी योगदान गरेको नेपाल राष्ट्रसङ्घीय शान्ति मिसनमा प्रमुख योगदानकर्तामध्ये एक हो।<ref>{{cite web|url=https://peacekeeping.un.org/en/nepalese-peacekeepers-receive-un-medal|title=Nepalese Peacekeepers receive UN Medal|publisher=[[United Nations]]|language=en|access-date=15 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912075434/https://peacekeeping.un.org/en/nepalese-peacekeepers-receive-un-medal|archive-date=12 September 2023}}</ref> नेपालले [[दक्षिण एसिया]]मा बृहत्तर सहयोगलाई जोड दिन्छ र [[दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन]], जसको स्थायी सचिवालय काठमाडौँमा आयोजना गरिएको छ, स्थापना गर्न सक्रियतापूर्वक जोड दिएको छ।<ref>{{cite journal|last=Iqbal|first=Muhammad Jamshed|year=2006|title=SAARC: Origin, Growth, Potential and Achievements|url=http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/SAARC_Jamshed_Iqbal.pdf|journal=[[Pakistan Journal of History & Culture]]|volume=XXVII|pages=127–40|access-date=11 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111092347/http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/SAARC_Jamshed_Iqbal.pdf|archive-date=11 November 2013|url-status=live}}</ref> नेपाल स्वतन्त्र [[बङ्गलादेश]]लाई मान्यता दिने पहिलो देश हो र दुई देशले व्यापार र पानी व्यवस्थापनमा अझ बढी सहयोग बढाउन खोजेका छन्।<ref name=":13">{{cite news|url=http://therisingnepal.org.np/news/19231|title=Nepal, Bangladesh Can Become Better Trade Partners|newspaper=[[The Rising Nepal]]|access-date=12 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111072640/http://therisingnepal.org.np/news/19231|archive-date=11 November 2018|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921142850/http://therisingnepal.org.np/news/19231 |date=21 September 2019 }}</ref> बङ्गलादेशका बन्दरगाहहरू नजिक भएकाले नेपालको तेस्रो देशको व्यापारमा भारतको एकाधिकारको व्यवहार्य विकल्पको रूपमा हेरिन्छ।<ref name=":13" /> नेपाल [[इजरायल]]सँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गर्ने पहिलो दक्षिण एसियाली देश हो, र ती देशहरूले बलियो सम्बन्ध राख्छन्।<ref>{{cite news|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/42903/|title=Marking the diplomatic ties between Nepal and Israel|newspaper=[[Republica (newspaper)|Republica]]|access-date=12 September 2019|language=en}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यसले [[प्यालेस्टाइन राज्य|प्यालेस्टिनी]]हरूको अधिकारलाई मान्यता दिन्छ, [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ|संयुक्त राष्ट्र]]मा यसको मान्यताको पक्षमा र [[जेरुसेलम]]लाई इजरायलको राजधानीको रूपमा मान्यताको विपक्षमा मतदान गरेको छ।<ref>{{cite news|url=https://kathmandupost.com/national/2017/12/23/unga-vote-consistent-with-nepals-position-on-israel-palestine|title=UNGA vote 'consistent with Nepal's position on Israel, Palestine'|newspaper=The Kathmandu Post|access-date=12 September 2019|language=en}}</ref> नेपालले घनिष्ठ सम्बन्ध कायम गर्ने देशहरूमा सबैभन्दा उदार दाता र विकास साझेदारहरू - [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[संयुक्त अधिराज्य]], [[डेनमार्क]], [[जापान]] र [[नर्वे]] लगायत छन्।<ref>{{cite journal|last=Khadka|first=Narayan|year=1997|title=Foreign Aid to Nepal: Donor Motivations in the Post-Cold War Period|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1997-11_37_11/page/1044|journal=[[Asian Survey]]|volume=37|issue=11|pages=1044–1061|doi=10.2307/2645740|issn=0004-4687|jstor=2645740}}</ref> == अर्थतन्त्र == {{main|नेपालको अर्थतन्त्र}} [[चित्र:Nepal Product Exports (2019).svg|thumb|नेपाल निर्यातको समानुपातिक प्रतिनिधित्व, २०१९]] सन् २०१९ मा नेपालको कूल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) ३४.१८६ बिलियन डलर थियो।<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=NP|title=GDP (current US$) {{!}} Data|publisher=World Bank|archive-url=https://web.archive.org/web/20190312080539/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=NP|archive-date=12 March 2019|access-date=16 September 2019|url-status=live}}</ref> २०१९ मा वार्षिक वृद्धि दर ६.६% मा गणना गरिएको छ, र २०२१ मा २.८९% को अपेक्षा गरिएको छ, नेपाल विश्वको सबैभन्दा द्रुत बृद्धि हुने अर्थतन्त्र मध्ये एक हो।<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=NP|title=GDP growth (annual %) {{!}} Data|publisher=World Bank|access-date=16 September 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/425729/gross-domestic-product-gdp-growth-rate-in-nepal/|title=Nepal – Gross domestic product (GDP) growth rate 2026|website=Statista|language=en|access-date=23 July 2021}}</ref> देश प्रति व्यक्ति नाममात्र जीडीपी मा विश्वमा १६५औँ र [[प्रति व्यक्ति कुल ग्राहस्थ उत्पादन (क्रय शक्ति समता) अनुसार देशहरूको सूची|पीपीपी मा प्रति व्यक्ति जीडीपीमा १६२औँ स्थानमा]] छ।<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=81&pr.y=10&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,668,914,672,612,946,614,137,311,546,213,674,911,676,314,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,962,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,734,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698&s=PPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=IMF|access-date=15 November 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=47&pr.y=14&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512,668,914,672,612,946,614,137,311,546,213,674,911,676,314,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,962,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,734,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698&s=NGDPDPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=IMF|access-date=15 November 2019}}</ref> नेपाल २३ अप्रिल २००४ देखि [[विश्व व्यापार सङ्गठन]]को सदस्य भएको छ।<ref>{{cite web|url=https://www.wto.org/english/thewto_e/acc_e/a1_nepal_e.htm|title=Accessions: Nepal|publisher=WTO|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115111106/https://www.wto.org/english/thewto_e/acc_e/a1_nepal_e.htm|archive-date=15 November 2019|access-date=15 November 2019|url-status=live}}</ref> १६.८ मिलियन श्रमिक नेपाली श्रमशक्ति विश्वको ३७औँ ठुलो हो।<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2095rank.html|title=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530152006/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/rankorder/2095rank.html|archive-date=30 May 2016|access-date=18 November 2019|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160530152006/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/rankorder/2095rank.html |date=30 May 2016 }}</ref> प्राथमिक क्षेत्रले कुल गार्हस्थ उत्पादनको २७.५९%, माध्यमिक क्षेत्रले १४.६% र तृतीय क्षेत्रले ५७.८१% ओगटेको छ।<ref name="National Accounts of Nepal 2018/19">{{cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2019/04/Press-release-2018_19.pdf|title=National Accounts of Nepal 2018/19|year=2019|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505113753/https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2019/04/Press-release-2018_19.pdf|archive-date=5 May 2019|access-date=5 May 2019|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190505113753/https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2019/04/Press-release-2018_19.pdf |date=5 May 2019 }}</ref> नेपालको सन् २०१८ मा [[अमेरिकी डलर]] ८.१ बिलियनको विदेशी मुद्रा रेमिटेन्स, विश्वको १९औँ सबैभन्दा ठुलो र जीडीपीको २८.०% गठन भएको, यसको अर्थतन्त्रमा मुख्य रूपमा भारत, मध्य पूर्व र पूर्वी एसियाका लाखौँ कामदारहरूले योगदान पुर्‍याएका थिएँ, ती सबै अदक्ष श्रमिकहरू थिएँ।<ref>{{cite web|url=https://kathmandupost.com/money/2019/04/10/nepal-is-19th-largest-receiver-of-remittances-with-81-billion|title=Nepal is 19th largest receiver of remittances with $8.1&nbsp;billion|website=Kathmandu Post|language=en|access-date=18 November 2019}}</ref> प्रमुख कृषि उत्पादनहरूमा अनाज ([[जौ]], [[मकै]], [[कोदो]], [[धान]] र [[गहुँ]]), [[तिल]]हन, [[आलु]], [[दाल]], [[उखु]], [[जुटपानी|जुट]], [[सुर्ती (वनस्पति)|सुर्ती]], [[दूध]] र [[भैँसी]]को मासु पर्छन्।<ref name="cia172">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nepal/|title=South Asia :: Nepal – The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=18 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109075733/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nepal/|archive-date=9 January 2021}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Chaudhary|first=Deepak|date=1 November 2018|title=Agricultural Policies and Rural Development in Nepal: An Overview|journal=Research Nepal Journal of Development Studies|language=en|volume=1|issue=2|pages=34–46|doi=10.3126/rnjds.v1i2.22425|issn=2631-2131|doi-access=free}}</ref> प्रमुख उद्योगहरूमा [[पर्यटन]], [[गलैँचा]], [[कपडा]], [[चुरोट]], [[सिमेन्ट]], [[इँट|इँटा]], साथै साना [[चामल]], [[जुटपानी|जुट]], [[चिनी]] र तिलहन मिलहरू पर्छन्।<ref name="cia172"/> सन् १९५१ मा लोकतन्त्रको स्थापनासँगै नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार निकै विस्तार भयो।<ref name="Acharya 91–96">{{Cite journal|last=Acharya|first=Khubi Ram|date=5 July 2019|title=Nepalese Foreign Trade: Growth, Composition, and Direction|journal=NCC Journal|language=en|volume=4|issue=1|pages=91–96|doi=10.3126/nccj.v4i1.24741|issn=2505-0788|doi-access=free}}</ref> सन् १९८५ मा उदारीकरण सुरु भयो र सन् १९९० पछि गति लियो।<ref name="Acharya 91–96"/> आर्थिक वर्ष २०१६/१७ सम्ममा नेपालको वैदेशिक व्यापार १.०६ खर्ब रुपैयाँ थियो, जुन १९९०/९१ को ४५.६ अर्ब रुपैयाँबाट २३ गुणाले बढेको थियो।<ref name="wb194">{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/country/nepal/overview|title=Overview|publisher=World Bank|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621191142/https://www.worldbank.org/en/country/nepal/overview|archive-date=21 June 2019|url-status=live|access-date=23 November 2019}}</ref> नेपालको ६० प्रतिशतभन्दा बढी व्यापार भारतसँग छ।<ref name="wb194"/> प्रमुख निर्यातमा तयारी पोशाक, गलैँचा, दाल, हस्तकला, छाला, औषधीय जडिबुटी र कागजका उत्पादनहरू समावेश छन्, जुन कुलको ९०% ओगटेको छ।<ref name="wb194"/> मुख्य आयातमा विभिन्न तयारी तथा अर्ध-तयार वस्तु, कच्चा पदार्थ, मेसिनरी तथा उपकरण, रासायनिक मल, विद्युतीय तथा इलेक्ट्रोनिक उपकरण, पेट्रोलियम पदार्थ, सुन र तयारी पोशाक पर्छन्।<ref name="wb194"/> मुद्रास्फीति २०१९ मा ४.५% मा थियो। विदेशी विनिमय सञ्चिति जुलाई २०१९ मा अमेरिकी डलर ९.५ बिलियन थियो, जुन ७.८ महिनाको आयातको बराबर थियो।<ref name="wb194" /> === ऊर्जा === {{मुख्य|नेपालमा ऊर्जा}} === पर्यटन === {{main|नेपालमा पर्यटन}} [[चित्र:USAID Measuring Impact Conservation Enterprise Retrospective (Nepal; National Trust for Nature Conservation) (26428623908).jpg|thumb|[[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]]मा पर्यटकले हात्तीबाट ठुलो [[एकसिङ्गे गैँडा]] देखेका छन्।]] [[नेपालमा पर्यटन|पर्यटन नेपालको सबैभन्दा ठुलो र द्रुत बृद्धि हुने उद्योग हो]], जसले १० लाखभन्दा बढी मानिसलाई रोजगारी दिन्छ र कुल जीडीपीमा ७.९%को योगदान गर्दछ।<ref name="tkptour192">{{cite web|url=https://kathmandupost.com/money/2019/05/26/nepal-tourism-generated-rs240b-and-supported-1m-jobs-last-year-report|title=Nepal tourism generated Rs 240b and supported 1m jobs last year: Report|website=Kathmandu Post|language=en|access-date=2 December 2019}}</ref> वि.सं. २०७५ मा पहिलो पटक अन्तर्राष्ट्रिय आगन्तुकहरूको सङ्ख्या १० लाख नाघेको छ (जमिनबाट आएका भारतीय पर्यटकहरूको गणना नगरी)।<ref name="tkptour192"/> दक्षिण एसियामा नेपाल आउने आगन्तुकहरूको हिस्सा करिब ६% छ, र उनीहरूले औसतमा धेरै कम खर्च गर्छन्, जसमा नेपालले आम्दानीको १.७% हिस्सा ओगटेको छ।<ref name="thttour3">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/business/nepal-enough-opportunities-tap-tourists-visit-south-asian-nations/|title=Nepal has enough opportunities to tap tourists who visit other South Asian nations|date=6 November 2016|website=The Himalayan Times|language=en-US|access-date=2 December 2019}}</ref> नेपालका प्रमुख पर्यटकिय गन्तव्यहरूमा [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]], [[अन्नपूर्ण]] पदयात्रा सर्किट र चार युनेस्को [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]हरू - [[लुम्बिनी]], [[सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज]], [[काठमाडौँ उपत्यका]]का सात साइटहरू सामूहिक रूपमा सूचीबद्ध छन्, र [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]]।<ref name="thttour3"/> नेपालको पर्वतारोहणको अधिकांश आम्दानी सगरमाथाबाट आउँछ, जुन नेपाली पक्षबाट बढी पहुँचयोग्य छ।<ref name="thttour3"/> नेपाल, आधिकारिक रूपमा वि.सं. २००८ मा पश्चिमीहरूका लागि खोलिएको थियो, हिप्पी ट्रेलको अन्त्यमा, वि.सं. २०२० र २०३० को दसकमा नेपाल पर्यटकहरू समक्ष एक लोकप्रिय गन्तव्य बन्यो।<ref name=":14">{{cite web|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/68553/|title=Homestay registration on the rise|last=Sunuwar|first=Muna|website=My Republica|language=en|access-date=2 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308222435/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/68553/|archive-date=8 March 2021}}</ref> वि.सं. २०५० को दसकमा [[माओवादी जनयुद्ध]]बाट अवरुद्ध भएको उद्योग, पछि पुन: प्राप्ति भएको छ, तर उच्च-अन्तको पर्यटनको लागि उपयुक्त सुविधाको अभावको कारण "पूर्वाधार अवरोध", भग्नावशेषमा झन्डा वाहक, र केही मुट्ठीभरहरूका मानिसले आफूखुसी गर्ने नीति परिवर्तन नै नेपालमा पर्यटन विकासका लागि चुनौती हुन्।<ref name=":14" /> यसका साथै गन्तव्यहरूको सही रूपमा विकास र बजारको उचित बिस्तारमा सरकारको उदासिनता पनि नेपाली पर्यटनका बाधक हुन्। तर आदिवासी जनजातिको घरमा पेइङ गेस्टको रूपमा सांस्कृतिक र इको-पर्यटक बस्ने होमस्टे पर्यटनले केही सफलता पाएको छ।<ref name=":14" /> === वैदेशिक रोजगारी === [[चित्र:Child Labour in Brick Kilns of Nepal.jpg|left|thumb|वयस्कहरू विदेशमा दासत्व जस्तो अवस्थामा रोजगारीमा रहेका बेला देशका लाखौँ बालबालिकाहरू बालश्रमको रूपमा (कृषि क्षेत्र बाहेक) काममा छन्।]] नेपालमा [[बेरोजगारी]] र कम बेरोजगारीको दर काम गर्ने उमेरको जनसङ्ख्याको आधा भन्दा बढी छ, लाखौँलाई रोजगारी खोज्न विदेशमा, मुख्यतया [[भारत]], [[फारसको खाडी|खाडी]] र पूर्वी एसियामा।<ref>{{cite web|url=https://kathmandupost.com/money/2019/04/27/nepals-unemployment-rate-estimated-at-114-percent|title=Nepal's unemployment rate estimated at 11.4 percent|website=Kathmandu Post|language=en|access-date=2 December 2019}}</ref> प्रायः अदक्ष, अशिक्षित, र ऋण सार्कहरूको ऋणी, यी कामदारहरूलाई म्यानपावर कम्पनीहरूले ठग्छन् र धोखाधडी सम्झौता अन्तर्गत शोषणकारी रोजगारदाता वा युद्धग्रस्त देशहरूमा पठाइन्छ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/09/01/world/middleeast/12-hostages-from-nepal-are-executed-in-iraq-a-militant.html|title=12 Hostages From Nepal Are Executed in Iraq, a Militant Group Claims|last=Tavernise|first=Sabrina|date=1 September 2004|work=The New York Times|access-date=2 December 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/48523/|title=He narrowly escaped the 2004 Iraq massacre of 12 Nepalis|last=Sharma|first=Bhadra|website=My Republica|language=en|access-date=2 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202215736/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/48523/|archive-date=2 December 2019}}</ref> तिनीहरूको [[राहदानी]] जफत गरिएको छ, जब रोजगारदाताले उनीहरूलाई बिदा दिन्छ वा तिनीहरूको सम्झौता खारेज गर्छ तब फिर्ता गरिन्छ।<ref>{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/basic-minimum-wage-eludes-nepali-migrant-workers/|title=Basic minimum wage eludes Nepali migrant workers|date=9 May 2019|website=The Himalayan Times|language=en-US|access-date=2 December 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2019/10/13/nepali-migrant-workers-returning-home-from-labour-destination-countries-without-wages|title=Nepali migrant workers returning home from labour destination countries without wages|website=Kathmandu Post|language=en|access-date=2 December 2019}}</ref> धेरैजसोले न्यूनतम पारिश्रमिक पाउँदैनन्, र धेरैले ज्यालाको सबै वा केही अंश गुमाउन बाध्य छन्।<ref name=":15">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/nepal-receiving-two-dead-migrant-workers-every-day-for-past-seven-years-report/|title=Nepal receiving two dead migrant workers every day for past seven years: Report|date=24 August 2018|website=The Himalayan Times|language=en-US|access-date=2 December 2019}}</ref> धेरै नेपालीहरू अत्यन्त असुरक्षित अवस्थामा काम गर्छन्; प्रत्येक दिन औसत दुई कामदारको मृत्यु हुन्छ।<ref name=":15" /> महिलामाथि लगाइएका प्रतिबन्धका कारण धेरैजसो देश बाहिर जान बेचबिखनमा निर्भर हुन्छन् र हिंसा र दुर्व्यवहारको सिकार हुन्छन्।<ref>{{cite web|url=https://asiafoundation.org/2018/06/06/nepalese-labor-migration-a-status-report/|title=Nepalese Labor Migration—A Status Report|date=6 June 2018|publisher=The Asia Foundation|language=en-US|access-date=2 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202212941/https://asiafoundation.org/2018/06/06/nepalese-labor-migration-a-status-report/|archive-date=2 December 2019}}</ref> धेरै नेपालीहरू दासत्व जस्तो अवस्थामा काम गरिरहेको विश्वास गरिन्छ र नेपालले अलपत्र परेका कामदारहरूलाई उद्धार गर्न, मृतकका ऋणी परिवारलाई पारिश्रमिक र विदेशमा पक्राउ परेकाहरूलाई कानुनी खर्चमा अर्बौं रुपैयाँ खर्च गर्छ।<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/blogs/asia/2018/02/plight-nepal-migrant-workers-180205084756399.html|title=The plight of Nepal's migrant workers|publisher=Al Jazeera|access-date=2 December 2019}}</ref> लाखौँले गरिबीबाट माथि उठेका भए पनि उद्यमशीलताको कमीका कारण रेमिट्यान्स ठुलो मात्रामा घरजग्गा र उपभोगमा खर्च हुने गरेको छ।<ref>{{cite web|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/50427/|title=Sorrows of Nepali migrant workers|last=Mishra|first=Surya Nath|website=My Republica|language=en|access-date=2 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202212937/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/50427/|archive-date=2 December 2019}}</ref> == जनसाङ्ख्यिकी == {{मुख्य|नेपालको जनसाङ्ख्यिकी}} {| class="infobox" style="border:1px #FFFFFF;" cellspacing="0" align="right" style="3em; font-size: 85%;" |- ! style="background:#003893; color:white" colspan="2" | नेपालका राष्ट्रिय चिह्नहरू |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''झन्डा''' | [[नेपालको झन्डा]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''चिह्न''' | [[नेपालको निसानछाप|नेपालको निशान छाप]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''राष्ट्रिय पंक्षी''' | [[डाँफे]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''[[राष्ट्रिय जनावरहरूको सूची|राष्ट्रिय जनावर]]''' | [[गाई]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''[[राष्ट्रिय गान]]''' | [[सयौँ थुङ्गा फूलका हामी]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''आदर्श वाक्य''' | [[जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''फूल''' | [[लालीगुराँस|लाली गुराँस]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''राष्ट्रिय फल''' | [[सुन्तला]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''खेल''' | [[भलिबल]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''भाषा''' | [[नेपाली भाषा]] |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''रङ''' | [[सिम्रिक]] |} नेपालका नागरिकहरूलाई [[नेपाली]] भनेर चिनिन्छ। नेपालीहरू भारत, [[तिब्बत]] र उत्तर [[म्यानमार|बर्मा]]बाट तीन प्रमुख प्रवासका सन्ततिहरू हुन्।{{sfn|2011 National Census|p=3}} प्रारम्भिक बासिन्दाहरूमध्ये पूर्वी क्षेत्रका किराँत, काठमाडौँ उपत्यकाका नेवार, तराई-मधेसका आदिवासी, थारू र [[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]का पहाडी भेगका खस पहाहीहरू पर्दछन्।{{sfn|2011 National Census|p=3}} हालैका वर्षहरूमा जनसङ्ख्याको एक महत्वपूर्ण भाग [[तराई]]मा बसाइँसराइ गरेर गएता पनि अधिकांश नेपालीहरू अझै पनि मध्य उच्च भूभागमा बसोबास गर्छन् र उत्तरी पहाडहरूमा थोरै मात्र बसोबास गर्छन्।{{sfn|2011 National Census|p=3}} नेपाल बहुसांस्कृतिक र बहुजातिय देश हो। यस देशमा १२५ विभिन्न जातजातिहरू बसोबास गर्दछन् जसले १२३ विभिन्न मातृभाषाहरू बोल्दछन्।{{sfn|2011 National Census|p=4}} [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], बौद्ध, [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] र इसाई धर्मको अतिरिक्त यसका मानिसहरू विभिन्न आदिवासी तथा लोक धर्महरूको अनुसरण गर्दछ। [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|२०६८ को जनगणना]] अनुसार नेपालको जनसङ्ख्या २ करोड ६४ लाख भन्दा बढी थियो। २०५८ भन्दा नौ लाखको झन्डै तीन गुणा बढी थियो। वि.सं २०५८ देखि २०६८ सम्म औसत परिवारको आकार ५.४४ बाट घटेर ४.९ पुगेको थियो।{{sfn|2011 National Census|p=4}} यस जनगणनामा २०५८ को तुलनामा झन्डै १९ लाख मानिसहरू अनुपस्थित थिएँ र यो २०५८ मा भन्दा एक लाखभन्दा बढी थियो।<ref name=":16" /> २०६८ मा, यौन अनुपात ९९.८ बाट ९४.२ मा घटेको थियो। २०५८ देखि २०६८ को बीचमा वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धि दर १.३५% थियो जबकि २०१८ देखि २०५८ को बीचमा औसत २.२५% जनसङ्ख्या अनुपस्थित थियो।<ref name=":16">{{cite web|url=https://nepal.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Nepal%20Population%20Situation%20Analysis.pdf|title=Population situation analysis of Nepal|publisher=UNFPA|year=2017|access-date=4 December 2019}}</ref> नेपाल सबैभन्दा कम सहरीकरण भएका दस देशहरू मध्ये एक हो र यो विश्वको सबैभन्दा द्रुत गतिमा सहरीकरण हुने दस देशमध्ये एक समेत हो। २०७१ सम्म अनुमानित १८.३% जनसङ्ख्या सहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्दथे।<ref name=":17" /> सहरीकरण दर तराइमा उच्च छ भने भित्री तराईका मध्य पहाड र उच्च [[हिमालय]]मा जनसङ्ख्या कम रहेको छ।<ref name=":17" /> त्यस्तै, मध्य र पूर्वी नेपालमा पनि यो दर बढी रहेको छ। राजधानी [[काठमाडौँ]]लाई "मन्दिरहरूको सहर" भन्ने उपनाम दिइएको छ। यो देशकै सबैभन्दा ठुलो सहर र सांस्कृतिक तथा आर्थिक क्षेत्र हो।<ref name=":17">{{cite report|title=Urbanisation and urban growth in Nepal (GSDRC Helpdesk Research Report 1294)|year=2015|publisher=UK:GSDRC|location=University of Birmingham, Birmingham|last=Bakrania|first=S.}}</ref> नेपालका अन्य ठुला सहरमा [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]], [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]], [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]], [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]], [[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगन्ज]], [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]], [[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]] र [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]] रहेका छन्। तीव्र गतिमा बढ्दै गइरहेको सहर, सबैभन्दा प्रमुख [[काठमाडौँ]] उपत्यकामा सवारी चाप, प्रदूषण र पिउने पानीको अभाव केही प्रमुख समस्याहरू हुन्।<ref name=":17" /> {{नेपालका ठुला सहरहरू}} === भाषा === {{मुख्य|नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} नेपालका विविध भाषिक सम्पदाहरू तीन प्रमुख भाषा समूहहरूबाट आवद्ध छन् जसमा हिन्द-आर्य, भोट-बर्मेली र विभिन्न आदिवासी भाषाहरू पर्दछन्।<ref name=":18">{{Cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/census/documents/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf|title=National Population and Housing Census 2011|website=United Nations|accessdate=२१ पुष २०८०}}</ref> नेपालको प्रमुख भाषाहरू (मातृभाषाको रूपमा बोलिने) २०६८ को जनगणना अनुसार [[नेपाली भाषा|नेपाली]] (४४.६%), [[मैथिली भाषा|मैथिली]] (११.७%), [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] (६.०%), [[थारू भाषा|थारू]] (५.८%), [[तामाङ भाषा|तामाङ]] (५.१%), [[नेवारी भाषा|नेवारी]] (३.२%), [[बज्जिका]] (३.०%) [[मगर भाषा|मगर]] (३.०%), [[डोटेली भाषा|डोटेली]] (३.०%), उर्दु (२.६%), र [[अवधी भाषा|अवधी]] (१.८९%) पर्दछन्। नेपालमा कम्तीमा पनि चारवटा स्वदेशी साङ्केतिक भाषाहरू छन्।<ref name=":18" /> संस्कृतको वंशाणुगत, [[नेपाली भाषा]] देवनागरी लिपिमा लेखिएको छ।<ref name=":18" /> यो देशको आधिकारिक भाषा तथा सरकारी कामकाजको भाषा हो। क्षेत्रीय भाषाहरू मैथिली, अवधी र भोजपुरी दक्षिणी तराई क्षेत्रमा बोलिन्छ।<ref name=":18" /> [[उर्दु भाषा|उर्दु]] नेपाली मुस्लिममाझ प्रचलित छ।<ref name=":18" /> [[ल्हासा तिब्बती|तिब्बती भाषा]]का किसिमहरू उच्च हिमालमा र उत्तरमा बोलिन्छ जहाँ धार्मिक शिक्षा हासिल गर्नेहरूले मानक साहित्यिक तिब्बती भाषालाई व्यापक रूपमा बुझेका छन्।<ref name=":18" /> तराई र पहाडका स्थानीय उपभाषाहरू प्रायजसो [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] वा रोमी वर्णमालामा थुप्रै लेख्नका लागि प्रणाली विकास गर्ने प्रयासमा लेखिएका छैनन्।<ref name=":18" /> === धर्म === {{मुख्य|नेपालमा धर्म}} [[चित्र:Sadus at Pashupatinath temple.JPG|left|thumb|[[पशुपतिनाथ मन्दिर]]मा साधुहरू]] [[नेपालको संविधान]]ले घोषणा गरेअनुसार नेपाल [[धर्म निरपेक्षता|धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र]] हो, जहाँ धर्मनिरपेक्षता भनेको 'धर्म, संस्कृतिको संरक्षणका साथमा परापूर्वकालदेखि हस्तान्तरण गरिएको धार्मिक, सांस्कृतिक स्वतन्त्रता' हो।<ref>{{Cite web|url=https://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/np/np029en.pdf|title=The Constitution of Nepal|date=20 September 2015|work=Nepal Gazette|access-date=7 May 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mohp.gov.np/downloads/Constitution%20of%20Nepal_2072_Nepali.pdf|title=Constitution of Napal (in Nepali)|website=mohp.gov.np/|access-date=7 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302164626/https://mohp.gov.np/downloads/Constitution%20of%20Nepal_2072_Nepali.pdf|archive-date=2 March 2021}}</ref> २०५८ को जनगणनाले नेपालमा सबैभन्दा धेरै अनुयायी भएको धर्म [[हिन्दु धर्म]] (जनसङ्ख्याको ८१.३%), [[बौद्ध धर्म]] (९%) रहेको बताएको छ। बाँकी [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] (४.४%), [[किराँत धर्म|किराँत]] (३.१%), [[इसाई धर्म|ईसाई धर्म]] (१.४%) र प्रकृति वा प्रकृति पूजा (०.५%) थिएँ।{{sfn|2011 National Census|pp=4, 184}} जनसङ्ख्याको प्रतिशतका आधारमा नेपालमा विश्वमा सबैभन्दा बढी हिन्दुहरूको जनसङ्ख्या छ।{{sfn|2011 National Census|pp=4, 184}} नेपाल हालसम्म आधिकारिक रूपमा हिन्दु राज्य थियो, र शिवलाई देशको संरक्षक देवता मानिन्थ्यो।<ref>''Anthologia anthropologica. The native races of Asia and Europe;'' by James George Frazer, Sir; Robert Angus Downie</ref> यद्यपि इतिहासभरि धेरै सरकारी नीतिहरूले अल्पसङ्ख्यक धर्महरूलाई बेवास्ता गरेको छ वा सीमान्तकृत गरेको छ, नेपाली समाजहरूले सामान्यतया सबै धर्महरू बीच धार्मिक सहिष्णुता र सद्भावको आनन्द लिन्छन्, केवल धार्मिक रूपमा प्रेरित हिंसाका पृथक घटनाहरूका साथ।<ref>{{cite web|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/22579/|title=Eid highlights Nepal's religious tolerance|last=KHADKA|first=UPENDRA LAMICHHANE and BASANT|website=My Republica|language=en|access-date=2 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813212544/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/22579/|archive-date=13 August 2023}}</ref> नेपालको संविधानले कसैलाई पनि धर्म परिवर्तन गर्ने अधिकार दिएको छैन।<ref name="PewDec2012">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/|title=The Global Religious Landscape|date=December 2012|publisher=Pew Research Center|access-date=5 November 2018}}</ref> नेपालले २०१७ मा अझ कडा धर्म परिवर्तन विरोधी कानून पनि पारित गर्यो।<ref name="PewDec2012" /> नेपालमा हिन्दुहरू विश्वमा भारत पछि सबैभन्दा धेरै छन्।<ref name="PewDec2012" /> === शिक्षा === {{मुख्य|नेपालमा शिक्षा}} वि.सं. २००८ मा आधुनिकतामा प्रवेश गर्नुअघि नेपालको साक्षरता दर ५% थियो र नेपालका ३०० विद्यालयहरूमा करिब १०,००० विद्यार्थीहरू भर्ना भएका थिए।<ref name="moe17">{{cite report|title=Education in figures 2017|publisher=Ministry of Education, Nepal|year=2017|url=https://moe.gov.np/assets/uploads/files/Education_in_Figures_2017.pdf|access-date=4 December 2019}} {{Cite web |url=https://moe.gov.np/assets/uploads/files/Education_in_Figures_2017.pdf |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211215228/https://moe.gov.np/assets/uploads/files/Education_in_Figures_2017.pdf |archive-date=11 December 2019}}</ref> वि.सं. २०७४ सम्म आइपुग्दा नेपालमा, ३५,६०१ विद्यालयहरूमा ७० लाख भन्दा बढी विद्यार्थीहरू भर्ना भएका थिए।<ref name="moe172">{{cite report|title=Education in figures 2017|publisher=Ministry of Education, Nepal|year=2017|url=https://moe.gov.np/assets/uploads/files/Education_in_Figures_2017.pdf|access-date=4 December 2019}} {{Cite web |url=https://moe.gov.np/assets/uploads/files/Education_in_Figures_2017.pdf |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211215228/https://moe.gov.np/assets/uploads/files/Education_in_Figures_2017.pdf |archive-date=11 December 2019}}</ref> समग्र साक्षरता दर (५ वर्ष वा सोभन्दा माथिको जनसङ्ख्याको लागि) वि.सं. २०५८ मा ५४.१% बाट वि.सं. २०६८ मा ६५.९% पुगेको छ।<ref name="undp">{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/NPL.html|title=Human Development Report 2010&nbsp;– Nepal|publisher=Hdrstats.undp.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415135354/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/NPL.html|archive-date=15 April 2012|url-status=dead|access-date=25 January 2011}}</ref> सन् २०१७ सम्ममा शुद्ध प्राथमिक नामांकन दर ९७% पुगेको छ, तर माध्यमिक तहमा नामांकन ६०% भन्दा कम थियो (ग्रेड ९ -१२), र लगभग १२% तृतीय स्तरमा।<ref name="undp2">{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/NPL.html|title=Human Development Report 2010&nbsp;– Nepal|publisher=Hdrstats.undp.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415135354/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/NPL.html|archive-date=15 April 2012|url-status=dead|access-date=25 January 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unicef.org/nepal/education|title=Education|publisher=UNICEF|language=en|access-date=4 December 2019}}</ref> समग्र साक्षरता दरमा उल्लेखनीय लैङ्गिक असमानता भए पनि शिक्षाका सबै तहमा भर्ना हुनेमा केटीहरूले केटाहरूलाई उछिनेका छन्।<ref name="uis">{{cite web|url=https://uis.unesco.org/en/country/np|title=Nepal|date=27 November 2016|publisher=UNESCO|access-date=4 December 2019}}</ref> नेपालमा ११ विश्वविद्यालय र चार स्वतन्त्र विज्ञान प्रतिष्ठान छन्।<ref name="moe173">{{cite report|title=Education in figures 2017|publisher=Ministry of Education, Nepal|year=2017|url=https://moe.gov.np/assets/uploads/files/Education_in_Figures_2017.pdf|access-date=4 December 2019}} {{Cite web |url=https://moe.gov.np/assets/uploads/files/Education_in_Figures_2017.pdf |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211215228/https://moe.gov.np/assets/uploads/files/Education_in_Figures_2017.pdf |archive-date=11 December 2019}}</ref> नेपाल २०७८ मा ग्लोबल इनोभेसन इन्डेक्समा १११औँ स्थानमा थियो, जुन २०७६ मा १०९औँ स्थानमा थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2021/|title=Global Innovation Index 2021|work=[[World Intellectual Property Organization]]|publisher=[[United Nations]]|language=en|access-date=2022-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html|title=Global Innovation Index 2019|website=wipo.int|language=en|access-date=2 September 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/newsroom/rtd/items/691898|title=RTD – Item|publisher=European Commission|access-date=2 September 2021}}</ref> उचित पूर्वाधार र शिक्षण सामग्रीको अभाव, उच्च विद्यार्थी-शिक्षक अनुपात, साथै विद्यालय व्यवस्थापन समितिको राजनीतिकरण र, विद्यार्थी र शिक्षकहरू बीचको दलीय एकीकरणले प्रगतिको नेपाललाई एक साक्षर देश बनाउने कार्यमा बाधक बनाउँछ।<ref name=":19">{{Cite news|url=http://admin.myrepublica.com/society/story/23904/more-students-seeking-no-objection-to-study-abroad.html|title=More students seeking 'no objection' to study abroad|last=Sharma|first=Nirjana|date=3 July 2015|work=[[República (Nepalese newspaper)|Republica]]|access-date=20 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020173146/http://admin.myrepublica.com/society/story/23904/more-students-seeking-no-objection-to-study-abroad.html|archive-date=20 October 2016|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161020173146/http://admin.myrepublica.com/society/story/23904/more-students-seeking-no-objection-to-study-abroad.html |date=20 October 2016 }}</ref> संविधानमा नि:शुल्क आधारभूत शिक्षाको प्रत्याभूति गरिएको भएपनि शिक्षा सम्बन्धी कार्यक्रमहरूलाई प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि [[नेपालमा बजेट|बजेट]] तथा इच्छाशक्तिको अभाव छ।<ref name="therisingnepal.org.np">{{cite web|url=http://therisingnepal.org.np/news/12519|title=Community-based School Management The Role Politics Plays|website=The Rising Nepal|access-date=4 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204150818/http://therisingnepal.org.np/news/12519|archive-date=4 December 2019}}</ref><ref name="therisingnepal.org.np"/> सरकारले बालिका तथा अपाङ्गता भएका विद्यार्थीका साथै सहिद, सीमान्तकृत समुदाय र गरिबका बालबालिकाका लागि छात्रवृत्ति कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ।<ref>{{cite web|url=https://edusanjal.com/scholarship/types-of-scholarships-provided-to-nepalese-students-by-government-of-nepal/|title=Types of scholarships provided to Nepalese students by government of Nepal|website=Edusanjal|language=en|access-date=4 December 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/medical-colleges-charging-extra-fees-even-from-govt-scholarship-holders/|title=Medical colleges charging extra fees even from govt scholarship holders|date=7 April 2019|website=The Himalayan Times|language=en-US|access-date=4 December 2019}}</ref> हरेक वर्ष दसौँ हजार नेपाली विद्यार्थी राम्रो शिक्षा र कामको खोजीमा देश छोड्छन्, जसमध्ये आधा कहिल्यै फर्केर आउँदैनन्।<ref name=":19" /><ref>{{Cite news|url=http://nepalitimes.com/regular-columns/Between-the-lines/More-Nepali-students-settle-overseas,528|title=Losing our young|last=Tsering|first=Dolker|date=17 July 2015|work=[[Nepali Times]]|access-date=20 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020173506/http://nepalitimes.com/regular-columns/Between-the-lines/More-Nepali-students-settle-overseas,528|archive-date=20 October 2016|url-status=live}}</ref> === स्वास्थ्य === {{मुख्य|नेपालमा स्वास्थ्य}} [[चित्र:Life expectancy in Nepal.svg|thumb|नेपालमा आयु प्रत्याशाको ऐतिहासिक विकास]] नेपालमा स्वास्थ्य सेवा सार्वजनिक र निजी दुवै क्षेत्रबाट उपलब्ध गराइन्छ।<ref name=":20">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html|title=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|archive-url=https://web.archive.org/web/20181229134543/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html|archive-date=29 December 2018|access-date=4 December 2019|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229134543/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html |date=29 December 2018 }}</ref> २०७० को अनुसार जन्मको आयु ७१ वर्ष अनुमान गरिएको छ, संसारमा १५३औँ उच्चतम, सन् २०४७ मा ५४ वर्ष र सन् २००७ मा ३५ वर्ष।<ref name="nhrc19">{{cite report|title=Nepal Burden of Disease 2017: A Country Report based on the Global Burden of Disease 2017 Study|author=Nepal Health Research Council (NHRC), Ministry of Health and Population (MoHP) and Monitoring Evaluation and Operational Research (MEOR)|publisher=NHRC, MoHP, and MEOR|year=2019|location=Kathmandu, Nepal|url=http://nhrc.gov.np/wp-content/uploads/2019/04/NBoD-2017_NHRC-MoHP.pdf|access-date=4 December 2019}}</ref> कुल मृत्यु मध्ये दुई तिहाई गैर-संक्रामक रोगहरू को कारण हो; हृदय रोग मृत्युको प्रमुख कारण हो।<ref name=":20" /><ref name="ththeal">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/nepal-ranks-second-in-lung-ailment-deaths/|title=Nepal ranks second in lung ailment deaths|date=12 August 2019|website=The Himalayan Times|language=en-US|access-date=4 December 2019}}</ref> आसीन जीवनशैली, असन्तुलित खानपान र सुर्ती र मदिराको सेवनले नसर्ने रोगको वृद्धिमा योगदान पुर्‍याएको छ भने शिक्षा, चेतना र स्वास्थ्य सेवामा पहुँचको अभावका कारण कम सरसफाइ र कुपोषणका कारण हुने सरुवा र उपचारयोग्य रोगबाट धेरैले ज्यान गुमाउने गरेका छन्।<ref name="nhrc192">{{cite report|title=Nepal Burden of Disease 2017: A Country Report based on the Global Burden of Disease 2017 Study|author=Nepal Health Research Council (NHRC), Ministry of Health and Population (MoHP) and Monitoring Evaluation and Operational Research (MEOR)|publisher=NHRC, MoHP, and MEOR|year=2019|location=Kathmandu, Nepal|url=http://nhrc.gov.np/wp-content/uploads/2019/04/NBoD-2017_NHRC-MoHP.pdf|access-date=4 December 2019}}</ref><ref name="tkpheal19">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/study-reveals-high-prevalence-of-non-communicable-diseases-in-nepal/|title=Study reveals high prevalence of non-communicable diseases in Nepal|date=5 August 2019|website=The Himalayan Times|language=en-US|access-date=4 December 2019}}</ref> नेपालले मातृ तथा बाल स्वास्थ्यमा ठुलो प्रगति गरेको छ। ९५% बालबालिकामा आयोडिनयुक्त नुनको पहुँच छ, र ६ देखि ५९ महिना उमेरका ८६% बालबालिकाले भिटामिन ए प्रोफिलेक्सिस पाउँछन्।<ref name="unicefhealth3">{{cite web|url=https://www.unicef.org/nepal/nutrition|title=Nutrition|website=UNICEF|language=en|access-date=4 December 2019}}</ref> स्टन्टिङ, कम वजन र बर्बादी उल्लेखनीय रूपमा कम भएको छ; ५ वर्ष मुनिका बालबालिकामा ४३ प्रतिशत कुपोषण अत्यन्त उच्च छ।<ref name="unicefhealth3"/><ref name="ntimes192">{{cite web|url=https://www.nepalitimes.com/banner/nearly-half-of-nepali-children-still-malnourished/|title=Nearly half of Nepali children still malnourished|last=Awale|first=Sonia|language=en-US|access-date=4 December 2019}}</ref> महिला र बालबालिकामा एनिमिया २०६८ र २०७३ को बीचमा बढ्यो, क्रमशः ४१% र ५३% पुग्यो।<ref name="ntimes192"/> कम जन्मको तौल २७% मा छ भने स्तनपान ६५% मा छ।<ref name="whomm">{{cite web|url=https://www.who.int/bulletin/volumes/94/5/16-030516/en/|title=WHO {{!}} Reaching Nepal's mothers in time|publisher=WHO|archive-url=https://web.archive.org/web/20160719033028/http://www.who.int/bulletin/volumes/94/5/16-030516/en/|archive-date=19 July 2016|url-status=dead|access-date=4 December 2019}}</ref> नेपालले मातृ मृत्युदर वि.सं. २०४७ मा ९०१ बाट घटाएर २२९ पुगेको छ।<ref name=":21">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.MORT?locations=NP&view=chart|title=Mortality rate, under-5 (per 1,000 live births) – Nepal {{!}} Data|publisher=World Bank|access-date=4 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204183138/https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.MORT%3Flocations%3DNP%26view%3Dchart|archive-date=4 December 2019}}</ref> शिशु मृत्युदर सन् १९९० मा १३९.८ को तुलनामा प्रति हजार जीवित जन्म ३२.२ मा घटेको छ।<ref name=":21" /> गर्भनिरोधक प्रचलन दर ५३% छ तर सचेतना र सहज पहुँचको कमीको कारण ग्रामीण र सहरी क्षेत्रहरू बीच असमानता दर उच्च छ।<ref>{{cite web|url=https://www.nepalitimes.com/here-now/nepal-far-from-hitting-contraceptive-target/|title=Nepal far from hitting contraceptive target|last=Bhattarai|first=Sewa|language=en-US|access-date=4 December 2019}}</ref> == खाना == {{मुख्य|नेपाली व्यञ्जन}} [[चित्र:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|thumb|एक औषत नेपालीले खाने खाना]] एक विशिष्ट [[नेपाली व्यञ्जन|नेपाली खाना]]को आधार भनेको सादा रुपमा पकाइने अनाज नै हो, र स्वादिलो स्वादिलो परिकारहरूसँग पूरक हुन्छ।<ref name="Davidson2014-p4093">{{cite book|last=Davidson|first=Alan|title=The Oxford Companion to Food|url=https://books.google.com/books?id=RL6LAwAAQBAJ&pg=PA409|year=2014|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-967733-7|page=409}}</ref> पछिल्लोमा [[दाल]], [[दाल]] र [[तरकारी]]हरू समावेश छन् जुन सामान्यतया अदुवा र [[लसुन]]सँग [[मसला]] गरिन्छ, तर मसलाको संयोजनको साथमा [[धनियाँ|धनिया]], [[जीरा]], [[बेसार]], [[दालचिनी|दालचीनी]], [[अलैँची|अलैँची]], जिम्बु र अन्य समावेश हुन सक्छ जसमा खाना सम्मेलनहरूद्वारा सूचित गरिन्छ।<ref name="Davidson2014-p4093"/> वास्तविक भोजनमा, यो मानसिक प्रतिनिधित्वले थाल वा थालीको रूपमा लिन्छ, पकाएको अनाजको लागि केन्द्रीय स्थानको साथ, परिधीयहरू, प्रायः सानो कचौराहरूमा, स्वादपूर्ण साथको लागि, र एकै समयमा, टुक्रा-टुक्राको सट्टा, इन्जेशनको लागि।<ref name="Davidson2014-p4093"/> खानाको प्रत्येक कार्यमा दुईवटा, चाहे वास्तविक मिसाएर—उदाहरणका लागि भात र दाल—वा एउटाको फोल्डिङमा—जस्तै [[रोटी]]—अर्काको वरिपरि, जस्तै पकाएको तरकारी।<ref name="Davidson2014-p4093" /> [[दालभात]], उफाएको [[चामल]]को वरिपरि केन्द्रित सबैभन्दा सामान्य उदाहरण हो।<ref name="cnnfood">{{cite news|url=https://www.cnn.com/travel/article/nepal-top-foods/index.html|title=Momos to Thali: What to eat in Kathmandu|last=marsh|first=jenni|date=16 December 2016|access-date=11 December 2019|publisher=CNN Travel|language=en}}</ref> साथै डेयरी र कहिलेकाहीँ मासु, सबैभन्दा सामान्य र प्रमुख उदाहरण हो। [[गहुँ]]को पीठोबाट बनेको अखमिरी रोटीले कहिलेकाहीँ [[चपाती]] भनिन्छ, विशेष गरी [[तराई]]मा उमालेको चामललाई प्रतिस्थापन गर्दछ, जबकि [[ढिँडो]], [[मकै]], [[कोदो]] वा गहुँको [[पिठो|पीठो]] पानीमा उमालेर, लगातार हलचल गरेर बाक्लो, लगभग ठोस स्थिरता नपुगेसम्म पीठो थपेर बनाइन्छ।<ref name="pathak">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BiOiK89C5jcC|title=Taste of Nepal|last=Pathak|first=Jyoti|date=2007|publisher=Hippocrene Books|isbn=978-0-7818-1121-7|language=en}}</ref> नेपालको उच्च पहाडमा चामलको मुख्य विकल्प भनेकै ढिँडो हो।<ref name="pathak" /> त्साम्पा, भुटेको जौ वा नग्न जौबाट बनाइएको पीठो, उच्च हिमालयमा मुख्य खाना हो।<ref name="pathak" /> नेपालभरि, किण्वित, त्यसपछि घाममा सुकाइएका, [[गुन्द्रुक]] भनिने पातदार [[सागपात|साग]]हरू, दुवै स्वादिष्ट र जाडोमा ताजा तरकारीहरूको लागि महत्त्वपूर्ण विकल्प हुन्।<ref name="pathak" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Sister project links|voy=Nepal|Nepal}} {{Commonscat|Nepal|नेपाल}} ===सरकार=== * {{Official website|http://www.nepal.gov.np}} [[नेपाल सरकार]] * {{Official website|http://www.welcomenepal.com}} [[नेपाल पर्यटन बोर्ड]] {{नेपाल विषय}} {{Navboxes | title= सम्बन्धित लेखहरू | list= {{नेपालका प्रदेशहरू}} {{एसियाका देशहरू}} {{दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन}} {{बिम्स्टेक}} {{एसिया}} }} [[श्रेणी:नेपाल| ]] [[श्रेणी:एसियाका देशहरू]] [[श्रेणी:सङ्घीय संवैधानिक गणतन्त्रहरू]] [[श्रेणी:ऐतिहासिक हिन्दु अधिराज्यहरू]] [[श्रेणी:भूपरिवेष्ठित राष्ट्रहरू]] [[श्रेणी:अल्पविकसित देशहरू]] [[श्रेणी:दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठनका सदस्य राष्ट्रहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्रसङ्घका सदस्य राष्ट्रहरू]] [[श्रेणी:गणतन्त्रहरू]] [[श्रेणी:दक्षिण एसियाली देशहरू]] jyvfpr3we9lgykq9t78ypuvni4quaah 0 2718 1393783 1393453 2026-11-03T15:37:34Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393783 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = धनकुटा |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Looking north to Dhankuta bazaar from roof of house in Chuliban ( 26°57'47.23"N 87°20'50.05"E).png |image_caption = चुलिवनबाट देखिएको धनकुटा बजार |imagesize = 300px |image_flag = |image_seal = |image_map = <!-- --> |mapsize = 300px |map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_map = धनकुटा जिल्ला#कोशी प्रदेश#नेपाल |coordinates = {{coord|26|59|0|N|87|20|0|E|type:city(41210)_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[धनकुटा जिल्ला|धनकुटा]] |<!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = चिन्तन तामाङ <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = भीमादेवी खनाल <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) | established_title = नगर पञ्चायत | established_date = वि.सं. २०३५ माघ १५<ref name="नगर">{{cite news |title=नगर पञ्चायत ऐन २०१९ बमोजिम दाङ जिल्ला अन्तर्गत त्रिभुवन नगर पञ्चायतक्षेत्र घोषित गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=9927 |date=वि.सं. २०३५ माघ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124142514/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=9927 |archive-date=2020-01-24}}</ref> | established_title1 = समावेश गाउँ पञ्चायत | established_date1 = चुलिवन, धनकुटा बजार र निगाले | established_title2 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date2 = [[भिरगाउँ]] र [[बेलहरा]] | established_title3 = सम्मिलित मिति | established_date3 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="उपमहानगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 111 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes = |population_note = |population_total = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=7&municipality=4|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 35983 | population_density_km2 = auto |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |postal_code_type = हुलाकी सङ्केत |postal_code = ५६८०० |area_code = ०२६ |blank_name = |blank_info = |website = [http://dhankutamun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''धनकुटा''' [[नेपाल]]को [[कोशी प्रदेश]] मा पर्ने [[धनकुटा जिल्ला]]को [[मुख्यालय|सदरमुकाम]] तथा नगरपालिका हो।<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212024248/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|archive-date=2022-02-12}}</ref> तथा एक नगरपालिका हो। नेपालको तत्कालिन [[पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र]]को क्षेत्रीय सदरमुकाम रहेको यो नगरपालिका धनकुटा जिल्लाको प्रमुख व्यापारिक, शैक्षिक तथा स्वास्थ्यको केन्द्र पनि हो। पूर्वी नेपालको सुन्दर नगरी धनुकटा [[राणा वंश|राणाकाल]]देखि नै धनकुटा गौँडा भई प्रसिद्धि पाएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.dhankutanews.com/2020/02/01/20453.html |title=धनकुटा गौंडाको विभिन्न नाम र काम |website=धनकुटा न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213014734/https://www.dhankutanews.com/2020/02/01/20453.html |archive-date=2022-02-13 }}</ref> नगर पञ्चायत ऐन २०१९ बमोजिम तत्कालिन सरकारले वि.सं. २०३५ साल माघ १५ गते तत्कालीन धनकुटा बजार, निगाले र चुलिवन गाउँ [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत]] मिलाएर धनकुटा नगर पञ्चायत बनाएको थियो। यो नगर धनकुटा जिल्लाकै पहिलो नगरपालिका समेत हो।<ref name="इतिहास"/> धनकुटालाई तत्कालिन सरकार मन्त्रिपरिषदको विकास समितिले वि.सं. २०७१ साल मङ्सिर १६ गते गरेको निर्णय र वि.सं. २०७१ पुस २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन [[भिरगाउँ]] तथा [[बेलहरा]] गाविसलाई समावेश गरेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/social-affairs/69841-1417586846.html |title=फेरि थपिए सात उपमहानगर, ६१ नगरपालिका |last=सुवेदी |first=अर्जुन |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-02-12}}</ref> पुरानो इतिहास बोकेको यस नगरको उत्तरतिरका जिल्लाहरू [[भोजपुर जिल्ला, नेपाल|भोजपुर]], [[सङ्खुवासभा जिल्ला|सङ्खुवासभा]], [[ताप्लेजुङ जिल्ला|ताप्लेजुङ]], [[तेह्रथुम जिल्ला|तेह्रथुम]]लगायत धनकुटा जिल्लाका प्रायः सबै गाउँपालिका तथा नगरपालिकाहरूको लागि यो नगरले व्यापारिक तथा आवतजावतको केन्द्रका रूपमा भूमिका निर्वाह गर्दै आइरहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://pradeshportal.com/news/view?id=2646 |title=यसरी नमुना बन्यो धनकुटाको ऐतिहासिक टुँडिखेल |website=प्रदेश पोर्टल |language=नेपाली |accessdate=2022-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212164619/https://pradeshportal.com/news/view?id=2646 |archive-date=2022-02-12 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://sangalokhabar.com/18832 |title=धनकुटा नै प्रादेशिक राजधानी किन ? यस्ता छन आधारहरु |last=सुवेदी |first=विदुर |date=2017-12-18 |website=सङ्गालो खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-12}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/01/651165 |title=प्रदेश राजधानी धनकुटा हुनुपर्ने भन्दै आज पनि प्रधानमन्त्री निवासमा धर्ना |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-13}}</ref> == नगर प्रशासन इतिहास == क्षेत्रीय विकासमा सन्तुलन ल्याउने उद्देश्यले वि.सं. २०२९ सालमा नेपाललाई चार [[नेपालका विकास क्षेत्रहरू|विकास क्षेत्र]]हरूमा विभाजन गरिएपछि धनकुटा नगरपालिका रहेको क्षेत्र [[पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र]]को क्षेत्रीय सदरमुकामका रूपमा विकास भएको हो। यस क्षेत्रको जनसङ्ख्या वृद्धि हुँदै गई तत्कालीन नगर पञ्चायत बन्नका लागि आवश्यक पूर्वाधारहरूमसमेत तयार भएकाले तीनवटा गाउँ पञ्चायतहरू चुलिवन, धनकुटा बजार र निगालेलाई मिलाएर वि.सं. २०३५ साल माघ १५ गते यसलाई तत्कालीन सरकारले नगर पञ्चायत घोषणा गरेको थियो।<ref name="नगर"/> पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भएपछि तत्कालिन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०४७ साल जेठ २८ गते<ref name="नगरपालिका ऐन">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|title=नगरपालिका ऐन, २०४७|date=वि.सं. २०४७ जेठ २८|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222160428/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|archive-date=2022-02-22}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ घोषणा गरि लागु गरे पछि नगरपालिका बन्नको लागि चाहिने आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति भएको कारणले धनकुटा स्वतः आधिकारिक रूपमा नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।<ref name="संविधान">{{cite news |title=श्री ५ महारजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ बक्सेको घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15853 |date=वि.सं. २०४७ कार्तिक २३ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234921/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15853 |archive-date=2022-02-14}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com.np/books?id=yi5GAQAAIAAJ |title=मेचीदेखि महाकाली |date=सन् १९७५ |publisher=श्री ५ सरकार सूचना मन्त्रालय |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15}}</ref> == वडागत विवरण == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ धनकुटा नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका क्षेत्रहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || धनकुटा (१) || ७,११३ || ७.४७ || ९५२.२१ |- | २ || [[भिरगाउँ]] || ३,८३३ || २०.९६ || १८२.८७ |- | ३ || धनकुटा (२) || २,११२ || ११.३१ || १८६.७४ |- | ४ || धनकुटा (४) || २,८८९ || ३.५७ || ८०९.२४ |- | ५ || धनकुटा (५) || २,८०५ || ३.८७ || ७२४.८१ |- | ६ || धनकुटा (३, ६) || ४,०९६ || ६.५४ || ६२६.३० |- | ७ || धनकुटा (७) || ५,२१६ || ३.१७ || १६४५.४३ |- | ८ || धनकुटा (८, ९) || १,८४४ || १२.४१ || १४८.५९ |- | ९ || [[बेलहरा]] (४-९) || ४,००६ || २९.९९ || १३३.५८ |- | १० || [[बेलहरा]] (१-३) || २,०६९ || ११.५६ || १७८.९८ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''३५,९८३''' || '''११०.८५''' || '''३२४.६१''' |} == नगर प्रमुखहरू == वि.सं. २०३५ सालको नगर पञ्चायत चुनावमा मोहनप्रसाद पोखरेल<ref name="प्रमुख">{{cite news |title=श्री ५ महाराजधिराज तथा श्री ५ बडामहारानी सरकारबाट पूर्वाञ्चल विकासक्षेत्रको अनौपचारिक भ्रमण |url=https://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=9739 |date=वि.सं. २०३९ माघ १४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328010332/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=9739 |archive-date=2018-03-28 }}</ref> प्रधानपञ्च र शेरबहादुर गोङ्वा उपप्रधानपञ्चमा छानिएका थिए। यस्तै वि.सं. २०३९ सालको चुनावमा मोहनप्रसाद पोखरेल पुनः प्रधानपञ्चमा र इन्द्रमणि श्रेष्ठ उपप्रधानमञ्च भएका थिए। वि.सं. २०४३ सालको चुनावमा राजेन्द्रबहादुर प्रधान प्रधानपञ्चमा र पावित्री राई उपप्रधानपञ्चमा निर्वाचित भएका थिए। वि.सं. २०४६ सालमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना पश्चात् वि.सं. २०४९ को निर्वाचनमा [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का तर्फबाट सुशीलकुमार कर्माचार्य र हेमबहादुर तामाङ क्रमशः नगरप्रमुख र उपप्रमुखमा निर्वाचित भएका थिए। यसै प्रकार वि.सं. २०५४ सालको स्थानीय निकायको निर्वाचनमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]का तर्फबाट वाङ्दी लामा र जीवप्रसाद पोखरेल क्रमशः प्रमुख तथा उपप्रमुखमा निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/pradesh-1/2021/10/29/163550568632517515.html |title=धनकुटा नगरपालिकाका पूर्वमेयरको निधन |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-13}}</ref> [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९|वि.सं. २०७९]] मा सम्पन्न स्थानीय तहको निर्वाचनमा नेकपा एमालेका चिन्तन तामाङ नगर प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका थिए भने नेकपा एमालेकी भीमादेवी खनाल नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएकी छिन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/605612 |title=धनकुटा नगरमा एमालेको जित, चिन्तन तामाङ भए मेयर |website=अनलाइन खाबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-13}}</ref> == नामकरण == धनकुटाको नामकरणका सम्बन्धमा विभिन्न भनाई रहेको छ जसमध्ये एक स्थानीय भनाई अनुसार यस क्षेत्रको दुवैतिर अग्ला डाँडाहरूलाई धान कुट्ने [[ढिकी]]को खम्बा र [[पोखरी]]लाई [[ओखल र मुसल|ओखल]] जस्तो देखिने भएकाले मानिसहरूले यसलाई धान कुट्ने ठाउँ पो रहेछ यसलाई धानकुटा भन्नुपर्छ भनेर भन्दै जाँदा यही कालान्तरमा धनकुटामा परिणत भएको हो। यस्तै सत्रौँ शताब्दीअघि धनकुटाको अस्तित्व नभए पनि नेपाल-तिब्बत युद्धताका सैनिक तथा व्यापारीहरूलाई खाद्यान्न [[तराई]]बाट सिमानासम्म लैजान धेरै टाढा भएकाले यस ठाउँबाट धान कुटेर लैजाने गरिएकाले धानकुटा भन्न थालिएको र त्यही नाम पछि गएर धनकुटामा परिणत भएको जनश्रुतिहरू पाइन्छ।<ref name="इतिहास">{{cite news |url=https://dccdhankuta.gov.np/wp-content/uploads/2016/04/जिल्ला-पार्श्व-चित्र.pdf |title=जिल्ला पार्श्व चित्र |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |publisher=जिसस, धनकुटा |agency=नेपाल सरकार |page=१ |language=नेपाली }}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == हावापानी == भौगोलिक दृष्टिकोणले १११ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको यो नगरपालिका [[महाभारत पर्वत शृङ्खला]]मा रहेकाले यस नगरको उचाइ, तापक्रम, वर्षा, वनस्पति तथा कृषि प्रणालीमा ठूलो विषमता रहेको देखिन्छ। समुद्री सतहबाट २ सय ५० देखि दुई हजार १ सय ४४ मिटरसम्मको उचाइ, दुई डिग्री सेल्सियसदेखि ३० डिग्री सेल्सियससम्म तापक्रम र औसत १२०० मिलिमिटरसम्म पानी पर्छ। यस नगरमा समशीतोष्ण र शीतोष्ण प्रकारको हावापानी पाइन्छ। यहाँका प्रमुख नदीनालाहरूमा [[तमोर नदी]], ताङखुवा खोला, पात्ले खोला, निबुवा खोला, सिस्ने खोला र ठोका खोला छन्। ==जनसङ्ख्या== [[कोशी प्रदेश]] स्थित धनकुटा जिल्लाका साविक [[भिरगाउँ]] र [[बेलहरा]] गाविसहरूलाई मिलाएर वि.सं. २०७१ सालमा धनकुटा नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको हो। [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ३५,९८३ रहेको छ भने यहाँ ९,६३७ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> == सिमा र बसोबास == यस नगरको पूर्वमा [[छथर जोरपाटी गाउँपालिका]], पश्चिममा [[सहिदभूमि गाउँपालिका]], उत्तरमा [[पाख्रीबास नगरपालिका]] र छथर जोरपाटी गाउँपालिका तथा दक्षिणमा [[साँगुरीगढी गाउँपालिका]] पर्दछ। धनकुटा नगरपालिकाका विशेषता भनेको ऐतिहासिक धनकुटा गौंडा, सल्लेरी वन, बिहीबारे साप्ताहिक हाट बजार, ऐतिहासिक बाउन्न ढोके दरबार, श्रीपञ्चमी पार्क, थामडाँडा, चुलिवन, टुँडिखेल र धरहरा ऐतिहासिक भाषा स्कूल र ऐतिहासिक गोकुण्डेश्वर स्कूल, निशान भगवती, गुराँसे र नारायणी टी स्टेट, क्षेत्रीय सङ्ग्रहालय र पर्यटकीय तथा व्यापारिक स्थल मानिएको हिले बजार छन्। यस नगरमा [[ब्राह्मण]], [[क्षेत्री]], [[नेवार जाति|नेवार]], [[राई जाति|राई]], [[लिम्बू जाति|लिम्बु]], [[मगर जाति|मगर]], [[राई जाति|आठपहरिया]], [[तामाङ जाति|तामाङ]], [[शेर्पा जाति|शेर्पा]], [[दमाई जाति|दमाई]], [[विश्वकर्मा जाति|कामी]], [[सार्की जाति|सार्की]] जातिहरू बसोबास गर्छन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{धनकुटा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.ddcdhankuta.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, धनकुटा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925162853/http://ddcdhankuta.gov.np/ |date=2020-09-25 }} [[श्रेणी:धनकुटा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०३५ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] 41dcb1ud124e13h1qg8fbrrq14iokzg 0 3223 1393953 1389911 2026-11-04T09:23:39Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393953 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{संक्षिप्त विवरण|नेपाली लेखक}} {{Infobox officeholder | name = लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा | honorific_prefix = महाकवि | image = Laxmi Prasad Devkota 3.jpg | caption = लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा | alt = | country = [[नेपाल]] | office = [[शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री]] | term_start = २०१४ साउन ११ | term_end = २०१५ जेठ २ | primeminister = [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|कुँवर इन्द्रजित सिंह]] | predecessor = | successor = | signature = | birth_date = १९६६ कार्तिक २७ | birth_place = धोविधारा, [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date = २०१६ भाद्र २९ | death_place = [[आर्यघाट]] | nationality = [[नेपाली]] | notableworks = | parents = तिलमाधव देवकोटा (पिता)<br>अमरराज्य लक्ष्मी देवी (आमा) | spouse = मानदेवी चालिसे | children = ५ छोरी <br> ४ छोरा | relatives = लोकप्रिया देवी (दिदी) | occupation = साहित्यकार र विद्वान् | image_size = 200px | period = | native_name = | native_name_lang = ne | monarch = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] }} '''लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा''' एक नेपाली कवि तथा साहित्यकार हुन् । उनको जन्म वि. सं. १९६६ कार्तिक २७ गते '[[लक्ष्मी पूजा|लक्ष्मीपुजा]]'को दिनमा [[काठमाडौँ]]को डिल्लीबजारमा भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा / परिचय|युआरएल=http://kavitakosh.org/kk/%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BE_/_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कविताकोश|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> उनी [[नेपाल|नेपाली]] [[साहित्य]]का [[महाकवि]]का रूपमा सुप्रसिद्ध छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=को हुन् लक्ष्मीप्रसाद ? महाकवि देवकोटाको जीवनी|युआरएल=https://lokpati.com/2018/11/5165/|कार्य=|प्रकाशक=लोकपाटी|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> देवकोटा नेपाली साहित्यका कविता, आख्यान, नाटक र निबन्ध गरी साहित्यका चारवटै विधामा कलम चलाउने बहुमुखी प्रतिभाका धनी मानिन्छन्। उनले [[कविता]] र [[निबन्ध]] विधामा गरेका योगदानहरू उच्च कोटिको मानिन्छ। उनले [[मुनामदन]], [[सुलोचना (महाकाव्य)|सुलोचना]], [[शाकुन्तल (महाकाव्य)|शाकुन्तल]]जस्ता अद्वितीय कृतिहरू लेखेका छन्। विशेष गरी [[मुनामदन]] कृतिका लागि उनी सबैभन्दा प्रख्यात छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मुना र मदनको बिछोडको प्रेम कहानी|युआरएल=https://everestdainik.com/2017/08/106798/?amp_markup=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=एभरेष्ट दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=कृष्णप्रसाद कोइराला |शीर्षक=समीक्षा-मुनामदन खण्डकाव्य|युआरएल=https://sahityasangraha.com/2017/07/28/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8-%E0%A4%96%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> उनको निधन वि.सं. २०१६ भाद्र २९ मा पचास वर्षकै उमेरमा नै भएको थियो। == प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा == देवकोटा पण्डित तीलमाधव र अमर राज्यलक्ष्मी देवीका तेस्रो छोरा थिए। उनी डिल्लीबजार, धोबीधारा, [[काठमाडौँ]]मा [[तिहार]]को [[लक्ष्मी पूजा]]का दिन जन्मिएका थिए। विक्रम सम्वत् १९६६ साल कार्तिक २७ गते गाई तिहार/औँशी [[लक्ष्मी पूजा|लक्ष्मीपूजा]]का दिन जन्मेका हुनाले यिनको नाम लक्ष्मीप्रसाद राखिएको हो, तर उनको न्वारानको नाउँ तीर्थमाधव देवकोटा हो। <ref>{{Cite web |last=पराजुली |first=गोपाल |date=2022-07-27 |title=महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा |url=https://www.gorkhapatra.org.np/mag/muna.detail.php?article_id=223&cat_id=17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206120800/https://www.gorkhapatra.org.np/mag/muna.detail.php?article_id=223&cat_id=17 |archive-date=2013-12-06 |access-date=2022-07-27 |website=गोरखापत्र |language=नेपाली }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206120800/https://www.gorkhapatra.org.np/mag/muna.detail.php?article_id=223&cat_id=17 |date=2013-12-06 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Sharma |first=Kumar |date=2014-10-23 |title=Mahakavi Devkota: The legend lives on |url=https://kathmandupost.com/miscellaneous/2014/10/23/mahakavi-devkota-the-legend-lives-on |url-status=live |access-date=2022-07-27 |website=The Kathmandu Post|language=अङ्ग्रेजी}}</ref>देवकोटाका बुबा संस्कृतका विद्वान् थिए। त्यसैले उनले आफ्नो आधारभूत शिक्षा बुबाको संरक्षकत्वमा प्राप्त गरेका थिए। उनले [[दरबार हाई स्कुल]]मा औपचारिक शिक्षाको सुरुवात गरेका थिए। उनले संस्कृत व्याकरण र अङ्ग्रेजी दुवैको अध्ययन गरेका थिए। देवकोटा दरबार हाई स्कुलमा नै आफ्ना साथीहरूलाई कविता सुनाउने गर्थे । उनका प्रायः साथीहरूले ती कविता देवकोटाले नै लेखेका हुन् भनेर स्वीकार्दैनथे । यसै क्रममा एक दिन सबै विद्यार्थी मिलेर यिनको बेइज्जत गर्ने हिसाबले कविता लेख्ने परीक्षा लिए । यिनले पनि सबै विद्यार्थीमाझ कविता लेखे अनि त्यसै घडी शिक्षकहरूले उनलाई ‘कोपिलाउँदो कवि’को दर्जा दिए। सन् १९२५ मा देवकोटा [[त्रि-चन्द्र कलेज]]मा विज्ञान विषयमा भर्ना भए। विज्ञानमा प्रमाणपत्र तहको अध्ययन पूरा गरेपछि उनी मानविकी सङ्कायमा सरेका थिए। सन् १९२९ मा आफ्नो स्नातक तहको अध्ययन पूरा गरेपछि, सन् १९३१ मा छात्रवृत्ति लिएर अङ्ग्रेजीमा स्नातकोत्तर पढ्ने आशामा उनी भारतको पटना गएका थिए। अङ्ग्रेजी विषयमा स्थान नपाएपछि उनले कानून पढेका थिए। आफ्नो परिवारको आर्थिक अवस्थाले गर्दा आफ्नो स्नातकोत्तर पूरा गर्ने उनको इच्छा अपूर्ण बनेको थियो।<ref>{{Cite web |last=लम्साल |first=युव नाथ |date=2013-12-06 |title=महाकवि: लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा |url=https://www.gorkhapatra.org.np/gopa.detail.php?article_id=20008&cat_id=10 |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206120225/https://www.gorkhapatra.org.np/gopa.detail.php?article_id=20008&cat_id=10 |archive-date=2018-04-25 |access-date=2013-12-06 |website=गोरखापत्र }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206120225/https://www.gorkhapatra.org.np/gopa.detail.php?article_id=20008&cat_id=10 |date=2013-12-06 }}</ref> देवकोटा जन्मेदेखि नै उनका घरमा अनेक कष्टहरूको प्रवेश भइरह्यो। उनको घरको व्यवस्थापकीय ढाँचा पनि अत्यन्तै दयनीय थियो। साथै उनको घरले गरिबीको रेखाबाट उम्किन पनि सकेको थिएन। त्यसैले उनी सानैमा भन्थे, ‘म अङ्ग्रेजी पढ्छु र धेरै पढेपछि ट्युसन पढाएर पैसा कमाउँछु। देवकोटाले बाल्यकालमा नै अमरकोश घोकेका थिए र स्तोत्रमाला पढेका थिए। उनी सानैदेखि आफ्ना बुबाको कविता साफी गर्थे। आफ्ना बुबाको कविता सार्दासार्दै उनी भित्र पनि साहित्यको रस बस्न थालेको थियो। उनलाई उनका बुबाले पण्डित बनाउन खोजेका थिए। == साहित्यिक यात्रा== देवकोटा बहुमुखी प्रतिभका धनी एवम् असाधारण लेखक थिए। दस वर्षको उमेर देखि नै कविता लेखनको सुरुवात गरेका उनको छोटो जीवनमा उनले नछोएको साहित्यको कुनै विधा छैन। उनले महाकाव्य, खण्डकाव्य, लामा वर्णनात्मक कविताहरू, निबन्धहरू, कथाहरू, नाटक, गीतहरू र समालोचनाहरू लेखेका छन्। कविता पढेजस्तै अनुभव हुने देवकोटाका निबन्धहरू शैली र विषयवस्तुका लागि एकदमै प्रशंसायोग्य छन्। देवकोटाले आधुनिक नेपाली भाषाको रोमान्टिक आन्दोलन सुरु गरेर नेपाली साहित्यमा योगदान दिएका थिए। नेपाली साहित्यमा [[महाकाव्य]] लेखन सुरु गर्ने उनी नेपालमा जन्मिएका दोस्रो लेखक थिए। साहित्यमा भाषाको नवीन प्रयोगसँगै नेपाली कविता देवकोटाको समयमा नयाँ उचाईमा पुगेको थियो। त्यतिबेला नेपाली साहित्यिक दृश्यमाथि प्रभुत्व जमाएको संस्कृत परम्परा त्यागेर [[नेवारी भाषा|नेपाल भाषा]]को ''जि वया ला लछि मदुनी''बाट प्रेरित भएर उनले [[मुनामदन]] (विसं १९९३) लेखेका थिए। लोकप्रिय झ्याउरे छन्द(भाका)मा उनले लामो आख्यानात्मक कविता लेखेका थिए। मुनामदन नेपाली साहित्यको इतिहासमै निकै उत्कृष्ट पुस्तक हो। ७६औँ एकेडेमी पुरस्कारमा सर्वोत्कृष्ट विदेशी भाषाको चलचित्रका लागि नेपालको आधिकारिक प्रवेश भएको सन् २००३ को चलचित्र मुनामदन यही खण्डकाव्यमा आधारित थियो। यो कार्यले त्यतिबेलाका देशका शासकहरू अर्थात् राणाहरूबाट तत्कालै मान्यता पाएको थियो। 'मुनामदन'मा मुना आफ्ना पति यात्रारत व्यापारी मदनको कथा सुनाउँछिन्। श्रीमती मुनालाई छोडेर केही पैसा कमाउनका लागि ऊ तिब्बत प्रस्थान गर्छ। खण्डकाव्यमा यात्राको विषयगत कष्ट, वियोगको शोक, तिर्सनाको चञ्चलता र मृत्युको पीडाको वर्णन गरिएको छ। देवकोटाद्वारा लिखित वियोगान्त खण्डकाव्य [[मुनामदन]] देवकोटाको मृत्युको पाँच दशक पछिसम्म पनि साझा प्रकाशनद्वारा अत्यधिक बिक्री हुने कृतिमा पर्दछ। ´मुनामदन` नेपाली जनजीवनमा भिजेको पहिलो नेपाली कृति हो। <ref>{{Cite web |last=गौतम |first=प्रभाकर |date=2019-06-29 |title=नेवारी गीतिकाव्य ‘जि वया ला लछि मदुनी’ बाट प्रभावित थियो देवकोटाको मुनामदन |url=https://www.setopati.com/art/art-activity/183642/ |url-status=live |access-date=2022-07-27 |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20220728021101/https://www.setopati.com/art/art-activity/183642/ |archive-date=2022-07-28 }}</ref> ''जि वया ल लछी मदुनी'' एक नेवार व्यापारी, उनकी आमा र श्रीमतीमा आधारित एउटा दुखद गीत हो। व्यापारीले कामका लागि काठमाडौँ छाड्छ र तिब्बत तिर प्रस्थान गर्दछ। यो गीत श्रीमतीले सासूलाई उनको श्रीमानलाई जान नदिन बिन्ती गर्दा सुरु हुन्छ। काठमाडौँमा हुर्केका देवकोटाले स्थानीयले गाएको यो गीत फल्चामा सुनेका थिए। यो गीतबाट उनी अत्यन्तै मोहित भए र नेपाली भाषामा पुन: लेख्ने निधो गरेका थिए। राणा शासकहरूले नेवारी व्यापार, भाषा र साहित्यमाथि प्रतिबन्ध लगाउने भएकाले उनले मूल गीतमा जस्तै नेवार व्यापारीबाट मुख्य पात्रपरिवर्तन गरी क्षत्रिय (योद्धा वर्ग) चरित्रमा परिवर्तन गरेका थिए। क्षेत्री मानिसहरूले ती दिनहरूमा आफ्नो जीविकाको लागि व्यापार नगर्ने भए तापनि राणा शासकहरूलाई लोभ्याउन तिनले यसलाई त्यस्तो चित्रण गर्नुपरेको थियो। यस खण्डकाव्यबाट सबैभन्दा प्रसिद्ध र बारम्बार उद्धृत गरिएको श्लोक मध्ये एक यस्तो छ: <poem> "क्षेत्रीको छोरो यो पाउ छुन्छ, घिनले छुँदैन मानिस ठूलो दिलले हुन्छ जातले हुँदैन !" </poem> उत्कृष्ट कृतिको रूपमा मुनामदन नेपाली साहित्यका सामान्य पाठकमाझ निकै लोकप्रिय रहँदै आएको छ।<ref>{{Cite web |last=Acharya |first=Tulasi |date=2022-04-16 |title=The Nepali literary environment |url=https://kathmandupost.com/columns/2022/04/16/the-nepali-literary-environment |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417105143/https://kathmandupost.com/columns/2022/04/16/the-nepali-literary-environment |archive-date=2022-04-17 |access-date=2022-07-27 |website=The Kathmandu Post |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> यो वि. संं. १९९३ देखिको सबैभन्दा लोकप्रिय नेपाली पुस्तक रहेको छ भने यसलाई चिनियाँ भाषामा समेत अनुवाद गरिएको थियो। यसलाई चीनले राम्रोसँग ग्रहण गरेपछि यसलाई सफल ठानिएको थियो।<ref>{{Cite web |last=Mahat |first=Sunny |date=2019-01-04 |title=‘Muna Madan’ in Mandarin |url=https://theannapurnaexpress.com/news/books-in-translation-1067 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509182715/https://theannapurnaexpress.com/news/books-in-translation-1067 |archive-date=2022-05-09 |access-date=2022-07-28 |website=The Annapurna Express |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> देवकोटाले सन् १९३९ मा मानसिक शरणमा रहेको पाँच महिने प्रवासबाट प्रेरित भएर मुक्तक कविता 'पागल' लेखेका थिए। यो कविता उनको असामान्य मानसिक क्षमतासँग सम्बन्धित छ र नेपाली भाषाका उत्कृष्ट कविताहरू मध्ये एक मानिन्छ। <poem> "जरुर साथी म पागल ! यस्तै छ मेरो हाल । म शब्दलाई देख्दछु ! दृश्यलाई सुन्दछु ! बासनालाई संवाद लिन्छु । आकाशभन्दा पातालका कुरालाई छुन्छु । ती कुरा, जसको अस्तित्व लोक मान्दैन जसको आकार संसार जान्दैन !...." </poem> [[File:Laxmi Prasad Devkota.jpg|alt=Laxmi Prasad Devkota|thumb|महाकवि देवकोटा]] देवकोटासँग धेरै छोटो समयमा साहित्यिक जटिलता र दार्शनिक घनत्वसहितलामो महाकाव्य र कविता रचना गर्ने क्षमता थियो जसअन्तर्गत उनले [[शाकुन्तल (महाकाव्य)|शाकुन्तल]] महाकाव्यको रचना गरेका थिए। उनको पहिलो महाकाव्य कविता र नेपाली आधुनिक महाकाव्यको जगतमा उनले तीन महिनामै यसको लेखन कार्य सकाएका थिए। सन् १९४५ मा प्रकाशित शाकुन्तल [[कालिदास]]को प्रसिद्ध संस्कृत नाटक [[अभिज्ञानशाकुन्तलम्]]मा आधारित छ। शाकुन्तलले देवकोटाको संस्कृत ज्ञान र शव्दकोशमा निपुणताको प्रदर्शन गर्दछ, जुन उनले मुख्यतया नेपालीमा रुपान्तरण गर्दा भारी मात्रामा गहन शब्दहरूको समावेश गरेका थिए। देवकोटाका दिवंगत विद्वान तथा अनुवादक डेभिड रुबिनका अनुसार शाकुन्तलले सबैभन्दा धेरै उपलब्धि हासिल गरेको छ। "यो, निसन्देहः एक उल्लेखनीय कृति, आधुनिक दृष्टिकोणसँग शास्त्रीय परम्पराका विभिन्न तत्वहरूलाई मिलाएर, ब्रह्माण्डीय लाक्षणिक, [[कालिदास]]को पार्थिव प्रेमको रोमान्टिक हाँस्यसँग मेल खान्छ, जसले कामुक र पवित्र प्रेमको सङ्गालोद्वारा मुक्तिको सङ्केत दिन्छ। देवकोटाले विभिन्न परम्परागत र गैरपरम्परागत विधामा स्थापित लघुगीतकविताका थुप्रै सङ्ग्रह पनि प्रकाशित गरेका थिए। उनका अधिकांश कविताले [[विलियम वोर्डस्वर्थ]] र कोलेरिज जस्ता अङ्ग्रेजी रोमान्टिक कविहरूको प्रभाव देखाउँछन्। कविता सङ्ग्रह ''[[भिखरी (कवितासङ्ग्राह)|भिखारी]]''मा रहेको शीर्षक कविता वर्ड्सवर्गको "द ओल्ड कम्बरल्यान्ड बेगर" को सम्झना हो। यस कवितामा देवकोटाले मानव प्रेम र भौतिक सुखसुविधाबाट बञ्चित भएर कठोर गरिबी र विध्वंशमा आफ्नो बाटो हिँडेको भिखारीको वर्णन गरेका छन्। अर्कोतर्फ भिखारीलाई दुःखकष्ट र दन्किरहेको अवस्थामा राखिएको अनुकम्पाको स्रोतको रूपमा पनि लिइन्छ। देवकोटाले भिखारीलाई दिव्यसँग दया र समानुभूतिको परम फन्दाको रूपमा जोडेका छन्: <poem> "कालो बादलबाट खसेको अन्धकारमा भित्र पसेको, ईश्वर हो कि भिखारी ? बोल्दछ ईश्वर हृदय घुसेका, घर, घर आँगन चारी बोल्दछ, आर्तध्वनिमा बोल्दछ करूणामृत दिल भारी ।...." </poem> देवकोटाका थुप्रै कविताहरू मानव र प्राकृतिक संसारका सांसारिक तत्त्वहरूमा केन्द्रित छन्। वन, किसान, बादल जस्ता उनका कविताका शीर्षकहरूले उनले विश्वका साझा र सम्बत पक्षहरूमा आफ्नो काव्यात्मक प्रेरणाको खोजी गरेको देखाउँछन्। उनका अधिकांश कविताहरूमा मानवताप्रतिको तिनको गहिरो विश्वासले गहिरो छाप पारेको छ। उदाहरणका लागि, वन भन्ने कवितामा वक्ताले व्यक्तिगत रूपले मात्र दिन सकिने सबै प्रकारका सान्त्वना तथा सान्त्वनाहरूलाई तिरस्कार गर्दै एकपछि अर्को केरकारहरू गर्छन्। यस कविताको अन्तमा वक्ताको मानवतावादी झुकावलाई प्रकाश पार्ने निम्न कवितांश प्रस्तुत गर्दछ: <poem> "दोस्त कहाँ छन्? साथ छ को को? घर हो तिम्रो कुन देश? जान्छौ कुन पुर भवन मुसाफिर, ल्यायौ कुन सन्देश? दोस्त मेरो शुभ उद्योगी, साथ छ साहस बेश । विश्व सबै घर, हृदय-पुरीतिर ल्याउँछु सेवा सन्देश ॥" </poem> देवकोटासँग कविताहरू एकदमै चाँडो लेख्‍ने अद्वितीय प्रतिभा थियो। उनले [[शाकुन्तल (महाकाव्य)]] तीन महिनामा, [[सुलोचना (महाकाव्य)]] दश दिनमा र [[कुञ्जिनी]] खण्डकाव्य एकै रातमा लेखे। उनले नेपाली साहित्यलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याए। प्रचलित लोक भाका अर्थात् झ्याउरे छन्दमा लेखिएको कृति मुनामदनले नेपाली साहित्यमा संस्कृतको प्रभावको अन्त्य गरेको थियो। "पागल" कविता उनको अर्को महान सिर्जना हो; जुन कवितामा उनले आफूलाई पागल भन्नेहरूलाई नै कवितात्मक शैलीमा जवाफ दिएका छन्| <ref>नेपाली साहित्य शृङ्खला, ''भाग २, प्रा. डा. बासुदेव त्रिपाठी''</ref> नेपाली भाषासाहित्यमा देवकोटा रूमानी प्रवृत्तिलेखन स्वच्छन्दवादका श्रीगणेश भए। साथै नेपाली भाषासाहित्यलाई अङ्ग्रेजी भाषासाहित्यमा अनुवाद गरेर सर्वप्रथम पश्चिमी मुलुकमा पुर्‍याउने काम पनि देवकोटाबाट नै भएको थियो। भारतीय महापण्डित डा [[राहुल साङ्कृत्यायन]]ले भनेका थिए, ‘मैले देवकोटालाई बुद्धपछिको सबैभन्दा ठूलो मानवअवतारका रूपमा लिएको छु।’ साङ्कृत्यायनले देवकोटालाई भारतका जल्दाबल्दा तीन कवि जयशङ्कर प्रसाद, सुमित्रानन्दन पन्त र सूर्यकान्त त्रिपाठी निराला बराबर एक जना देवकोटा हुन् भनेका थिए। <ref>महाकवी लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा जीवनी (१९०९-१९५९)</ref> देवकोटा चौध भाषा बुझ्थे। उनी द्वारा नौ भाषामा लेखिएका कविताहरू ´शारदा` मासिक मार्फत जनमाझ पनि आए। देवकोटालाई काव्यसागरका जलदेवता भने पनि हुन्थ। उनी उठ्ता, बस्ता, हिँड्दा, सुत्दा, खाँदा वा आफ्ना चेतन र अचेतनका कुनै पनि पलमा काव्यभन्दा बाहिर हुँदैन थिए। बिहान आँखा उघारेदेखि राति आँखा चिम्लेपछिको स्वप्नसंसारमा पनि उनी काव्यसंसारमा नै यात्रा गर्थे। उनको बाँचुन्जेलको साथी एउटा ´कविता` थियो र अर्को ´चुरोट` थियो। लेखेका बेला उनी आफ्नै पाण्डुलिपि बालेर चुरोट सल्काएको र त्यसैले सिँगान पुछेको पनि चाल पाउँदैन थिए। == राजनीति == [[चित्र:Laxmi Prasad Devkota Stamp.jpg|alt=Commemorative stamp of Devkota|thumb|247x247px| हुलाक टिकटमा देवकोटाक‍ तस्वीर]] लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा कुनै पनि स्थापित राजनीतिक दलभित्र सक्रिय थिएनन् तर उनका कविताले निरन्तर रूपमा उत्पीडित राणा वंशका विरुद्ध विद्रोहको रवैयालाई मूर्तरूप दिएको थियो। वाराणसीमा स्वनिर्वासन हुँदा उनले [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली काङ्ग्रेस]]को युगवाणी पत्रपत्रिकाको सम्पादक भएर काम गर्न थालेका थिए। राणा सरकारले नेपालमा आफ्नो सबै सम्पत्ति जफत गरेको थियो। === लाइब्रेरी पर्व === {{मुख्य|लाइब्रेरी पर्व}} [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीमशमशेर]]ले देशमा नेपाली, हिन्दी, अङ्ग्रेजी र नेवारीमा भाषाको उन्नति गर्न भनेर इस्तिहार जारी गरे । यो खबर पाएर काठमाडौंका केही युवाहरूले पठन संस्कृतिको विकास तथा देशविदेशका कुरा थाहा पाउन एउटा पुस्तकालयको आवश्यकता महसुस गरे । त्यस्तो पुस्तकालय महेन्द्रबहालमा राख्ने योजनासहित ४५ जना युवाहरूले श्री ३ भीम शम्शेरसमक्ष निवेदन पेस गर्न हस्ताक्षर अभियान चलाए । हस्ताक्षर गराउने मुख्य जिम्मा बैकुण्ठप्रसाद लाकौलले पाएका थिए । केही समयपश्चात हस्ताक्षर संकलन समेत भईवरी दरबारमा पत्र बुझाइयो । तर हस्ताक्षर नगर्ने रामचन्द्र अधिकारी नामक अर्का युवाले हस्ताक्षरकर्ता युवाहरूको अभियान राजनीतिक उद्देश्यको भएको र उनीहरूले श्री ३ को गाथगादी ताकेका छन् भन्ने उजुरी दरबारमा चढाए । यसरी सरस्वती गुठी नामक संस्था स्थापना गरी त्यसमार्फत् पुस्तकालय खोल्ने कार्यलाई राजनीतिक आवरणको आरोप लागेपछि दरबारले पत्रका हस्ताक्षरकर्ता सबैलाई पक्राउ गर्न उर्दी जारी गर्‍यो । अधिकांश हस्ताक्षरकर्ताहरूलाई पक्राउ गरी बयान लिने क्रममा उक्त घटनालाई 'लाइब्रेरी पर्व' भनी मुद्दा जाहेर भयो । बि‍. सं १९८७ साल वैशाख १६ र १७ गते दुई दिन गरी पुस्तकालय खोल्ने अभियानका युवाहरूलाई पक्राउ गरियो । त्यसरी पक्राउ परेका युवाहरूलाई दरबारबाट बिभिन्न सजाय तोकियो । ती मध्ये उमेश शाहलाई देश निकाला र मैनाबहादुर, खड्गमान, रंगनाथ आदिलाई जन्मकैदको सजाय सुनाइएको थियो । [[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा]], [[सिद्धिचरण श्रेष्ठ]], [[कृष्णप्रसाद कोइराला]]लगायतलाई रु. १०० जरिवाना र अबका १२ वर्ष जनस्तरका कुनै कार्य गर्ने छैन भन्ने कागज गराई छोडिएको थियो । राज खानदानका भएर पनि दुनियाँका छोराहरूका साथ हिँडेको भनी जितेन्द्र बहादुर शाह र पद्म शाहलाई जनही रु. १००० जरिवाना गरिएको थियो । पुस्तकालय खोल्न पाऊँ भनी पत्रमा हस्ताक्षर गर्ने ४५ जना युवाहरूमा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, सिद्धिचरण श्रेष्ठ, कृष्णप्रसाद कोइराला, [[चित्तधर हृदय]], योगवीरसिंह कंसाकार, वैकुण्ठप्रसाद लाकौल, [[तुलसीमेहर श्रेष्ठ|तुलसी मेहर]], शंकरप्रसाद नेपाल, [[महेन्द्र विक्रम शाह|महेन्द्रविक्रम शाह]], [[शङ्करदेव पन्त|शंकरदेव पन्त]]जस्ता साहित्य, भाषा, शिक्षा तथा सामाजिक सांस्कृतिक क्षेत्रमा प्रसिद्ध युवाहरू थिए ।<ref>{{Cite news|url=https://ekantipur.com/bibidha/2023/04/29/168267052220824323.html|title='लाइब्रेरी पर्व'को महत्त्व र राष्ट्रिय लेखक दिवसको औचित्य|last=नेपाल|first=रत्नमणि|date=वैशाख १६, २०८०|work=कान्तिपुर}}</ref> सार्वजनिक पुस्तकालय खोल्छु भन्नेलाई [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीमशमशेर]]ले जेलमा कोचे। यस्तो धोखाधडीका कारण पनि उनी इतिहासमा बदनाम छन्। [[लाइब्रेरी पर्व]]ले भीमशमशेरको अनुदार छवि प्रस्तुत गर्छ। ===सल्लाहकार समिति सदस्य=== वि.सं. २००७ सालको क्रान्तिमार्फत प्रजातन्त्रको परिचय गराएपछि देवकोटालाई राजा त्रिभुवनद्वारा वि.सं. २००८ मा नेपाल सल्लाहकार समितको समूहको सदस्यमा नियुक्त गरिएको थियो। उक्त सल्लाहकार सभाको अध्यक्षका लागि नेपाली कांग्रेसका महामन्त्री [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] र लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले उम्मेदवारी दिएका थिए । मतदानमा भट्टराईले ४० र देवकोटाले १४ मत पाए र भट्टराई अध्यक्ष (स्पिकर) चुनिए। <ref>{{Cite journal |last=Nepal |first=जगत Jagat नेपाल |last2=Kafle |first2=डोलराज Dolaraj काफ्ले |last3=Khatiwada |first3=महा प्रसाद Maha Prasad खतिवडा |date=2025-01-06 |title=प्रजातान्त्रिक नेपालको पहिलो संसद, सल्लाहकार सभा र मिडिया कभरेज |url=https://www.nepjol.info/index.php/vaikharivani/article/view/70312/55792 |journal=Vaikharivani |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=69–78 |doi=10.3126/vaikharivani.v2i1.70312 |issn=3021-9833}}</ref> उक्त सल्लाहकार सभा २००९ भदौ १९ मा अन्त्य भयो । [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]को पालामा बुद्धिजीवी वर्गको प्रतिनिधिका रूपमा राजा त्रिभुवनबाट ‘सल्लाहकार सभा’मा उनी पुनः मनोनीत भएका थिए। सल्लाहकार सभा गठन हुँदा देवकोटालाई विपक्षी नेता बनाइएको थियो। सो सल्लाहकार सभाको दोस्रो अधिवेशनमा [[मातृकाप्रसाद कोइराला]]द्वारा प्रस्तुत बजेटमाथि विपक्षी दलका नेताका हैसियतले गरेको चर्को भाषणकै कारण सरकार विघटित हुनपुगेको थियो।<ref>[https://echitwanpost.com/92148/2019110211/44/40/ महाकवि देवकोटाको मूलदर्शन : अध्यात्म (व्यक्तित्व/कृतित्व चर्चा)]</ref> [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले पनि देवकोटाको सो पदलाई निरन्तरता दिएका थिए। देवकोटा [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]को स्थापनासँगै सो विश्वविद्यालयको समिति सदस्यमा मनोनीत भएका थिए। त्यसपछि उनैको हस्ताक्षरमा विश्वविद्यालयको रूपरेखा तयार भएको थियो। उनी पछि नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठानका सदस्य पनि भएका थिए। === शिक्षा मन्त्री === [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|कुँवर इन्द्रजित सिंह]]को [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह मन्त्रिपरिषद्|मन्त्रिपरिषद्मा]] देवकोटा शिक्षा, स्वायत्तशासन मन्त्री थिए । <ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1104०१४ |title=साल श्रावण ११ गतेको नेपाल गजेट |access-date=2020-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621111132/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1104%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AA |archive-date=2020-06-21}}</ref> शिक्षामन्त्री भएपनि देवकोटालाई शिक्षा मन्त्रालय कहाँ छ भन्ने थाहा थिएन र उनलाई [[सत्यमोहन जोशी]]ले गाडीमा मन्त्रालय पुर्‍याएका थिए। शिक्षामन्त्री छँदा उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालय र प्रज्ञाप्रतिष्ठानको स्थापना गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान गरेका थिए। [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह मन्त्रिपरिषद्|केआई सिंहको प्रधानमन्त्रित्वमा गठित मन्त्रिपरिषद्मा]] उनी शिक्षा तथा स्वायत्त शासनमन्त्री पनि बनेका थिए। ११० दिनसम्म मन्त्री भएका बेला उनले नेपाल राष्ट्रभरिका विद्यालय र कलेजहरूमा नेपाली भाषामा पढाइ हुने व्यवस्था मिलाएका थिए। == तास्केन्त सम्मेलनमा सहभागी == [[चित्र:Madhav Prasad Ghimire with Laxmi Prasad Devkota 2.jpg|alt=Devkota with poet Madhav Prasad Ghimire|thumb|338x338px|महाकवि देवकोटा (दायाँ) [[माधवप्रसाद घिमिरे (साहित्यकार)|माधवप्रसाद घिमिरे]]सँग]] सन् १९५८ को अक्टोबरमा तत्कालीन सोभियत गणतन्त्र [[उज्बेकिस्तान]]को राजधानी [[तास्केन्त]]मा भएको अफ्रिकी–एसियाली लेखक सम्मेलनमा देवकोटाले नेपाली मण्डलको नेतृत्व गरेका थिए। त्यतिबेला [[नेपाली काङ्ग्रेस]]को सरकार थियो। उनले राजासँग स्वीकृति नलिई सरकारसँग स्वीकृति लिएका थिए। त्यतिबेला [[भारत]]को [[नयाँ दिल्ली]]बाट [[प्रवेशाज्ञा|भिसा]] लिँदै उनी र [[माधवप्रसाद घिमिरे (साहित्यकार)|माधव प्रसाद घिमिरे]] तास्केन्त पुगेका थिए। देवकोटाले राजासँग स्वीकृति नलिएर राजाको अनादार गरे भनेर उनको विरोध भएको थियो। राजा [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान|प्रज्ञा प्रतिष्ठान]]को कुलपति थिए। देवकोटा कम्युनिस्ट भयो भनेर उनको विषयमा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]लाई कुरा लगाउने काम गरिएको थियो। उनले [[नेपाली भाषा]] साहित्यको विषयमा त्यहाँ बुलन्द भाषण गरेका थिए। तर यता देशको नाम बदनाम गर्‍यो भनेर राजालाई उचाल्ने काम भएको थियो। [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले पनि उनको तीन महिनाको तलब जरिवानाबापत रोक्का गरिदिएका थिए। यस घटनाले उनी निराश बनेका थिए। पछि [[श्यामदास वैष्णव]]सँग आफ्नो निराशा व्यक्त गर्दै भनेका थिए "धेरै बाँचियो ! बाँच्न पुग्यो।" <ref name=":1">श्यामदास वैष्णव ; आफू जलेर उज्यालो दिने मैन ; नागरिक दैनिक २०६९ कार्तिक २५</ref> देवकोटा नेपालबाट [[प्रवेशाज्ञा]] र [[राहदानी]] नबनाई तास्केन्त गएका थिए। त्यसका निम्ति उनलाई मन्त्रिपरिषद्का अध्यक्ष [[सुवर्ण शमशेर राणा|सुवर्णशमशेर]]देखि [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान|शाही नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठान]]का उपकुलपति [[बालचन्द्र शर्मा]]सम्मले हरियो झण्डा देखाएर प्रेरित गरेका थिए। तर पछि तिनै व्यक्तिहरूको सिफारिसमा नै देवकोटाले प्रज्ञाप्रतिष्ठानबाट पाउने पारिश्रमिक रोक्का गरिएको थियो। तर पछि त्यसको रहस्य खुलेपछि एक महिनाको तलब जरिमाना गरेर [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले उनको पारिश्रमिक निकासा गरिदिएका थिए।<ref name=":1" /> == व्यक्तिगत जीवन == देवकोटाको १५ वर्षको उमेरमा मनदेवी चालिसेसँग विवाह भएको थियो। वि.सं. १९८५ मा उनको पहिलो सन्तान स्वरूप छोरी सावित्री र वि.सं. १९८९ मा जेठो छोराको रुपमा प्रकाशको जन्म भएको थियो। माहिला छोरा कृष्णप्रसाद देवकोटाको जन्म वि.सं. १९९३ मा भएको थियो। देवकोटाका छोरा पदम देवकोटा कवि तथा लेखक हुन्। उनी [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]को अङ्ग्रेजी विभाग, काठमाडौंमा धेरै वर्ष प्राध्यापकको रूपमा कार्यरत थिए।<ref>{{Cite web |date=2022-02-01 |title=A Concocted Emotion Is not Poetry: Padma Devkota |url=https://thegorkhatimes.com/2022/02/01/a-concocted-emotion-is-not-poetry-padma-devkota/ |access-date=2022-05-15 |website=The Gorkha Times |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> देवकोटाले कानुनमा स्नातको उपाधि हासिल गरेपछि उनी आफ्नो घर फर्के; जहाँ उनले विभिन्न व्यक्तिगत सङ्कटहरू भोग्नु परेको थियो। दुई वर्ष भित्रै उनका बुवा, आमा र दुई वर्षे छोरीको मृत्यु भएको थियो। ती वियोगान्त घटनाहरूले उनलाई मर्माहत तुल्याउँदा यसैबाट उनीमा चुरोटको लत बसेको थियो। पछिल्ला वर्षहरूमा उनका कलिला छोराहरू प्रकाश र कृष्णको असामयिक मृत्युले उनी झन् मर्माहीत भएका थिए र यसले उनको मस्तिष्कलाई समेत चोट पुर्‍याएको थियो। मानसिक समस्याहरूबाट गुज्रिरहेका देवकोटाले पाँच महिना [[भारत]]को राँचीमा अवस्थित मानसिक अस्पतालमा समेत समय बिताएका थिए। पछि आफ्नो जीवनमा आर्थिक ऋण र छोरीहरूको विवाह र दाइजोमा खर्च गर्न असमर्थ भएको कारण उनले एक पटक आफ्नी श्रीमतीलाई यसो भनेका थिए, "आज राती हामी बच्चाहरूलाई समाज र युवाको हेरचाहमा त्यागौँ र सुत्ने समयमा यस संसारलाई त्यागौँ, पोटासियम साइनाइड वा मोर्फिन वा यस्तै केही गरौँँ"। == अन्तिम वर्ष र मृत्यु == [[चित्र:Laxmi Prasad Devkota 1.jpg|alt=A photo of Devkota smoking (2013 BS (1956-1957))|thumb|चुरोट पिउँदै गरिरहेका कवि देवकोटा, विसं २०१३ साल]] लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा जीवनकाल भरिनै निकै धुम्रपान गर्ने व्यक्ति थिए। देवकोटालाई वि.सं. २०१५ मा क्यान्सर लागेको थाहा भएको थियो। २०१६ सालमा उपचारका लागि सुरुमा भारत लगियो। त्यहाँ उनको आन्द्रा काटियो। पछि रुस लगियो। रुसका चिकित्सकहरूले सबैलाई गाली गरे। उनको आन्द्रा काट्नै नपर्ने भनेर। अब बिजोग भयो। भारतमा जचाँउदा आन्द्रै काटिदियो। रुसमा आन्द्रा काट्नै नपर्ने भन्यो। रोग लागेपछि उनको जीवन थप कष्टकर बन्यो।<ref name=":1" /> [[भारत]] लगेर ठूलो आन्द्राको ३ इन्च निकालिएपछि उनलाई आफू मृत्युको मुखमा आएको पक्का भएको थियो। त्यसपछि उनी रातभर जाग्राम बसी आफ्ना रचना लेख्न थालेका थिए। आफ्नो रोगको उपचारका लागि आवश्यक औषधि खरिद गर्न नसकेको दाबी गरेका थिए, यसबाहेक उनले खानासमेत किन्न निकै सङ्घर्ष गरिरहेका थिए। शान्त भवन अस्पतालमा रहँदा उनले आफ्ना साथी हरि श्रेष्ठलाई चिठीमा लेखेका थिए जुन यस प्रकार छ "मृत्यु मेरो अगाडि छ। म आकाशमा नक्षत्रहरू खोज्छु तर भेट्दिनँ। म आफूलाई शान्ति दिन सक्दिनँ । म उठ्न सक्ने भएँ, म आफू र आफ्ना बच्चाहरूलाई मार्ने थिएँ ।" जीवनभर, उनले भगवान् मानेनन् । आर्यघाटमा उनले भने 'मैले आफ्नो जिन्दगी हरिनाम नजपेर ,नास्तिक भएर बिताएछु, अब जान आँटिहालेँ" अनि उनले जीवनको शाश्वत आध्यात्मिक कुरा कवितामार्फत यसरी व्यक्त गरे। <ref>श्रेष्ठ, स्वयम्भूलाल, भानु, महाकवि देवकोटा विशेषाङ्क (२०२५ फागुन),'''महाकवि देवकोटा : संक्षिप्त जीवनी र केही क्षण''', भद्रपुर : भानु प्रकाशन</ref> :संसार रूपी सुख स्वर्गभित्र, :रमें, रमाएँ लिई भित्र चित्र । :सारा भयो त्यो मरूभूमि तुल्य, :रातै परेझैँ अब बुझ्छु बल्ल ॥१॥ :रहेछ संसार निशा समान, :आएन ज्यूँदै रहँदा नि ज्ञान । :आखिर श्रीकृष्ण रहेछ एक, :न भक्ति भो, ज्ञान, न भो विवेक ॥२॥ :महामरूमा कणझैँ म तातो, :जलेर मर्दो बिनु आश लाटो । :सुकी रहेको तरूझैँ छु खाली, :चिताग्नि तापी जल डाम्न फाली ॥३॥ :संस्कार आफ्नो सब नै गुमाएँ, :म शून्यमा शून्य सरी बिलाएँ । :जन्मे म यो स्वर्ग विषे पलाएँ, :आखिर मै खाक त्यसै बिलाएँ ॥४॥ शान्तभवनमा उनलाई हेर्न भीड लाग्ने गर्थ्यो। एकदिन [[राजा महेन्द्र]] उनको स्वास्थबारे जानकारी लिन आएका थिए। राजाले महाकविलाई सोधे , "तिमीलाई के चाहिन्छ?" त्यतिबेला देवकोटाले भने, "केही चाहिदैन सरकार, एउटा चुरोट भए पुग्छ।" त्यसपछि राजाले डुमरिया ब्रान्डको चुरोट खल्तीबाट निकालेर दिए।<ref>{{Cite news|title=एउटा चुरोट भए पुग्छ|last=केसी|first=विमलासिंह|date=२०६९ कार्तिक २५|work=नागरिक दैनिक}}</ref> उनलाई निको पार्न नसकिने पक्कापक्की भएपछि शान्तभवन अस्पतालबाट पशुपति आर्यघाटमा लाने मेलोमेसो गरिएको थियो । त्यस बेलासम्ममा देवकोटा चेतनशील थिए र उनलाई आफ्नो सम्भावित मृत्युको बारेमा पनि धेरै कुराको ज्ञान भइरहेको थियो। त्यति बेलासम्म पनि डा. एडगार आर. मिलरले महाकवि देवकोटालाई रगत दिएर थप केही दिन बचाउने इच्छा दर्शाएका थिए । तर उनको प्रस्तावमा देवकोटाले भनेका थिए, ‘‘डाक्टर ! किन यी युवकका रगत खेर फाल्ने ? तपाईंलाई थाहा छ, म मर्ने भैसकेको छु । टार्न नसकिने कुरालाई किन लम्ब्याउने ?’’<ref name=":2">{{Cite web |last=प्रसाई |first=नरेन्द्रराज |date=कात्तिक २९, २०७७ |title=महाकवि देवकोटाको जीवनको अन्तिम क्षण |url=https://baahrakhari.com/detail/296339 |access-date=2025-04-26 |website=बाह्रखरी }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> देवकोटालाई रगत दिएर बचाउनेहरूप्रति उनले भदौ २६ गते कृतज्ञता ज्ञापन गरे । “दुई साहसी युवक भतिजा पद्मनाथ देवकोटा (लेखनाथ देवकोटाका कान्छा छोरा) र भोलामानसिंह थापा (पछि सहायक मन्त्री) ले मलाई रक्त प्रदान गरी २–४ दिनदेखि आजसम्म जियाए । उनीहरू चिरायु होऊन् । अब म मानवरक्त लिन्न र दिन चाहने व्यक्तिलाई धन्यवाद दिन्छु ।”<ref name=":2" /> देवकोटाको पीडा असह्य थियो र मर्नु पनि निश्चित भइसकेपछि उनी विष घुड्क्याएर भए पनि चाँडै क्यान्सरग्रस्त चोला बिसाउन पाए सन्चो हुन्थ्यो भन्ने चिन्तामा थिए । अस्पतालबाट पशुपति हिँडाइने बेलामा उनलाई हेर्न वासुदेव शर्मा लुइँटेल पनि शान्तभवन पुगेका थिए । लुइँटेल र देवकोटा खुबै मिल्थे । वास्तवमा लुइँटेलले देवकोटालाई सधैँ आदर, सम्मान र श्रद्धा नै गरिरहेका थिए । त्यसैले लुइँटेललाई भेट्नेबित्तिकै देवकोटाले आत्मीयता बाँड्दै भने “मलाई अलिकति विष ल्याइदिनुभएको छ ? मलाई डाहा भइरहेछ ! मलाई चाँडै मारिदिनुहोस् तपाईंलाई धर्म हुन्छ । पण्डितजी ! मलाई विष खान दिनुहोस् म मर्छु ।”<ref name=":2" /> देवकोटाले मृत्युशय्यामा बसेर नेपाली र अंग्रेजी भाषामा तीनवटा कविता लेखे । उनले त्यति बेला लेखेको अन्तिम नेपाली कविता एउटा ‘शून्यमा शून्यसरी’ अंग्रेजीमा लेखेको ‘लाइफ अफ द रिचेस्ट’ हरि श्रेष्ठलाई दिए । साथै उनले अंग्रेजी भाषामा लेखेको अन्तिम कविता ‘प्रमिथियन पेन आई बियर’ चाहिँ डा. एडगार आर. मिलरलाई दिएका थिए । देवकोटा अस्पतालको शय्यामा छटपट–छटपट नै गरिरहेका थिए । उनको वेदना, चित्कार र अवस्था देख्नेजति सबैका आँखा त्यस बेला रसाइरहेका हुन्थे । उनी क्रन्दनको ज्वाला फुटाएर भनिरहेका थिए “म किन बाँचिरहेको छु ?” आर्यघाट लाने बेलामा उनलाई सेतो भोटो र सुरुवाल फेराइएको थियो । अन्तिम यात्रा स्वरूप शान्तभवन अस्पतालमा उनलाई मोटरमा राखियो । उनी सुतेको मोटर २०१६ साल भदौ २७ गते बिहान ५.३० बजे पशुपति आर्यघाटतिर हुइँकियो । त्यति बेला आफन्तमाझ उनले भनिरहेका थिए, “अब म चौबीस घण्टाभन्दा बढी बाँच्न पाउँदिनँ ।” ===मृत्यु=== उनको मृत्युलाई यति तमासा बनाइयो। रोगले थलिएर हाडछाला मात्र भएका देवकोटाको फोटो खिच्ने र कविता बाचन गर्न लगाइने काम भयो। भदौ २९ गते प्रधानमन्त्री [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बीपी कोइराला]]का तर्फबाट निर्माण तथा सञ्चार मन्त्री [[गणेशमान सिंह]]ले पशुपति आर्यघाट पुगी महाकवि देवकोटासँग उनको अन्तिम इच्छाबारे सोधेका थिए । मन्त्री सिंहसंग देवकोटाले आफ्नो ऋण र छोराहरुको पढाइबारे चिन्ता व्यक्त गरे । त्यो बेला महाकविको २२ हजार ऋण रहेछ । सरकारले पूरै ऋण तिर्ने बचन दिएकै दिन उनको निधन भयो । <ref name=":0" /> क्यान्सर रोगसँगको लामो सङ्घर्षपछि देवकोटाको विसं २०१६ साल भाद्र २९ साँझ ([[मदनमणि दीक्षित|मदनमणि दिक्षित]]को अनुसार ६ बजे) [[काठमाडौँ]]को [[पशुपतिनाथ मन्दिर]]स्थित बागमती नदीको किनारमा रहेको [[आर्यघाट]]मा निधन भएको थियो। === प्रतिकृया === भदौ २९ गते सरकारले महाकविको शोकमा दिउँसो २ बजेपछि सिंहदरबार सचिवालय र अरु अड्डामा बिदा दियो भने सबै शिक्षण संस्था एक दिन बन्द गरिए । देवकोटाको निधनप्रति दुःख व्यक्त गर्दै प्रधानमन्त्री [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बीपी कोइराला]]ले २०१६ भदौ ३० गते [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] बैठकमा भनेका थिए— “नेपाली साहित्य जगतका एक महान् विभूति महाकवि देवकोटाको असामयिक निधनबाट देशलाई ठूलो क्षति भएको छ। नेपालको सबभन्दा ठूलो साहित्यिक, मलाई त यो भन्नमा अत्युक्ति लाग्दैन कि नेपाली साहित्यको इतिहासको सबभन्दा ठूलो व्यक्तिको निधन भयो।” प्रधानमन्त्रीले प्रतिनिधि सभा र महासभामा बैठक स्थगन प्रस्ताव राखेपछि दुवै सदनमा २ मिनेट मौन धारण गरेर महाकविप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गरियो ।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://anweshannews.com/news/details/259|title=सरकारले तिरेको थियो, महाकविको २२ हजार ऋण|last=अन्वेषण सम्वाददाता|work=अन्वेषण}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> महाकविप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै [[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|राष्ट्रिय गोरखा परिषद्]] नेता मृगेन्द्रशमशेर राणाले भने, “देवकोटा नेपालको साहित्यिकजगत्को मात्र होइन कि नेपालभरको एउटा तारा हुनुहुन्थ्यो । उहाँको निधन भो भन्ने त मलाई लाग्दैन । त्यसैले आज हामी उहाँलाई श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्न आएका छौं भन्ने मलाई लाग्छ । त्यो विभूति हाम्रा अगाडि छैन । हामीमा ठूलो क्षति भएको छ । उहाँको मृत्यु भो भन्ने मलाई लाग्दैन उहाँ मर्नु भएको छैन । मर्नुहुने पनि छैन । जो मानिस १ करोड जनताको हृदयमा बसेको छ, त्यो मानिस मर्न सक्तैन, मर्ने छैन ।”<ref name=":0" /> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]]का [[तुलसीलाल अमात्य]]ले भने, “देवकोटाजीको निधनले हाम्रो देशको साहित्यलाई मात्र होइन, संसारको साहित्यलाई नै एउटा ठूलो धक्का दिएको छ ।” <ref name=":0" /> == देवकोटाका केही प्रमुख कृतिहरू == '''१. कविता सङ्ग्रह:''' [[पहाडी पुकार]] ( वि. सं. २००५)•[[पुतली (बाल कविता)]]• वि. सं. २००९)• [[भिखारी]] ( वि. सं. २०१०) •[[सुनको बिहान]] ( वि.सं.२०१०) •[[छहरा]] (वि. सं. २०१२)• जन्मोत्सव र मुटुको थोपा ( वि.सं.२०१५) • [[मृत्युशैयाबाट]] ( वि. सं.२०१६) •[[चिल्ला पातहरू]] (मृत्युपश्चात प्रकाशित, वि.सं. २०२१) •गाइने गीतहरू (मृत्युपश्चात प्रकासित, वि.सं. २०२४) •मनोरञ्जन (मृत्युपश्चात प्रकाशित, वि. सं. २०२४) • [[भावना गाङ्गेय]] (मृत्युपश्चात प्रकाशित, वि. सं. २०२४)• [[आकाश बोल्छ]] (मृत्युपश्चात् प्रकाशित, वि. सं. २०२५) • [[छाँगासँग कुरा]] (मृत्युपश्चात् प्रकाशित, वि. सं. २०२६), •[[लक्ष्मी कविता सङ्ग्रह]] ( मृत्युपश्चात प्रकाशित, वि. सं. २०३३) • [[लक्ष्मी गीत सङ्ग्रह]] (मृत्युपश्चात प्रकाशित, वि. सं. २०४०) '''२.खण्डकाव्य :''' [[मुनामदन]] ( प्रकाशन वर्ष, वि. सं. १९९१) , [[राजकुमार प्रभाकर]] (वि. सं. १९९७), [[कुञ्जिनी]] (वि. सं. २००२), [[वसन्ती गीतीकाव्य]](वि. सं. २००९), [[मैनाचरी|मैना]] (वि. सं. २००९), [[सुन्दरी जर्पिना]] (वि. सं. २००९), [[रावण जटायु युद्ध]] (वि. सं. २०११) , [[म्हेन्दु]] (वि. सं. २०१५), [[लुनी]] (वि. सं. २०२३), [[सीताहरण]] (वि. सं. २०२४), [[मायाविनि सर्सी]] (वि. सं. २०२४), [[नवरस कोश काव्य]] (वि. सं. २०२५), [[मैनाचरी|मैना]] ( पुन: सम्पादन वि. सं. २०३९)। ३.'''निबन्ध''': [[आषाढको पन्ध्र]](वि. सं. १९९३,शारदा), [[भलादमी]], [[फूल]], [[पहाडी जीवन]], [[हाई हाई अङ्ग्रेजी]], [[के नेपाल सानो छ]], [[कला र जीवन]], [[कल्पना]], [[साधुको महात्म्य]], [[निद्रा श्रीपञ्चमीको दिन वि. सं. २०१०]], [[साँढे]],[[मेरो पाल्पा तानसेन तर्फको यात्रा]] आदि । {{Table |type=class="wikitable sortable" |title= लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाका कविता सङ्ग्रहहरू |hdrs= प्रकाशन मिति!!शीर्षक!!विधा |row1= वि. सं. २००५ {{!!}} [[पहाडी पुकार]] {{!!}} कविता |row2= वि. सं.२००९ {{!!}} [[पुतली(बाल कविता)|पुतली]] {{!!}} कविता |row3= वि. सं.२०१० {{!!}} [[भिखारी]] {{!!}} कविता |row4= वि. सं. २०१० {{!!}} [[सुनको बिहान]] {{!!}} कविता |row5= वि. सं. २०१२ {{!!}} [[छहरा]] {{!!}} कविता |row6= वि. सं. २०१५ {{!!}} जन्मोत्सव र मुटुको थोपा {{!!}} ?? |row7= वि. सं. २०१६ {{!!}} [[मृत्युशैयाबाट]] {{!!}} कविता |row8= वि. सं. २०२१ {{!!}} [[चिल्ला पातहरू]] {{!!}} ?? |row9= वि. सं. २०२४ {{!!}} गाईने गीतहरू {{!!}} गीत |row10= वि. सं. २०२४ {{!!}} मनोरञ्जन {{!!}} कविता |row11= वि. सं. २०२४ {{!!}} [[भावना गाङ्गेय]] {{!!}} ?? |row12= वि. सं. २०२४ {{!!}} [[आकाश बोल्छ]] {{!!}} ?? |row13= वि. सं. २०२६ {{!!}} [[छाँगासँग कुरा]] {{!!}} ?? |row14= वि. सं. २०३३ {{!!}} [[लक्ष्मी कविता सङ्ग्रह]] {{!!}} कविता |row15= वि. सं. २०४० {{!!}} [[लक्ष्मी गीत सङ्ग्रह]] {{!!}} गीत }} देवकोटाको कवितायात्राको पूर्वार्द्धकालीन कविता सङ्ग्रहहरूमा ''भिखारी'' कविता सङ्ग्रहलाई, खण्डकाव्यहरूमा ''[[मुनामदन]]'' खण्डकाव्यलाई र महाकाव्यहरूमा '[[शाकुन्तल (महाकाव्य)|शाकुन्तल]]' महाकाव्यलाई प्रतिनिधिकृतिका रूपमा लिन सकिन्छ। उनको उत्तरार्द्धकालीन कवितायात्राका कविता सङ्ग्रहहरूमा ''लक्ष्मी कविता सङ्ग्रह''लाई, खण्डकाव्यहरूमा ''मायाविनी सर्सी'' खण्डकाव्यलाई र महाकाव्यमा ''प्रमिथस'' महाकाव्यलाई प्रतिनिधिकृति मान्न सकिन्छ। यसैगरी देवकोटाका बालकविताहरूका प्रतिनिधिकृतिका रूपमा उनका ''सुनको बिहान'' र ''पुतली'' बालकविता सङ्ग्रहलाई अघि सार्न सकिन्छ भने उनका हाँस्यव्यङ्ग्य कविताहरूको प्रतिनिधित्व उनको 'मनोरञ्जन हाँस्यव्यङ्ग्य कविता सङ्ग्रहले र गीतिकविता वा गीतहरूको प्रतिनिधित्वचाहिँ उनको ''लक्ष्मी गीति सङ्ग्रह''ले गर्दछ। यस सन्दर्भमा देवकोटाका विशुद्ध प्रगतिवादी क्रान्तिकारी कविताहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने ''पहाडी पुकार''लाई र उनको रोमान्टिक प्रगतिवादी क्रान्तिकारी गीति नाट्य ''कृषिबाला''लाई पनि उल्लेखनीय छन्। ==देवकोटा:विश्लेषण == [[श्यामदास वैष्णव]] देवकोटाको परिचय यसरी गर्छन् : लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा अत्यन्तै प्रतिभाशाली व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो। नेपाली साहित्यमा धेरै कुरा रच्नुभयो उहाँले। बाल साहित्यदेखि महाकाव्यसम्म रचना गर्नुभयो। उहाँका कृति विश्वविद्यालयमा राखियो। देशको महाकवि भएर उहाँले धेरै ठाउँमा योगदान दिनु भएको छ, देवकोटाले भाषा अनुवाद संस्थानमा पनि काम गर्नु भएको थियो। त्रिचन्द्र कलेजमा पढाउनु भयो। एकेडेमी बनाउन मद्दत गर्नुभयो। धेरै समयपछि मन्न्री पनि हुनुभयो। कवि सम्मेलनमा नेपालको तर्फबाट देश विदेश जानुहुन्थ्यो। उहाँको मृत्यु भने दुखद् तवरले भयो ।<ref name=setopati>शोभा शर्मा, '''[http://setopati.com/sahityapati/19107 देवकोटाले कोट फुकालेर दिन्थे, पैसा बाँड्थे भन्ने साँचो होइन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141028180824/http://setopati.com/sahityapati/19107/ |date=2014-10-28 }}''' Setopati.com,प्रकाशित मिति: बिहीबार, कार्तिक ६, २०७१ १४:२२:३३</ref> वैष्णवले थपे -"महाकविले भाषा अनुवादमा काम गरेर पुस्तक लेखेर अनि ट्युसन पढाएर पैसा कमाउनु हुन्थ्योे। तैपनि दुःख भने थियो ।" वैष्णवले भने, 'तर बाटोमा गरीब देखे आफ्नो कोट नै फुकालेर दिन्थे पैसा बाड्दै हिँड्थे भन्छन् नि त्यस्तो भने होइन।"<ref name=setopati /> == तस्वीरहरू == <gallery> File:Laxmi prasad devkota stamp 2.JPG|देवकोटाको तस्वीर भएको हुलाक टिकट File:Statue of Laxmi Prasad Devkota-TU-9653.jpg|[[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]मा रहेको अर्धकदको सालिक File:Mahakavi laxmi prasad devkota.jpg|देवकोटाको तस्वीर File:महाकवी, राष्ट्रकवी, र हरिवंश राय बच्चन.webp|thumb|महाकवी, राष्ट्रकवी, र हरिवंश राय बच्चन File:लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा.jpg|thumb|लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[पागल (कविता)]] *[[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा रचनासूची]] ==बाह्य कडीहरू== {{wikiquote|लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा}} {{commonscat|Laxmi Prasad Devkota}} # [https://www.nepalilekh.com/Author/Laxmi-Prasad-Devkota/ लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाका रचनाहरू (नेपाली लेख डट कम)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250117043028/https://www.nepalilekh.com/Author/Laxmi-Prasad-Devkota/ |date=2025-01-17 }} # [http://www.youtube.com/v/p0jZ9CanqL0 लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको स्वरमा केही कविताहरू, बीबीसीको कार्यक्रमबाट] # [http://www.spinybabbler.org/literature/personalities/laxmi_prasad_devkota.htm देवकोटाको जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051016103642/http://www.spinybabbler.org/literature/personalities/laxmi_prasad_devkota.htm |date=2005-10-16 }} # [http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?no=259733&rel_no=1 लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा: नेपालका सर्वोत्कृष्ट कवि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314032950/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?no=259733&rel_no=1 |date=2012-03-14 }} # [http://literature.wnso.org/2002/munamadan.htm मुना-मदन] # [http://www.newssewa.com/content/devkota.htm देवकोटा भन्थे : कवी काम लाग्ने पागल अरु बेकामका पागल (देवकोटाको अडियो सहित)]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} #[http://annapurnapost.com/News.aspx/story/46493 लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले मृत्यु भन्दा पहिले आफ्ना आफन्तहरूसँग गरेको कुराकानी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403080927/http://www.annapurnapost.com/News.aspx/story/46493 |date=2016-04-03 }} {{लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाका कृतिहरू}} {{नेपाली भाषाका साहित्यकारहरू}} [[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू]] [[श्रेणी:साझा पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:सन् १९०९ मा जन्म]] [[श्रेणी:लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा| ]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपाली शिक्षकहरू]] 2361p514cgfqobgeaiz1mbjb32utljr 0 3380 1393971 1390347 2026-11-04T11:34:36Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393971 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला | image = BP Koirala.jpg | office = [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|२२औँ प्रधानमन्त्री (नेपाल)]] | monarch = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] | term_start = २०१६ जेष्ठ १३ <br><ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5467 |title=२०१६ जेष्ठ १३ नेपाल राजपत्र |access-date=2019-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821181750/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5467 |archive-date=2017-08-21}}</ref> २७ मे १९५९ | term_end = २०१७ साल पुस १<br>१५ डिसेम्बर १९६० | predecessor = [[सुवर्ण शमशेर राणा]] | successor = [[तुल्सी गिरी|तुलसी गिरी]] | birth_date = {{birth date|1914|9|8|df=y}} | birth_place = [[बनारस|वाराणसी]], [[ब्रिटिस राज]]<br><small>(हाल [[भारत]])</small> | death_date = {{death date and age|1982|7|21|1914|9|8|df=y}} | death_place = [[काठमाडौँ]], [[नेपाल]] | party = [[नेपाली काङ्ग्रेस]] | spouse = [[सुशीला कोइराला]] | alma_mater = [[काशी हिन्दु विश्वविद्यालय|बनारस हिन्दु विश्वविद्यालय]]<br>[[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] | signature = Signature of BP Koirala.png | honorific_prefix = [[सम्माननीय]] }} '''विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला''' (१९७१ भदौ २४ - २०३९ साउन ६) [[नेपाल]]का प्रथम जन निर्वाचित [[प्रधानमन्त्री]] तथा [[नेपाली]] र [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]]का साहित्यकार थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=प्रा.डा. खगेन्द्रप्रसाद लुइटेल|शीर्षक=विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको कथाकारिता|युआरएल=https://www.brtnepal.com/2020/09/09/121343.html|कार्य=|प्रकाशक=ब्रिट नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> उनले आफ्नो जीवनको लामो समयसम्म [[नेपाली काङ्ग्रेस]]को नेतृत्व, सन् १९५९ देखि १९६० सम्म [[नेपालको प्रधानमन्त्री]], र नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापना गर्नको लागि राजनीतिक नेतृत्व प्रदान गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक= पिताम्बर भण्डारी|शीर्षक=गणतन्त्रमा बिपी बिम्ब|युआरएल=https://www.setopati.com/opinion/216371|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सेतोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> नेपाली भाषा साहित्यमा उनले मनोवैज्ञानिक कथाहरूको नयाँ प्रयोग गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=साहित्यका ‘अराजक’ बिपी|युआरएल=https://www.aayomail.com/2020/09/4645/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> कोइरालाको बाबुको नाम [[कृष्णप्रसाद कोइराला]] हो। == परिवार == कोइराला परिवार नेपालको प्रजातान्त्रिक तथा गणतान्त्रिक व्यवस्थाको समयको चर्चित राजनीतिक परिवार हो। यस परिवारका प्राय सबै सदस्यहरू नेपाली [[नेपाली काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस पार्टी]]सँग आबद्ध छन्। विश्वेश्वरप्रसाद [[कोइराला]] [[कृष्णप्रसाद कोइराला]]का साहिला सन्तान हुन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=को हुन् विपी कोइराला ? (स्मृति दिवस विशेष)|युआरएल=https://www.thenepaltop.com/news/25984|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपालटप|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> उनको विवाह [[सुशीला कोइराला]]सँग भएको थियो। उनीहरूका प्रकाश, हर्ष र [[शशांक कोइराला|शशांक]] गरि ३ छोरा छन् भने चेतना कोइराला उनकी छोरी हुन्। {{citation needed}} ==सुरुवाती जीवन== विश्वेश्वरप्रसाद राजनीतिक जीवन त्यतिखेर [[भारत]]मा चलिरहेको [[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम|भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलन]]बाट भएको थियो। आन्दोलनमा लागेकै कारण विश्वेश्वरप्रसाद र उनका दाइ [[मातृकाप्रसाद कोइराला]]लाई वि.सं १९८६ मा तीन महिनासम्म बेलायती सरकारले कैद गरेको थियो। यसपछि नै उनको राजनीतिक जीवनको सुरुवात भएको थियो। वि.सं १९८८ मा उनले आफ्नो उच्च माध्यमिक शिक्षा बनारसमा पूरा गरेका थिए। त्यसपछि [[काशी हिन्दु विश्वविद्यालय|बनारस हिन्दु विश्वबिद्यालय]]बाट [[राजनीति]] तथा [[अर्थशास्त्र]] विषयमा स्नातक तथा [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]]बाट कानूनमा [[स्नातकोत्तर]] पूरा गरेका थिए। अध्ययन पूरा गरे पछि [[दार्जिलिङ|दार्जीलिङ]]मा बसेर धेरै समयसम्म कानून व्यवसाय काम गरेका थिए। विद्यार्थी हुँदापनि उनी राजनीतिमा नजिक रहेका थिए। [[दोस्रो विश्व युद्ध|दोस्रो विश्वयुद्ध]]को समयमा उनलाई बेलायती सरकारले जबरजस्ती सैनिकमा भर्ना गरिएको थियो। त्यहाँबाट छुटेपछि उनले वि.सं २००३ मा [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]]को स्थापना गरेका थिए । वि.स.१९९० प्रधानमन्त्री [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर]]ले महात्मा वौनदास र महात्मा सोनाई दासलाई छुवाछूतको मुद्दा लगाई देश निकाला गरेको थियो। मोरगंको राजगंज सिनवारी हाल सुनसरी महात्मा सोनाई दास यादवकोघरमा रहि आन्दोलन सुरु गरे ।वि.पि. कोईराला लाई महात्मा वौनदास यादव वनारसमा भेटपछि नेपालको जहनियाँ शासन अन्त गर्न१९९० साल गुरुपुर्णिमा को दिन ५१ रुपैयाँ वि.पि. कोईराला लाई महात्मा सोनाई दासले सहयोग गरेका थिए पछि गएर [[नेपाली काङ्ग्रेस]] बन्न पुगेको थियो। २०१५ सालमा मोरगंको ३२ नम्बर वुथ राजगंज सिनवारी जगह महात्मा सोनाई दास यादवको घरमा वसि वि पि कोईराला चुनाव जितेका थिए। महात्मा सोनाई दासले आफ्नो शिष्य सुर्यनाथ दास यादवलाई सिरहा वाट चुनाव जिताई मन्त्री बनाए। {{citation needed}} ===नेपालमा सुरुवाती राजनीतिक नेतृत्व=== वि.सं २००३ मा [[विराटनगर मजदुर आन्दोलन]]को नेतृत्व गरेको अभियोगमा उनलाई नेपाल सरकारले एक वर्ष कैद गरेको थियो। २००७ सालमा उनले नेपालमा [[राणा शासन]]को अन्त्यको लागि सैनिक सङ्घर्ष सुरु गरेका थिए। सोही वर्ष राणा शासनको अन्त्य भयो र नेपालमा [[सात सालको क्रान्ति|बहुदलीय प्रजातन्त्र]]को स्थापना भएको थियो। त्यस पछि [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर जबरा]]को नेतृत्वमा नयाँ सरकार बन्यो र कोइराला त्यस सरकारको [[मस्यौदा:गृहमन्त्री (नेपाल)|गृहमन्त्री]] बनेका थिए। {{citation needed}} ==सात सालको क्रान्ति== {{मुख्य|सात सालको क्रान्ति|दिल्ली सम्झौता}} [[सात सालको क्रान्ति]]मा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको थियो जसलाई नेपालको प्रजातन्त्रिक आन्दोलन पनि भन्ने भनिन्छ। तात्कालिक समयमा देशमा रहेको जहानीयाँ वा एकतन्त्रीय राणा शासन विरूद्ध सुरू भएको जनताको क्रान्ति २००७ फागुन ७ गते नेपालमा राणा शासनको अन्त्य गरी प्रजातन्त्रको स्थापनामा आएर रोकिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सात सालको क्रान्ति क्रान्तिहरूकै जननी हो|युआरएल=https://archive.himalkhabar.com/95221|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=हिमाल खबर पत्रिका|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> यस क्रान्तिमा नेपालको पहिलो राजनीतिक दल [[नेपाल प्रजा परिषद्]] र [[नेपाली काङ्ग्रेस]] लगायतका पार्टी भाग लिएका थिए। सात सालको क्रान्ति सफल भएसँगै [[राणा शासन]]को अन्त्य भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=समयसमयका परिवर्तनको ढोका बनेको फागुन ७ गते|युआरएल=https://www.kharibot.com/news-details/10288/kharibot|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=खरिबोट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> ==राजनीतिक वृत्ति== [[चित्र:Bp koirala delhi 1951.jpg|thumb|२०१५ मा दिल्ली जाँदै तात्कालिक गृहमन्त्री कोइराला]] भारतमा कैद रहेका कोइराला [[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम|भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन]] पछि रिहा भएका थिए। भारतको परिवर्तन देखेर उनले नेपालमा पनि परिवर्तन ल्याउने प्रयास गर्ने तयारी गरेका थिए। वि.सं २००३ सालमा, उनले भारतबाट समाजवादी नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेसको स्थापना गरेका थिए। २००६ सालमा, नेपाली काङ्ग्रेस पार्टी बनेको थियो। २००३ फागुन २६ मा कोइरालाका भाइ [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]]लाई बिराटनगर जुट मिल हड्तालमा उत्रिन सहयोग गर्नका लागि उनी नेपालगन्ज पुगेका थिए। [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] र राष्ट्रिय काङ्ग्रेसका अन्य चार नेतासहित उनलाई पक्राउ गरी २१ दिन थुनामा राखिएको थियो। उनलाई पछि रिहा गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=को हुन् विपी कोइराला ? (स्मृति दिवस विशेष)|युआरएल=https://www.thenepaltop.com/news/25984|कार्य=|प्रकाशक=द नेपालटप|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ जुलाई २०२२}}</ref> पछि उनी फर्केर भारत गएका थिए। राणा शासन विरुद्ध सङ्घर्ष गर्नका लागि उनले सबैलाई एकत्रित गरेका थिए। अन्ततः कोइरालाले साल सालको क्रान्तिको नेतृत्व गरेका थिए, जसले नेपालको १०४ वर्षीय राणा शासनलाई परास्त गरेको थियो। [[राणा - काङ्ग्रेस मन्त्रिमण्डल|राणा–काङ्ग्रेस गठबन्धनको मन्त्रिमण्डल]] जसमा कोइरालाले गृहमन्त्रीका रुपमा ९महिना सेवा गरेका थिए। अन्तिम राणा प्रधानमन्त्रीलाई पछि बर्खास्त गरिएको थियो। त्यसपछि कोइरालाले नेपाली राजनीतिक संरचनाको विकास गर्नेतर्फ ध्यान दिएका थिए। राजा महेन्द्रले २०१५ मा स्वतन्त्र संसदीय निर्वाचन गर्न सक्षम बनाउने नयाँ संविधानको १ फागुन २०१५ घोषणा गरेका थिए। २०१५ मा भएको [[आम निर्वाचन २०१५|पहिलो आम निर्वाचन]]मा उनको दल [[नेपाली काङ्ग्रेस]] विजयी भएपछि उनले आफ्नो नेतृत्वमा नयाँ सरकार गठन गरेका थिए। उनको सरकार १८ महिना मात्र सरकारमा रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=बिपीलाई सम्झँंदा काङ्ग्रेसको दायित्व|युआरएल=https://www.bikastimes.com/2021/07/73821/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=विकास टाइम्स|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली काङ्ग्रेस]] कुल १०९ मध्ये ७४ सिट प्राप्त गरेको थियो<ref name="one">{{वेब स्रोत |date=२०१७-१२-०१ |शीर्षक=केवल एक पार्टी प्रमुखले जितेका थिए पहिलो आमनिर्वाचन |युआरएल=https://deshsanchar.com/2017/12/01/358/ |पहुँचमिति=२०२०-०६-१७ |वेबसाइट=देशसञ्चार |भाषा=नेपाली}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=यस्तो थियो २०१५ सालमा आमचुनावको रौनक|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/69490|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२६ मे २०२१}}</ref> भने कोइराला नेपालको २२औँ प्रधानमन्त्री बनेका थिए। बिपी कोइरालाको बारेमा ‘राजद्रोही राजनेता’ नामक डकुमेन्ट्री फिल्म निर्माण भएको छ । डकुमेन्ट्री फिल्ममा नेपालका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बिपी कोइराला आफूमाथि लागेका आठ राजद्रोहसम्बन्धी मुद्दाको प्रवाह नगरी स्वदेश फर्किएको र जनमत सङ्ग्रहको घोषणा भएको कुरा उल्लेख गरिएको छ । स्वदेश फर्किएपछि कसरी बिपी राजनेता बन्न सफल भए भन्ने कुरा पनि डकुमेन्ट्रीमा देखाइएको छ । नेपालको स्वाधीनता कसरी जोगियो भन्ने बारेमा पनि यस डकुमेन्ट्रीमा उतारिएको छ । डकुमेन्ट्री संपादन मान बहादुर थापा ले गरेका हुन भने छायांकन ओमा कार्की ले गरेकी हुन https://english.makalukhabar.com/2022/03/49817/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240219040740/https://english.makalukhabar.com/2022/03/49817/ |date=2024-02-19 }} ===वैदेशिक सम्बन्ध=== [[चित्र:Bishweshwar Prasad Koirala - David Ben Gurion 1960.jpg|thumb|250px|[[इजरायल]] भ्रमणको क्रममा विश्वरप्रसाद कोइराला र इजरायली प्रधानमन्त्री [[डेभिड बेन-गुरियन|डेभिड बेन गुरियन]]]] प्रधानमन्त्री कालमा उनले संयुक्त राष्ट्रसङ्घ, भारत तथा चीनको मैतृपूर्ण भ्रमण गरेका थिए। प्रधानमन्त्री [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बीपी कोइराला]]ले २०१६ फागुन २८ देखि चैत ११ सम्म चीनको भ्रमण गरेका थिए। त्यसबेला उनले [[जनवादी गणतन्त्र चीनका प्रधानमन्त्री|चिनियाँ प्रधानमन्त्री]] [[चाउ एन लाई]]लाई नेपाल भ्रमणको निम्तो दिएर नेपाल आएका थिए। त्यस लगत्तै २०१७ वैशाख १४ देखि १७ सम्म [[चाउ एन लाई]]ले दोस्रो पटक नेपालको भ्रमण गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आज ३९ औं विपी कोइराला स्मृति दिवस, मेलमिलापको नीति आज उत्तिकै सान्दर्भिक|युआरएल=https://www.nayapage.com/archives/328464|कार्य=|प्रकाशक=नयाँ पेज|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ जुलाई २०२२}}</ref> उनले त्यसबेला नेपाली संसद्‌का दुवै सदनको संयुक्त बैठकलाई सम्बोधन पनि गरेका थिए। त्यसै क्रममा २०१६ वैशाख १६ मा [[चीन-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि|नेपाल र चीनबीच शान्ति तथा मैत्री सन्धि]]मा हस्ताक्षर भएको थियो। उक्त सन्धिमा नेपालका तर्फबाट बीपी कोइराला र चीनका तर्फबाट [[चाउ एन लाई|चाउ एनलाई]]ले हस्ताक्षर गरेका थिए। <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/nepali/news-49612844|title=दौत्य सम्बन्धको छ दशकमा चीनबाट नेपालमा भएका उच्चस्तरीय भ्रमणहरू|website=[[बीबीसी नेपाली]]|access-date=७ सेप्टेम्बर २०१९}}</ref> === भूमिसुधार === प्रधानमन्त्रीत्वकालमा उनले बिर्ता उन्मूलन गरी ‘जग्गा जोत्नेको हुनुपर्छ’ भन्ने भूमिसुधार कार्यक्रम लागु गराएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=बिपी केेमा चुके, केेमा चुकेनन्?|युआरएल=https://www.setopati.com/blog/14620/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सेतोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> वास्तवममा भुमिसुधार विपी कोइरालाको आर्थिक सिद्धान्तको परिणाम थियो । सुरुमा विपी राजनीतिमा लोकतान्त्रीक विचारको पक्षपाती भएपनि अर्थतन्त्रमा भने मार्क्सेली विचारबाट प्रभावित थिए । भुमिसुधार गरेर वास्तविक किसानलाई जमिन वितरण गर्नु पर्छ भन्ने उनको विचार थियो । त्यसो गर्दा औद्योगिक विकासको लागि जगेडा श्रमशक्ति प्राप्त हुन्छ भन्ने उनकी विचार थियो । उनको विचार थियो- उत्पादनको विपुलतालाई वितरण गरेर नै समाजवादी व्यवस्था लागू गर्न सकिन्छ । उनले स्पष्ट शव्दमा भनेका थिए - समाजवाद भनेको गरिबीको वितरण होइन । एक एक चम्चा दूध वितरण गर्नु समाजवाद होइन । यसरी औद्योगिक पुँजिवादको विकासद्वारा ठूलो पैमानामा उत्पादन गर्ने र न्यायोचित वितरण गरेर समाजवाद ल्याउन सकिन्छ भन्ने विपीको विचार थियो । तर पछिल्लो समयमा भने उनले उच्चस्तरीय प्रविधीको प्रयोगद्वारा उत्पादन वृद्धि गर्ने नीति छोडिदिए । उनी गान्धीको आर्थिक सिद्धान्तबाट प्रभावित भए । मानवीय श्रममा आधारित मध्यमस्तरको प्रविधीको प्रयोगद्वारा उत्पादन गर्ने नीतिमा जोड दिए ।अमेरिका र युरोपको प्रगती एशिया र अफ्रिकी देशहरुको कच्चा पदार्थको उपभोगको कारण मात्र सम्भव भएको तर्क राख्दै पुरै संसारले त्यति नै उपभोग गर्ने हो भने संसारकोश्रोतले नपुग्ने तर्क गर्दै सादा जीवनको आवश्यकतामा जोड दिए । यसरी उनी पर्यावरणमैत्री मानव विकासको आर्थिक नीतिको वकालत गर्ने बिन्दुमा जीवनको उत्तरार्द्धमा पुगेको देखिन्छ । === सरकार विघटन र कैद === वि.सं. २०१७ साल पुस १ मा, [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले आफ्नो विशेष अधिकार प्रयोग गरेर नेपालको तत्कालिन संविधान, सरकार तथा कोइराला नेतृत्वको सरकार भङ्ग गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=२०१७ साल पुस १ : कुहिरो लागेको त्यो दिन राजा महेन्द्रले कसरी गरेका थिए 'कु'?|युआरएल=https://nepallive.com/story/192661|कार्य=|प्रकाशक=नेपाल लाइभ|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> त्यसपछि उनलाई कैद गरिएको थियो र कुनै मुद्दा बिना नै ८ वर्षसम्म कैदमा राखिएको थियो। वि.सं २०२४ मा उनलाई बनारस निर्वासनमा जान दिइएको थियो। वि.सं २०३२ मा उनी नेपाल फर्के तर तत्कालीन नेपाल सरकारले उनलाई देश द्रोहको अभियोगमा कैद गरेको थियो। अन्तर्राष्ट्रिय दबाबका कारण २०३४ मा उनका विरुद्ध लगाइएका सबै अभियोगहरू सरकारले फिर्ता लिएको थियो। २०३६ सालको आन्दोलन बेला उनलाई आफ्नै निवासमा नजर बन्द गरेर राखिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=बीपीलाई स्मरण गर्दा ……|युआरएल=https://www.himalpost.com/bpkoirala/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=हिमाल पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> ==साहित्यिक योगदान== [[चित्र:Bishweshwar Prasad Koirala.png|thumb|विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको स्केचचित्र]] प्रसिद्ध राजनीतिज्ञ, प्रजातान्त्रिक समाजवादका चिन्तक एवम् प्रयोक्ता विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला स्वतन्त्र रूपमा उत्कृष्ट साहित्य सिर्जना गरेर नेपाली वाङमयमा नयाँ चिन्तन, नयाँ आयाम, नयाँ परम्परा र शैली दिएर सदाका निम्ति अमर बनेका छन्। कोइराला नेपाली आख्यानमा मनोविश्लेषण भित्र्याउन पहिलो आख्यानकार समेत हुन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=वीपी कोइराला : नेपाली आख्यानमा मनोविश्लेषण भित्र्याउने पहिलो आख्यानकार|युआरएल=https://www.ratopati.com/story/253085/2022/7/22/bp-koirala-|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ जुलाई २०२२}}</ref> ===उपन्यास=== *'''''[[तीन घुम्ती (उपन्यास)|तीन घुम्ती]]''''': यसमा नारीका तीन रुप प्रेमिका, पत्नि र आमा को चित्रण गरिएको छ। एउटी नारीको तीनवटा छुट्टा छट्टै निर्णय बाबु आमाको इच्छा विपरित प्रेम विवाह, पतिको अनुपस्थितिमा परपुरुषसग यौनत्रिप्ति र सन्तान प्राप्ति, पतिबाट अस्वीक्रित भएपछि छोरी लिएर एक्लै बस्ने निर्णय मा आधारित उपन्यास हो। यी तिनवटै निर्णयमा आफ्नो अस्तित्व जोगाउन एउटी नारीले गरेको सङ्घर्षको कथा हो तीन घुम्ती। *'''''[[सुम्निमा (उपन्यास)|सुम्निमा]]''''': यो दुई भिन्न संस्कृतिको समन्वय,सम्मिस्रण गाथा हो। आर्य संस्कृतिमा आबद्ध सोमदत्त र पुलोमा पुत्रप्राप्तिका निम्ति शाष्त्रसम्मत अनुष्ठान अनुसार यौनसम्पर्क राख्छन्। तर प्रेमबिनाको जर्बजस्ती यौनमिलनले मात्र गर्भ नरहने बरु मानसकुण्ठा र विकृतिको विकास हुने तथ्य यसमा प्रस्ट पारिएको छ। पूजापाठ एवं आध्यात्मिक आचरणको परिपालन गर्ने आडम्बरद्वारा भौतिकतालाई विर्सन खोजियो भने सुख शान्ति मिल्दैन। स्वच्छन्द विचरण गर्ने किराँत पुत्री सुम्निमा सँधै खुशी देखिन्छे, आनन्दमा रमाउँछे। प्रेमले मानिसलाई शारिरीक रूपले टाढा भए तापनि मानसिक रूपले नजिकअनुभुत गराउँछ भन्ने यो उपन्यासको सार हो। सुम्निमा किराँत धर्मावलम्बीहरू द्वारा विवादमा ल्याइएको उपन्यास हो। सुम्निमा तथा पारोहाङ्ग किराँत धर्मका देवताहरू भएकाले उनीहरूलाई उपन्यासको पात्रको रूपमा प्रस्तुत गरी अपमान गरेको किराँतहरूको आरोप छ। *''''[[नरेन्द्र दाइ|नरेन्द्रदाइ]]'''': नरेन्द्रदाइ एक मनोवैज्ञानिक उपन्यास हो। एउटा पुरुषका पत्नि र प्रेमिका दुई छुट्टा छुट्टै सम्बन्धका दुई स्त्रीहरू बीचको कथा हो। नायक नरेन्द्रलाई पत्नि गौरी र प्रेमिका मुनरियाले समान अधिकारसाथ सेवा गरेको र दुवैको आ आफ्ना ठाउँमा स्वतन्त्र अस्तित्व स्विकारिएको छ। पतिको प्रेम नपाए पनि पतिसेवामा अटल रहने आदर्श पत्नि र सामाजिक ग्रार्हस्थ सम्बन्धमा नअटाएर पनि प्रेम र सद्भावले गर्दा प्रेममा लीन रहने प्रेमिका - दुई भिन्न चरित्रका नारीको जीवन्त गाथा छ नरेन्द्र दाइ उपन्यासमा। *'''''[[मोदिआइन]]''''' : यो सानो आकारको तर महत्त्वपूर्ण उपन्यास हो। हजारौँ वर्षअघिको महाभारतीय युद्धकथा यसको विषयवस्तु हो। त्यस युद्धमा लाखौं विधवा नारीको प्रेतात्मा प्रतिनिधि नारीका रूपमा मोदिआइन प्रस्तुत उपन्यासकी प्रमुख पात्रलाई विचित्रता साथ संयोजन गरिएको छ। युद्धको परित्याग र शान्ति स्थापना यसको सन्देश हो। अर्जुनलाई प्रेरित गरेर त्यत्रो युद्ध गराए कृष्णले तर आखिर सबैले छोडेर जानुपर्‍यो। त्यत्रो नरसंहारक युद्धको उपलब्धी के त ? वि.पी. को चिन्तन विश्लेषण यस उपन्यासमा प्रस्ट छ – युद्धत्याग अनि शान्ति स्थापना। *'''''[[हिटलर र यहूदी (उपन्यास)|हिटलर र यहुदी]]''''' : जर्मन तानाशाह हिटलरले लाखौं निर्दोष यहुदीहरूलाई ग्याँस च्याम्बरमा थुनेर मारेको घटनाको आधारमा यो उपन्यास लेखिएको छ। कृष्ण र हिटलरलाई तुलनीय छटा देखाएर पूर्वीय मान्यतामै द्वन्द सृजना गरिएको छ र यो उपन्यासको नाम अनुसार ऐतिहासिक पृष्ठभूमिको झलकले भरिएको पनि छ। हिटलरले गरेको नरसंहार र युद्ध भयङ्करता देखाएर यसमा पनि शान्ति मूल आधार हो भन्ने कुरा प्रस्ट पारिएको छ। *'''''[[बाबु, आमा र छोरा]]''''' : यो प्रकाशनका दृष्टिले पनि अन्तिम उपन्यास हो। यसमा नाम अनुसार नै तीन पात्रहरूको सम्बन्धको चित्रण गरिएको छ। बडो विचित्र र नेपाली समाजमा नपच्ने खालको कथाशृङ्खला छ यसमा – आफ्नै छोराकी गर्भवती प्रेमिकासँग बाबुको दोश्रो बिहे भई बाबुकी पत्नीको स्थान लिनु। यस उपन्यासमा यी तीनवटै पात्रहरूको मानसद्वन्द र यौन मनोविश्लेषणको चित्रण गरिएको छ। प्रेमको त्रिकोणात्मकतासँगै यौनसमस्याको अप्रेसन गर्ने कार्य भएको छ यस उपन्यासमा। तर यस प्रकारको प्रस्तुति नेपाली समाजको त कुरै भएन, युरोपेली समाजमा पनि पाच्य हुन गाह्रो छ। ===कथा=== *''''[[दोषी चश्मा (कथा)|दोषी चश्मा]]''''<ref>भाषा/साहित्य, समीक्षा, शिवप्रसाद भट्टराई, गोरखापत्र</ref> *''''[[श्वेतभैरवी]]'''' ===जीवनी=== *''''[[आफ्नो कथा]]'''' *''''[[जेल जर्नल]]'''' ==विरासत== उनको स्मृतिमा निम्न संस्थाहरू स्थापना भएका छन्: १. वि.सं २०४८ मा [[वी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान|बिपी कोइराला नेपाल स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान]], भारत र नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूले दुई देशबीचको समझदारी र मित्रतालाई निरन्तर पालनपोषण र थप प्रवर्द्धन गर्न राष्ट्रसेवक, सञ्चारकर्मी आदिलाई उपलब्ध गराएर सरकार–देखि सरकारी स्तरमा गरिने सामान्य सहयोग र अन्तरक्रियालाई परिपूर्ति गर्ने उद्देश्यका साथ स्थापना गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=बिपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान|युआरएल=https://www.healthpostnepal.com/tag/%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B5/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=हेल्थ पोस्ट नेपाल|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> २. वि.सं २०४८ मा, विपी कोइराला मेमोरियल प्लानेटेरियम तथा अब्जरभेटरी र विज्ञान सङ्ग्रहालय विकास समितिको स्थापना गरी नेपालमा खगोल र ब्रह्माण्ड विज्ञानको क्षेत्रमा अनुसन्धानात्मक गतिविधि सञ्चालन गरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://moste.gov.np/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%81/Planetorium|title=B.P. Koirala Memorial Planetorium, Observatory and Science Museum Development Board|access-date=23 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723231854/http://moste.gov.np/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%81/Planetorium|archive-date=23 July 2015|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150723231854/http://moste.gov.np/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%81/Planetorium |date=23 July 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://sciencemuseum.gov.np/planetarium/|title=वी.पी. कोइराला मेमोरियल प्लानेटेरियम तथा अब्जरभेटरी र विज्ञान सङ्ग्रहालय विकास समिति|access-date=2022-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220504102221/https://sciencemuseum.gov.np/planetarium/|archive-date=2022-05-04}}</ref> ३. बी. पी. कोइराला स्मृति ट्रष्टको स्थापना वि.सं २०५७ मा स्वर्गीय बी. पी. कोइरालाको स्मृतिमा भएको थियो। नेपाल सरकारले रोयल्टी सङ्कलन गर्ने, प्रतिलिपि अधिकार दाबी गर्ने र बी. पी. कोइरालासम्बन्धी कानुनी अनुमति दिने यो एक मात्र कानूनी संस्था हो। यस ट्रस्टले नेपाल सरकारबाट आर्थिक सहयोग प्राप्त गर्ने गरेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=बिपी कोइराला स्मृति ट्रस्ट|युआरएल=https://farakdhar.com/tag/%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F/|कार्य=फरकधार|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> ४. २०५१ पुष १४ मा, उनको स्मृतिमा [[वि.पी. कोइराला क्यान्सर अस्पताल|बिपी कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल]]को स्थापना चितवनको [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]मा गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=बिपी कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल|युआरएल=http://bpkmch.org.np|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> साथै नेपालमा उनको निस्वार्थ योगदानको स्मरण गर्नका लागि नेपाल बाहिर पनि विभिन्न कार्यक्रमको आयोजना गर्ने गरिएको छ।<ref>{{cite web|url=http://himalayatv.com/news/2015/07/22/country-remembers-bp-koirala-for-his-contribution/:en|title=Country remembers BP Koirala for his contribution|access-date=23 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150724001750/http://himalayatv.com/news/2015/07/22/country-remembers-bp-koirala-for-his-contribution/:en|archive-date=24 July 2015|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150724001750/http://himalayatv.com/news/2015/07/22/country-remembers-bp-koirala-for-his-contribution/:en |date=24 July 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.spotlightnepal.com/News/Article/nepal-india-bp-koirala |title= B.P. Koirala remembered Indian ambassador Rae highlighted B.P. Koirala's contribution |work= SpotlightNepal.com }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.spotlightnepal.com/News/Article/B-P--Koirala%E2%80%99s-National-Reconciliation-Relevant-Fo |title=B.P. Koirala's National Reconciliation Relevant Forever |access-date=23 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723222604/http://www.spotlightnepal.com/News/Article/B-P--Koirala%E2%80%99s-National-Reconciliation-Relevant-Fo |archive-date=23 July 2015 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150723222604/http://www.spotlightnepal.com/News/Article/B-P--Koirala%E2%80%99s-National-Reconciliation-Relevant-Fo |date=23 July 2015 }}</ref> == निधन == नेपालकका [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री]] एवम् प्रसिद्ध साहित्यकार विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको निधन २०३९ साउन ६ गते भएको थियो। उनको अन्त्येष्टिमा झन्डै ५० लाख मानिसहरू उपस्थित भएका थिए।{{cn}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[नेपालको पहिलो प्रतिनिधिसभा (२०१५) का सदस्यहरू]] * [[कोइराला परिवार]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} https://www.prasashan.com/2017/01/30/14375/ ==बाह्य कडीहरू== # [http://www.majheri.com/taxonomy/term/794 विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाका रचनाहरू (मझेरी डट कममा)] {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[सुवर्ण शमशेर राणा]]| पद=[[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपालको प्रधानमन्त्री]]| अवधि=२०१६ जेठ १३ &ndash; २०१७ पुष १२| पछि= [[तुल्सी गिरी|तुलसी गिरी]] }} {{पदक्रम| पहिले=[[मातृकाप्रसाद कोइराला|मातृका प्रसाद कोइराला]]| पद=[[नेपाली काङ्ग्रेस]]को सभापति| अवधि=??| पछि=[[कृष्णप्रसाद भट्टराई]]| }} {{बाकस-अन्त्य}} {{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}} {{विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाका कृतिहरू}} {{नेपाली भाषाका साहित्यकारहरू}} {{DEFAULTSORT:कोइराला, विश्वेश्वर प्रसाद}} [[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू]] [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाल भाषाका साहित्यकारहरू]] [[श्रेणी:कोइराला परिवार]] [[श्रेणी:नेपालका गृह मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका परराष्ट्र मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:निर्वासित नेपालीहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] १७. https://www.prasashan.com/2017/01/30/14375/ mgbgs9shemt0alm3kpv01yzmx0m6uyx 0 3756 1393970 1390308 2026-11-04T11:15:41Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393970 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> | name = विराटनगर | official_name = विराटनगर महानगरपालिका | native_name = | other_name = गोग्राहा<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2022/10/14/166570999491444469.html |title=त्यो गोग्राहा, यो विराटनगर |last=भण्डारी |first=विनोद |website=कान्तिपुर समाचर |language=नेपाली |accessdate=2023-03-27}}</ref> | settlement_type = [[महानगरपालिका]]<br />[[सदरमुकाम]]<br />[[राजधानी|प्रादेशिक राजधानी]]<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/05/763924 |title=बिराटनगर नै तोकियो प्रदेश १ को स्थायी राजधानी, नाम अझै टुंगिएन |website=Online Khabar |language=en-US |accessdate=2023-03-27}}</ref> | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Biratnagar Drone Footage.png | photo2a = Brt Drone.png | photo2b = Biratnagar Bazar Drone view.png | photo4a = Biratnagar_Eye_Hospital_2.jpg | spacing = 2 | color_border = #000000 | color = #000000 | size = 300 }} | image_alt = | image_caption = 'शीर्षदेखि मुनितर्फ': विराटनगर प्रवेशद्वार, विराटनगर औद्यौगिक क्षेत्र, विराटनगर बजार क्षेत्र, विराटनगर आँखा अस्पताल नजिकै रहेको हरित क्षेत्र | nicknames = नेपालको औद्यौगिक नगर<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/01/653543 |title=पुरानो आर्थिक राजधानी विराटनगरः पहिले गुल्जार, अहिले गुमनाम |last=भट्टराई |first=ध्रुव |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2023-03-27}}</ref> | motto = | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = मोरङ जिल्ला#कोशी प्रदेश#नेपाल | pushpin_relief = yes | pushpin_label_position = top | pushpin_mapsize = 280 <!-- Location --> | pushpin_map_caption = कोशी प्रदेशमा विराटनगरको स्थान | coordinates = {{coord|26|27|15|N|87|16|47|E|scale:250000|display=inline}} | subdivision_type = [[सार्वभौम सम्पन्न राष्ट्रहरूको सूची|राष्ट्र]] | subdivision_name = {{NPL}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] | subdivision_name2 = [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] | established_title = स्थापना | established_date = वि.सं. १९७१ | founder = गुञ्जमान मल्ल र जितबहादुर खत्री (गोग्राहा बजार)<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2014-04-10/387249.html |title=विराटनगरको अतीत, वर्तमान र भविष्य |last=आचार्य |first=पुरञ्जन |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2023-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327150950/https://ekantipur.com/ampnews/2014-04-10/387249.html |archive-date=2023-03-27 }}</ref> | established_title1 = नगरपालिका<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/129270 |title=कस्तो छ ‘मुलुकको मस्तिष्क’ मानिएको सहर? |last=भट्टराई |first=ध्रुव |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2023-03-27}}</ref> | established_date1 = वि.सं. २००८ | established_title2 = उपमहानगरपालिका | established_date2 = वि.सं. २०५२ माघ १८ | established_title3 = महानगरपालिका<ref name="महानगर">{{cite web |title=विराटनगर र वीरगन्ज महानगरपालिका घोषित |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=22930 |date=वि.सं. २०७४ जेठ १८ |accessdate=वि.सं. २०७९ चैत १३ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20210306182315/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22930 |archive-date=2021-03-06}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/05/588152 |title=बिराटनगर र वीरगन्जलाई महानगर बनाउने निर्णय, २२ स्थानीय तह थपियो (सूचीसहित) |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2023-03-27}}</ref> | established_date3 = वि.सं. २०७४ जेठ १८ | government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-morang/biratnagar?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = नगर कार्यपालिका | governing_body = विराटनगर महानगर कार्यपालिका | leader_title = [[नेपालका नगर प्रमुखहरूको सूची|नगर प्रमुख]] | leader_name = नागेश कोइराला <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]])<ref>name="brt">{{cite web|title=विराटनगर महानगरपालिका गृहपृष्ठ|url=http://www.biratnagarmun.gov.np/|publisher=विराटनगर महानगरपालिका|access-date=2018-10-28|archive-date=2021-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123083702/https://biratnagarmun.gov.np/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123083702/https://biratnagarmun.gov.np/ |date=2021-01-23 }}</ref> | leader_title1 = उपप्रमुख | leader_name1 = शिल्पा कार्की <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा-एमाले]]) | leader_title2 = | leader_name2 = | area_footnotes = | area_total_km2 = 77.06 <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=12&municipality=14|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 243927 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_metro = | population_density_metro_km2 = auto | population_rank = [[नेपालका सहरहरूको सूची|६औँ (नेपाल)]]<br/>पहिलो ([[कोशी प्रदेश]]) | population_note = | demographics_type1 = भाषाहरू | demographics1_title1 = आधिकारिक | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ५६६१३ | area_code = ०२१ | website = {{URL|http://biratnagarmun.gov.np}} | footnotes = | unemployment_rate = | demographics1_info1 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] | demographics1_title2 = स्थानीय भाषा | demographics1_info2 = [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[राजवंशी भाषा|राजवंशी]], [[थारू भाषा|थारू]], [[बज्जिका]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[मारवाडी भाषा|मारवाडी]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]], [[राई भाषा|राई]], [[उर्दु भाषा|उर्दु]], [[हिन्दी]] | timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | parts_type = वडा सङ्ख्या | parts = १९ }} '''विराटनगर''' (पूर्व नाम: '''गोग्राहा''', '''नेपालगगन्ज''', '''चन्द्रगन्ज''') [[नेपाल]]को [[कोशी प्रदेश]] अन्तर्गत पर्ने [[मोरङ जिल्ला]]मा रहेको [[नेपालका राजधानीहरूको सूची|प्रादेशिक राजधानी]], जिल्ला सदरमुकाम र एक महानगरपालिका हो। मोरङ जिल्लाको पहिलो महानगरपालिका रहेको यो नगरको नामकरण विराट राजाको नामबाट भएको हो। नेपालको सबैभन्दा ठुलो औद्योगिक नगरको उपनामले परिचित विराटनगरको स्थापना वि.सं. १९७१ सालमा गोग्राहा बजारको रूपमा भएको थियो। [[बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना २०७८|नेपालको जनगणना २०७८]] अनुसार विराटनगरको जनसङ्ख्या २,४३,९२७ रहेको छ जसले यो नगरलाई नेपालको छैटौँ ठुलो सहर बनाएको छ। यो सहर [[मोरङ जिल्ला]]को दक्षिण भागमा अवस्थित छ। यो नगर तथा यसको छिमेकी क्षेत्रमा ठुलो सङ्ख्यामा कलकारखाना, उद्योग तथा व्यवसायहरू रहेका छन्। विराटनगर एक पारवहन तथा वाणिज्य केन्द्र पनि हो। यहाँबाट भारत तथा तेस्रो मुलुकसँग व्यापारिक वस्तुहरू आयात निर्यात गर्ने गरिन्छ। == नामकरण == यो शहरमा पौराणिक कालका [[विराट राजाको दरवार|विराट राजा]]को दरवार भएको विश्वास गरिन्छ। बिराट राजाको नामबाट नै विराटनगर रहेको विश्वास गरिएको छ। विराटनगरबाट [[काठमाडौँ]] तथा नेपालका अन्य सहरहरू हवाई तथा सडक यातायातबाट जोडिएको छ। [[विराटनगर विमानस्थल]]बाट पूर्वी नेपालका धेरै पहाडी दुर्गम स्थानहरू सम्म हवाई सम्पर्क छ। वि.सं. १९७० सम्म यस ठाउँलाई गोग्राहा भनिन्थ्यो। [[केशर सम्शेर राणा|केशर शम्सेर ज.ब.रा.]]ले आफ्नो मोरङ दौडाहाको समयमा भेडियारीमा पाइएको विराट राजाको दरवारका भग्नावशेषलाई दृष्टिगत गरी गोग्राहाबाट वि सं १९७६ मा विराटनगर नामाकरण गरेका हुन्। बडाहाकिम [[जित बहादुर खत्री]]ले सम्बत १९७१ मा [[रंगेली नगरपालिका|रंगेली]]बाट विराटनगरमा जिल्ला सदरमुकाम (तत्कालिन गौडा) सारेपछि विराटनगरले शहरको रूप लिन थालेको हो। यसलाई विकसित पार्न [[शिवप्रताप शम्शेर थापा]]ले पनि भूमिका निर्वाह गर्नुभएको थियो।<ref>[http://nagariknews.com/feature-article/story/11076 सय वर्षसम्म सहर उस्तै] नागरिक </ref> वि.सं. १९६८ मा विराटनगरको दक्षिणी सिमाना [[जोगबनी|जोगवनी]]सम्म भारतीय रेल्वे सेवा सञ्चालन हुन थाल्यो। त्यसपछि [[कृष्णप्रसाद कोइराला|कृष्ण प्रसाद कोईराला]], सुब्बा गुन्जमान, डिट्ठठा कृष्णराज, हनुमानदास, सुब्बा कालिदास, सुबेदार अनन्तरामको विशेष योगदानले १९७२ मा सदरमुकाम विराटनगर सरेको हो। स्थानीय तह निर्वाचन २०७४ अनुसार २०७४ असार १४ गते सम्पन्न निर्वाचनबाट नगर कार्य समिति गठन भएको छ। === '''''विराटनगरको इतिहास''''' === ==भूगोल== यो ठाउँ समुद्र सतह भन्दा ७०&nbsp;[[मिटर]] (२२९&nbsp;[[फिट]]) माथि अवस्थित रहेको छ।विराटनगरमा सिंगिया खोला(नदी) बग्ने गर्छ।विराटनगरमा केही साना तलाउहरू पनि रहेका छन्। ==राजनीतिक विभाजन== [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]]मा राजनीतिक क्षेत्रको लामो इतिहास छ। विराटनगरले नेपाललाई ४ प्रधानमन्त्री दिएको छ। नेपाली कांग्रेसको निकै लामो इतिहास छ। बिपी कोइराला देखि गिरिजाप्रसाद कोइराला सबैले आफ्नो राजनीतिक दौड यही देखि प्रारम्भ गरेका थिए। अहिले पनि विराटनगरमा नेपाली कांग्रेसकै सरकारले छ र बलियो पकड छ। अन्य पार्टीहरू पनि यहाँ छन् जस्तै नेकपा, राप्रपा, जसपा आदि। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २,४३,९२७ रहेको छ भने यहाँ ५६,९१९ घरधुरी रहेका छन्। यस शहरमा नेपालका प्राय: सबै जातजातिका मानिसहरू बसोबास गर्दछन्। तर विराटनगरको पहिलो जातिको रूपमा विराट राजवंशी जातिलाई चिनिन्छ। वि.सं.२०५८ को जनसङ्ख्या अनुसार विराटनगरको जनसङ्ख्या करीब २ लाख देखाइएको छ। नेपालमा भौगोलिक रूपमा विराटनगर तराईको गर्मी क्षेत्र भएपनि जनघनत्व तीब्र रहेको छ। यो नेपालको चौथो ठुलो सहर पनि हो। ==संस्कृती== विराटनगर नेपालमा पूर्वको सास्कृतिक केन्द्र भन्न सकिन्छ। यहाँ वर्षेनी हुँने [[राधाकृष्ण रथ यात्रा]] दक्षीण एशीयाकै दोश्रो ठुलो रथयात्रा मानिन्छ, जस्मा सहभागी हुँन छीमेकी राष्ट्र इन्डियाबाट समेत श्रद्धालु अाउँने गरेका छन्। ==शैक्षिक केन्द्र== विराटनगरलाई [[पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र|पूर्वाञ्चल]]को शैक्षिक केन्द्रको रूपमा पनि लिने गरिन्छ। [[अरनिको +२ कलेज]] विज्ञान विधामा र [[मेरिल्यान्ड कलेज]] व्यवस्थापन विधामा राष्ट्रिय उत्कृष्ट पदक पाउने कलेजहरू हुन्। [[बाल कल्याण विद्या मन्दिर (बिकेभीएम)]] र [[सगरमाथा उच्च माध्यमिक विद्यालय]] माध्यमिक स्तरको उत्कृष्ट विद्यालयमा गणन हुन्छ। विराटनगरका विभिन्न कलेज तथा विद्यालयहरू: * जेसि बाल सदन माबि (सार्बजनिक शैक्षीक गुठी) २०३० *[[अरनिको +२ कलेज]] *[[कलेज अफ बिजनेस एण्ड सोसल स्टडिज (कोबास)]] *[[मेरिल्यान्ड कलेज]] *[[शिक्षादीप कलेज]] *ग्रीनल्यान्ड कलेज *[[अर्किड कलेज]] *भानु मेमोरियल कलेज *आदर्श मा.वि. तिनपैनी- वि.सं. १९९५, विराटनगरको पहिलो स्कुल *गोग्राहा उ.मा.वि. *सिटी कलेज *लर्ड बुद्ध कलेज *[[विराट साइन्स क्याम्पस]], पहिलो साइन्स क्याम्पस *[[सगरमाथा उच्च माध्यमिक विद्यालय]] *[[बाल कल्याण विद्या मन्दिर (बिकेभीएम)]] *एभरेष्ट बोर्डिङ्ग स्कुल *दिल्ली पब्लिक स्कुल *[[सेन्ट जोसेफ स्कुल]] *एजेलिया बोर्डिङ्ग स्कुल *बुढानिलकण्ठ बोर्डिङ्ग स्कुल *[[ईडेन नेशनल बोर्डिङ्ग स्कुल]] *[[डन बस्को (निलगिरी)]] *पोखरिया मा.वि. *नमुना विद्या मन्दिर *बाल बाटिका स्कुल *डिएभी स्कुल *[[महेन्द्र मोरङ आदर्श बहुमुखी क्याम्पस]] सामुदायिक विद्यालयहरूमा सर्वोत्तम रहेको। *जेम्स इन्टरनेशनल स्कुल ==आर्थिक वातावरण== वास्तबमा भन्नुपर्दा विराटनगर नेपालको महत्त्वपूर्ण औद्योगिक स्थल हो र नेपालको पहिलो औद्योगिक नगरी पनि हो जहाँ नेपालको पहिलो उद्योग विराटनगर जुट मिल सन्चालनमा आएको थियो। क्रमस रघुपति जुट मिल, असोक टेक्सटाइल जस्ता उधोग यहाँ खोलिएका थिए। हाल यहाँ लगभग ५०० वटा उद्योगहरू सञ्चालनमा छन्। ==खेलकुद== विराटनगरमा फुटबल खेल अत्यन्तै रुचाइन्छ। यहाँ एउटा राष्ट्रिय स्तरको रंगशाला सहिद रंगशालामा खेलकुदका गतिविधि हुन्छ।वर्षेनि यस रंगशालामा जिल्लाभरिका विद्यालयको खेलकुद प्रतियोगिता हुनेगर्छ जुन अत्यन्त लोकप्रिय छ। ==धार्मिकस्थलहरू== [[चित्र:Biratnagar 2007.jpg|thumb|सन् २००७ मा विराटनगरको महेन्द्र चोकमा अवस्थित सालिक जुन भत्किसकेको छ]] विराटनगरमा धेरै धार्मिक स्थलहरू छन्। ती मध्ये विराटनगर मेनरोडमा रहेको सत्यनारायण मन्दिर, विराटेश्वर शिवमन्दिर, कालीमन्दिर, सन्सारी माई स्थान प्रमुख छन्। डिहवार थान र ब्रहम्स्थानको मन्दिर हाल विराटनगर १२ थानगाछी, बखरी ==चित्र दिर्घा== <gallery> चित्र:Kali Mandir, Biratnagar (4 March 2012).jpg|काली मन्दिर,विराटनगर चित्र:Biratnagar Buspark 01.jpg|विराटनगर बस पार्क चित्र:Biratnagar Airport 2.jpg|विराटनगर बिमानस्थल चित्र:Biratnagar Main Gate-1026.jpg|विराटनगर प्रवेश गेट चित्र:Bargachi Biratnagar -1037.jpg|बरगाछी रोड चित्र:Chamber Gate Morang Vyapar Sangh-2176.jpg|एयरपोर्ट जाने गेट चित्र:Chhat poja in biratnagar.jpg|विराटनगरको छैठ पूजा चित्र:District Administration Office, Biratnagar.jpg|जिल्ला प्रशासन कार्यालय, विराटनगर </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== * [http://www.biratnews.com/ बिराटन्युज] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211537/http://www.biratnews.com/ |date=2018-12-24 }} * उद्‌घोष दैनिक, विराटनगर ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{मोरङ जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} {{नेपालका सङ्घीय तथा प्रादेशिक राजधानीहरू}} {{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}} {{Commonscat|Biratnagar|विराटनगर}} [[श्रेणी:मोरङ जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:तराईका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका प्रमुख स्थानहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:नेपालका महानगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:विराटनगर]] [[श्रेणी:नेपालका राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राजारानीहरूको नामबाट नामकरण गरिएका ठाउँहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २००८ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व उपमहानगरपालिकाहरू]] dccbjbl011s28l5fgerxq5bpegodfim 0 3905 1393860 1392176 2026-11-04T01:34:43Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393860 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = बुटवल |native_name = बटौली<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/bttauliidekhi-buttvlsmm-97400 |title=बटौलीदेखि बुटवलसम्म |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10}}</ref><br/>बुटवल खस्यौली<ref>{{Cite web |url=https://nagarikkhabar.com/2021/12/237526/ |title=घिउसँग नुन साट्ने ‘बटौली बजार’मा सम्भावनाको खोजी गरिँदै |date=2021-12-26 |website=नागरिक खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210033028/https://nagarikkhabar.com/2021/12/237526/ |archive-date=2022-02-10 }}</ref> |nickname = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Butwal.jpg |imagesize = 300px |image_caption = बुटवल उपमहानगरपालिका |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = रुपन्देही जिल्ला#Nepal Lumbini Province#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = नक्सामा बुटवलको अवस्थिति |coordinates = {{coord|27.66|N|83.466|E|region:NP_type:city_source:enwiki-GNS|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[रुपन्देही जिल्ला]] |<!-- Politics --> |government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-5/district-rupandehi/butwal?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = बुटवल उपमहानगरपालिका |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = खेलराज पाण्डेय <small>([[नेपाली काङ्ग्रेस]])<small/> |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = सावित्रादेवी अर्याल <small>([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]])<small/> |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०१६ कार्तिक १२<ref name="नगरपालिका">{{cite news |title=बुटवल इलाका नगरपालिका भएको र ४ किल्ला नगरपालिकाको इलाका तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1511 |date=वि.सं. २०१६ कार्तिक १२ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २५ |agency=नेपाल सरकार |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725203701/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1511 |archive-date=2020-07-25}}</ref> |established_title1 = समावेश इलाका |established_date1 = बुटवल खस्यौली |established_title2 = उपमहानगरपालिका |established_date2 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="नगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[सेमलार]] तथा [[मोतिपुर, रुपन्देही|मोतिपुर]] |established_title4 = सम्मिलित (मिति) |established_date4 = वि.सं. २०७१ पुस २८ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: nepal --> |area_footnotes = |area_total_km2 = 101.61 |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=54&municipality=2|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_total = 194335 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title= Ethnicities <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाक कोड |postal_code = ३२९०७ |area_code = +९७७-०७१ |blank_name = |blank_info = |website = [http://www.butwalmun.gov.np बुटवल उपमहानगरपालिका] |footnotes = }} '''बुटवल''' (पुरानो नाम: '''बटौली''', '''बुटवल खस्यौली''') [[नेपाल]]को [[लुम्बिनी]] प्रदेशको [[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]] जिल्लाको एक उपमहानगरपालिका हो।<ref name="नगर"/> यो सहर [[तिनाउ नदी|तिनाउ]] अथवा तिलोत्तमा नदीको किनारमा अवस्थित रहेको छ। रुपन्देही जिल्लाको तत्कालिन बुटवल खस्यौली इलाकाका क्षेत्रहरूलाई समेटेर वि.सं. २०१६ कार्तिक १२ गते नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन, २००९ लाई आधार बनाएर यो नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगरपालिका"/> तत्कालिन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]]ले वि.सं. २०१७ पुस २२ गते<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/pnycaaytle-choddeko-ligesii-116096 |title=पञ्‍चायतले छोडेको लिगेसी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10}}</ref> नेपालमा [[पञ्चायती व्यवस्था]] लागु गरेपछि बुटवल खस्यौली नगरपालिकाको नाम स्वतः परिवर्तन भई 'बुटवल खस्यौली नगरपञ्चायत' भएको थियो।<ref>{{Cite book |url=https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/24342/189.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=सामाजिक शिक्षा पञ्चायत, कक्षा ८ |publisher=जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र |language=नेपाली |type=pdf |page=१५ |accessdate=2022-02-10}}</ref> वि.सं. २०३५ माघ ८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार यसको नामबाट खस्यौली झिकेर 'बुटवल नगरपञ्चायत' कायम गरिएको थियो।<ref name="नाम">{{cite news |title=बुटवल खस्यौली नगर पञ्चायतलाई बुटवल नगर पञ्चायत नामाकरण गरी हेरफेर गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=9917 |type=pdf |date=वि.सं. २०३५ माघ ८ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २५ |agency=नेपाल सरकार |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210033028/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=9917 |archive-date=2022-02-10}}</ref> बुटवल नगरपालिकालाई तत्कालिन [[नेपालको मन्त्रिपरिषद्|मन्त्रिपरिषद]]को विकास समितिले गरेको सिफारिसको आधारमा [[नेपाल सरकार]]ले वि.सं. २०७१ साल मङ्सिर १६ गते गरेको निर्णय र वि.सं. २०७१ पुस २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार उपमहानगरपालिको लागि चाहिने आवश्यक प्रक्रिया पूरा भएपछि यसलाई नगरपालिकाबाट [[उपमहानगरपालिका]] घोषणा गरिएको थियो। बुटवललाई उपमहानगरपालिका घोषित गर्दा यसमा तत्कालिन [[सेमलार]] तथा [[मोतिपुर, रुपन्देही|मोतिपुर]] गाउँ विकास समितिलाई समावेश गरेर यसलाई उपमहानगरपालिका घोषणा गरिएको हो। बुटवलको २२ किलोमिटर दक्षिणमा [[सिद्धार्थनगर नगरपालिका|भैरहवा]] सहर रहेको छ। यो नगर पश्चिम नेपालको प्रवेशद्वारको रूपमा रहेको छ। यो नगर [[महेन्द्र राजमार्ग]] तथा [[सिद्धार्थ राजमार्ग]]द्वारा नेपालको पूर्व पश्चिम तथा उत्तर दक्षिण जोडिएको छ। यातायातको सुविधा तथा भौगोलिक अवस्थितिको कारणले बुटवल पश्चिम नेपालको एक प्रमुख वाणिज्य केन्द्रको रूपमा विकास भइरहेको छ। यो नगर [[पहाड]] र [[तराई]]को सङ्गममा बसेको छ। एक लाख बीस हजार जनसङ्ख्या रहेको बुटवल द्रुतगतिमा विस्तारित भइरहेको छ। ==नगर नामाकरण== यस नगरको नामाकरण सम्बन्धमा विभिन्न जनश्रुतिहरू सुन्न पाइन्छ। विभिन्न ठाँउहरूबाट मानिसहरू बटुलिएर बसेको हुनले 'बटौली'<ref name="इतिहास">{{Cite web |url=https://www.khabarkura.com/2020/06/11073/ |title=बुटवलले खर्लप्पै निलेको बटौलीको इतिहास |date=२२ जेष्ठ २०७७, बिहीबार |website=खबरकुरा |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.dainiklumbini.com/?p=15531 |title=गुल्जार बन्दैछ बटौली |date=2021-12-05 |website=दैनिक लुम्बिनी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210033029/https://www.dainiklumbini.com/?p=15531 |archive-date=2022-02-10 }}</ref> भनिएको र अपभ्रंस भई 'बुटवल' भएको भनिन्छ। यस सहरलाई पहिले खस्यौली नामले पनि चिनिन्थयो।<ref>{{Cite web |url=https://newsbutwaltoday.com/news/132 |title=बन्दीपुरे आँखाले बटौली हेर्दा |website=न्युज बुटवल टुडे |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210033028/https://newsbutwaltoday.com/news/132 |archive-date=2022-02-10 }}</ref> ==नगर प्रशासन== वि.सं. २०१६ मा बुटवल खस्यौली नगरपालिका स्थापना भएपछि हालसम्म १३ जनाले यस नगरपालिकालाई नेतृत्व प्रदान गरिसकेका छन्। वि.सं. २०१७ मा बहुदलीय व्यवस्था विघटन भएपछि यो इलाका बुटवल खस्यौली नगर पञ्चायतको रूपमा रहेको थियो। [[बहुदलीय प्रणाली|बहुदलीय व्यवस्था]] पुनःस्थापना भए पश्चात् यसको नाम बुटवल नगरपालिका राखिएको थियो। वर्तमान नेपालको प्रशासनिक व्यवस्था अनुसार यो उपमहानगरपालिका सहर हो। {| class="wikitable" |+बुटवल नगरका नगर प्रमुखहरू !क्र.सं. !नाम !राजनीतिक दल !कार्यकाल !पद !कैफियत |- |१ |मुन्नीलाल शाक्य<ref name="नगर प्रमुख">{{Cite news |url=https://www.dainiklumbini.com/wp-content/uploads/2020/06/combinepdf_compressed-1.pdf |title=दैनिक लुम्बिनी |publisher=सिद्धार्थ पब्लिकेसन प्रालि |language=नेपाली |type=pdf |page=४ |date=2020-06-06 |accessdate=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041420/https://www.dainiklumbini.com/wp-content/uploads/2020/06/combinepdf_compressed-1.pdf |archive-date=2022-02-10 }}</ref> | - |वि.सं. २०१६-२०१७ |चेयरम्यान | |- |२ |ओमशङ्कर श्रेष्ठ<ref name="इतिहास"/> | - |वि.सं. २०१९-२०२३ |प्रधानपञ्च | |- |३ |परीक्षितप्रसाद लाकौल | - |वि.सं. २०२४-२०२६ |प्रधानपञ्च | |- |४ |सरस्वतीप्रसाद शेरचन | - |वि.सं. २०२६-२०२८ |प्रधानपञ्च | |- |५ |हरिबहादुर सिंह | - |वि.सं. २०२८ |प्रधानपञ्च |चार पटकसम्म निर्वाचित भएका थिए। |- |६ |पत्रकार सूर्यलाल | - |वि.सं. २०३० |प्रधानपञ्च | |- |७ |सरस्वतीप्रसाद शेरचन | - |वि.सं. २०३३-२०३६ |प्रधानपञ्च | |- |८ |बृजमान श्रेष्ठ | - |वि.सं. २०३६-२०३९ |प्रधानपञ्च | |- |९ |सू्र्यप्रसाद प्रधान<ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/-34279.html |title=बुटवल उपमहानगरको मेयरमा राज : खेलराज कि शिवराज? |website=पहिलो पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041420/https://pahilopost.com/content/-34279.html |archive-date=2022-02-10}}</ref> |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |वि.सं. २०४९-२०५३ |मेयर | |- |१० |भोज प्रसाद श्रेष्ठ<ref>{{Cite web |url=https://www.ukeraa.com/news/2021/10/11/10224 |title=लुम्बिनी प्रदेशका लोभी सांसद : अर्बौँका मालिकले छाडेनन् सामान्य उपचार खर्च |website=युकेरा |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041421/https://www.ukeraa.com/news/2021/10/11/10224 |archive-date=2022-02-10 }}</ref> |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]] |वि.सं. २०५४-२०५९ |मेयर | |- |११ |पुनाराम पोखरेल<ref>{{Cite news |url=https://www.dainiklumbini.com/wp-content/uploads/2022/01/combinepdf-4_compressed.pdf |title=दैनिक लुम्बिनी |publisher=सिद्धार्थ पब्लिकेसन |language=नेपाली |type=pdf |page=१ |accessdate=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210041419/https://www.dainiklumbini.com/wp-content/uploads/2022/01/combinepdf-4_compressed.pdf |archive-date=2022-02-10 }}</ref> | - |वि.सं. २०६० |मेयर |तत्कालिन सरकारद्वारा मनोनित |- |१२ |रुपसिंह थापा<ref>{{Cite web |url=https://www.lumbinitimes.com/special/4992/ |title=बुटवलका ६१ वर्ष: फैलिदै बजार, थपिंदै पूर्वाधार |website=लुम्बिनी टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210042140/https://www.lumbinitimes.com/special/4992 |archive-date=2022-02-10 }}</ref> | - |वि.सं. २०६० |मेयर |तत्कालिन शाही सरकारद्वारा गरिएको स्थानीय निर्वाचनमा निर्वाचित |- |१३ |शिवराज सुबेदी<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74645-74645 |title=बुटवल उपमहानगरपालिकामा काङ्ग्रेस-माओवादी गठबन्धनलाई हराउँदै एमाले विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-10}}</ref> |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]] |वि.सं. २०७४-२०७९ |मेयर |सङ्घीयता स्थापनापछि पहिलो निर्वाचित मेयर |- |१४ |खेलराज पाण्डेय<ref>{{Cite web |last=दहित |first=सन्तोष |title=बुटवलको मेयरमा पाण्डे र उपमेयरमा अर्याल निर्वाचित |url=https://www.himalkhabar.com/news/130109 |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |access-date=2024-08-22 }}</ref> |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |वि.सं. २०७९-वर्तमान |मेयर | |} ==जनसङ्ख्या== नेपालको वि.सं. २०७८ को जनगणना अनुसार बुटवलको जनसङ्ख्या १,९४,३३५ रहेको छ।<ref name="जनगणना २०७८"/> यस मध्ये लगभग ४८.८% पुरुष र ५१.२% महिला रहेका छन्। कुल जनसङ्ख्या मध्ये ९४,८४९ जना पुरुष र ९९,४८६ जना महिला रहेका छन्। यस नगरमा जम्मा ५०,५६५ परिवार रहेका छन्। यस उपमहानगरलाई १९ वडामा विभाजन गरिएको छ। बुटवल नगरपालिकामा बसोबास गर्ने मुख्य जातिमा [[नेवार जाति|नेवार]], [[ब्राह्मण|ब्राम्हण]], [[क्षेत्री]], [[मगर जाति|मगर]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[ठकुरी]], [[थारू जाति|थारु]], कसौधन, [[अग्रवाल]], सुनार, [[थकाली जाति|थकाली]], [[मुसलमान|मुस्लिम]], [[दमाई जाति|दमाई]] तथा धर्मावलम्बीमा [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]], [[मुसलमान|मुस्लिम]], [[सिख धर्म|सिख]] र [[इसाई धर्म|इसाई]] छन्। {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ बुटवल उपमहानगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || बुटवल (१–३) || ३,३७७ || ३.२७ || १०३२.७२ |- | २ || बुटवल (४) || ६,७६० || ३.६७ || १८४१.९६ |- | ३ || बुटवल (५) || ११,२६८ || २.९४ || ३८३२.६५ |- | ४ || बुटवल (६) || ९,११५ || ३.८९ || २३४३.१९ |- | ५ || बुटवल (७) || ३,४९३ || ०.४४ || ७९३८.६४ |- | ६ || बुटवल (८) || ७,४७४ || २.२३ || ३३५१.५७ |- | ७ || बुटवल (९) || ११,११३ || ५.९६ || १८६४.६० |- | ८ || बुटवल (१०) || ११,०३७ || ०.९३ || ११८६७.७४ |- | ९ || बुटवल (११) || ९,६६५ || ०.६ || १६१०८.३३ |- | १० || बुटवल (१२) || ६,२६६ || ४.११ || १५२४.५७ |- | ११ || बुटवल (१३) || ५४,६९९ || ४.२५ || १२८७०.३५ |- | १२ || बुटवल (१४) || १३,५६७ || ३०.३१ || ४४७.६१ |- | १३ || बुटवल (१५) || १६,७६२ || ६.६७ || २५१३.०४ |- | १४ || [[सेमलार]] (७-९) || ५,८०४ || ५.२७ || ११०१.३३ |- | १५ || [[सेमलार]] (१-३) || ४,६५२ || ३.३२ || १४०१.२० |- | १६ || [[सेमलार]] (४-६) || ३,३७१ || ६.६९ || ५०३.८९ |- | १७ || [[मोतिपुर, रुपन्देही|मोतीपुर]] (१,४-५) || ७,९८४ || ४.९२ || १६२२.७६ |- | १८ || [[मोतिपुर, रुपन्देही|मोतिपुर]] (६,८) || २,८६१ || ५.५ || ५२०.१८ |- | १९ || [[मोतिपुर, रुपन्देही|मोतिपुर]] (२-३,७,९) || ५,०६७ || ६.६६ || ७६०.८१ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,९४,३३५''' || '''१०१.६३''' || '''१९१२.१८''' |} == भौगोलिक स्थिति == बुटवल उपमहानगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल १०१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। बुटवल उपमहानगरपालिका समुद्र सतहदेखि १ सय ८३ मिटरको उचाइमा अवस्थित छ। == महत्वपूर्ण स्थानहरू == यहाँका महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थलमा सिद्धबाबा, गणेश मन्दिर, नारायणस्थान, राधाकृष्ण मन्दिर, निलकण्ठ बाबा धाम, कालिका मन्दिर, राममन्दिर, बाघभैरव भुवनेश्वरी मन्दिर, बौद्ध गुम्बा र पद्म चैत्य विहार छन्। बुटवलका ऐतिहासिकस्थलमा रामपिथेकस अवशेषस्थल, [[जीतगढी किल्ला]], मणिमुकुन्द सेन दरबार र पर्यटकीयस्थलमा मणिमुकुन्द सेन उद्यान, हिल पार्क, सिद्धबाबा धाम र पद्म चैत्य विहार छन्। == विविध == [[File:Butwal Municipality1.jpg||thumb||बुटवल नगरपालिकाको सडकमा सवारी चाप र सँगै देखिएको चुरे पहाड]] तिलोत्तमा नदीको तटमा अवस्थित चुरे पहाडको काखमा पहाड र तराईको सङ्गमस्थल यो नेपालको प्रसिद्ध व्यापारिक केन्द्र हो। केही वर्षअघिसम्म व्यापारिक पेसामा संलग्न हुने र उक्त क्षेत्रबाट रोजगारीको अवसर बढी प्राप्त हुने दृष्टिकोणबाट विशेष गरी पाल्पा, गुल्मी, स्याङ्जा, बागलुङ, पर्वत, अर्घाखाँची आदिबाट मानिस बसाइसराई गरी यहाँ आउँथे, तर २०४० सालपछि उक्त नगरको शैक्षिक क्षेत्रमा भएको प्रगतिको फलस्वरूप अध्ययन र अध्यापन पेसाको अवसरमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको कारणले पनि बुटवलनगर एउटा शैक्षिक केन्द्रको रूपमा परिचित छ। नेपाल वातावरण प्रतिवेदन २००१ ले सबैभन्दा बढी फोहर उत्पन्न नेपालका सहरमध्ये बुटवल छैटौँ स्थानमा पर्दछ। प्रतिवेदनमा बुटवलमा प्रत्येक वर्ष ९ हजार ६८९ टन फोहरमैला उत्पन्न हुने उल्लेख छ। भौगोलिक बनावटको आधारमा हेर्दा बुटवल निकै असुरक्षित देखिन्छ। एक करोड ५० लाख वर्ष पहिले बनेका चुरे पहाडको धरातलीय बनावट निकै कमजोर किसिमको छ। चुरे क्षेत्रको भूक्षय समस्या बुटवल नगरपालिकाको लागि गम्भीर चुनौती बनेको छ। वि.सं. २०५५ भाद्र १९/२० गते वडा नं पाँच ज्योतिनगरमा विनाशकारी पहिरो जाँदा एकजनाको मृत्यु हुनुका साथै १ सय १ घर र १९ घडेरी वगरमा परिणत भएको थियो। यहाँ प्रत्येक वर्ष पहिरोले केही न केही दुःख दिइरहेको छ। बुटवलमा २०३२ सालमा औद्यौगिक क्षेत्रको स्थापना गरियो। कुल ४३४ रोपनी क्षेत्रफल ओगटेको उक्त क्षेत्रको ३६० रोपनी जमीन उद्योगको लागि र ६४ रोपनी जमीन अन्य प्रयोगका लागि छुट्याइएको छ। == उल्लेखनीय व्यक्तित्वहरू == * [[कुल पोखरेल]] * [[विष्णुप्रसाद पौडेल]] * [[वसन्त थापा]] * [[सुरक्षा पन्त]] * [[कुशल भुर्तेल]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist|2}} {{रुपन्देही जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} {{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}} [[श्रेणी:नेपालका उपमहानगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०१६ मा घोषित नगरपालिकाहरू|कार्तिक]] [[श्रेणी:रुपन्देही जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] 7bphmaguz7rkbiu2eyvgw3md2zeu0f6 0 4127 1393967 1365635 2026-11-04T10:49:48Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393967 wikitext text/x-wiki '''विक्रम सम्बत''' हिन्दू [[हिन्दु पञ्चाङ्ग|पञ्चाङ्ग]]मा आधारित [[नेपाल]]को राष्ट्रिय पात्रो हो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक= भीमप्रसाद गुरागाँई |शीर्षक=विक्रम संवत् र नेपाली पात्रो|युआरएल=https://www.prasashan.com/2019/04/14/114766/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=५ मार्च २०२१}}</ref> विक्रम संवत् [[भारत]]का विभिन्न राज्यहरूमा पनि प्रचलनमा रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=रामप्रसाद धिताल|शीर्षक=नयाँ वर्षको सेरोफेरो|युआरएल=http://thahakhabar.com/news/13699/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=थाह खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=५ मार्च २०२१}}</ref> यो प्राचीन [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] परम्परा र वैदिक समयाङ्कनमा आधारित शौर्य पात्रो हो। यो [[इस्वी सम्वत्]] (अङ्ग्रेजी पात्रो) भन्दा ५६ वर्ष ८ महिना १५ दिन अगाडि छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=वेदराज पन्त|शीर्षक=संवत्सरको अनुक्रमिक परम्परा र वर्ष|युआरएल=https://www.nepaljapan.com/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाली जापान|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=५ मार्च २०२१}}</ref> यस पात्रोमा वर्षको सुरूवात [[वैशाख]]को पहिलो दिनबाट हुन्छ। नयाँ वर्षको सुरूवात सामान्यतया ग्रेगोरी पात्रोको अप्रिल महिनाको १३ वा १४ तारिकमा पर्दछ। विक्रम सम्बत सूर्यसँग सम्बन्धित भएकाले विक्रम सम्बतमा ग्रह नक्षत्रका नाम पनि महिनाहरूसँग सम्बन्धित छन्। विक्रम सम्बत नेपालको आदि संवत् समेत हो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=यसरी सुरु भयो विक्रम संवत्|युआरएल=https://www.lokaantar.com/story/40571/2018/4/14/main-news/bikram|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लोकान्तर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=५ मार्च २०२१}}</ref> ==विक्रम सम्बतको नेपालमा प्रचलन== नेपालमा यस सम्बत् को प्रयोग आधिकारिक रूपमा [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]]ले प्रयोग गरे पनि [[राम शाह]]को पाला र त्यो भन्दा अगाडि प्रयोग भएका धेरै उदाहारहरू छन् । नेपालमा [[शक संवत्|शक सम्बत]] तथा [[नेपाल सम्वत्|नेपाल सम्वत]] प्रयोग पनि हुने गर्दथ्यो अनि शक सम्बत १८२३ मा त्यस शक सम्बतलाई आधिकारीक प्रयोगबाट हटाईयो र विक्रम सम्बतको १९५८ औँ सालमा यो नेपालको आधिकारिक सम्बत बन्न पुग्यो भन्ने कसै कसैको भनाइ छ तर लिच्छवी, मल्ल काल, सेन वंश का कतिपय शिलालेखहरूमा तथा [[पृथ्वीनारायण शाह]] का प्रारम्भिक शिलालेखहरूमा विक्रम सम्बत रहेकोले यो कथन झुटो ठहरिन्छ । प्रमाणको लागि तल का अनुच्छेद हरू पढे थाहा हुन्छ । नेपाल अंग्रेज युद्ध ताका का अधिकांश कागज पत्रमा विक्रम सम्बत प्रयोग भएको यथार्थ लाई त्यतिकै छोप्न सकिन्न । पृथ्वीनारायण शाह देखि [[भीमसेन थापा]] हुदै [[कोत पर्व]] सम्म का अधिकांश कागजात हरू हेरे विक्रम सम्बतको व्यापक प्रयोग देख्न सकिन्छ । ==राजा विक्रमादित्य== विक्रमादित्य राजाको बारेमा नेपालमा प्रचलित वंशावलीमा उल्लेख भेटिन्छ । तत्कालीन श्री ५ को सरकार पुरातत्व विभागबाट प्रकाशित श्री नयनाथ पौड्यालबाट सम्पादित भाषा वंशावलीमा धर्मागत राजाको शासनकालमा राजा धर्मागतको नामले राजप्रासादको दक्षिणतर्फ चतुर्मुख नारायण स्थापित गरी जोडी धारा (हालको नारायणहिटी) बनाई तीर्थ समेत चलाएको र त्यसैबेलादेखि विक्रम सम्बत प्रचलनमा आएको भन्ने उल्लेख छ । त्यस्तै [[काभ्रेपलान्चोक जिल्ला|काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला]] को नालामा उत्तरापुर राज्यको नाउँमा विक्रमादित्य राजाले राज्य गरेको ऐतिहासिक ठाउँमा मेला लाग्ने गरेको किंवदन्ती पनि छ । विक्रमादित्य राजाले राज्य गरेको ऐतिहासिक ठाउँमा साँखुको [[बज्रयोगिनी मन्दिर]] परिसरको केही माथि विक्रमादित्य राजाको टाउकाको पूजा युगौंदेखि बज्राचार्य वंशका पुजारीले गरिआएका छन् । यस क्षेत्रमा विक्रमादित्य राजाको कुनै अस्तित्व नभएको भए यसरी विक्रमादित्यको मूर्तिको पूजाआजा गरेर बस्नुपर्ने कुनै कारण हुँदैनथ्यो । यिनै चक्रवर्ती राजाले नेपाललाई विस्तार गर्दै काशीसम्म पुगेका र काशीमा विश्वनाथको मन्दिर स्थापना गरेका थिए भन्ने कुरा [[स्कन्द पुराण]]को हिमवत्खण्ड पुस्तकमा उल्लेख छ । योगी नरहरिनाथले "श्री वीर पालःनृपतिःततः अभूत तस्मात अभूत विक्रमपाल भूपः"भन्ने उल्लेख गर्दै देवमाला वंशावलीमा कुनै चक्रवर्ती राजा विक्रमादित्यको बत्तीसपुतली राम मन्दिर भएको ठाउँमा राजसिंहासन थियो भन्ने पाइन्छ भन्नुभएको छ । पशुपति पुराणमा उल्लेख छ- 'अथ सूर्यवंश प्रभावोन्नेपाले किराँत राजन निर्जित्य लिच्छवि वंश प्रवर्तते' अर्थात् सूर्यवंशी लिच्छविको प्रभावले किराँत राजालाई जिती लिच्छवि वंश सुरू भएपछि लिच्छवि वंशका पहिला राजा धर्मपाल, भूमिबर्मा, विक्रमादित्य आदि नामबाट पुकारिने राजाको शासनकालदेखि नै विक्रम सम्बत सुरू भएको मानिन्छ । विक्रम सम्बत, शाके सम्बत भन्दा १३५ वर्ष जेठो, नेपाल सम्बत भन्दा ९३६ वर्ष जेठो र ईस्वी सम्बत भन्दा ५७ वर्ष जेठो छ । [[:en:Vikram_Samvat|विक्रम सम्बत भारतको उज्जैन बाट चलनमा आएको हो]] । प्राप्त प्रमाणको आधारमा नेपाल सम्बतको उठान नेपालमै भएको हो । वैदिककालदेखि तिथिको आधारमा चल्दै आएको विक्रम सम्बतमा तिथिहरू थपघट भइरहने हुनाले शासन व्यवस्थामा धेरै अप्ठ्यारो हुने हुँदा ज्योतिषहरूको सल्लाह र सुझावमा सजिलोका लागि चन्द्र शमशेरले गतेमा लेख्ने चलन चलाएका हुन् । नेपाल सम्बत र शक सम्बतहरू अध्यावधि तिथिको आधारमा मात्र चलेका छन् । विक्रम सम्बत १९६१ सालदेखिको मेष संक्रान्तिलाई वैशाख १ गते मानी त्यसैको आधारमा महिनाहरूका दिनहरू निर्धारण गरिएका हुन् । मीन राशि समाप्त भई मेष राशि प्रारभ्भ हुनासाथ वैशाख महिना सुरू हुन्छ । == अभिलेख == विक्रम सम्बत हिमवत्खण्ड एकीकरण पूर्वका नेपालका विभिन्न साना राज्यहरूमा प्रचलित रहेको र विशाल नेपालको सिर्जना भएपछि पनि विक्रम सम्बत नेपालको राष्ट्रिय सम्बतको रूपमा स्थापित भएको छ । पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यका एकीकरण गरेपछि विक्रम सम्बत १८२५ को वसन्तपुर दरबारको अभिलेखमा- 'राजा पृथ्वीनाराणको वंश गुहृयेकाली र पशुपतिका दुई पाउका धुलाका प्रसादले स्थिर भइरहोस्' उल्लेख गरेका थिए । लिच्छवी शासनकालमा निर्मित हरिसिद्धि मन्दिरमा विक्रम सम्बत ७११ उल्लेख भएको वंशावली छ र विक्रम सम्बत ९४५ मा हरिसिद्धि नाटक मञ्चन भएको हरिसिद्धि उपपुराणमा उल्लेख छ । [[जयस्थिति मल्ल]]को पालाको सुवर्णपत्रमा 'विक्रम राजवर्ष १४४८ श्रीमत नेपालीकेः श्रेयोस्तु' उल्लेख छ । मोरङका राजा हरिश्चन्द्र सेन र वृषसेनको स्याहामोहरमा विक्रम सम्बत १७१९ पौष वदी ४, मकवानपुरका राजा मानिकसेनले विक्रम सम्बत १७८४ कार्तिक शुदी ७, विजयपुरमा बुद्धिकर्ण राईले विक्रम सम्बत १८२४ नेपाली भाषामा लेखिएका कैयौँ प्रमाणहरू भएको कुरा इतिहासविद् शंकरमान राजवंशीले पुरातìव सङ्ग्रह -२०१८)मा प्रकाशित गराएका छन् । फर्पिङमा कनकेशरको ढोका फेरेर मुकुट चढाएको अंकित अभिलेखमा विक्रम सम्बत १२९७ उल्लेख छ । गोरखाको रामेश्वर मन्दिरको रामशाहको अभिलेखमा विक्रम सम्बत १६९३ उल्लेख छ । अछामको वरदादेवी मन्दिरमा विक्रम सम्बत १७७९ पौष उल्लेख छ । भक्तपुर दरबार नजीकैको गहिरो धाराको पश्चिम पटि्टको भित्तामा विक्रम सम्बत १७३५ र भक्तपुर दरबारको तलेजु चोकको देवद्वारको तोरणको स्वर्ण पट्टामा विक्रम सम्बत १७४१ र भक्तपुरको डोलेश्वर महादेवको मन्दिरमा विक्रमाब्द १७६४ साथै नेपाल सम्बत ८२८ माघ उल्लेख भएको र भक्तपुर राजदरबार कुमारी चोकमा जितामित्र मल्लको अभिलेखमा विक्रम सम्बत १७३४ उल्लेख भएको कुरा नयनाथ पौडेलले अभिलेख संग्रहमा उल्लेख गर्नुभएको छ । राजा भूपतेन्द्र मल्लले विक्रम सम्बत १७६३ उल्लेख गरेको कुरा भूवनलाल प्रधानले उल्लेख गर्नुभएको र जयप्रकाश मल्लले विक्रम सम्बत १८१४ मा पृथ्वीनारायणलाई खस नेपाली भाषामा धर्मपत्र गरी दिएको कुरा इतिहासविद् नयराज पन्तले 'इतिहास संशोधनको प्रमाण प्रमेय'मा उल्लेख गर्नुभएको छ । विक्रम सम्बत नेपालको राष्ट्रिय सम्बतको रूपमा प्रचलित हुँदै आएकाले जंगबहादुरले [[मुलुकी ऐन]]लाई विक्रम सम्बत १९१० मा सङ्ग्रह गरी विक्रम सम्बत नै उल्लेख गरेका छन् । कतिपय व्यक्तिले विक्रम सम्बत नेपालको सम्बत नै होइन भनेकाले यसबारेमा केही तथ्यहरू उजागर गरिनु अत्यावश्यक छ । विक्रम सम्बत १९३७ मा भारत गुजरातका विद्वान खोजकर्ता पं.भगवानलाल इन्द्रजी नेपालमा आई यहाँबाट २३ वटा अभिलेख खोजी लगी लिच्छविकालमा उल्लेखित सम्बतहरूलाई विक्रम सम्बत ठहर्‍याएका थिए । त्यसै गरी [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]]का इतिहासका प्राध्यापक राधागोविन्द बासकले भारतको उत्तरपूर्व भागको इतिहासमा लेखेका छन- 'मानदेवको पालाको सम्बत ३८६ को चाँगुको अभिलेखको सम्बत 'विक्रम सम्बत हो । यसरी विक्रम सम्बत ३८६ देखि प्रारम्भ भएर चपली गाउँमा रहेको अभिलेखमा लेखिएको सम्बत ४८९ सम्मका सम्बत विक्रम सम्बत हुन् । ' यसैगरी नेपालका खोजकर्ता शंकरमान राजवंशीले पूर्व लिच्छविकाल र उत्तर लिच्छविकालका सम्बतहरू शक सम्बत होइनन् भन्दै लिच्छविकालका अभिलेखमा उल्लेखित सम्बतहरूलाई विक्रम सम्बत मानेका छन् तर कतिपय इतिहासकारहरूले मानदेव प्रथमको शासनकालमा उल्लेखित चाँगुनारायणलगायत लिच्छवि शासनकालका सम्पूर्ण सम्बत सम्बन्धित अभिलेखहरूलाई कार्तिकादि सम्बत हुन् भन्दै शक सम्बत भनेका छन् । यसले गर्दा इतिहास लेखनमा धेरै भ्रम सिर्जना भएको छ किनकि शक सम्बत कार्तिकादि नभएर चैत्र शुक्ल प्रतिपदाबाट मात्र प्रारम्भ हुने भएकाले शक सम्बतलाई जबरजस्त कार्तिकादि भन्न मिल्दैन । त्यसो भएकाले चाँगुनारायण लगायत लिच्छवि शासनकालका उल्लेखित सम्बतहरू विक्रम सम्बत नै मानिन्छन् । विक्रम सम्बत भारतको उज्जैनबाटै उठान भएको भनेका छन् । यदि त्यसो हुँदो हो त त्यस्ता पराक्रमी राजाका बारेमा केही न केही प्रमाण त्यहाँ भेटिन्थे तर छैनन् । विक्रम सम्बत यस क्षेत्रको प्रचलित सम्बत भएको कुरो राष्ट्रनिर्माता पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यका एकीकरण गरेपछि विक्रम सम्बत १८२५ को वसन्तपुर दरबारमा लेखेका अभिलेखबाटै प्रमाणित हुन्छ । इतिहासकार दिनेशराज पन्तले 'राजीवलोचन जोशीका बराज्यू' नामक पुस्तकमा विक्रम सम्बत १७२१ मा लमजुङमा वीरमर्दन शाह राजा थिए र विक्रम सम्बत १७४१ मा लमजुङमा केहरिनारायण शाह राजा थिए । केहरिनारायणका नाति वीरमर्दन शाह हुन् । विक्रम सम्बत १७९६ मा पृथ्वीनारायण शाहसँग चेपेघाटमा सन्धि गर्ने लमजुङे राजा रिपुमर्दन शाह हुन् भनी (पूर्णिमा १० पूणराङ्क ३९) उल्लेख गर्दै विक्रम सम्बत १७२१ मा वीरमर्दन शाहका दरबारमा जोतिषी काम गरी रागिनासमा विर्ता पाईर् बस्याका सदानन जोशी हुन् भनेर त्यतिबेला विक्रम सम्बत चलनचल्तीमा लोकप्रिय भएको कुरा उल्लेख गर्नुभएको छ । इतिहासकार ज्ञानमणि नेपाल लेख्छन्- 'विक्रम सम्बतको प्रचलन मध्यकालमा बाइसी, चौबीसी, सेन, मल्ल, शाह राजाहरूले चलाउँदै आएका थिए । केन्द्रका तीन सहरका मल्ल राज्यहरूमा पनि पूर्व मल्लकालदेखि नै अभिलेख, हस्तलिखित, पाण्डुलिपिका वाक्यहरूमा विक्रम सम्बतको प्रयोग हुँदैआएको थियो । भक्तपुरमा नववर्ष प्रारम्भ हुँदा धूमधामसाथ बिस्केट जात्रा मनाइन्छ । तराईमा थारूहरू वैशाख सुरू हुने दिनदेखि नै सिरुवाजात्रा मनाउँछन् ।' त्यस्तै अरुणकुमार पाण्डे लेख्छन्- 'सृष्टिको आरम्भमा सूर्य लगायतका ग्रह नक्षत्र शून्य अवस्थामा रहेको र त्यही शून्यमा विक्रम सम्बतको गणना पद्धति सुरू हुन्छ । विक्रम सम्बत विश्व ब्रहृमाण्डका ग्रहगति र प्रकृतिसँग सापेक्ष छ । नेपालमा विक्रम सम्बतले सबै जाति, भाषा, धर्म, संस्कृति र विविधतालाई समिटेको छ । ' ईस्वीपूर्व ३०० तिरका चन्द्रगुप्त मौर्यको विषयमा कौटिल्य जस्ता विद्वान र मेगस्थनीज तथा फाहियानको यात्रा वर्णनमा उल्लेख भएको पाइन्छ भने सन् ४०० तिर चन्द्रगुप्त राजाको विषयमा कालीदास जस्ता विद्वानहरूले आफ्ना कृतिहरूमा उल्लेख गरेका छन् । समुन्द्रगुप्तको विषयमा प्रयागको शिलालेख प्रसिद्ध छ, शक सम्बत उठान गर्ने कनिष्कको बारेमा पनि धेरै प्रमाण पाइन्छन् भने त्यहाँ विक्रमादित्य राजाको पनि अस्तित्व भएको भए कुनै न कुनै शिलालेख वा त्यसबेलाका कविहरूले लेखेका केही न केही प्रमाणहरू भेटिन्थे होलान् तर त्यस्ता प्रमाणहरू केही पाइँदैन । चौथो शताब्दितिर उज्जैनको राजा भई सन् ४०० तिर चन्द्रगुप्त द्वितीयले अयोध्यालाई आफ्नो कब्जामा लिई राजधानी बनाएपछि तामाका सिक्कामा चन्द्रगुप्त द्वितीयले आफूलाई 'विक्रमादित्य' अंकित गराएका थिए । त्यत्तिकै आधारमा उनी नै विक्रम सम्बतका प्रणेता थिए भन्न मिल्दैन । नेपालका लिच्छवि राजाहरूसँग मगदका गुप्त राजाहरू अत्यन्तै प्रभावित भएकाले चन्द्रगुप्त प्रथमले नेपालका लिच्छवि राजाकी कन्यासँग वैवाहिक सम्बन्ध जोडेका हुनाले सन् ३३० तिर आफ्नो मुद्रामा 'लिच्छवयः' र 'लिच्छवि दौहित्री' अंकित गरेको कुराले नेपालका लिच्छवि राजाहरूको पराक्रमको प्रभावले चन्द्रगुप्त द्वितीयले 'विक्रमादित्य'को उपाधि पनि अवलम्बन् गरिएको हुनसक्ने अनुमान लगाउन सकिन्छ तर चन्द्रगुप्त द्वितीयले चौथो शताब्दिमा आफूलाई विक्रमादित्य उपाधिबाट विभूषित गर्दैमा विक्रम सम्बत भारतबाटै उठान भएको थियो भन्न सकिँदैन । इतिहास शिरोमणि बाबुराम आचार्यले लेख्नु भएको छ- 'जुन समय ई.पू. ५८ वर्षमा यो सम्बत् उठान भएको थियो उस समयमा भारतको उज्जयनीमा राजा विक्रमादित्यको अस्तित्व देखिँदैन।' उज्जयनीका खण्डहरूको उत्खनन् हुँदा पनि त्यस समयमा विक्रमादित्य भएको चिन्ह भेटिएको छैन । ' फलतः विक्रम सम्बत हिमवत्खण्ड नेपालको आदि र मौलिक सम्बत भएकाले यसले युगौदेखि कुनै पनि प्रकारको औपनिवेसिक प्रभावमा पर्न परेको छैन । त्यसैले विक्रम सम्बत नेपालको गौरवमय पहिचान हो । ==सौर्यमानक== {{Main|सौर्यमानक विक्रम सम्वत्}} सन् १९०३ अप्रिल १३ तारिखका दिन राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शमसेरले विक्रम सम्वत् १९६० बैशाख कृष्ण द्वितिया तिथिका दिन बैशाख १ गते सौर्यमानक पात्रो सुरु गरे । नेपालको औपचारिक कामकाजमा प्रयोग हुने सौर्यमानक विक्रम संवत् हो । यो [[संक्रान्ति]]मा आधारित छ । ==चन्द्रमानक== {{Main|चन्द्रमानक विक्रम सम्वत्}} परम्परागत प्रचलनमा विक्रम संवत् चन्द्रमानक संवत् हो । विसं १९६० अघि विक्रम संवत् चन्द्रमानक मात्र थियो । यद्यपि अहिले पनि चाड पर्व, संस्कृति, संस्कार, रीतिथिति लगायतका धार्मिक एवं सांस्कृतिक गतिविधिका लागि चन्द्रमानक पात्रोकै प्रयोग गरिन्छ । भारतमा विक्रम संवत् नव वर्ष चैत्र शुक्ल प्रतिपदा तिथिका दिन मनाइने गरिन्छ । ==बारहरु== {| table border="1" cellpadding="0" cellspacing="0" ! क्र.सं. || नाम || |- | १ || [[आइतवार]] || |- | २ || [[सोमवार]] || |- | ३ || [[मङ्गलवार|मंगलवार]] || |- | ४ || [[बुधवार]] || |- | ५ || [[बिहीवार]] || |- | ६ || [[शुक्रवार]] || |- | ७ || [[शनिवार]] || |} ==महिनाहरू== {| table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" ! क्र.सं. || नाम || अरु नाम|| दिनहरू |- | १ || [[वैशाख|बैशाख]] || - || ३० / ३१ |- | २ || [[जेठ]] || ज्येष्ठ || ३१ / ३२ |- | ३ || [[असार]] || आशाढ, आषाड || ३१ / ३२ |- | ४ || साउन || [[साउन|श्रावण]] || ३१ / ३२ |- | ५ || [[भदौ]] || भाद्र, भाद्रपद || ३०/३१ / ३२ |- | ६ || [[असोज]] || आश्विन, कुआर || ३० / ३१ |- | ७ || [[कात्तिक]] || कार्तिक || २९ / ३० |- | ८ || [[मङ्सिर|मंसिर]] || मार्गशिर्ष, मार्ग, अग्रहायण, || २९ / ३० |- | ९ || पुष || [[पुस|पौष]] || २९ / ३० |- | १० || [[माघ]] || - || २९ / ३० |- | ११ || [[फागुन]] || फाल्गुण || २९ / ३० |- | १२ || चैत || [[चैत|चैत्र]] || ३० / ३१ |} ==वर्ष== {{Main|विक्रम संवत् वर्ष सूची}} हाल विक्रम संवत्‌मा एक्काइसौँ शताब्दी चल्दैछ र एक्काइसौँ शतब्दीका वर्षहरू देहायका छन् । :[[विसं २१००]] - [[विसं २०९९]] - [[विसं २०९८]] - [[विसं २०९७]] - [[विसं २०९६]] - [[विसं २०९५]] - [[विसं २०९४]] - [[विसं २०९३]] - [[विसं २०९२]] - [[विसं २०९१]] :[[विसं २०९०]] - [[विसं २०८९]] - [[विसं २०८८]] - [[विसं २०८७]] - [[विसं २०८६]] - [[विसं २०८५]] - [[विसं २०८४]] - [[विसं २०८३]] - [[विसं २०८२]] - [[विसं २०८१]] :[[विसं २०८०]] - [[विसं २०७९]] - [[विसं २०७८]] - [[विसं २०७७]] - [[विसं २०७६]] - [[विसं २०७५]] - [[विसं २०७४]] - [[विसं २०७३]] - [[विसं २०७२]] - [[विसं २०७१]] :[[विसं २०७०]] - [[विसं २०६९]] - [[विसं २०६८]] - [[विसं २०६७]] - [[विसं २०६६]] - [[विसं २०६५]] - [[विसं २०६४]] - [[विसं २०६३]] - [[विसं २०६२]] - [[विसं २०६१]] :[[विसं २०६०]] - [[विसं २०५९]] - [[विसं २०५८]] - [[विसं २०५७]] - [[विसं २०५६]] - [[विसं २०५५]] - [[विसं २०५४]] - [[विसं २०५३]] - [[विसं २०५२]] - [[विसं २०५१]] :[[विसं २०५०]] - [[विसं २०४९]] - [[विसं २०४८]] - [[विसं २०४७]] - [[विसं २०४६]] - [[विसं २०४५]] - [[विसं २०४४]] - [[विसं २०४३]] - [[विसं २०४२]] - [[विसं २०४१]] :[[विसं २०४०]] - [[विसं २०३९]] - [[विसं २०३८]] - [[विसं २०३७]] - [[विसं २०३६]] - [[विसं २०३५]] - [[विसं २०३४]] - [[विसं २०३३]] - [[विसं २०३२]] - [[विसं २०३१]] :[[विसं २०३०]] - [[विसं २०२९]] - [[विसं २०२८]] - [[विसं २०२७]] - [[विसं २०२६]] - [[विसं २०२५]] - [[विसं २०२४]] - [[विसं २०२३]] - [[विसं २०२२]] - [[विसं २०२१]] :[[विसं २०२०]] - [[विसं २०१९]] - [[विसं २०१८]] - [[विसं २०१७]] - [[विसं २०१६]] - [[विसं २०१५]] - [[विसं २०१४]] - [[विसं २०१३]] - [[विसं २०१२]] - [[विसं २०११]] :[[विसं २०१०]] - [[विसं २००९]] - [[विसं २००८]] - [[विसं २००७]] - [[विसं २००६]] - [[विसं २००५]] - [[विसं २००४]] - [[विसं २००३]] - [[विसं २००२]] - [[विसं २००१]] ==बाह्य कडीहरू== *[https://web.archive.org/web/20230115114912/https://nepalidatetoday.co/ Nepali Date Today] *[https://nepalicalendar.rat32.com Nepali Calendar] *[http://www.nepalipatro.com.np New and Old Nepalese Calendars, Date Conversion Nepali to English and Vice Versa] * [http://www.baghchal.com.np/MeroPatro/ Nepali Calendar for mobile phone] * [https://merokalam.com/nepali-calendar/ Interactive Nepali Calendar with BS/AD dates, holidays, PDF download and calendar sync] * [http://www.beeandy.de/english/computer.html Downloadable Nepali Calendar in .ics format] * [http://www.gorkhapatra.org.np/gopa.detail.php?article_id=65533&cat_id=18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120504032658/http://gorkhapatra.org.np/gopa.detail.php?article_id=65533&cat_id=18 |date=2012-05-04 }}-विक्रम सम्बत नेपालको मौलिक सम्बत :दीर्घराज प्रसाई * [https://aim4slam.com/happy-new-year-wishes-nepal/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114082702/https://aim4slam.com/happy-new-year-wishes-nepal/ |date=2022-01-14 }}- नव वर्ष को शुभकामना ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{सम्वत्}} [[श्रेणी:समय]] [[श्रेणी:संवत्]] [[श्रेणी:महिनाहरू‎]] [[श्रेणी:विक्रम सम्वत्]] [[श्रेणी:हिन्दु पञ्चाङ्ग]] j3lbko2pfaih7brdnkkpi8z1881ec45 0 4275 1393974 1393502 2026-11-04T11:58:04Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393974 wikitext text/x-wiki {{about|नेपालको एक नगरपालिका|तनहुँ जिल्ला सदरमुकाम|दमौली}} {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = व्यास |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Bhanu Ghansi Memorial ParkTanahu Ward No. 12 Byas Municipility Gandaki Pradesh Nepal Rajesh Dhungana (19).jpg |image_caption = भानुघाँसी स्मारक पार्कमा रहेको भानुभक्तको शालिक |imagesize = 300 |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = तनहुँ जिल्ला#Nepal Gandaki Province#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|27|58|35|N|84|16|05|E|region:NP_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[गण्डकी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[तनहुँ जिल्ला]] |subdivision_type4 = वडा सङ्ख्या |subdivision_name4 = १४ |<!-- Politics --> |government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-4/district-tanahun/vyas?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = वैकुण्ठनाथ न्यौपाने <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]])<ref name="व्यास"/> |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = इन्दिरा दरै <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]])<ref name="व्यास">{{cite report|title=निर्वाचित पदाधिकारी विवरण, व्यास नगरपालिका |url=https://vyasmun.gov.np/sites/vyasmun.gov.np/files/documents/Elected%20Body.pdf|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १३|agency=व्यास नगरपालिका|publisher=नगर कार्यपालिकाको कार्यालय, व्यास}}</ref> |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०४८ चैत्र ३०<ref name="नगर">{{cite news |title=नगरपालिकाको क्षेत्र तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16609 |date=वि.सं. २०४८ चैत्र ३० |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१२ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725210710/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16609 |archive-date=2020-07-25}}</ref> |established_title1 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = फराकचौर, गुणाडी र घाँसीकुवा |established_title3 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[पोखरी भञ्ज्याङ]] |established_title4 = सम्मिलित मिति |established_date4 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="गाविस थप">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ७ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title5 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date5 = [[केशवटार]] (२-७), [[क्यामिन]], [[घाँसीकुवा]] (२-८), [[तनहुँसुर]] (४-९), [[रिस्ती]] (१-५, ७-९), [[श्याम्घा]] र [[सतिश्वरा]] (६-९) |established_title6 = सम्मिलित मिति |established_date6 = वि.सं. २०७३ फाल्गुण २७<ref name="अन्य थप">{{cite news |title=गाउँपालिका नगरपालिका उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |date=वि.सं. २०७३ फाल्गुण २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701210203/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |archive-date=2020-07-01}}</ref> <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 248<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=4&district=42&municipality=2|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 78939 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title= Ethnicities <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाक कोड |postal_code = ३३९०० |area_code = +९७७-६५ |blank_name = |blank_info = |website = [http://www.vyasmun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''व्यास''' [[नेपाल]]को [[गण्डकी प्रदेश]]मा पर्ने [[तनहुँ जिल्ला]]को एक नगरपालिका हो। तनहुँ जिल्लाको सदरमुकाम [[दमौली]] यस नगरपालिका भित्रको एक केन्द्रीय स्थल हो। यो नगरपालिका [[मादी नदी]]को किनारमा पर्दछ। व्यास नगरपालिका नेपालको राजधानी सहर [[काठमाडौँ]]देखि १५० किलोमिटर पश्चिममा तथा प्रादेशिक राजधानी [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]बाट ५० किलोमिटर पूर्व [[पृथ्वी राजमार्ग]]को छेउमा रहेको छ। नेपालको नगरपालिका ऐन, २०४७ लाई आधार बनाएर तत्कालीन सरकारले वि.सं. २०४८ चैत्र ३० गतेदेखि लागु हुने गरि गरेको निर्णय र सोही मितिमा नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार तनहुँ जिल्लाको तत्कालीन फराकचौर, गुणाडी र घाँसीकुवा गाउँ विकास समितिको आंशिक भूभागहरूलाई समेटेर यसलाई नगरपालिका घोषणा गरेको थियो। व्यास नगरपालिका तनहूँ जिल्लाको मध्य भागमा रहेकाले आवागमन सुविधा, प्रचुर जलप्रवाह तथा अपेक्षाकृत भू-समताले गर्दा आर्कषणको केन्द्र विन्दु बनेको हो। जिल्ला सदरमुकाम दमौली समेत यसै नगरपालिकाको केन्द्रीय स्थल रहेकोले जिल्लाका विभिन्न स्थानहरूबाट सरकारी कामकाजको लागि मानिसहरूको आवतजावत भइरहेको हुन्छ। == राजनैतिक तथा प्रशासनिक इतिहास == पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भएपछि तत्कालिन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०४७ साल जेठ २८ गते<ref name="नगरपालिका ऐन">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|title=नगरपालिका ऐन, २०४७|date=वि.सं. २०४७ जेठ २८|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222160428/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|archive-date=2022-02-22}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ घोषणा गरिएको थियो। यसै ऐनलाई टेकेर तत्कालिन सरकारले वि.सं. २०४८ चैत्र ३० गते नेपालमा तीन वटा नयाँ नगरपालिका थप्दा व्यास पनि नयाँ नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।<ref name="नगरपालिका क्षेत्र">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15807|title=ईलाम समेतका क्षेत्रलाई नगर क्षेत्र घोषणा गरेको|date=वि.सं. २०४७ जेठ ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222160425/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15807|archive-date=2022-02-22}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ बमोजिम गठन हुने नेपालको पहिलो तीन नगरपालिकाहरू मध्ये व्यास नगरपालिका पनि एक हो। व्यासलाई तत्कालिन सरकार मन्त्रिपरिषदको विकास समितिले वि.सं. २०७१ साल मङ्सिर १६ गते गरेको निर्णय र वि.सं. २०७१ पुस २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन [[पोखरी भञ्ज्याङ]] गाविसलाई समावेश गरेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरेको थियो।<ref name="गाविस थप" /> सङ्घीय शासन व्यवस्था लागू भएपछि देशमा स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार यो नगरपालिकामा तत्कालीन [[केशवटार]]को वडा नं. २ देखि ७, [[क्यामिन]], [[घाँसीकुवा]]को वडा नं. २ देखि ८, [[तनहुँसुर]]को वडा नं. ४ देखि ९, [[रिस्ती]]को वडा नं. १ देखि ५ र वडा नं. ७ देखि ९, [[श्याम्घा]] र [[सतिश्वरा]]को वडा नं. ६ देखि ९ वडासम्मको गाउँ विकास समितिहरू थपेर यसको क्षेत्र विस्तार गरेको थियो।<ref name="अन्य थप" /><ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|archive-date=2022-02-19}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last=काफ्ले|first=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> ==नामकरण== हिन्दू धर्मका महर्षि [[व्यास (ऋषि)|वेदव्यास]]को जन्म यसै पावनभूमिमा भएको विश्वासको आधारमा उनै ऋषि वेदव्यासको नामबाट यस नगरपालिकाको नामकरण गरिएको हो। [[मगर भाषा]]मा 'व्यास' को अर्थ 'भूलभूल' वा 'जमीनबाट पलाएको पानी' भन्ने हुन्छ। यो क्षेत्र आदिम कालदेखि नै महर्षिहरूको आदर्श तपोभूमि मानिएको छ। == भूगोल == यो [[मादी नदी|मादी]] र [[सेती नदी]]को सङ्गमदेखि उत्तर किनारमा अवस्थित छ। समुद्र सतहदेखि ३०८ मिटरको उचाइमा पर्ने यो नगर [[महाभारत पर्वत शृङ्खला]]को उत्तरी खोचमा पर्दछ। यस नगरपालिकाको पूर्वमा [[भानु नगरपालिका]] र [[बन्दिपुर गाउँपालिका|बन्दीपुर गाउँपालिका]], पश्चिममा [[म्याग्दे गाउँपालिका]] र [[शुक्लगण्डकी नगरपालिका]], उत्तरमा [[लमजुङ जिल्ला|लम्जुङ]] र [[कास्की जिल्ला]] तथा दक्षिणमा [[ऋषिङ्ग गाउँपालिका]] र [[देवघाट गाउँपालिका]] रहेको छ। चारैतिर हराभरा वनजङ्गल तथा फाँट र नदीहरूको साथमा अवस्थित यो नगरपालिका आफ्नो प्राकृतिक क्षेत्रको लागि लोकप्रिय रहेको छ। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ७८,९३९ रहेको छ भने यहाँ २२,५८५ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ व्यास नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश गाविस / नगरपालिका !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || व्यास (१) || १४,५९४ || ८.९२ || १६३६.१० |- | २ || व्यास (२) || ७,६११ || ०.३४ || २२३८५.२९ |- | ३ || व्यास (१०) || ३,८५१ || ०.७४ || ५२०४.०५ |- | ४ || व्यास (११) || ८,००० || २.१२ || ३७७३.५८ |- | ५ || व्यास (६–८) || ८,०८३ || २०.१६ || ४००.९४ |- | ६ || [[श्याम्घा]] || ४,५२९ || ३५.३४ || १२८.१६ |- | ७ || [[क्यामिन]] (१, ३, ७–९) || ३,३४४ || २१.२ || १५७.७४ |- | ८ || [[क्यामिन]] (६) र [[रिस्ती]] (१–५, ७–९) || १,८१६ || २०.०८ || ९०.४४ |- | ९ || [[क्यामिन]] (२, ४, ५), [[तनहुँसुर]] (६, ८) र [[सतिस्वाँरा]] (६–९) || ३,०६१ || २५.०६ || १२२.१५ |- | १० || व्यास (५, ९) || ७१९४ || १५.११ || ४७६.१० |- | ११ || व्यास (३, ४), [[घाँसीकुवा]] (६) र [[तनहुँसुर]] (४, ५, ७, ९) || ६,३१६ || ३३.३३ || १८९.५० |- | १२ || [[घाँसीकुवा]] (२–५, ७, ८) || ४,७०३ || १५.४ || ३०५.३९ |- | १३ || [[पोखरी भञ्ज्याङ]] || ३,५२५ || २६.०७ || १३५.२१ |- | १४ || [[केशवटार]] (२–७) || २,३१२ || २४.४९ || ९४.४१ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''७८,९३९''' || '''२४८.३६''' || '''३१७.८४''' |} == पर्यटकीय स्थल == व्यास नगरपालिकाभित्र भानुघाँसी स्मारक पार्क, [[छाब्दिबराही मन्दिर|छाब्दी बराह]], तनहुँसुर<ref>{{Cite web |url=https://www.ghatanarabichar.com/205876 |title=यस्तो छ ‘तनहुँसुर’को इतिहास |website=घटना र विचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-26}}</ref>, व्यास गुफा<ref>{{Cite web |url=https://www.nepalipatra.com/news/vyas-cave-tanahun/56613 |title=व्यास गुफा |website=नेपालीपत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226153034/https://www.nepalipatra.com/news/vyas-cave-tanahun/56613 |archive-date=2022-02-26 }}</ref>, मानहुँकोट<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2020/10/906027 |title=पर्यटकीय गन्तव्य बन्दै मानहुँकोट |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-26}}</ref>, गलेखामकोट लगायतका प्राकृतिक तथा ऐतिहासिक पर्यटकीय स्थलहरू रहेका छन्।<ref name="व्यास"/> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://ddctanahu.gov.np/ जिल्ला विकास समिति, तनहुँ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518094646/http://ddctanahu.gov.np/ |date=2015-05-18 }} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{तनहुँ जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:तनहुँ जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०४८ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] slkdfnlecedl3m9adi9c1rq3p1l118l 0 4289 1393784 1393454 2026-11-03T15:40:41Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393784 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = धनगढी | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]] | motto = | image_skyline = Behdaba Temple Urmarampur Dhangadi Kailali Nepal Rajesh Dhungana (1).jpg | imagesize = | image_caption = [[बेहडाबाबा|बेहडाबाबा मन्दिर]] | image_flag = | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = धनगढी उपमहानगरपालिकाको वडा विभाजन | pushpin_map = धनगढी उपमहानगरपालिका#कैलाली जिल्ला#सुदूरपश्चिम प्रदेश#नेपाल | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 300px | pushpin_map_caption = नक्सामा धनगढीको अवस्थिति | coordinates = {{coord|28.70|80.64|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location -->| subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-7/district-kailali/dhangadhi?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख]] | leader_name = [[गोपाल हमाल]] <small> ([[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = कन्दकलाकुमारी राना <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले) ]]) | established_title = नगर पञ्चायत | established_date = वि.सं. २०३३ असार २२<ref name="नगर">{{Cite book |last=भट्ट |url=https://books.google.com.np/books?id=zUAJAQAAIAAJ |title=नेपाल राजपत्र सारा सङ्ग्रह : नेपालको साप्ताहिक राजपत्रबाट छनोट, अधिकांश कानूनमा, सन् १९५१-१९८० मार्च |date=सन् १९८१ |page=१२८ |language=नेपाली}}</ref> | established_title1 = समावेश क्षेत्र | established_date1 = धनगढी बजार | established_title2 = उपमहानगरपालिका | established_date2 = वि.सं. २०७२ पुष २१<ref name="उपमहानगर">{{cite news |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=22714 |title=नगरपालिका घोषणा गरी क्षेत्र तोकेको |date=वि.सं. २०७२ पुष २१ |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108195621/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22714 |archive-date=2020-01-08}}</ref> | established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date3 = [[फुलबारी, कैलाली|फूलबारी]] र [[उर्मा]] | established_title5 = थप सम्मिलित क्षेत्रहरू | established_date5 = साविक [[अत्तरिया नगरपालिका|अत्तरिया]] (९-११) | established_title6 = समावेश मिति | established_date6 = वि.सं. २०७३ फागुन २७<ref name="स्थानीय">{{cite news |title=गाउँपालिका नगरपालिका उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |date=वि.सं. २०७३ फागुन २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701210203/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |archive-date=2020-07-01}}</ref> <!-- Area -->| area_footnotes = | area_total_km2 = 261.75 | population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes = <ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=7&district=76&municipality=13|accessdate=१५ असोज २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 198792 | population_density_km2 = auto | timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_footnotes = | elevation_m = १०९ | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-९१ | website = {{URL|http://dhangadhimun.gov.np}} | footnotes = }} '''धनगढी''' [[नेपाल]]को [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]को [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] जिल्लाको [[मुख्यालय|सदरमुकाम]]<ref name="सदरमुकाम">{{cite news |title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल, ७५ जिल्लामा विभाजित |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685 |date=वि.सं. २०१९ पुष २ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=५ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212024248/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685 |archive-date=2022-02-12}}</ref> तथा एक उपमहानगरपालिका हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/34031/ |title=फेरि थपिए २६ नगरपालिका, धनगढी उपमहानगरपालिका (सूचीसहित) |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218165515/https://www.setopati.com/raajneeti/34031/ |archive-date=2022-02-18 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2015/09/327611 |title=२६ नयाँ नगरपालिका थपिए, धनगढी उपमहानगरपालिका बन्यो |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७}}</ref> [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्व पश्चिम राजमार्ग]] छेउमै रहेको यो नगरपालिका नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट करिब ७५० किलोमिटर पश्चिममा रहेको छ। यो कैलाली जिल्लाको पहिलो नगरपालिका हो। कैलाली जिल्लाको तत्कालिन धनगढी बजार क्षेत्रलाई वि.सं. २०३३ असार २२ गते मिलाएर धनगढी नगर पञ्चायत घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगर" /> वि.सं. २०७२ असोज १ मा [[नेपाल सरकार]]को निर्णय र वि.सं. २०७२ पुष २१ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन [[फुलबारी, कैलाली|फूलबारी]] र [[उर्मा]] गाउँ विकास समितिहरूलाई यसमा गाभेर यो नगरपालिकालाई उपमहानगरपालिकामा स्तरोन्नति गरिएको थियो।<ref name="उपमहानगर"/>यसै प्रकार [[सङ्घीयता|सङ्घीय शासन व्यवस्था]] लागु भएपछि देशमा स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन [[अत्तरिया नगरपालिका]]को वडा नं. ९ (साविकको [[बेलादेवीपुर]] गाविसको ४,५ र ६ नम्बर वडाहरू), वडा नं. १० (साविकको [[बेलादेवीपुर]] गाविसको ७,८ र ९ नम्बर वडाहरू) र वडा नं. ११ (साविकको [[गेटा]] गाविसको ७,८ र ९ नम्बर वडाहरू) लाई यस उपमहानगरपालिकामा गाभेर यो उपमहानगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/ |title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ? |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/ |archive-date=2022-02-19 }}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जीविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फागुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फागुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> यसको दक्षिणमा [[भारत]]को [[उत्तर प्रदेश]] राज्य, उत्तरमा [[गोदावरी नगरपालिका, कैलाली|गोदावरी नगरपालिका]] र [[गौरीगङ्गा नगरपालिका]], पूर्वमा [[कैलारी गाउँपालिका]] र पश्चिममा [[कञ्चनपुर जिल्ला]] र भारतसँग सिमाना जोडिएको छ। हाल यो उपमहानगरपालिकालाई १९ वटा वडामा विभाजित गरिएको छ भने वि.सं. २०७८ सालको राष्ट्रिय जनगणना अनुसार यस उपमहानगरको जनसङ्ख्या १,९८,७९२ रहेको छ।<ref name="जनगणना २०७८" /> २७१.७४ वर्ग किलोमिटरको क्षेत्रफलमा फैलिएको यो उपमहानगरपालिका नेपालको [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]को [[भीमदत्त नगरपालिका]]सँगै प्रमुख सहरहरू मध्ये एक हो। == इतिहास == [[जङ्गबहादुर राणा|जङ्गबहादुर]]ले दिएको फौजी सहायताबाट खुशी भएको अङ्ग्रेज सरकारले नेपाललाई [[बाँके जिल्ला|बाँके]], [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]], [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] र [[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्‍‍चनपुर]] [[नयाँ मुलुक|‘नयाँ मुलुक’]]का नाममा फिर्ता गर्‍यो।<ref>{{Cite web |date=2022-08-04 |title=सिटी स्टोरी : त्यो धुले धनगढी, यो प्रदेश राजधानी ! |url=https://nepaliheadline.com/26602/ |access-date=2023-09-22 |website=Nepaliheadline |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816130441/https://nepaliheadline.com/26602/ |archive-date=2022-08-16 }}</ref> अङ्ग्रेजले सुदूरपश्चिमको [[जोगबुडा]]सम्म रेलको लिक पु¥याएका थिए। त्यहाँको सालको काठ ओसार्न रेलको लिक बिछ्याईएको थियो। धनगढीमा पनि रेलको लिक थियो। भारतबाट अङ्ग्रेजीहरू लखेटिएपछि यहाँको रेलको लिक हटाईएको थियो।<ref name=":0" /> [[राणा वंश|राणा शासन]] कालमा कैलाली र कञ्चनपुर एउटा गोश्वारा थियो। जिल्ला भईसकेका थिएनन। कैलाली कञ्चनपुर गोश्वाराको सदरमुकाम [[बेलौरी नगरपालिका|बेलौरी]] थियो। त्यही कारण त्यतिबेलाको प्रशासनिक केन्द्र बेलौरी थियो। वि.स.१९९७ मा सदरमुकाम धनगढी सारियो र धनगढीमा बेलौरीबाट सरकारी कार्यालयहरू पनि सार्नेक्रम त्यही बेला शुरु भयो।<ref name=":1">{{Cite web |title=उहिलेको धनगढी, अहिलेको धनगढी |url=http://saptahik.com.np/archives/2020/04/20/20200420125131 |access-date=2023-05-20 |website=saptahik.com.np |language=English}}</ref> कैलाली र कञ्चनपुर गोश्वाराको जनसङ्ख्या ५० हजार जति थियो। [[आम निर्वाचन २०१५|२०१५ सालको निर्वाचन]]मा यहाँबाट लोकेन्द्र बहादुर शाहले चुनाव जिते। अभिलेखअनुसार ०१९ सालमा कैलाली र कञ्चनपुर अलग भएका हुन् । तर, मुख्य मुकाम धनगढी नै भयो । व्यापारिक केन्द्र पनि । आठ दशकअघिको कुरा हो । त्यति बेलाको धनगढीमा पाँचवटा मात्र घर पक्की थिए। जताततै जङ्गल थियो। अहिलेको [[सेती प्रादेशिक अस्पताल]]का दुई वटा साना पक्की भवन थिए। गोश्वारा, अञ्चलाधीशको आवास, कारागार, वन बिभागको एउटा घर र माल अड्डा(मालपोत कार्यालय) का गरी जम्मा पाँच वटा पक्की घर थिए। धनगढीको पुरानो बजार हालको मस्जिद र शिवमन्दिर क्षेत्र हो। पछि त्यहाँबाट बजार विस्तार हुँदै गयो।<ref name=":1" />२००७ सालअघि हाल मस्जिद रहेको क्षेत्रमा केही पसलहरु थिए। २०३६ सालतिर पहाडमा भोकमरी भयो। धमाधाम मान्छेहरू तराई झर्न थाले। पूर्वबाट पनि आए। आसाम र बर्माबाट लखेटिएर नेपालीहरू आए। त्यसपछि जङ्गल फाड्ने क्रम तिब्र भयो। पुनर्वास गरिएका जनतालाई सरकारले दुई वर्षसम्म पुष्टिक आहार दिएर पाल्यो।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://paschimtoday.com/news-details/67074/2023-01-09|title=धनगढीको विकासका साक्षीहरू|website=epaschimtoday|language=en|accessdate=2023-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114031648/https://paschimtoday.com/news-details/67074/2023-01-09|archive-date=2023-01-14}}</ref> ==नामकरण== मध्यकालीन समयमा [[महाराणा प्रताप]]का वंशज मानिने राना थारू समुदायले आफ्नो [[धन]] (मुद्रा) जमिनमा गाडी सुरक्षित भएर बसेकोले उक्त क्षेत्रको नाम 'धनगढी' रहन गएको किंवदन्ती छ। त्यस समयमा भारतमा मुसलमानहरूको दवदवा सहन नसकी त्यहाँका [[राना थारू]]हरू यहाँ आएर बसेका हुन्।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/archives/2020/04/20/20200420125131 |title=उहिलेको धनगढी, अहिलेको धनगढी |website=साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}</ref> == वडागत विभाजन र जनसङ्ख्या == नेपालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८]] अनुसार धनगढी उपमहानगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या १,९८,७९२ रहेको छ। यस उपमहानगरपालिकालाई १९ वटा वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ। उपमहानगरपालिकाको वडागत विवरण, क्षेत्रफल र जनघनत्वको विस्तृत तथ्याङ्क तलको तालिकामा दिइएको छ: {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ धनगढी उपमहानगरपालिकाको वडागत विभाजन, जनसङ्ख्या र जनघनत्व (२०७८) |- ! वडा नं. !! समावेश साविकका वडाहरू !! जनसङ्ख्या (२०७८) !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || धनगढी (१) || १८,८१९ || ३.३६ || ५,६०१.०१ |- | २ || धनगढी (२) || १६,७३६ || ५.०७ || ३,३००.५९ |- | ३ || धनगढी (३) || २१,२५८ || ९.३९ || २,२६३.८९ |- | ४ || धनगढी (४) || ११,८४० || ३.७९ || ३,१२३.७७ |- | ५ || धनगढी (५) || १७,८५६ || ५.२५ || ३,४०१.१४ |- | ६ || धनगढी (६) || ७,४३५ || ११.१८ || ६६५.०३ |- | ७ || धनगढी (७) || १२,८०६ || २९.०४ || ४४०.९८ |- | ८ || धनगढी (८) || ११,६२० || २.८ || ४,१५०.०० |- | ९ || धनगढी (९, १४) || ४,११२ || ९.७१ || ४२३.४८ |- | १० || धनगढी (१०, ११) || ४,५४८ || ८.३५ || ५४४.६७ |- | ११ || [[बेलादेवीपुर]] (४-९) || ६,३७३ || १९.६ || ३२५.१५ |- | १२ || धनगढी (१२) || १२,३१९ || १३.२८ || ९२७.६३ |- | १३ || धनगढी (१३) र [[गेटा]] (७-९) || १२,१०४ || १३.०९ || ९२४.६८ |- | १४ || [[फूलबारी, कैलाली|फूलबारी]] (७-९) || ९,०१८ || १८.८२ || ४७९.१७ |- | १५ || [[उर्मा]] (१,३,६) || ५,७४२ || ३२.५ || १७६.६८ |- | १६ || [[उर्मा]] (४-५,८-९) || ५,६९१ || ३०.८८ || १८४.३० |- | १७ || [[उर्मा]] (२,७) || ६,१७३ || १९.७८ || ३१२.०८ |- | १८ || [[फूलबारी, कैलाली|फूलबारी]] (४-६) || ६,१७६ || ८.८६ || ६९७.०७ |- | १९ || [[फूलबारी, कैलाली|फूलबारी]] (१-३) || ८,१६६ || १६.९९ || ४८०.६४ |- ! colspan="2" | जम्मा !! १,९८,७९२ !! २६१.७४ !! ७५९.५० |} ==नगर प्रशासन इतिहास== वि.सं. २०३३ मा नगर पञ्चायत<ref>{{Cite web |url=https://www.nepaltalk.com/society/29722.html |title=नागरिकताविहिन मुस्लिम बस्तिको गुनासो : आफ्नो सम्पत्ति अर्काको नाममा, प्रमाणको नाममा छोराहरूको जन्मदर्ता ! |website=नेपाल टक |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219102952/https://www.nepaltalk.com/society/29722.html |archive-date=2022-02-19 }}</ref> बनेको धनगढीको पहिलो प्रधानपञ्च यज्ञराज पन्त<ref>{{Cite web |url=https://nepalsamaya.com/index.php/detail/40167 |title=धनगढीमा ४४ वर्षपछि फोहोरमैला व्यवस्थापनको पहल |website=नेपाल समय |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219102953/https://nepalsamaya.com/index.php/detail/40167 |archive-date=2022-02-19 }}</ref> थिए भने उपप्रधानपञ्च रत्नभक्त श्रेष्ठ थिए। उनीहरू दुबै जनालाई तत्कालीन श्री ५ को सरकारले प्रधानपञ्च तथा उपप्रधानपञ्चमा मनोनित गरेको थियो। वि.सं. २०३९ मा सम्पन्न चुनावबाट प्रमुखमा छेदालाल चौधरी र उपप्रमुखमा जुद्धलाल राना निर्वाचित भएका थिए भने वि.सं. २०४३ सालमा सम्पन्न चुनावबाट पनि दुवै जना सोही पदमा निर्वाचित भएका थिए। वि.सं. २०४६ सालमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना पश्चात् वि.सं. २०४९ को नगर चुनावबाट प्रमुखमा [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का किशोरकुमार बम र उपप्रमुखमा पनि सोही पार्टीकै उजागर राना निर्वाचित भएका थिए। यसै प्रकार वि.सं. २०५४ मा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]का खेमराज पाण्डेय प्रमुख र नारदमुनि राना उप-प्रमुखमा निर्वाचित भएका थिए। निर्वाचिन जनप्रतिनिधिहरूको कार्यकालको समाप्तिसँगै तत्कालिन सरकारद्वारा नगर प्रमुखमा धनबहादुर बम र उप-प्रमुखमा श्रीमती जनक कुँवरलाई मनोनीत गरेको थियो। वि.सं. २०७४ मा सम्पन्न स्थानीय तहको निर्वाचनमा नेपाली काङ्ग्रेसका नृप बहादुर वड<ref>{{Cite web |url=https://dalitonline.com/?p=13236 |title=उत्कृष्ट मेयर नृप वडको राजनीतिक यात्रा |website=दलित अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}</ref> नगर प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका छन् भने सोही दलकी सुशीला मिश्र भट्ट नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएकी छिन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.reportersnepal.com/2017/07/189966 |title=धनगढी उपमहानगरपालीका मेयरमा काङ्ग्रेसका नृप वड विजयी |website=रिपोर्टर्स नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १,९८,७९२ रहेको छ भने यहाँ ४४,७७९ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> यस उपमहानगरपालिमा [[ब्राह्मण|बाहुन]], [[क्षेत्री]], [[चौधरी]], [[डगौरा]], [[राना थारू|राना थारु]], [[ठकुरी]] र [[दलित|दलित समुदाय]]को बाहुल्य रहेको छ। ==पर्यटकीय तथा धार्मिक स्थलहरू== [[चित्र:Bandevi Temple1.jpg|अङ्गुठाकार|[[वनदेवी मन्दिर|वनदेवी मन्दिरको]] प्रवेश द्वार]] यस उपमहानगरपालिकाभित्र [[जोखर ताल|जाखोर ताल]], [[धनगढी पार्क]] र [[एअरक्राफ्ट म्युजियम]] रहेको छ। यसका साथै यहाँ [[नैनादेवी मन्दिर]], [[लक्ष्मीनारायण मन्दिर]], [[वनदेवी मन्दिर]], [[बेहडाबाबा|बेहडाबाबा मन्दिर]] र [[शिवपुरी धाम|शिवपुरीधाम]] समेत रहेको छ। ==यातायात == ===सडक यातायात === धनगढी नगर [[भारत]]को [[उत्तर प्रदेश]], [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]का पहाडी जिल्लाहरू र [[काठमाडौँ]]सँग सडक सञ्चालनले जोडिएको छ। सुदूरपश्चिमाञ्चल यातायात, कर्णाली यातायात, मालिका यातायात व्यावसायी सङ्घले बस सेवा सञ्चालन गरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/index.php/social/151130/ |title=यसरी फेरिँदैछ धनगढी सहर |last=सुदीप श्रेष्ठ |first=चेतना गुरागाईं र |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219132844/https://www.setopati.com/index.php/social/151130/ |archive-date=2022-02-19 }}</ref> ===हवाई यातायात === [[धनगढी विमानस्थल]] प्रशासनिक केन्द्रबाट १० किलोमिटर र काठमाडौँबाट करिब ६६० किलोमिटर पश्चिममा अवस्थित छ।<ref>{{Cite web |url=https://deshsanchar.com/2020/02/08/311082/ |title=धनगढी विमानस्थल बढाउन २२७ विघा जमिन अधिग्रहण गरिने |date=2020-02-08 |website=देशसञ्चार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}</ref> यो विमानस्थलको धावनमार्गलाई १,५२४ मिटर (५,००० फिट) लम्बाइमा विस्तार गरी फोकर १०० विमान अटाउन कालोपत्रे गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/economy/202677-1581211800.html |title=धनगढी विमानस्थल अन्तर्राष्ट्रिय स्तरकाे बनाउन गुरुयोजना |last=छत्याल |first=दिलबहादुर |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}</ref> ==प्रमुख होटलहरू== नेपाल तथा [[भारत]]को सीमाक्षेत्रमा रहेको कारणले गर्दा यस नगरमा भारतीय तथा नेपाली पर्यटकहरूको निरन्तर आगमन भइरहेको हुन्छ। सुदूरपश्चिम प्रदेशको व्यापारिक नगरको<ref>{{Cite web |url=https://www.karobardaily.com/news/3720 |title=होटलमा लगानी वृद्धि |website=कारोबार दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}</ref> उपनामले चिनिने धनगढी उपमहानगरपालिकाभित्र होटल आफ्नो घर temple रिजोर्ट , डिभोटी, होटल फ्लोरा<ref>{{Cite web |url=https://bizmandu.com/content/20211015165026.html |title=होटलको शहर बन्दै धनगढी, १० अर्ब रूपैयाँ भन्दा बढी लगानी, धमाधम होटल स्तरोन्नति हुँदै |website=बिजमाडौं |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}</ref>, होटल साथी, होटल रुबस<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/03/560618 |title=चार तारे स्तरको बन्दै धनगढीको ‘रुबस होटल’ |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}</ref>, होटल जलसा, होटल जगदम्बा, अमृत प्लाजालगायतका होटलहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=http://suvadin.com/news/business-economy-management/hotel-opening |title=धनगढीमा होटल व्यवसाय फस्टाउँदै, लगानी उच्च |date=2017-04-03 |website=शुभदिन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/03/552773 |title=धनगढीमा २१ करोडको लगानीमा ‘होटल फ्लोरा’ खुल्दै |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://okhalnews.com/tourist/711 |title=४ करोडको लगानीमा होटल वर्षाले गर्यो धनगढीमा पनि सेवा सुरु |website=ओखल समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219105633/https://okhalnews.com/tourist/711 |archive-date=2022-02-19 }}</ref> ==शैक्षिक संस्थाहरू== यस उपमहानगरपालिकामा माध्यमिक तह तथा उच्च शिक्षाका लागि निजी तथा सरकारी विद्यालय तथा कलेजहरू रहेका छन्। यस नगर क्षेत्रभित्र ऐश्वर्य विद्या निकेतन, ग्यालेक्सी उच्च माध्यमिक विद्यालय, पन्चोदय उच्च माध्यमिक विद्यालय, कैलाली मोडल उच्च माध्यमिक विद्यालय, ग्रिनल्यान्ड पब्लिक स्कुल, एरिस्टो इङ्लिस बोर्डिङ, साइपाल शिक्षा सदन, कैलाली विद्या निकेतन, बासुदेवी हायर सेकेन्डरी स्कुल, सिटी स्कुल, रवेस्ट सेकेन्डरी स्कुलर बोर्ड बेस्ड एकेडेमी, [[कैलाली बहुमुखी क्याम्पस]], सुदूरपश्चिमाञ्चल एकेडेमी, ऐश्वर्य बहुमुखी क्याम्पस, वेस्टर्न विजनेस स्कुल, धनगढी इन्जिनियरिङ कलेज रहेका छन्। ==बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाहरू== यस उपमहानगरपालिकाभित्र [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क|नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]को क्षेत्रिय कार्यालय हुनुका साथै राष्ट्रिय वाणिज्य बैङ्क, कृषि विकास बैङ्क, एभरेष्ट बैङ्क, नबिल बैङ्क, बैङ्क अफ काठमाडौँ, नेपाल क्रेडिट एण्ड कमर्स बैङ्क, सिद्धार्थ बैङ्क, माछापुच्छ्रे बैङ्क, कुमारी बैङ्क, नेपाल बङ्गलादेश बैङ्कको शाखा कार्यालय र कञ्चन विकास बैङ्क रहेको छ। ==सञ्चार तथा सूचना क्षेत्र== === एफएम स्टेसनहरू === {| class="wikitable" |- ! रेडियोको नाम !! ठेगाना !! मेघाहर्ज !! प्रसारण संस्था |- | दिनेश एफएम || धनगढी-४ || ९३.८ मेगाहर्ज || दिनेश एफएम प्रा.लि. |- | धनगढी एफएम || धनगढी-३ || ९०.५ मेगाहर्ज || धनगढी एफएम प्रा.लि. |- | पश्चिम टुडे || धनगढी-१ || ९८.८ मेगाहर्ज || पश्चिम टुडे प्रा.लि. |- |रेडियो सुदूर सन्देश |धनगढी-४ |१०४ मेगाहर्ज |सुदूर सन्देश पब्लिकेशन प्रा. लि |- |खप्तड एफएम |धनगढी-१३ |९८.२ मेगाहर्ज |खप्तड कम्युनिकेशन प्रा.लि. |- |रेडियो डेली मेल |धनगढी-४ |९४.६ मेगाहर्ज |रेडियो डेली मेल प्रा.लि. |- |रेडियो एक्टिभ एफएम |धनगढी-२ |९७.२ मेगाहर्ज |एसटिए मिडिया प्रा.लि |} == चित्र दिर्घा == <gallery> चित्र:ShivapuriDham Dhangadi.jpg|[[शिवपुरी धाम|शिवपुरीधाम मन्दिर]] चित्र:Behdaba Temple Urmarampur Dhangadi Kailali Nepal Rajesh Dhungana (34).jpg|[[बेहडाबाबा|बेहडाबाबा मन्दिर]] चित्र:Ganga Mata Temple Siddha Baba Lake Dhangadi Nepal Rajesh Dhungana (2).jpg|बेहडा बाबा ताल चित्र:Entrance of Dhangadhi Park-1.jpg|[[धनगढी पार्क]] चित्र:Dhangadhi Airport.jpg|[[धनगढी विमानस्थल]] चित्र:JhokharTal Dhangadi.jpg|[[जोखर ताल]] </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{कैलाली जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} {{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}} {{नेपालका ठुला सहरहरू}} [[श्रेणी:नेपालका उपमहानगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कैलाली जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०३३ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] [[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]] 6zzgdqse30jazexdfiq4nb7hnfhipx2 8 4340 1393956 1372906 2026-11-04T09:29:40Z Saroj 31493 + 1393956 wikitext text/x-wiki <div style="width:100%; min-height:140px; box-sizing:border-box; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:2px; background:#f8f9fa; display:flex; align-items:center; padding:5px 12px; margin-bottom:2px;"> <div style="width:180px; flex-shrink:0; text-align:center;"> [[चित्र:Wikipedia Asian Month Logo.svg|120px|link=विकिपिडिया:विकिपिडिया एसियाली महिना २०२६]] </div> <div style="flex:1; text-align:center; line-height:1.5;"> <div style="font-size:17px;"> नेपाली विकिपिडियामा १ नोभेम्बरदेखि ३० नोभेम्बर २०२६ सम्म [[विकिपिडिया:विकिपिडिया एसियाली महिना २०२६|'''विकिपिडिया एसियाली महिना २०२६''']] सञ्चालन भइरहेको छ। यस अभियानमा नेपालबाहेक एसियाका अन्य देशहरूको संस्कृति, इतिहास, भूगोल तथा सम्पदासम्बन्धी लेखहरू सिर्जना तथा विस्तार गर्न सबैमा हार्दिक अनुरोध छ। </div> <div style="margin-top:12px;"> <span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">[[विकिपिडिया:विकिपिडिया एसियाली महिना २०२६/सहभागीहरू|<span style="color:white;">सहभागी हुनुहोस्</span>]]</span> </div> </div> </div> <div style="width:100%; min-height:140px; box-sizing:border-box; border:1px solid #c8ccd1; border-radius:2px; background:#f8f9fa; display:flex; align-items:center; padding:5px 12px;"> <div style="width:180px; flex-shrink:0; text-align:center;"> [[चित्र:HERITAGATHON Logo Nepali.png|120px|link=विकिपिडिया:हेरिटेजाथन]] </div> <div style="flex:1; text-align:center; line-height:1.5;"> <div style="font-size:17px;"> नेपाली विकिपिडियामा १ नोभेम्बरदेखि ३० नोभेम्बर २०२६ सम्म [[विकिपिडिया:हेरिटेजाथन|'''हेरिटेजाथन''']] सञ्चालन भइरहेको छ। यस अभियानमा नेपालका ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा पुरातात्त्विक सम्पदासम्बन्धी लेखहरू सिर्जना तथा विस्तार गर्न सबैमा हार्दिक अनुरोध छ। </div> <div style="margin-top:12px;"> <span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">[[विकिपिडिया:हेरिटेजाथन/सहभागीहरू|<span style="color:white;">सहभागी हुनुहोस्</span>]]</span> </div> </div> </div> 0pnfsia0b5dar74e6p1e1avfgog2jj0 0 4521 1393798 1387006 2026-11-03T18:39:09Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393798 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = जिल्ला | alt_name = | alt_name1 = | alt_name2 = | alt_name3 = | alt_name4 = | map = | category = [[जिल्ला]] | territory = [[नेपाल]] | upper_unit = | start_date = वि.सं १८७२ अगाडी | start_date1 = | start_date2 = | start_date3 = | start_date4 = | legislation_begin = | legislation_begin1 = | legislation_begin2 = | legislation_begin3 = | legislation_begin4 = | legislation_end = | legislation_end1 = | legislation_end2 = | legislation_end3 = | legislation_end4 = | end_date = | end_date1 = | end_date2 = | end_date3 = | end_date4 = | current_number = ७७ | number_date = ३ असोज २०७२ | type = | type1 = | type2 = | type3 = | type4 = | status = | status1 = | status2 = | status3 = | status4 = | exofficio = | exofficio1 = | exofficio2 = | exofficio3 = | exofficio4 = | population_range = २०,४१,५८७ – ५,६५८ | area_range = {{convert|7889|km2|mi2}} - {{convert|119|km2}} | government = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिल्ला समन्वय समिति]] | government1 = | government2 = | government3 = | government4 = | subdivision = [[नेपालका सहरहरूको सूची|नगरपालिका]] | subdivision1 = [[नेपालका गाउँपालिकाहरू|गाउँपालिकाहरू]] | subdivision2 = | subdivision3 = | subdivision4 = | image = Map of Nepal with Districts.svg }} {{Politics of Nepal}} {{Administrative divisions of Nepal}} '''नेपालका जिल्लाहरू''' [[प्रदेश]] पछिको दोस्रो तहको प्रशासनिक विभाजन हो। जिल्लाहरू [[नगरपालिका]] र [[गाउँपालिका]]मा विभाजित छन्। नेपालमा सात प्रदेश र ७७ जिल्ला छन्।<ref name="Dhankuta">{{cite web|url=http://ddcdhankuta.gov.np/ne-brief-introduction/|title=संक्षिप्त परिचय|date=|website=ddcdhankuta.gov.np|publisher=नेपाल सरकार|language=नेपाली|quote=..."श्री ५ राजेन्द्रविक्रम शाह र प्रधानमन्त्री भीमसेन थापाको शासनकालमा प्रशासनिक दृष्टिकोणले वि.सं.१८७३ साल पश्चात देश १० जिल्लामा विभाजन भयो।"|access-date=6 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303110725/http://ddcdhankuta.gov.np/ne-brief-introduction/|archive-date=3 March 2018}}</ref> नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को २०७२ भदौ ५ गतेको बैठकले [[नवलपरासी जिल्ला|नवलपरासी]] र [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]]लाई दुई/दुई जिल्ला बनाउने निर्णय गरेको थियो। सरकारको निर्णय अनुसार आयोगले [[गण्डकी प्रदेश]]मा पर्ने [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] र [[लुम्बिनी प्रदेश]]मा पर्ने [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] गरी दुई तथा लुम्बिनी प्रदेशमा पर्ने [[पूर्वी रुकुम जिल्ला]] र [[कर्णाली प्रदेश]]मा रहने [[पश्चिम रुकुम जिल्ला]] गरी कायम भएका दुई जिल्लासहित चार जिल्लामा जिल्ला समन्वय समितिको निर्वाचन गराउने निर्णय गरेको थियो।<ref>{{Cite web|url=http://www.myrepublica.com/news/25145/|title=There will be 77 districts in the country: Minister Thapa|date=6 August 2017|publisher=myrepublica.com|access-date=13 September 2017}}</ref><ref>{{cite web|author=|title=जनसङ्ख्या|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population#population_size_and_distribution|website=नेपाल सरकार, प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय|publisher=राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय|language=नेपाली|accessdate=१० पुस २०८१}}</ref> ==जिल्ला अधिकारीहरू== जिल्ला अधिकारीहरूमा निम्न समावेश छन्: [[प्रमुख जिल्ला अधिकारी]], [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह मन्त्रालय]] अन्तर्गतका एक अधिकारीलाई सरकारले जिल्लाको सर्वोच्च प्रशासकीय अधिकृतको रूपमा नियुक्त गर्दछ। स्वास्थ्य, शिक्षा, सुरक्षा र अन्य सबै सरकारी कार्यालयहरू जस्ता जिल्लाका सबै विभागहरूको उचित निरीक्षणको लागि प्रमुख जिल्ला अधिकारी जिम्मेवार रहन्छन्। [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिल्ला समन्वय समिति]]ले जिल्ला सभाको कार्यकारीको रुपमा काम गर्दछ। जिल्ला समन्वय समितिले [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रदेश सभा]] र [[गाउँपालिका]] तथा [[नगरपालिका]]बीच समन्वय कायम गर्न र राजनीतिक प्रकृतिका कुनै विवाद भए समाधान गर्न प्रदेश सभासँग समन्वय गर्दछ। यसले प्रदेश र सङ्घीय सरकार तथा जिल्लाका [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]]बीच समन्वय पनि कायम गरेको हुन्छ। ==इतिहास== राजा [[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह]] र प्रधानमन्त्री [[भीमसेन थापा]]को पालामा नेपाललाई १० जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो।<ref name="Dhankuta"/> दुधकोशी नदीको पूर्वका सबै क्षेत्रहरू एउटै जिल्ला थिए, धनकुटा। ===राणा काल (वि.सं १९४१–२००७)=== तत्कालीन प्रधानमन्त्री वीरशम्शेर जङ्गबहादुर राणा (वि.सं १९४१–१९५५) को पालामा नेपाललाई ३२ जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो भने डोटी, पाल्पा र धनकुटा गरी तीन गौँडा थिए। पहाडी क्षेत्रमा २० जिल्ला र तराईमा १२ जिल्ला थिए।<ref name="Dhankuta"/> वीरशम्शेर जङ्गबहादुर राणापछि २००७ मा नेपालमा [[राणा वंश|राणा शासन]]को अन्त्य र वि.सं २०१८ मा नेपाल अधिराज्यको नयाँ संविधान जारी नहुञ्जेलसम्म नेपाल ३२ जिल्लामा विभाजित रह्यो। प्रत्येकको जिल्लाको सदरमुकाम थियो र यसको प्रमुख बडा हकीम (जिल्ला प्रशासक) थिए। २००७ देखि २०१८ सम्म धेरै ऐन र संविधानहरू पारित भए जसमा जिल्लाहरूको नाम निम्नानुसार देखाइएको छ:<ref>{{cite web |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/Nepal_1948_Government_Act_English.pdf |title=Government of Nepal Act 1948 |access-date=2024-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616050256/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/Nepal_1948_Government_Act_English.pdf |archive-date=2024-06-16 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF%20%28%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%9A%20%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8%2C%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A6%E0%A5%AF%20.pdf |title= प्रशासकीय पुनर्गठन समिति (बुच कमिशन) को प्रतिवेदन, २००९ |access-date= 2024-10-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240419231248/http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF%20(%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%9A%20%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8)%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A6%E0%A5%AF%20.pdf |archive-date= 2024-04-19 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/नेपालको%20जिल्ला%20प्रशासन%20पुनर्गठनको%20रिपोर्ट,%20२०१३.pdf |title= नेपालको जिल्ला प्रशासन पुनर्गठनको रिपोर्ट, २०१३ |archive-url= https://web.archive.org/web/20220125202443/http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/नेपालको%20जिल्ला%20प्रशासन%20पुनर्गठनको%20रिपोर्ट,%20२०१३.pdf |archive-date= 25 January 2022 |url-status= dead }}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===वि.सं २०१२ भन्दा अगाडीका जिल्लाहरू=== {{col-begin|width=auto}} {{col-break}} {{ordered list|start=1 |पूर्व नं. १ |पूर्व नं. २ |पूर्व नं. ३ |पूर्व नं. ४ |धनकुटा |इलाम |बारा |महोत्तरी-सर्लाही}} {{col-break}} {{ordered list|start=9 |सप्तरी |विराटनगर |झापा |चिसापानीगढी |उदयपुर |पश्चिम नं. १ |पश्चिम नं. २ |पश्चिम नं. ३}} {{col-break}} {{ordered list|start=17 |पश्चिम नं. ४ |पाल्पा |प्युठान |सल्यान |जुम्ला |दैलेख |डोटी |बझाङ}} {{col-break}} {{ordered list|start=25 |बैतडी |डडेल्धुरा |पाल्ही-माझखण्ड |खजानी शिवराज |दाङ-देउखुरी |बाँके-बर्दिया |कैलाली-कञ्चनपुर |काठमाडौँ उपत्येका}} {{col-end}} === पञ्चायत काल (वि.सं २०१७–२०४६) === वि.सं २०१८ मा परम्परागत ३२ जिल्लालाई १४ अञ्चल र ७५ विकास जिल्लामा पुनर्संरचना गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url = http://reviewnepal.com/articles/memorial-step-of-king-mahendra-in-1st-poush-2017-bs.html |title = Memorial Step of King Mahendra in 1st Poush 2017 BS |date = 13 December 2017 |website = reviewnepal.com |publisher = |access-date = 6 February 2018 |trans-title = |language = |quote = ..." " |archive-url = https://web.archive.org/web/20180207005325/http://reviewnepal.com/articles/memorial-step-of-king-mahendra-in-1st-poush-2017-bs.html |archive-date = 7 February 2018 }}</ref> पञ्चायती व्यवस्था (वि.सं २०१७–२०४६) को समयमा जिल्ला पञ्चायत नेपालको चार प्रशासनिक विभागहरू मध्ये एक थियो। पञ्चायतकालमा देशलाई ७५ जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो र अहिले नवलपरासी र रुकुमलाई २ जिल्लामा विभाजन गरी २ जिल्ला थपिएको छ। अहिले जिल्लाको सङ्ख्या ७७ पुगेको छ। === २०१३ देखि २०१७ सम्मका जिल्लाहरू === {{col-begin|width=auto}} {{col-break}} {{ordered list|start=1 |मेची |विराटनगर |ताप्लेजुङ |धनकुटा |भोजपुर |हनुमाननगर |सगरमाथा |जनकपुर}} {{col-break}} {{ordered list|start=9 |दोलखा |चौतारा |काठमाडौँ |बारा |त्रिशूली |राप्ती |गोरखा |पोखरा}} {{col-break}} {{ordered list|start=17 |स्याङ्जा |लुम्बिनी |बागलुङ |गुल्मी |कपिलवस्तु |प्युठान |हुम्ला |कर्णाली}} {{col-break}} {{ordered list|start=25 |जाजरकोट |सल्यान |दैलेख |नेपालगन्ज |बझाङ |डोटी |धनगढी |महाकाली}} {{col-end}} === जिल्ला विकास समिति (वि.सं २०४६–२०७२) === जिल्ला विकास समिति जिल्ला स्तरमा निर्वाचित सदस्यहरू मिलेर बनेको थियो। यसले जिल्लास्तरीय विकास नीति निर्माण गर्ने जिम्मेवारी पाएको थियो। पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्यपछि वि.सं २०४७ मा यसको स्थापना भएको थियो। {{Gallery|width=170|height=190 |title=नेपालका ऐतिहासिक जिल्लाहरूको नक्सा |1942 Geographical Map Nepal by Ganesh Bahadur KC.jpg|नेपालका जिल्लाहरू (वि.सं १९९८) |नेपालका जिल्लाहरू (वि.सं २००८).png|नेपालका जिल्लाहरू (वि.सं २००७) |Districts of Nepal 2015.svg|नेपालका जिल्लाहरू (वि.सं २०७२) |Districts of Nepal 2020 (blank).png|नेपालका जिल्लाहरू (वि.सं २०७७) }} == नयाँ प्रशासन अन्तर्गतका जिल्लाहरू == २०७२ असोज ३ गते देखि नेपाल [[नेपालका प्रदेशहरू|७ वटा प्रदेश]]मा विभाजित छ। नयाँ संविधानको अनुसूची ४ ले विद्यमान जिल्लाहरूलाई एकसाथ मिलाएर तिनीहरूलाई परिभाषित गरेको छ। दुई जिल्ला [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]] र [[नवलपरासी जिल्ला|नवलपरासी]]लाई दुई भागमा विभाजन गरी दुई फरक प्रदेशमा विभाजन गरिएको छ। <ref>{{Cite web |url=http://www.myrepublica.com/news/25145/|title= There will be 77 districts in the country: Minister Thapa |date=६ August २०१७|publisher=myrepublica.com |access-date=१३ सेम्टेम्बर २०१७}}</ref> पुरानो जिल्ला विकास समितिलाई [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिल्ला समन्वय समिति]]मा बदलिएको छ। {| class="wikitable sortable |+ |- style="background:#98fb98;" !क्रम ! प्रदेशहरू ! राजधानी ! जिल्लाहरू ! क्षेत्रफल<br />(किमी^२) ! जनसङ्ख्या<br />([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं २०७८]]) [https://censusnepal.cbs.gov.np/results/population केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग] ! जनघनत्व<br />(मानिस/किमी^२) ! मुख्य भाषाहरू |- ! ! [[नेपाल]] ! [[काठमाडौँ]] ! ७७ ! १४७,१८१&nbsp;किमी^२ ! २९,१६४,५७८ ! १९८.१५ ! [[नेपाली भाषा|नेपाली]] |- |१ | |[[कोशी प्रदेश]] ||[[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]] || १४ || २५,९०५&nbsp;किमी^२ || ४,९६१,४१२ ||१९१.५२ | [[नेपाली भाषा|नेपाली]]/[[राई भाषा|राई]]/[[मैथिली भाषा|मैथिली]]/[[लिम्बू भाषा|लिम्बू]] |- |२ | |[[मधेश प्रदेश]] || [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]] || ८ || ९,६६१&nbsp;किमी^२ || ६,११४,६०० || ६३२.९२ || [[नेपाली भाषा|नेपाली]]/[[मैथिली भाषा|मैथिली]]/[[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] |- |३ | |[[बागमती प्रदेश]]|| [[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]] || १३ || २०,३००&nbsp;किमी^२ || ६,११६,८६६ || ३०१.३२ || [[नेपाली भाषा|नेपाली]]/[[तामाङ भाषा|तामाङ]]/[[नेवारी भाषा]] |- |४ | |[[गण्डकी प्रदेश]]|| [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]] || ११ || २१,७९३&nbsp;किमी^२ || २,४६६,४२७ || ११३.१८ || [[नेपाली भाषा|नेपाली]]/[[गुरुङ भाषा|गुरुङ]]/[[मगर भाषा|मगर]] |- |५ | |[[लुम्बिनी प्रदेश]]|| [[देउखुरी]] || १२ || १९,२७१&nbsp;किमी^२ || ५,१२२,०७८ || २६५.७९ || [[नेपाली भाषा|नेपाली]]/[[थारू भाषा|थारू]]/[[अवधी भाषा|अवधि]] |- |६ | |[[कर्णाली प्रदेश]]|| [[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]] || १० ||३०,७१२&nbsp;किमी^२ || १,६८८,४१२ || ५४.९७ || [[नेपाली भाषा|नेपाली]]/[[मगर भाषा|मगर]]/[[तामाङ भाषा|तामाङ]] |- |७ | |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]|| [[गोदावरी नगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]]|| ९ || १९,५३९&nbsp;किमी^२ || २,६९४,७८३ || १३७.९२ || [[नेपाली भाषा|नेपाली]]/[[डोटेली भाषा|डोटेली]]/[[थारू भाषा|थारू]] |} == प्रदेश अनुसार जिल्लाहरूको सूची == === कोशी प्रदेश=== {{Koshi Pradesh districts labelled map}} {| class="wikitable sortable |+ कोशी प्रदेशका जिल्लाहरू !क्रम ! नाम ! सदरमुकाम ! क्षेत्रफल (किमी^२) ! जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)<ref name="cbs">{{Cite web |title=Population of Each Districts in Nepal |date=९ अगस्ट २०२३ |url=https://topnepali.com/population-of-nepal-district-and-province |access-date=2024-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031060912/https://topnepali.com/population-of-nepal-district-and-province |archive-date=2023-10-31 }}</ref> ! आधिकारिक वेबसाइट |- |१ | [[भोजपुर जिल्ला (नेपाल)|भोजपुर जिल्ला]] | [[भोजपुर नगरपालिका|भोजपुर]] | १,५०७ | १५७,९२३ | [http://www.ddcbhojpur.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190918094712/http://ddcbhojpur.gov.np/ |date=2019-09-18 }} |- |२ |[[धनकुटा जिल्ला]] || [[धनकुटा नगरपालिका|धनकुटा]] || ८९१|| १५०,५९९ | [http://www.ddcdhankuta.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925162853/http://ddcdhankuta.gov.np/ |date=2020-09-25 }} |- |३ |[[इलाम जिल्ला]] || [[इलाम नगरपालिका|इलाम]] || १,७०३ || २७९,५३४ ||[http://www.ddcilam.gov.np]{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |४ |[[झापा जिल्ला]] || [[चन्द्रगढी]]|| १,६०६ || ९९८,०५४ ||[http://www.ddcjhapa.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130110423/http://ddcjhapa.gov.np/ |date=2018-01-30 }} |- |५ |[[खोटाङ जिल्ला]] || [[दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिका|दिक्तेल]] || १,५९१ || १७५,२९८ ||[http://www.ddckhotang.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190922212136/http://ddckhotang.gov.np/ |date=2019-09-22 }} |- |६ |[[मोरङ जिल्ला]] || [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]] || १,८५५ || '''१,१४८,१५६'''||[http://www.ddcmorang.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918064452/http://ddcmorang.gov.np/ |date=2020-09-18 }} |- |७ |[[ओखलढुङ्गा जिल्ला]] || [[ओखलढुङ्गा, ओखलढुङ्गा|ओखलढुङ्गा]]|| १,०७४ || १३९,५५२ ||[http://www.ddcokhaldhunga.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181018152559/http://www.ddcokhaldhunga.gov.np/ |date=2018-10-18 }} |- |८ |[[पाँचथर जिल्ला]] || [[फिदिम नगरपालिका|फिदिम]] || १,२४१ || १७२,४०० ||[http://www.ddcpanchthar.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180131165127/http://www.ddcpanchthar.gov.np/ |date=2018-01-31 }} |- |९ |[[सङ्खुवासभा जिल्ला]] || [[खाँदबारी नगरपालिका|खाँदबारी]] || ३,४८० || १५८,०४१ ||[http://www.ddcsankhuwasabha.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530025844/http://ddcsankhuwasabha.gov.np/ |date=2015-05-30 }} |- |१० |[[सोलुखुम्बु जिल्ला]] || [[सल्लेरी, सोलुखुम्बु|सल्लेरी]]|| ३,३१२ || १०४,८५१ ||[http://www.ddcsolukhumbu.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190909174505/http://ddcsolukhumbu.gov.np/ |date=2019-09-09 }} |- |११ |[[सुनसरी जिल्ला]] || [[इनरुवा नगरपालिका|इनरुवा]] || १,२५७ || ९२६,९६२ ||[http://www.ddcsunsari.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921085231/http://ddcsunsari.gov.np/ |date=2019-09-21 }} |- |१२ |[[ताप्लेजुङ जिल्ला]] || [[फुङलिङ नगरपालिका|फुङलिङ]] || ३,६४६ || १२०,५९० ||[http://www.ddctaplejung.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190918065504/http://ddctaplejung.gov.np/ |date=2019-09-18 }} |- |१३ |[[तेह्रथुम जिल्ला]] || [[म्याङलुङ नगरपालिका|म्याङलुङ]] || ६७९ || '''८८,७३१'''||[http://www.ddctehrathum.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130095926/http://ddctehrathum.gov.np/ |date=2018-01-30 }} |- |१४ |[[उदयपुर जिल्ला]] || [[गाईघाट]]|| २,०६३ || ३४०,७२१ ||[http://www.ddcudayapur.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130074236/http://www.ddcudayapur.gov.np/ |date=2018-01-30 }} |- ! ![[कोशी प्रदेश]] ![[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]] !२५,९०५&nbsp;किमी^२ !४,९६१,४१२ ![https://web.archive.org/web/20241007093316/https://www.p1.gov.np/] |} === मधेश प्रदेश === {{Madhesh Province districts labelled map}} {| class="wikitable sortable |+ मधेश प्रदेशका जिल्लाहरू |- style="text-align:center;" !क्रम ! जिल्लाहरू ! सदरमुकाम ! क्षेत्रफल (किमी^२) ! जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)<ref name="cbs" /> ! आधिकारिक वेबसाइट |- |१ | [[पर्सा जिल्ला]] | [[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगन्ज]] | align=right | १,३५३ | align=right | ६५४,४७१ | [http://www.ddcparsa.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180208211700/http://www.ddcparsa.gov.np/ |date=2018-02-08 }} |- |२ | [[बारा जिल्ला]] | [[कलैया उपमहानगरपालिका|कलैया]] | align=right | १,१९० | align=right | ७६३,१३७ | [http://www.ddcbara.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922014615/http://ddcbara.gov.np/ |date=2020-09-22 }} |- |३ | [[रौतहट जिल्ला]] | [[गौर नगरपालिका|गौर]] | align=right | १,१२६ | align=right | ८१३,५७३ | [http://www.ddcrautahat.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921180014/http://ddcrautahat.gov.np/ |date=2020-09-21 }} |- |४ | [[सर्लाही जिल्ला]] | [[मलंगवा नगरपालिका|मलङ्गवा]] | align=right | १,२५९ | align=right | ८६२,४७० | [http://www.ddcsarlahi.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180607113914/http://www.ddcsarlahi.gov.np/ |date=2018-06-07 }} |- |५ | [[धनुषा जिल्ला]] | [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]] | align=right | १,१८० | align=right | ८६७,७४७ | [http://www.ddcdhanusha.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |६ | [[सिराहा जिल्ला]] | [[सिराहा नगरपालिका|सिराहा]] | align=right | १,१८८ | align=right | ७३९,९५३ | [https://web.archive.org/web/20200609030358/http://dccsiraha.gov.np//] |- |७ | [[महोत्तरी जिल्ला]] | [[जलेश्वर नगरपालिका|जलेश्वर]] | align=right | १,००२ | align=right | ७०६,९९४ | [http://www.ddcmahottari.gov.np]{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |८ | [[सप्तरी जिल्ला]] | [[राजविराज नगरपालिका|राजविराज]] | align=right | १,३६३ | align=right | ७०६,२५५ | [http://www.ddcsaptari.gov.np] |- ! ![[मधेश प्रदेश]] !'''[[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]''' !'''९,६६१&nbsp;किमी^२''' !'''६,११४,६००''' ![http://p2.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180428081745/http://p2.gov.np/ |date=2018-04-28 }} |} === बागमती प्रदेश === {{Bagmati Pradesh districts labelled map}} {| class="wikitable sortable |+बागमती प्रदेशका जिल्लाहरू |- style="text-align:center;" !क्रम ! जिल्लाहरू ! सदरमुकाम ! क्षेत्रफल (किमी^२) ! जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)<ref name="cbs" /> ! आधिकारिक वेबसाइट |- |१ | [[सिन्धुली जिल्ला]] | [[सिन्धुलीमाढी]] | align=right | २,४९१ | align=right | ३००,०२६ | [http://www.ddcsindhuli.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |२ | [[रामेछाप जिल्ला]] | [[मन्थली नगरपालिका|मन्थली]] | align=right | १,५४६ | align=right | १७०,३०२ | [http://www.ddcramechhap.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918201811/http://ddcramechhap.gov.np/ |date=2020-09-18 }} |- |३ | [[दोलखा जिल्ला]] | [[भीमेश्वर नगरपालिका|भीमेश्वर]] | align=right | २,१९१ | align=right | १७२,७६७ | [http://www.ddcdolakha.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |४ | [[भक्तपुर जिल्ला]] | [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]] | align=right | ११९ | align=right | ४३२,१३२ | [http://www.ddcbhaktapur.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416102720/http://ddcbhaktapur.gov.np/ |date=2016-04-16 }} |- |५ | [[धादिङ जिल्ला]] | [[धादिङवेशी]] | align=right | १,९२६ | align=right | ३२५,७१० | [http://www.ddcdhading.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804195727/http://ddcdhading.gov.np/ |date=2020-08-04 }} |- |६ | [[काठमाडौँ जिल्ला]] | [[काठमाडौँ]] | align=right | ३९५ | align=right | २,०४१,५८७ | [http://www.ddcktm.gov.np] |- |७ | [[काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला|काभ्रेपलान्चोक जिल्ला]] | [[धुलिखेल नगरपालिका|धुलिखेल]] | align=right | १,३९६ | align=right | ३६४,०३९ | [http://www.ddckavre.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810221028/http://ddckavre.gov.np/ |date=2020-08-10 }} |- |८ | [[ललितपुर जिल्ला]] | [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] | align=right | ३८५ | align=right | ५५१,६६७ | [http://www.ddclalitpur.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804061758/http://ddclalitpur.gov.np/ |date=2020-08-04 }} |- |९ | [[नुवाकोट जिल्ला]] | [[विदुर नगरपालिका|विदुर]] | align=right | १,१२१ | align=right | २६३,३९१ | [http://www.ddcnuwakot.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190926074101/http://ddcnuwakot.gov.np/ |date=2019-09-26 }} |- |१० | [[रसुवा जिल्ला]] | [[धुन्चे]] | align=right | १,५४४ | align=right | ४६,६८९ | [http://www.ddcrasuwa.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922194956/http://ddcrasuwa.gov.np/ |date=2020-09-22 }} |- |११ | [[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला]] | [[चौतारा साँगाचोकगढी नगरपालिका|चौतारा]] | align=right | २,५४२ | align=right | २६२,६२४ | [http://www.ddcsindhupalchowk.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919034752/http://ddcsindhupalchowk.gov.np/ |date=2020-09-19 }} |- |१२ | [[चितवन जिल्ला]] | [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]] | align=right | २,२१८ | align=right | ७१९,८५९ | [http://www.ddcchitwan.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404025227/http://www.ddcchitwan.gov.np/ |date=2015-04-04 }} |- |१३ | [[मकवानपुर जिल्ला]] | [[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]] | align=right | २,४२६ | align=right | ४६६,०७३ | [http://www.ddcmakwanpur.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814204352/http://ddcmakwanpur.gov.np/ |date=2020-08-14 }} |- ! ![[बागमती प्रदेश]] !'''[[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]''' !'''२०,३००&nbsp;किमी^२''' !'''६,११६,८६६''' ! [http://p3.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241105052423/http://p3.gov.np/ |date=2024-11-05 }} |} === गण्डकी प्रदेश=== {{Gandaki Pradesh districts labelled map}} {| class="wikitable sortable |+गण्डकी प्रदेशका जिल्लाहरू |- style="text-align:center;" !क्रम ! जिल्लाहरू ! सदरमुकाम ! क्षेत्रफल (किमी^२) ! जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)<ref name="cbs" /> ! आधिकारिक वेबसाइट |- |१ | [[बागलुङ जिल्ला]] | [[बागलुङ नगरपालिका|बागलुङ]] | align=right | १,७८४ | align=right | २४९,२११ | [http://www.ddcbaglung.gov.np] |- |२ | [[गोरखा जिल्ला]] | [[गोरखा नगरपालिका|गोरखा]] | align=right | ३,६११ | align=right | २५१,१२७ | [http://www.ddcgorkha.gov.np]{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |३ | [[कास्की जिल्ला]] | [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]] | align=right | २,११७ | align=right | ६११,१५१ | [http://www.ddckaski.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |४ | [[लमजुङ जिल्ला]] | [[बेसीसहर नगरपालिका|बेसीसहर]] | align=right | १,६९२ | align=right | १५५,८५२ | [http://www.ddclamjung.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811082802/http://ddclamjung.gov.np/ |date=2020-08-11 }} |- |५ | [[मनाङ जिल्ला]] | [[चामे]] | align=right | २,२४६ | align=right | ५,६५८ | [http://www.ddcmanang.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814220710/http://ddcmanang.gov.np/ |date=2020-08-14 }} |- |६ | [[मुस्ताङ जिल्ला]] | [[जोमसोम]] | align=right | ३,५७३ | align=right | १४,४५२ | [http://www.ddcmustang.gov.np] |- |७ | [[म्याग्दी जिल्ला]] | [[बेनी नगरपालिका|बेनी]] | align=right | २,२९७ | align=right | ११७,१३३ | [http://www.ddcmyagdi.gov.np]{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |८ | [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला]] | [[कावासोती नगरपालिका|कावासोती]] | align=right | १,३७१ | align=right | ३७८,१७९ | [https://dccnawalparasieast.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241101215359/https://dccnawalparasieast.gov.np/ |date=2024-11-01 }} |- |९ | [[पर्वत जिल्ला]] | [[कुश्मा नगरपालिका|कुश्मा]] | align=right | ४९४ | align=right | १३१,८८७ | [http://www.ddcparbat.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920103115/http://ddcparbat.gov.np/ |date=2020-09-20 }} |- |१० | [[स्याङ्जा जिल्ला]] | [[पुतलीबजार नगरपालिका|पुतलीबजार]] | align=right | १,१६४ | align=right | २५३,१२४ | [http://www.ddcsyangja.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404074107/http://ddcsyangja.gov.np/ |date=2019-04-04 }} |- |११ | [[तनहुँ जिल्ला]] | [[दमौली]] | align=right | १,५४६ | align=right | ३२१,१५३ | [http://www.ddctanahun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161126024652/http://ddctanahun.gov.np/ |date=2016-11-26 }} |- ! ! '''[[गण्डकी प्रदेश]]''' !'''[[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]''' !'''''२१,७९३'''&nbsp;किमी^२'' !'''२,४६६,४२७''' ! [http://gandaki.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241104171939/https://gandaki.gov.np/ |date=2024-11-04 }} |} === लुम्बिनी प्रदेश === {{Lumbini Province districts labelled map}} {| class="wikitable sortable |+लुम्बिनी प्रदेशका जिल्लाहरू |- style="text-align:center;" !क्रम ! जिल्ला ! सदरमुकाम ! क्षेत्रफल (किमी^२।) ! जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)<ref name="cbs" /> ! आधिकारिक वेबसाइट |- |१ | [[कपिलवस्तु जिल्ला]] | [[कपिलवस्तु नगरपालिका|तौलिहवा]] | align=right | १,७३८ | align=right | ६,८२,९६१ | [http://www.ddckapilvastu.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921151728/http://ddckapilvastu.gov.np/ |date=2020-09-21 }} |- |२ | [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला]] | [[परासी]] | align=right | ''७९२'' | align=right | ३,८६,८६८ | [http://www.dccnawalparasiwest.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241106163850/https://dccnawalparasiwest.gov.np/ |date=2024-11-06 }} |- |३ | [[रुपन्देही जिल्ला]] | [[सिद्धार्थनगर नगरपालिका|सिद्धार्थनगर]] | align=right | १,३६० | align=right | ११,२१,९५७ | [http://www.ddcrupandehi.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810060843/http://ddcrupandehi.gov.np/ |date=2020-08-10 }} |- |४ | [[अर्घाखाँची जिल्ला]] | [[सन्धिखर्क नगरपालिका|सन्धिखर्क]] | align=right | १,१९३ | align=right | १,७७,०८६ | [http://www.ddcarghakhanchi.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803031519/http://ddcarghakhanchi.gov.np/ |date=2017-08-03 }} |- |५ | [[गुल्मी जिल्ला]] | [[तम्घास]] | align=right | १,१४९ | align=right | २,४६,४९४ | [http://www.ddcgulmi.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811013239/http://ddcgulmi.gov.np/ |date=2020-08-11 }} |- |६ | [[पाल्पा जिल्ला]] | [[तानसेन नगरपालिका|तानसेन]] | align=right | १,३७३ | align=right | २,४५,०२७ | [http://www.ddcpalpa.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815045750/http://ddcpalpa.gov.np/ |date=2020-08-15 }} |- |७ | [[दाङ जिल्ला]] | [[घोराही उपमहानगरपालिका|घोराही]] | align=right | २,९५५ | align=right | ६,७४,९९३ | [http://www.ddcdang.gov.np]{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |८ | [[प्युठान जिल्ला]] | [[प्युठान नगरपालिका|प्युठान]] | align=right | १,३०९ | align=right | २,३२,०१९ | [http://www.ddcpyuthan.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919045851/http://ddcpyuthan.gov.np/ |date=2020-09-19 }} |- |९ | [[रोल्पा जिल्ला]] | [[लिवाङ, रोल्पा|लिवाङ]] | align=right | १,८७९ | align=right | २,२४,५०६ | [http://www.ddcrolpa.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920230302/http://ddcrolpa.gov.np/ |date=2020-09-20 }} |- |१० | [[पूर्वी रुकुम जिल्ला]] | [[रुकुमकोट]] | align=right | १,१६१ | align=right | ५६,७८६ | [http://www.ddcrukum.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201012142418/http://ddcrukum.gov.np/ |date=2020-10-12 }} |- |११ | [[बाँके जिल्ला]] | [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]] | align=right | २,३३७ | align=right | ६,०३,१९४ | [http://www.ddcbanke.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921022245/http://ddcbanke.gov.np/ |date=2020-09-21 }} |- |१२ | [[बर्दिया जिल्ला]] | [[गुलरिया नगरपालिका|गुलरिया]] | align=right | २,०२५ | align=right | ४,५९,९०० | [http://www.ddcbardiya.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022113101/http://ddcbardiya.gov.np/ |date=2016-10-22 }} |- ! ! '''[[लुम्बिनी प्रदेश]]''' !'''[[देउखुरी]]''' !'''१९,२७१&nbsp;किमी^२''' !'''५,१२२,०७८''' ! [https://dccdang.gov.np/]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} === कर्णाली प्रदेश === {{Karnali Pradesh districts labelled map}} {| class="wikitable sortable |+कर्णाली प्रदेशका जिल्लाहरू |- style="text-align:center;" !क्रम ! जिल्लाहरू ! सदरमुकाम ! क्षेत्रफल (किमी^२) ! जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)<ref name="cbs" /> ! आधिकारिक वेबसाइट |- |१ | [[पश्चिम रुकुम जिल्ला]] | [[मुसिकोट नगरपालिका, पश्चिम रुकुम|मुसिकोट]] | align=right | १,७१६ | align=right | १६६,७४० | [http://www.ddcrukum.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201012142418/http://ddcrukum.gov.np/ |date=2020-10-12 }} |- |२ | [[सल्यान जिल्ला]] | [[खलङ्गा, सल्यान|खलङ्गा]] | align=right | १,४६२ | align=right | २३८,५१५ | [http://www.ddcsalyan.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824074346/http://www.ddcsalyan.gov.np/ |date=2017-08-24 }} |- |३ | [[डोल्पा जिल्ला]] | [[दुनै]] | align=right | ७,८८९ | align=right | ४२,७७४ | [http://www.ddcdolpa.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810101025/http://ddcdolpa.gov.np/ |date=2020-08-10 }} |- |४ | [[हुम्ला जिल्ला]] | [[सिमीकोट|सिमिकोट]] | align=right | ५,६५५ | align=right | ५५,३९४ | [http://www.ddchumla.gov.np] |- |५ | [[जुम्ला जिल्ला]] | [[खलङ्गा, जुम्ला|खलङ्गा]] | align=right | २,५३१ | align=right | ११८,३४९ | [http://www.ddcjumla.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920000938/http://ddcjumla.gov.np/ |date=2020-09-20 }} |- |६ | [[कालिकोट जिल्ला]] | [[मान्म]] | align=right | १,७४१ | align=right | १४५,२९२ | [http://www.ddckalikot.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811074729/http://ddckalikot.gov.np/ |date=2020-08-11 }} |- |७ | [[मुगु जिल्ला]] | [[गमगढी]] | align=right | ३,५३५ | align=right | ६४,५४९ | [http://www.ddcmugu.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923113358/http://ddcmugu.gov.np/ |date=2020-09-23 }} |- |८ | [[सुर्खेत जिल्ला]] | [[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]] | align=right | २,४५१ | align=right | ४१५,१२६ | [http://www.ddcsurkhet.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924143807/http://ddcsurkhet.gov.np/ |date=2020-09-24 }} |- |९ | [[दैलेख जिल्ला]] | [[नारायण नगरपालिका|नारायण]] | align=right | १,५०२ | align=right | २५२,३१३ | [http://www.ddcdailekh.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |१० | [[जाजरकोट जिल्ला]] | [[खलङ्गा, जाजरकोट|खलङ्गा]] | align=right | २,२३० | align=right | १८९,३६० | [http://www.ddcjajarkot.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922141119/http://ddcjajarkot.gov.np/ |date=2020-09-22 }} |- ! ! '''[[कर्णाली प्रदेश]]''' !'''[[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]]''' !'''३०,७१२&nbsp;किमी^२''' !'''१,६८८,४१२''' ! [http://karnali.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241007110151/http://www.karnali.gov.np/ |date=2024-10-07 }} |} === सुदूरपश्चिम प्रदेश === {{Sudurpashchim Province districts labelled map}} {| class="wikitable sortable |+सुदूरपश्चिम प्रदेशका जिल्लाहरू |- style="text-align:center;" !क्रम ! जिल्ला ! सदरमुकाम ! क्षेत्रफल (किमी^२) ! जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)<ref name="cbs" /> ! आधिकारिक वेबसाइट |- |१ | [[कैलाली जिल्ला]] | [[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]] | align=right | ३,२३५ | align=right | ९०४,६६६ | [http://www.ddckailali.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200305144742/http://ddckailali.gov.np/ |date=2020-03-05 }} |- |२ | [[अछाम जिल्ला]] | [[मङ्गलसेन नगरपालिका|मङ्गलसेन]] | align=right | १,६८० | align=right | २२८,८५२ | [http://www.ddcachham.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516192014/http://ddcachham.gov.np/ |date=2014-05-16 }} |- |३ | [[डोटी जिल्ला]] | [[दिपायल सिलगढी नगरपालिका|दिपायल सिलगढी]] | align=right | २,०२५ | align=right | २०४,८३१ | [http://www.ddcdoti.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |४ | [[बझाङ जिल्ला]] | [[चैनपुर, बझाङ|चैनपुर]] | align=right | ३,४२२ | align=right | १८९,०८५ | [http://www.ddcbajhang.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811022444/http://ddcbajhang.gov.np/ |date=2020-08-11 }} |- |५ | [[बाजुरा जिल्ला]] | [[मार्तडी]] | align=right | २,१८८ | align=right | १३८,५२३ | [http://www.ddcbajura.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918110538/http://ddcbajura.gov.np/ |date=2020-09-18 }} |- |६ | [[कञ्चनपुर जिल्ला]] | [[भीमदत्त नगरपालिका|भीमदत्त]] | align=right | १,६१० | align=right | ५१३,७५७ | [http://www.ddckanchanpur.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925012630/http://ddckanchanpur.gov.np/ |date=2020-09-25 }} |- |७ | [[डडेल्धुरा जिल्ला|डडेलधुरा जिल्ला]] | [[अमरगढी नगरपालिका|अमरगढी]] | align=right | १,५३८ | align=right | १३९,६०२ | [http://www.ddcdadeldhura.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |८ | [[बैतडी जिल्ला]] | [[दशरथचन्द नगरपालिका|दशरथचन्द]] | align=right | १,५१९ | align=right | २४२,१५७ |[http://ddcbaitadi.gov.np/en] |- |९ |[[दार्चुला जिल्ला]] |[[खलङ्गा, दार्चुला|खलङ्गा]] | align=right | २,३२२ | align=right | १३३,३१० |[http://www.ddcdarchula.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921133719/http://ddcdarchula.gov.np/ |date=2020-09-21 }} |- ! !'''[[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]''' !'''[[गोदावरी नगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]]''' !'''१९,५३९&nbsp;किमी^२''' !'''५१५,०६९''' ![http://p7.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240723060141/https://p7.gov.np/ |date=2024-07-23 }} |} == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[नेपालका प्रदेशहरू]] * [[नेपालका विकास क्षेत्रहरू]] (साविकको) * [[नेपालका अञ्चलहरू]] (साविकको) * [[नेपालका गाउँ विकास समितिहरूको सूची]] (साविकको) * [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिल्ला समन्वय समिति]] * [[नेपालका नगर प्रमुखहरूको सूची]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category}} * [https://www.nelomasi.com.np/2021/06/list-of-provinces-and-districts-in-nepal.html नेपालका प्रदेश तथा जिल्लाहरूको सूची] {{नेपालका जिल्लाहरू}} [[श्रेणी:नेपालको प्रशासनिक विभाजन]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू| ]] pqfrc849heye33encmg4zxyh5ahqoqd 0 4551 1393889 1393484 2026-11-04T04:09:45Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393889 wikitext text/x-wiki {{सङ्क्षिप्त विवरण|नेपालका पूर्व प्रधानमन्त्री}} {{Infobox officeholder |name = |native_name = | image = Man Mohan Adhikari.png | caption = मनमोहन अधिकारी | birth_date = १९७७ जेठ २८ <ref>{{cite news|title=को हुन् स्व.मनमोहन अधिकारी ? सन्दर्भ : १७औँ मनमोहन अधिकारी स्मृति दिवस|url=http://archive.nepalpati.com/news/25740/manmohan|access-date=8 August 2017|work=नेपालपाटी|date=24 April 2016|language=ne|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808153812/http://archive.nepalpati.com/news/25740/manmohan|archive-date=8 August 2017|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808153812/http://archive.nepalpati.com/news/25740/manmohan |date=8 August 2017 }}</ref> | birth_place = लाजिम्पाट, [[काठमाडौँ]] | death_date = {{मृत्यु मिति र उमेर|1999|4|26|1920|6|9|df=y}} | death_place=काठमाडौँ, नेपाल | party = [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]] |office1 = [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपाल]]को ३१औँ प्रधानमन्त्री |term_start1 = २०५१ मङ्सिर १४ |term_end1 = २०५२ भदौ २७ | monarch1 = [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]] |predecessor1 = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] |successor1 = [[शेरबहादुर देउवा]] |relatives = {{plainlist| * [[भरतमोहन अधिकारी]] (भाइ) }} }} '''मनमोहन अधिकारी''' (१९७७ जेठ २८ - २०५६ वैशाख १३) [[नेपाल]]का पूर्व [[प्रधानमन्त्री]], प्रजातान्त्रिक योद्धा तथा राजनीतिज्ञ थिए। उनी [[दक्षिण एसिया]]कै इतिहासमा पहिलो निर्वाचित कम्युनिस्ट प्रधानमन्त्री थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दक्षिण एसियाकै पहिलो कम्युनिस्ट प्रधानमन्त्री मनमोहन|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2018/04/674868|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१९ डिसेम्बर २०२१}}</ref> उनी नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक सदस्य थिए। [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|वि.सं. २०४६ को जनआन्दोलन]] ताका [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|नेकपा मार्क्सवादी]]का अध्यक्ष रहेका अधिकारी २०४७ मा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा माले]]सँग पार्टी एकीकरण भएपछि [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]को समेत संस्थापक अध्यक्ष बन्न पुगेका थिए। काठमाडौँको [[लाजिम्पाट]]मा जन्मेका अधिकारीले आफ्नो बाल्यकाल [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]]मा बिताएका थिए। उनलाई वि.सं १९९४ मा [[बनारस|वाराणसी]] अध्ययन गर्नको लागि पठाइएको थियो। उनको बिएस्सीको अध्ययन सकिन लागेका बेला १९९८ मा, मनमोहन [[भारत छोड आन्दोलन]] आन्दोलनमा सहभागी भएका थिए।<ref>{{cite news|title= Man Mohan Adhikari|url=https://www.theguardian.com/news/1999/may/04/guardianobituaries.suzannegoldenberg|access-date=13 December 2017|newspaper= The Guardian|last=Goldenberg|first=Suzanne|date=4 May 1999}}</ref> उनलाई ब्रिटिस सरकारले गिरफ्तार गरेको थियो र अन्य नेताहरूसँगै कारागार चलान भएका थिए। यहाँबाट उनको अध्ययन पनि पुरा हुन पाएन। भारत बसाईमा नै मनमोहन कम्युनिस्ट आन्दोलनमा लागेका थिए। उनी [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]]मा शामिल थिए। भारतबाट [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]] फर्केपछि उनी त्यहाँ एक कारखानामा काम गर्न थाले र ट्रेड युनियनको नेता बनेका थिए। २००४ मा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]]को स्थापना गर्नेमध्ये उनी पनि एक थिए। [[बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्ध]]को क्रममा पनि उनी पक्राऊ परेका थिए।<ref>Parajulee, Ramjee P.. ''The Democratic Transition in Nepal''. Rowman & Littlefield, 2000. p. 57</ref> == प्रधानमन्त्री == [[आम निर्वाचन २०५१|२०५१ को मध्यावधि निर्वाचन]]मा कुनै पार्टीको स्पष्ट बहुमत नआएपछि २०५१ मङ्सिर १४ मा सबैभन्दा ठुलो दल [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]को तर्फबाट उनी [[अल्पमतको सरकार|अल्पमतको सरकार]]को‎ प्रधानमन्त्री बनेका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17248 |title=२०५१ मङ्सिर १४ को राजपत्र |access-date=2021-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922104318/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17248 |archive-date=2021-09-22}}</ref> === मन्त्रिपरिषद् === {| class="wikitable" |+ !मन्त्री !हैसियत !कार्य विभाजन |- |[[मनमोहन अधिकारी]] |प्रधानमन्त्री |राजदरबार सम्बन्धी |- |[[माधवकुमार नेपाल]] |उप प्रधानमन्त्री |रक्षा र परराष्ट्र |- |[[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]] |मन्त्री |गृह |- |[[चन्द्रप्रकाश मैनाली]] |मन्त्री |स्थानीय बिकास र आपूर्ति |- |[[भरतमोहन अधिकारी]] |मन्त्री |अर्थ |- |[[राधाकृष्ण मैनाली|राधाकृष्ण मैनाली]] |मन्त्री |कृषि र् भूमी सुधार तथा व्यवस्था |- |[[मोदनाथ प्रश्रित]] |मन्त्री |शिक्षा, सस्क्रिती तथा समाज कल्याण |- |[[प्रदीप नेपाल]] |मन्त्री |सूचना तथा सञ्चार |- |[[पद्मरत्न तुलाधर|पद्मारत्न तुलाधर]] |मन्त्री |श्रम र स्वास्थ्य |- |[[अशोककुमार राई]] |राज्यमन्त्री |निर्माण तथा यातायात |- |[[शलिममियाँ अन्सारी]] |राज्यमन्त्री |वन तथा भू-संरक्षण |- |[[प्रेमसिंह धामी]] |राज्यमन्त्री |आवास तथा भौतिक योजना |- |[[सुवासचन्द्र नेम्वाङ]] |राज्यमन्त्री |कानून, न्याय तथा संसदीय व्य्वस्था र सामान्य प्रशासन |- |[[भीमबहादुर रावल]] |राज्यमन्त्री |वाणिज्य र पर्यटन तथा नागरिक उड्ड्यन |- |[[हरिप्रसाद पाण्डे]] |राज्यमन्त्री |उद्योग र जलस्रोत |} नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ अनुसार, अल्पमतको सरकारलाई नौ महिनासम्म [[अविश्वास प्रस्ताव]] ल्याउन नमिल्ने व्यवस्था रहेको थियो।<ref name=नौ>{{वेब स्रोत|लेखक=किशोर दाहाल|शीर्षक=मनमोहन स्मृति दिवस : सम्झनामा ९ महिने सरकार|युआरएल=https://nepallive.com/story/64891|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल लाइभ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१९ डिसेम्बर २०२१}}</ref> नौ महिना पछि प्रधानमन्त्री अधिकारीका विरुद्ध संसदमा [[अविश्वास प्रस्ताव|अविश्वासको प्रस्ताव]] दर्ता भएको थियो। उनको सरकार बनेको ९ महिनापछि अन्य पार्टीले समर्थन नदिएका कारण ढल्यो जुन नेपालको इतिहासमा ‘’’९ महिने सरकार’’’को रूपमा चिनिन्छ।<ref name=नौ/> २०५२ जेठ ३० मा प्रधानमन्त्री अधिकारीले [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]] समक्ष २०५२ मङ्सिर ७ मा प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन मिति तोकेर संसद विघटनको प्रस्ताव गरेका थिए। अघिकारीले सरकारलाई काम गर्न नदिइएकाले सार्वभौम सत्ता सम्पन्न जनतामा जानुपर्ने राजनैतिक आवश्यकता रहेको तर्क दिएका थिए। प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा संसद विघटन भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17372 |title=२०५२ जेठ ३० को राजपत्र |access-date=2021-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922120654/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17372 |archive-date=2021-09-22}}</ref> यो कदम विरुद्ध सर्वोच्च अदालतमा मुद्धा परेको थियो। २०५२/ भदौ /१२ मा [[नेपालको सर्वोच्च अदालत|अदालत]]ले सरकारको निर्णय उल्ट्याइएको थियो।<ref>[http://supremecourt.gov.np/nkp/full_detail/8880 निर्णय नं. ०२ - उत्प्रेषणयुक्त परमादेश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201220150147/http://supremecourt.gov.np/nkp/full_detail/8880 |date=2020-12-20 }}</ref> त्यसपछि २०५२/ भदौ /२५ मा उनले राजीनामा दिएका थिए।<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17405 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210922121528/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17405 |date=2021-09-22 }} <nowiki>२०५२ भदौ २५ को राजपत्र]</nowiki>]</ref> वि.सं २०५१ सालमा “आफ्नो गाउँ आफै बनाऔँ ” कार्यक्रम, महिला र पुरुषको नाममा संयुक्त रजिष्ट्रेशन पास र गाउँगाउँमा सहकारी जस्ता कार्यक्रम उनको कार्यकालमा ल्याइएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=यसरी सुरु भयो, ‘बृद्धभत्ता’ र ‘आफ्नो गाउँ, आफै बनाऔं’ कार्यक्रम|युआरएल=https://shilapatra.com/detail/1637|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=शिलापत्र|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१९ डिसेम्बर २०२१}}</ref> उनको सरकारले जेठ नागरिकलाई आ. व. २०५२।५३ देखि सुरु भएको ७५ वर्ष माथिका ज्येष्ठ नागरिकलाई मासिक १०० रुपैया वृद्ध भत्ता दिन सुरुवात गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतमोहन अधिकारीले १०० रुपैयाँबाट वृद्ध भत्ता सुरु गरेका थिए|युआरएल=https://www.hamropatro.com/news/details/5654259713048576?ns=|कार्य=|प्रकाशक=[[हाम्रो पात्रो]]|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१९ डिसेम्बर २०२१}}</ref> ==मृत्यु == [[आम निर्वाचन २०५६|२०५६ मा चुनाव]] प्रचार प्रसार गर्ने क्रममा गोठाटारमा अधिकारी बेहोस भए र उनको मृत्यु भयो। उनको मृत्यु पछि, [[माधवकुमार नेपाल]] उनको पार्टीको नेताको रूपमा आए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}} [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:विराटनगरका मानिसहरू]] [[श्रेणी:सन् १९९९ मा मृत्यु]] [[श्रेणी:नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)का राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:काठमाडौँका राजनीतिज्ञहरू]] ldtzuk5ez7xjmz6sc08y9y8p8kbuopq 0 5225 1393961 1298589 2026-11-04T10:16:29Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393961 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency | agency_name = लोक सेवा आयोग | type = | nativename = दरखास्त परिषद् | nativename_a = | nativename_r = | logo = | logo_width = 100px | image = | image_size = | image_caption = | logo_caption = | seal = | seal_width = | seal_caption = | picture = | picture_width = | picture_caption = | formed = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} OR {{Start date and age|YYYY|MM|DD}} --> | preceding1 = | preceding2 = <!-- (etc.) --> | dissolved = | superseding = | jurisdiction = | headquarters = अनामनगर, [[काठमाडौँ]] | coordinates = <!--{{coord|LATITUDE|LONGITUDE|type:landmark_region:US|display=inline,title}}--> | motto = | employees = १६००{{citation needed|date=June 2018}} | budget = | minister1_name = | minister1_pfo = | minister2_name = | minister2_pfo = <!-- (etc.) --> | deputyminister1_name = | deputyminister1_pfo = | deputyminister2_name = | deputyminister2_pfo = <!-- (etc.) --> | chief1_name = माधव प्रसाद रेग्मी | chief1_position = अध्यक्ष | chief2_name = | chief2_position = <!-- (etc.) --> | agency_type = | parent_department = [[प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय]] | parent_agency = | child1_agency = | child2_agency = <!-- (etc.) --> | keydocument1 = <!-- (etc.) --> | website = [http://www.psc.gov.np/ Official Web site] | footnotes = | map = | map_width = | map_caption = }}{{ढाँचा:नेपालको संविधान २०७२}} वि.सं. २००७ सालमा देशमा प्रजातन्त्रको स्थापना सँगै निजामती कर्मचारीको नियुक्ति छुट्टै र स्वतन्त्र निकायबाट गर्ने उद्देश्यले वि.सं. २००८ साल असार १ - (तदनुसार १५ जुन १९५१ इ.स‌‌.) गते लोक सेवा आयोगको स्थापना भएको हो। यस आयोगले निजामती सेवाका पदमा उपयुक्त उम्मेदवार छनौट गर्ने कार्य गर्दछ। [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७|नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७]] ले पनि लोक सेवा आयोगलाई एक स्वतन्त्र संवैधानिक निकायको रूपमा स्विकारेको छ। सोही संविधानको धारा १०१ ले आयोगका एक अध्यक्ष र आवश्यकता अनुसार अन्य सदस्यहरू रहने गरी लोक सेवा आयोगको गठन हुने व्यवस्था गरेको छ। आयोगका अध्यक्ष र सदस्यहरू ६ वर्षका लागि नियुक्ति गरिने व्यवस्था संविधानमा नै व्यवस्था गरिएको छ। आयागे का अध्यक्ष तथा सदस्यहरूलाई [[नेपालको सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]]को [[न्यायाधीश]] सरह समान आधारमा र समान तरिकाले आफ्नो पदबाट हटाउन सकिन्छ। ==इतिहास== [[नेपाल सरकारको वैधानिक कानुन २००४|नेपाल सरकारको वैधानिक कानुन, २००४]] मा सरकारी नोकरीका लागि उम्मेदवारहरूको दरखास्त आएमा योग्यता वा ल्याकत जाँचबुझ गरी सरकारमा सिफारिस गर्न दरखास्त परिषद्को व्यवस्था भएको देखिए तापनि वि.सं. २००८ सालमा भएको प्रजातान्त्रिक व्यवस्थाको सुरूवात पछि लोक सेवा आयोगको खाँचो महसुस भयो। यसै क्रममा नेपालको अन्तरिम शासन विधान, २००७को धारा ३७मा व्यवस्था भए अनुसार वि.सं. २००८ असार १ गते नेपाल पब्लिक सर्भिस कमिसनको नामबाट विधिवत् रूपमा लोक सेवा आयोगको स्थापना भएको हो। ==काम, कर्तव्य र अधिकार== नेपालको संविधान, २०७२ बमोजिम लोकसेवा आयोगको काम, कर्तव्य र अधिकार निम्न बमोजिम छन् : #निजामति सेवाको पदहरूमा नियुक्तिको लागि उपयुक्त उम्मेदवार छनौट गर्न परीक्षाहरू सञ्चालन गर्ने। #देहायका विषयमा नेपाल सरकारले लोक सेवा आयोगको परामर्श लिनुपर्ने व्यवस्था संविधानमा गरिएको छ। ##निजामति सेवाको शर्त सम्बन्धी कानुनको विषयमा, ##निजामति सेवा पदमा नियुक्ति, बढुवा र विभागीय कारवाही गर्दा अपनाउनपु र्ने सिद्धान्तको विषयमा, ##निजामति पदमा ६ महिनाभन्दा बढी समयका लागि नियुक्ति गर्दा उम्मेदवारको उपयुक्तताको विषयमा। ##कुनै एक प्रकारको निजामति सेवाको पदबाट अर्को प्रकारको निजामति सेवाको पदमा वा अन्य सरकारी सेवाबाट निजामति सेवामा सरुवा वा बढुवा गर्दा उम्मेदवारको उपयुक्तताको विषयमा, ##आयोगको परामर्श लिनु नपर्ने अवस्थाको पदमा बहाल रहेका कर्मचारीलाई आयोगको परामशर् लिनपुर्नं अवस्थाको पदमा स्थायी सरुवा वा बढुवा गनर्ने विषयमा। ##कुनै पनि निजामति कर्मचारीलाई दिइने विभागीय सजायको विषयमा #कुनै एक प्रकारको निजामति सेवाको पदबाट अर्को प्रकारको निजामति सेवाको पदमा वा अन्य सरकारी सेवाबाट निजामति सेवामा सरुवा वा बढुवा गर्दा उम्मेदवारको उपयुक्तताको विषयमा, #आयोगको परामर्श लिनु नपर्ने अवस्थाको पदमा बहाल रहेका कर्मचारीलाई आयोगको परामशर् लिनपुर्ने अवस्थाको पदमा स्थायी सरुवा वा बढुवा गर्ने विषयमा। #कुनै पनि निजामति कर्मचारीलाई दिइने विभागीय सजायको विषयमा। #आयोगको अन्य काम, कर्तव्य र कार्यविधि संविधानको अधिनमा रही कानुनद्वारा निर्धारण भएबमोजिम हुनेछ। #प्रत्येक वर्ष लोक सेवा आयोगले आफुले गरेको कामको वार्षिक प्रतिवेदन संसद समक्ष चढाउने छ। == छनौटको प्रक्रिया == लोक सेवा आयोग कार्यविधि ऐन, २०६६ अनुसार आयोगले देहायको कुनै एक वा एकभन्दा बढी तरिकाद्बारा उपयुक्त उम्मेदवार छनौट गर्नेछ :- * क) खुला प्रतियोगितात्मक लिखित परीक्षा, * ख) खुला प्रतियोगितात्मक प्रयोगात्मक परीक्षा, * ग) छनौट, * घ) अन्तर्वार्ता र * ङ) आयोगले तोकेका अन्य तरिकाहरू। उम्मेदवार छनौट प्रक्रियाको लागि आयोगले बार्षिक कार्यतालिका तयार गर्दछ। जसमा विभिन्न चरणमा हुने छनौट प्रकृयाहरूको बिवरण समेत उल्लेख हुन्छ। सम्बन्धित निकायवाट रिक्त पद पूर्ति गर्न माग प्राप्त भए पछि लोक सेवा अयोगले सम्वन्धित ऐन नियम अनुसार पद पूर्तिको लागि सङ्ख्या निर्धारण गर्ने गरिन्छ। यसरी पदसङ्ख्या निर्धारण भैसकेपछि आयोगको साप्ताहिक रूपमा प्रत्येक बुधबार प्रकाशित हुने बुलेटिन र गोरखापत्र राष्ट्रिय दैनिकमा विज्ञापन प्रकाशन गर्ने गर्दछ। विज्ञापन गर्दा २१ दिन र दोव्वर दस्तुरी तिरी थप ७ दिनको म्याद दिई दरखास्त आव्हान गरिन्छ। खुला तथा आन्तरिक प्रतियोगितात्मक परीक्षाको लागि विज्ञापन प्रकाशित भैसकेपछि आयोगका क्षेत्रीय निर्देशनालय, अञ्चल कार्यालय र काठमाडौँ उपत्यका दरखास्त सङ्कलन केन्द्रमा विज्ञापित पदको दरखास्त लिइन्छ। साथै राजपत्र अनंकित र राजपत्रांकित तृतीय श्रेणी ([[राजपत्र]])को अप्राविधिक तर्फका पदहरूको लागि आयोगका कार्यालयहरू नभएको जिल्लाहरूमा, जिल्ला हुलाक कार्यालयहरूमा समेत दरखास्त बुझाउन पाउने व्यवस्था छ। तर आयोगको केन्द्रीय कार्यालय र मध्यमाञ्चल क्षेत्रीय निर्देशनालयमा दरखास्त बुझाउन सकिने व्यवस्था छैन। यसरी विज्ञापित पदका लागि प्राप्त भएका दरखास्त उपर छानविन गरी परीक्षार्थीलाई परीक्षामा समेल हुन पाउने प्रवेश पत्र जारी गरीन्छ। छनौट प्रक्रियामा निष्पक्षता र शुद्धता कायम गर्नको लागि आयोगले प्रश्नपत्र निर्माण, प्रश्नपत्र परिमार्जन, उत्तरपुस्तिका परीक्षण, अन्तर्वार्ता सञ्चालन तथा लिखित परीक्षा र अन्तर्वार्तामा संलग्न पदाधिकारीलाई एक अर्काको काम कारवाहीका विषय थाहा पाउन नसक्ने प्रणाली अवलम्वन गरी तटस्थ राख्ने नीति अख्तियार गरेको छ। उक्त कार्यहरू सम्पादन गर्ने क्रममा सम्वन्धित सेवा समूह र पदको परीक्षा सञ्चालनको लागि आवश्यक पर्ने प्रश्नपत्रहरू निर्माण गर्न सम्वन्धित विषयका दक्षलाई पठाइने र गोप्य शीलवन्दी रूपमा प्रश्नपत्रको सेट प्राप्त हुने, उक्त कच्चा प्रश्नपत्रका सेटहरू मध्ये पुनः सोही विषयका अर्को दक्षलाई वोलाई कम्तीमा ५ सेट तयारी प्रश्नपत्र निर्माण गरी प्रत्येक सेटलाई छुट्टै सङ्केत नम्वर दिई राखिने र परीक्षा सञ्चालनको समयमा उक्त सेटहरूमध्ये आयोगका सम्माननीय अध्यक्षवाट सङ्केत नम्वरका आधारमा छनौट भएको प्रश्नपत्रको सेट प्रयोगमा ल्याइन्छ। लिखित परीक्षा सञ्चालन पछि प्राप्त भएका समपूर्ण उत्तरपुस्तिकाहरूमा परीक्षा सञ्चालन शाखाले प्रथम कोड राख्ने र दोस्रो कोड राख्नका लागि अन्य कुनै शाखाका पदाधिकारीलाई जिम्मा दिने प्रचलन रहेबाट परीक्षामा उच्चतम गोप्यता कायम हुने गरेको छ। यसरी दोस्रो कोड पछि प्राप्त उत्तरपुस्तिकाहरू सम्माननीय अध्यक्षले तोकेका सम्वन्धित विषयका दक्ष/विशेषज्ञहरूलाई परीक्षणको लागि पठाइन्छ। परीक्षण पछि प्राप्त भएका उत्तरपुस्तिकाहरूको प्राप्ताङ्क टेवुलेशन गरी कोडको आधारमा डिकोड गरी नतिजा प्रकाशन गरीन्छ। अन्तर्वार्ताका लागि छनोट भएका उम्मेदवारहरूलाई सम्वन्धित विषयमा दक्ष समेतको संलग्नतामा अन्तर्वार्ता लिने र एकले दिएको अङ्क अर्कोले नदेख्ने गरी गोप्य रूपमा राखिने र उम्मेदवारको योग्यताक्रम तथा सिफारिश गर्ने समयमा मात्र खोलिन्छ। यसका साथै लिखित परीक्षामा उम्मेदवारले प्राप्त गरेको अङ्क अन्तर्वार्ता लिने क्रममा थाहा नहुने गरी योग्यताक्रम तथा सिफारिश गर्ने समयमा मात्र पठाइने गरिन्छ। लोक सेवा आयोगले प्रश्नपत्र निर्माण, प्रश्नपत्र परिमार्जन, उत्तर पुस्तिका परीक्षण, अन्तर्वार्ता, मनोबैज्ञानिक व्यक्तित्व परीक्षण, पाठ्यक्रम निर्माण लगायतका आयोगको कामका लागि सम्वन्धित शाखाले सम्वन्धित विषयका आवश्यक सङ्ख्यामा दक्षहरूको नाम समावेश भएको सूचीलाई समय समयमा अद्यावधिक गराइ दक्ष र विशेषज्ञहरूको सूची राख्दै आएको छ। आयोगले उनीहरूलाई गोप्यरुपवाट कुनै खास प्रकारको छनौट कार्यको लागि तोक्ने गर्दछ। आयोगले निश्चित पदहरू, जसमा उम्मेदवार बढी संलग्न हुन्छन् त्यसमा Screening Test को प्रक्रिया प्रारम्भ गरिसकेको छ। यसबाट प्रारम्भिक चरणको परीक्षामा उत्तीर्ण हुनेहरू मात्र मूल परीक्षामा संलग्न हुन पाउने व्यवस्था गरेको छ। खुला प्रतियोगितावाट उम्मेदवारको अन्तिम छनौट भएपछि नियुक्तिका लागि राजपत्रांकित पदको हकमा निजामती सेवाको पद भएमा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय र छुट्टै ऐन नियम अन्तरगतका पद भएमा त्यस्तो सेवा सञ्चालन गर्ने निकायमा सिफारिश गर्ने व्यवस्था रहेको छ भने राजपत्र अनंकित पदको हकमा र्सवप्रथम उम्मेदवारले रोजेको कार्यालयमा सिफारिश गर्नु पर्ने र एक भन्दा बढी उम्मेदवारले एउटै कार्यालय रोजेकोमा माथिलो योग्यताक्रममा रहेकोलाई पहिले सिफारिश गर्नुपर्ने व्यवस्था रहेको छ। नियुक्तिका लागि सम्वन्धित निकायमा सिफारिश पत्र पठाउँदा सम्वन्धित उम्मेदवारको दरखास्त फाराम एक प्रति र सो साथ पेश भएका प्रमाणपत्रका प्रतिलिपिहरू समेत पठाउनु पर्ने व्यवस्था छ। == आवेदन प्रक्रिया == लोक सेवा आयोगले तोकेको मापदण्ड बमोजिम उम्मेरद्वारले विज्ञापन खुले पश्चात सम्बन्धित पदमा दर्खास्त दिन सक्नेछन्। दरखास्त दुई प्रकारले दिन सकिने छ। जस्मा कार्यालयमा गएर कागजी फारम भरि लाग्ने दस्तुर तिरी दिन सकिने वा अनलाइन मार्फत दर्खास्त दिन [https://psconline1.psc.gov.np/ यहाँ] गएर आफ्नो प्रफाइल बनाएर दिन सकिन्छ। अनलाइन दरखास्त दिएपछि दस्तुर पनि अनलाईन माध्यम वा बैङ्क भौचर मार्फत भुक्तानी दिन सकिने छ। ==निकायको संरचना== नेपालको संबिधानको भाग २३ को धारा २४२ बमोजिम यस निकायमा एकजना अध्यक्ष तथा अन्य चार जना सदस्य राख्न सक्ने ब्यबस्था गरिएको छ। वर्तमान यस सङ्गठनमा पदासिन रहेका सदस्यहरू निम्न रहेका छन् :- * '''श्री उमेश प्रसाद मैनाली''', माननीय अध्यक्ष * श्रीमति विन्द्रा हाडा भट्टराई, माननीय सदस्य * डा गोविन्द प्रसाद कुसुम, माननीय सदस्य * श्री श्रीपुरुष ढकाल, माननीय सदस्य * श्री व्रह्म देव राय, माननीय सदस्य * श्री कृष्ण चन्द्र झा, माननीय सदस्य * श्री महेन्द्र प्रसाद गुरागाई, सचिब * श्री किरणराज शर्मा, प्रवक्ता (सह-सचिब) * श्री देविप्रसाद सुवेदी, सूचना अधिकारी ===क्षेत्रीय निदर्शेनालय र अञ्चल कार्यालयहरू=== ====क्षेत्रीय निर्देशनालयहरू==== *पूर्वाञ्चल क्षेत्रीय निर्देशनालय, [[धनकुटा जिल्ला|धनकुटा]] *मध्यमाञ्चल क्षेत्रीय निर्देशनालय, अनामनगर, [[काठमाडौँ|काठमाडौँ]] *पश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय निर्देशनालय, [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]], [[कास्की जिल्ला|कास्की]] *मध्य पश्चिमाञ्चल क्षेत्रिय निर्देशनालय, [[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|विरेन्द्रनगर]], [[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]] *सुदूर पश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय निर्देशनालय, [[दिपायल सिलगढी नगरपालिका|दिपायल]], [[डोटी जिल्ला|डोटी]] ====अञ्चल कार्यालयहरू==== *मेची अञ्चल कार्यालय, [[इलाम जिल्ला|इलाम]] *सगरमाथा अञ्चल कार्यालय, [[दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिका|दिक्तेल]], [[खोटाङ जिल्ला|खोटाङ]] *जनकपुर अञ्चल कार्यालय, [[जलेश्वर नगरपालिका|जलेश्वर]], [[महोत्तरी जिल्ला|महोत्तरी]] *नारायणी अञ्चल कार्यालय, [[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]], [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]] *लुम्बिनी अञ्चल कार्यालय, [[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]], [[रुपन्देही जिल्ला|रूपन्देही]] *धवलागिरी अञ्चल कार्यालय, [[बागलुङ जिल्ला|वाग्लुङ]] *राप्ती अञ्चल कार्यालय, [[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुलसीपुर]], [[दाङ जिल्ला|दाङ]] *कर्णाली अञ्चल कार्यालय, [[खलङ्गा, पश्चिम रुकुम|खलङ्गा]], [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] *महाकाली अञ्चल कार्यालय, [[भीमदत्त नगरपालिका|महेन्द्रनगर]], [[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]] ===सम्पर्क ठेगाना=== लोक सेवा आयोग<br/> केन्द्रीय कार्यालय<br/> अनामनगर, काठमाडौँ,<br/> पोष्ट बक्स नं. : ८९७९<br/> फोन : ४७७१४८८, ४७७१४८१, ४७७१४९४, ४७७१५२८<br/> फ्याक्स : ४७७१४९०<br/> ईमेल : info@psc.gov.np <br /> ===आधिकारीक वेवसाईट=== [http://www.psc.gov.np www.psc.gov.np] == प्रमुखहरू == {| class="wikitable sortable" {| class="wikitable sortable" !सि.नं. !नाम !सभापति /अध्यक्ष !देखि !सम्म |- |१ |सरदार श्री नगेन्द्र मान सिंह प्रधान |सभापति |२००८ ।३।१ |२०१२ ।७।२ |- |२ |बडाकाजी श्री मानिकलाल राजभण्डारी |सभापति |२०१२।७।३ |२०१४।६ ।१९ |- |३ |श्री [[भगवतिप्रसाद सिंह|भगवती प्रसाद सिंह]], कायम मुकायम |सभापति |२०१४।१० ।१३ |२०१६।३ ।१४ |- |४ |श्री [[अनिरुद्रप्रसाद सिंह|अनिरुद्र प्रसाद सिंह]] |अध्यक्ष |२०१६।४।१ |२०१७।९ ।११ |- |५ |श्री केशर बहादुर के सी<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?re |title=लोकसेवा आयोगको अध्यक्ष नियुक्ती |access-date=2021-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622041645/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?re |archive-date=2021-06-22}}</ref> |अध्यक्ष |२०१७।९ ।१५ |२०१७।११ ।१९ |- |६ |श्री तारक बहादुर शाह |अध्यक्ष |२०१७।१२ ।२४ |२०२२।१२ ।२३ |- |७ |श्री केशर बहादुर केसी |अध्यक्ष |२०२२।१२ ।२४ |२०२६।१० ।३ |- |८ |श्री डम्बर बहादुर सिंह् |अध्यक्ष |२०२७।२।५ |२०३२।८।६ |- |९ |सरदार प्रा [[यदुनाथ खनाल]] |अध्यक्ष |२०३२।८ ।२५ |२०३४।१० ।१६ |- |१० |मी सु श्री कृष्ण बम मल्ल |अध्यक्ष |२०३४।१० ।२० |२०४०।४ ।१८ |- |११ |मी सु श्री प्रद्युम्न लाल राज भण्डारी |अध्यक्ष |२०४०।८।१ |२०४८।४ ।२२ |- |१२ |श्री सत्य नारायण झा |अध्यक्ष |२०४६।८।१ |२०४८।४ ।२२ |- |१३ |श्री गणेश राज सिंह |अध्यक्ष |२०४८।५।७ |२०५१।७।३ |- |१४ |श्री [[सन्त बहादुर राई]] |अध्यक्ष |२०५१।१०।५ |२०५८।०७ ।१८ |- |१५ |श्री योगेन्द्रनाथ ओझा |अध्यक्ष |२०५८।९।२३ |२०६१।६।३० |- |१६ |श्री तीर्थमान शाक्य |अध्यक्ष |२०६१।९।२६ |२०६५।१२ ।९ |- |१७ |डा.कयोदेवी यमी |[[कार्यवाहक (कानून)|कार्यवाहक]] अध्यक्ष |२०६५।१२ ।१० | |- | | डा.कयोदेवी यमी |अध्यक्ष |२०७०।१ ।२२ |२०७१ |- |१८ |श्री उमेशप्रसाद मैनाली |अध्यक्ष |२०७१/१२/११ |२०७७/१२/११ |- |१९ |श्री माधवप्रसाद रेग्मी |अध्यक्ष |२०७८।३। | |- |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}}[https://www.shivapaswan.com.np/public-service-commission Lok Sewa Aayog PSC Gov Results Notice] <ref>{{Cite web |date=2025-06-02 |title=Public Service Commission |url=https://www.shivapaswan.com.np/public-service-commission |access-date=2025-07-03 |language=en-US}}</ref>{{ढाँचा:नेपालका संवैधानिक अङ्गहरू}} [[श्रेणी:नेपाल सरकार]] [[श्रेणी:संवैधानिक अङ्गहरू]] [[श्रेणी:नेपालको कानुन]] [[श्रेणी:सरकारी कार्यालयहरू]] [[श्रेणी:नेपालका आयोगहरू]] 295xo3bg7z6gy23m7714ys5mccxqhvw 0 5904 1393781 1386429 2026-11-03T15:08:42Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393781 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = सिन्धुली जिल्ला#बागमती प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-3/district-sindhuli/dudhouli?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख|नगर प्रमुख]] | leader_name = दिनेश अधिकारी<small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = चन्‍द्रकिशोर थारु <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = स्थापित | established_date = २०७१ मङ्सिर १६ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 390.39<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=33&municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 70207 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- General information -->| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|26|58|10|N|86|16|15|E|region:NP_type:city|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०४७ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[दुधौली नगरपालिका|दुधौली]] गाविसको [[कार्यालय]] | website = [http://www.dudhaulimun.gov.np/ne आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''दुधौली नगरपालिका''' [[नेपाल]]को [[बागमती प्रदेश]] अन्तर्गत [[सिन्धुली जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[नगरपालिका]] हो।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम">{{cite news|title=स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम|url=http://lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/02_Other_New_Municipalities/18_Dudhauli.jpg|accessdate=मंसिर २०७१|publisher=[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]|date=मङ्सिर|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404202743/http://www.lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/02_Other_New_Municipalities/18_Dudhauli.jpg|archive-date=2015-04-04}}</ref> [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]ले थप ६१ वटा नयाँ नगरपालिका थप्दा [[सिन्धुली जिल्ला]]मा दुधौली, [[टाँडी]] र [[लदाभिर]] गरी तीनवटा [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]हरू लाई समेटेर दुधौली नगरपालिका घोषणा गरेको थियो।<ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा">{{cite news|title=६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा|url=http://www.himalkhabar.com/?p=87898|accessdate=१६ मङ्सिर|publisher=हिमाल खबरपत्रिका|date=१६ मङ्सिर २०७१|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824211749/http://www.himalkhabar.com/?p=87898|archive-date=2015-08-24}}</ref> भने २७ फागुन २०७३ मा, नगरपालिकाको क्षेत्रविस्तार गर्दा [[हत्पते]], [[निपाने]], [[सिर्थौली]], [[हर्षाही]], [[अरुणठाकुर]], [[ककुरठाकुर]] र [[जिनाखु]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू यसमा गाभिएका थिए। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ७०,२०७ रहेको छ भने यहाँ १६,११० घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ दुधौली नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[हत्पते]] (१, ७–९) || ४,३५६ || २४.०७ || १८०.९७ |- | २ || [[हत्पते]] (२–६) || ४,०३२ || २८.७६ || १४०.२० |- | ३ || [[निपाने]] || ३,७४२ || १८.९८ || १९७.१५ |- | ४ || [[सिर्थौली]] (१–५) || ४,६२० || २१.४६ || २१५.२८ |- | ५ || [[सिर्थौली]] (६–९) || ४,१६४ || २६.६१ || १५६.४८ |- | ६ || [[हर्षाही]] || ५,७३७ || २३.३८ || २४५.३८ |- | ७ || [[लदाभिर]] (१-४) || ४,३१८ || १३.६१ || ३१७.२७ |- | ८ || [[लदाभिर]] (५-९) || ३,४६३ || १६.४२ || २१०.९० |- | ९ || [[दुधौली]] (४-९) || ६,६८१ || १०.०३ || ६६६.१० |- | १० || [[दुधौली]] (१-३) र [[टाँडी]] (८-९) || ६,४२५ || १९.८४ || ३२३.८४ |- | ११ || [[टाँडी]] (१-७) || ७,५०० || २९.१७ || २५७.११ |- | १२ || [[जिनाखु]] || ४,२०६ || ४१.८१ || १००.६० |- | १३ || [[अरुणठाकुर]] || ५,७०४ || ४८.१९ || ११८.३६ |- | १४ || [[ककुरठाकुर]] || ५,२५९ || ६८.०६ || ७७.२७ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''७०,२०७''' || '''३९०.३९''' || '''१७९.८४''' |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.ddcsindhuli.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, सिन्धुली]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{सिन्धुली जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:सिन्धुली जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:बागमती प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] oxn0ska929bn545wf9zu3nh73bccfbu 0 6286 1393960 1390091 2026-11-04T10:10:41Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393960 wikitext text/x-wiki {{for|सम्मिलित नगरपालिका हेर्न|पोखरा महानगरपालिका}} {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> | name = लेखनाथ | native_name = | other_name = सात तालको सहर<ref name="सात ताल">{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/179973-1558688520.html |title=बेगनासमा फिस फेस्टिवल हुने |last=श्रेष्ठ |first=सन्देश |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-01}}</ref> | settlement_type = पूर्व [[नगरपालिका]] | image_skyline = Lekhnath.jpg | image_caption = लेखनाथ नगरको दृश्य | image_flag = | image_seal = | nickname = | motto = <!-- images and maps --> | image_map = <!-- NepalRautahatDistrictmap.png --> | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = Nepal Gandaki Province#Nepal | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति | coordinates = {{coord|28|30|N|84|12|E|region:NP_type:city_dim:5000|display=inline,title}} <!-- Location --> | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name1 = [[गण्डकी प्रदेश]] | subdivision_name2 = [[कास्की जिल्ला]] |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128134945/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|archive-date=2022-01-28}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = लेखनाथ, राखी, शिशुवा र वेगनास |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[भरतपोखरी]] |established_title4 = सम्मिलित (मिति) |established_date4 = २०७१ मङ्सिर १६<ref>{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा|accessdate=जनवरी २०२२|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार}}</ref> |established_title5 = गाभिएको ([[महानगरपालिका|मनपा]]) |established_date5 = [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा लेखनाथ महानगरपालिका]] |established_title6 = गाभिएको (मिति) |established_date6 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ <!-- Area --> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = १२३.११<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | population_total = ७१,४३४ | population_as_of = २०६८ | population_footnotes = | population_density_km2 = auto <!-- General information --> | population_note = | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = | area_code = | website =[http://pokharamun.gov.np/ पोखरा महानगरपालिका]{{efn|पुरानो वेबसाइटमा अद्यावधिक हुने छैन किनभने लेखनाथ नगरपालिका र पोखरा उपमहानगरपालिका एकआपसमा गाभिएर पोखरा महानगरपालिका बनेको छ।<ref>{{cite web |url= http://lekhnathmun.gov.np |title= लेखनाथ नगरपालिका |accessdate= 10 October 2018 }}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} | footnotes = <!-- Politics --> | timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name = | blank_info = | official_name = }} '''लेखनाथ''' [[नेपाल]]को [[गण्डकी प्रदेश]]को [[कास्की जिल्ला]]मा अवस्थित एक पूर्व नगरपालिका र वर्तमान समयमा [[पोखरा महानगरपालिका]]को एक छिमेकी क्षेत्र हो। साविक लेखनाथ, राखी, शिशुवा र वेगनास गाविसलाई गाभेर वि.सं. २०५३ माघ ११ गते यस नगरपालिकाको गठन भएको थियो। नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को वि.सं. २०७१ मङ्सिर १६ गतेको निर्णय र वि.सं. २०७१ पौष २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित भएअनुसार तत्कालीन [[भरतपोखरी]] गाविस यस नगरपालिकामा समाहित भएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा|accessdate=जनवरी २०२२|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार}}</ref> लेखनाथ मध्य नेपालमा अवस्थित पोखरा उपत्यकाको प्राय: २८ डिग्री ०५" उत्तरदेखि २८ डिग्री १२" उत्तरी अक्षांश र ८४ डिग्री ०८" पूर्वी देशान्तर समथर भागमा रहेको प्राकृतिक सौन्दर्ययुक्त क्षेत्र हो। समुद्र सतहबाट ४९० मिटर उचाइमा रहेको कोत्रे देखि १,२१७ मिटर कोटवारी (सिरानडाँडा) सम्म फैलिएको यस क्षेत्रले [[पोखरा उपत्यका]]को दक्षिण पूर्वी किनारामा प्राय: ठूलाकोटको फेदमा अवस्थित सात ताल समेत १२३.११ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको छ। वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ मा लेखनाथ नगरपालिका र पोखरा उपमहानगरपालिका गाभिएर [[पोखरा महानगरपालिका]] बनेपछि यो वर्तमान समयमा पोखरा महानगरपालिकाको एक बजार क्षेत्र हो। == इतिहास == कवि शिरोमणि [[लेखनाथ पौड्याल]]को जन्मस्थल यसै नगरपालिकाको अर्घौ अर्चलेमा पर्ने भएकोले नेपाल अधिराज्यमा नै साहित्यिक श्रष्टामा नामबाट गठित एउटै मात्र नगरपालिका लेखनाथ नगरपालिका रहेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.samayojankhabar.com/2018/04/27/8166/ |title=नेपालका प्रमुख १० पर्यटकीय स्थलहरू - समायोजन खबर |website=समायोजन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-01}}</ref> यस नगरलाई सात तालको बगैंचा सहर भनिन्छ।<ref name="सात ताल"/><ref name="लेखनाथ">{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/01/526630 |title=लेखनाथको बजेट साढे २६ करोड, जग्गा प्लटिङमा कडाई यथावत |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-01}}</ref> कास्की जिल्लाका तत्कालीन राखी, लेखनाथ, शिशुवा र वेगनास गाविसलाई मिलाएर वि.सं. २०५३ माघ ११ गते यो नगरपालिका घोषणा भएको थियो। वि.सं. २०५३ सालमा नगरपालिका घोषणा भएपछि त्यसको एकवर्षपछि भएको नगरपालिकाको निर्वाचनमा शालीग्राम पौडेल र गोपालमान गुरुङ निर्वाचित पहिलो नगर प्रमुख र उपप्रमुख भएका थिए। तत्कालिन राजा [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]]को शासनकालमा विष्णुप्रसाद पोखरेल र मोहनराज वस्नेतलाई करिब सात महिनाका लागि नगर प्रमुख र उपप्रमुखमा मनोनित गरिएको थियो। == भौगोलिक स्थिति == लेखनाथको कुल क्षेत्रफल १२६.०४ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। लेखनाथ नगरक्षेत्र समुद्र सतहबाट ४९० देखि १,२१७ मिटरसम्मको उचाइमा फैलिएको छ। [[काठमाडौँ]]बाट १९० किलोमिटर पश्चिम र पोखराबाट १० किलोमिटर पूर्वमा रहेको लेखनाथ क्षेत्र [[पहाड]], समथर भू-भाग, थम्काथुम्की र ताल तथा नदी निर्मित भू-भागको समिश्रणस्थल हो। तालैतालको जिल्ला भनेर चिनिने कास्की जिल्लामा रहेको सात तालको बगैंचा सहरको उपनामले परिचित यस नगर क्षेत्रमा पहिले [[बेगनास ताल|बेगनास]], [[रुपा ताल|रूपा]], [[मैदी ताल|मैदी]], [[दिपाङ ताल|दिपाङ]], [[खास्टे ताल]], [[न्युरेनी ताल|न्युरेनी]] र [[गुँदे ताल|गुँदे]]समेत गरी सातवटा सुम्य ताल रहेका छन्। ==धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थलहरू== लेखनाथ बजार क्षेत्रमा ऐतिहासिक तथा धार्मिक पर्यटकीय स्थलहरू गोरखनाथ मन्दिर, राधाकृष्ण मन्दिर हुन भने बेगनास ताल, रूपा ताल लगायत ७ वटा ताल, सुन्दरी डाँडा आदि प्राकृतिक पर्यटकीय स्थलहरू रहेका छन्।<ref>{{cite web|url=http://ddckaski.gov.np/page-dharmik,%20yetihasik%20tatha%20paryetakiya%20chetra|title=धार्मीक, ऐतिहासीक तथा पर्यटकीय स्थलहरू|publisher='''कास्की जिल्ला विकास समिति'''|access-date=2011-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100801220110/http://www.ddckaski.gov.np/page-dharmik,%20yetihasik%20tatha%20paryetakiya%20chetra|archive-date=2010-08-01}}</ref> == जनसङ्ख्या == यस क्षेत्रमा दश हजार घरधुरीको बसोबास रहेकोमा ७१,४३४ जनसङ्ख्या छ। शिशुवा यस क्षेत्रको मुख्य मुख्य व्यापारिक केन्द्र रहेको थियो। लोपोन्मुख अवस्थामा रहेको जलाहारी, [[गन्धर्व जाति|गन्धर्व]] र [[कुमाल जाति|कुमाल]] जाति पनि यस क्षेत्रमा बसोबास गर्दछन्। == पेशा == जलहारीले तालमा माछा मार्ने, गन्धर्वले गीत गाउने र कुमालले माटाका भाँडाकुँडा बनाएर जीविका चलाउँछन्।<ref name="माछा">{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/archives/2015/03/13/16696 |title=बेगनासमा माछा महोत्सव |website=साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-02-01}}</ref> यस क्षेत्रको आर्थिक क्रियाकलापमा [[कृषि]], सेवा, [[व्यापार]] र [[उद्योग]] मुख्य छन्। नगरपालिका भएपनि बहुसङ्ख्यक जनताको मुख्य आर्थिक क्रियाकलाप कृषि हो। आर्थिक रूपले सक्रिय कुल जनसङ्ख्याको ८७ प्रतिशत जनता कृषिमा नै निर्भर छन्। यस क्षेत्रको ५३०३ हेक्टरमा खेती गरिन्छ। झिनुवा, जेठोबुढो, ज्याउदीखोले, जर्नेली, पहेंले, विरनफुल तौली, रकनी, मन्सारा, गौरिया, आँगा, नालढुङ्गो, रामसाली, घैयाआदि स्थानीय २१ धानको प्रजाति यहाँ लगाइन्छ। == टिप्पणी == {{notelist}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Lekhnath|लेखनाथ}} [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] mupp085h9t8f7nvrnf9gip70ozkseg9 0 6311 1393911 1393050 2026-11-04T05:55:34Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393911 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = मेचीनगर नगरपालिका | settlement_type = [[नगरपालिका]] | nickname = | image_skyline = Nepal - India border Kakarbhitta.jpg | image_caption = नेपाल भारत सीमा स्तम्भ | mapsize = | pushpin_map = झापा जिल्ला#कोशी प्रदेश#नेपाल | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|26|40|00|N|88|05|20|E|region:NP_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[झापा जिल्ला|झापा]] | leader_title = [[नगरप्रमुख|मेयर]] | leader_name = गोपालचन्द्र बुढाथोकी <small> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = मीनाकुमारी पोख्रेल <small> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] | established_title = स्थापना | established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128134945/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|archive-date=2022-01-28}}</ref> | established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date1 = [[धुलावारी]] र [[काँकडभिट्टा]] | established_title2 = सम्मिलित (मिति) | established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ | established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date3 = [[धाइजन]], [[दुवागढी]], [[बाहुनडाँगी]] र [[ज्यामिरगढी]] | established_title4 = सम्मिलित (मिति) | established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = 192.52 <!-- Population -->| population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=11&municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 133073 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = जातीयता | population_rank = ४औँ (कोशी प्रदेश)<br/>१८औँ (नेपाल) | timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +५:४५ | elevation_m = | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ५७२०४ | area_code_type = | area_code = +९७७-२३ | iso_code = | website = {{URL|http://mechinagarmun.gov.np/}} | footnotes = }} '''मेचीनगर नगरपालिका''' पूर्वी [[नेपाल]]को [[कोशी प्रदेश]]मा पर्ने [[झापा जिल्ला]]को पूर्वी भागमा अवस्थित एक नगरपालिका हो। झापा जिल्लाका दुई प्रमुख बजारहरू [[काँकडभिट्टा]] र [[धुलाबारी]]लाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते मिलाएर घोषणा गरिएको मेचीनगर पूर्वी नेपालको प्रमुख उद्योगिक तथा वाणिज्य केन्द्र हो। यस नगरपालिका अन्तर्गत रहेको [[काँकडभिट्टा]] नाका नेपालको [[भारत]] तथा [[बङ्गलादेश]]सँग व्यापार गर्ने एक प्रमुख नाका हो। वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ मा [[धाइजन]], [[दुवागढी]], [[बाहुनडाँगी]] र [[ज्यामिरगढी]] गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फाल्गुन २०७३|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फाल्गुण २०७३|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> कुल १५ वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या वि.सं. २०६८ सालको जनगणना अनुसार १,११,७३७ रहेको छ। == इतिहास == वि.सं. २०५४ को पहिलो चुनावमा नेकपा (एमाले) का [[रबीन कोइराला|रविन कोइराला]] र [[चन्द्र भण्डारी (नेपाली राजनीति)|चन्द्र भण्डारी]] क्रमशः नगरप्रमुख र उपप्रमुखमा निर्वाचित भई वि.सं. २०५९ को असार मसान्तसम्म पदमा बहाल रहेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://janasamsad.com/?p=24178 |title=बन्ने भो मेचीनगर रिङरोड |date=२८ भाद्र २०७८, सोमबार ०६:१६ |website=जनसंसद |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128160911/https://janasamsad.com/?p=24178 |archive-date=2022-01-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://loktantrapost.com/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97/ |title=मेचीनगरका ‘एक्ला अपाङ्ग’ उम्मेद्वार |date=२ असार २०७४, शुक्रबार ११:२१ |website=लोकतन्त्र पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128160909/https://loktantrapost.com/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97/ |archive-date=2022-01-28 }}</ref> वि.सं. २०६० असोज १४ गते [[कल्यान खड्का]] र [[जितन राजवंशी]] क्रमशः नगरप्रमुख र उपप्रमुख मनोनित भएर वि.सं. २०६१ असार मसान्तसम्म पदमा आसिन रहेका थिए। पूर्वी नेपालको [[हङकङ]] बजारको नामले चर्चित [[धुलावारी]]<ref>{{Cite web |url=https://aamsanchar.com/2017/06/13/26679/ |title=स्थानीय तहको निर्बाचन : राजनीति भन्दा विकासको‌ मुद्दा बलियो‌ (समाचार बिष्लेषण) |date=2017-06-13 |website=आमसञ्चार |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तथा पूर्वको मुख्यद्वार मानिने [[काँकडभिट्टा]] गाविसलाई एकैठाउँमा गाभेर र धाइजन, दुहागढी, ज्यामिरगढी र बाहुनडाँगी गाविसका केही भाग समेटेर नेपाल [[भारत]]को सिमानामा पर्ने [[मेची नदी]] तथा तत्कालिन [[मेची अञ्चल]]कै नामबाट 'मेचीनगर नगरपालिका' नामकरण गरि वि.सं. २०५३ माघ ११ गते यसलाई सरकारद्वारा नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। नेपालमा सङ्घीय शासन व्यवस्था लागू भएपछि वि.सं. २०७४ मा सम्पन्न भएको पहिलो [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|स्थानीय तह निर्वाचन]]मा नेपाली काँग्रेसका [[मस्यौदा:बिमल आचार्य|बिमल आचार्य]] नगर प्रमुख पदमा र नेकपा एमालेकी [[मिना उप्रेती]] नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://sajilokhabar.com/?p=49573 |title=मेचीनगरको मेयरमा काँग्रेस र उपमेयरमा एमाले विजयी |date=2017-07-07 |website=सजिलो खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128161436/https://sajilokhabar.com/?p=49573 |archive-date=2022-01-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/608324 |title=झापाको मेचीनगरमा कांग्रेसका विमल बने मेयर |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28}}</ref> वि.सं. २०७९ मा सम्पन्न दोस्रो [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९|स्थानीय तह निर्वाचन]]बाट [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]का [[गोपालचन्द्र बुढाथोकी]] र [[मीना उप्रेती]] क्रमशः नगर प्रमुख र नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/536031 |title=मेचीनगरमा एमालेका गोपालचन्द्र बुढाथोकी विजयी |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203025641/https://www.lokpath.com/story/536031 |archive-date=2022-12-03 }}</ref> == जनसङ्ख्या == [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १,३३,०७३ रहेको छ भने यहाँ ३२,६९५ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ मेचीनगर नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका क्षेत्रहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[बाहुनडाँगी]] (७-९) || ६,३४१ || १३.१ || ४८४.०५ |- | २ || [[बाहुनडाँगी]] (४, ६) || ६,८०४ || १३.५ || ५०४.०० |- | ३ || [[बाहुनडाँगी]] (३, ५) || ७,२२७ || १८.५ || ३९०.६५ |- | ४ || [[बाहुनडाँगी]] (१, २) || ५,४३९ || १२.४ || ४३८.६३ |- | ५ || मेचीनगर (८, ९) || ५,३२६ || ९.१७ || ५८०.८१ |- | ६ || मेचीनगर (१०) || १५,७३८ || ४.४३ || ३५५२.६० |- | ७ || मेचीनगर (११,१२) र [[ज्यामिरगढी]] (८, ९) || १३,१८८ || १६.२१ || ८१३.५७ |- | ८ || मेचीनगर (७, १३) || ८,२९६ || १२.१ || ६८५.६२ |- | ९ || मेचीनगर (४-६) || ११,९८९ || १३.५ || ८८८.०७ |- | १० || मेचीनगर (१-३) || १५,५०० || ८.०५ || १९२५.४७ |- | ११ || [[धाइजन]] (१, २, ७–९) || ६,५५० || ९.५५ || ६८५.८६ |- | १२ || [[धाइजन]] (३-६) || ८,१३९ || ७.०१ || ११६१.०६ |- | १३ || [[दुवागढी]] (२-५) || ७,४०४ || १२.३ || ६०१.९५ |- | १४ || [[दुवागढी]] (१, ६–९) || ६,९०४ || १९.१ || ३६१.४७ |- | १५ || [[ज्यामिरगढी]] (१-७) || ८,२२८ || २३.६ || ३४८.६४ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,३३,०७३''' || '''१९२.५२''' || '''६९१.२२''' |} == भौगोलिक स्थिति == कुल १९२ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको यस नगरपालिकाको पूर्वमा [[भारत]], पश्चिममा [[अर्जुनधारा नगरपालिका]] र [[बिर्तामोड नगरपालिका|विर्तामोड नगरपालिका]], उत्तरमा [[बुद्धशान्ति गाउँपालिका]] र [[इलाम जिल्ला]] र दक्षिणमा [[भद्रपुर नगरपालिका]] पर्दछन्। यस नगरपालिकामा हिन्दू, किरात, बुद्ध, श्रीकृष्ण प्रणामी, मुस्लिम, शैव, वैष्णव, साई, यशु तथा मानव धर्म मान्नेको वाहुल्य पाइन्छ। नेपाल अधिराज्यमा मात्र नभएर विश्वमै लोपोन्मुख [[किसान जाति]] यो नगरमा मात्र बसोबास गरेको पाइन्छ। यस बाहेक यहाँ धिमाल, दनुवार, मेचे, थारू चौधरी, सुनुवार, राई, लिम्बु, भोटे, तामाङ्ग, शेर्पा, नेवार, मगर, गुरुङ्ग, भुजेल, राजवंशी, जोगी, ब्राम्हण, क्षेत्री, माझी र कुमाल जातिको बसोवास रहेको छ। == रितिथिति == पातालगङ्गा, बौद्ध गुम्बा, विश्वनाथ मन्दिर, पञ्चमुखी हनुमान मन्दिर, दुर्गा मन्दिर, काली मन्दिर, पशुपतिनाथ मन्दिर, कृष्ण प्रणामी मन्दिर यहाँका प्रमुख पर्यटकीय स्थल हुन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://mechinagarmun.gov.np मेचीनगर नगरपालिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180202123406/http://mechinagarmun.gov.np/ |date=2018-02-02 }} {{झापा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:तराईका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:झापा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]] rqqo4k0ji5h3kmtb4t475rxm2n6ys7j 0 6312 1393874 1393477 2026-11-04T02:31:43Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393874 wikitext text/x-wiki {{about|नेपालको एक नगरपालिका|झापा जिल्ला सदरमुकाम|चन्द्रगढी}} {{Infobox settlement <!-- Basic info --> |name = भद्रपुर |other_name = चन्द्रगढी |nickname = |motto = पूर्वी क्षेत्रको व्यापारिक द्वार, शान्ति र सम्बृद्धिसहितको भद्रपुर नगर |settlement_type = [[नगरपालिका]] <!-- images and maps --> | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Bhadrapur Airport in 1967.jpg | photo2a = Marwari House, Bhadrapur in 1966.jpg | photo2b = Main Street of Bhadrapur in 1966.jpg | photo4a = Celebration at Bhadrapur High School in 1966.jpg | spacing = 2 | color_border = #000000 | color = #000000 | size = 300 }} |image_alt = |image_caption = 'घडीको दिशामा शीर्षदेखि': [[भद्रपुर विमानस्थल]], मुख्य बजार क्षेत्र, भद्रपुर विद्यालयमा एक समारोह हुँदै र बजार क्षेत्रमा रहेको एक पक्की घर (सबै तस्विर सन् १९६० को दशकमा) |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = 300px |map_caption = | pushpin_map = झापा जिल्ला#कोशी प्रदेश#नेपाल|pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|26.5444|88.0944|region:NP-P1_type:city(18164)|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[झापा जिल्ला]] |<!-- Politics --> |government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-jhapa/bhadrapur?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = गणेश पोखरेल <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]])<ref name="नतिजा">{{Cite web |url=https://annapurnapost.prixa.net/news/204284/ |title=भद्रपुर नगरपालिका प्रमुखमा काङ्ग्रेस, उपप्रमुखमा राप्रपा विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2023-04-03}}</ref> |leader_title1 = [[उपप्रमुख|उप मेयर]] |leader_name1 = राधा कार्की <small> ([[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी|राप्रपा]])<ref name="नतिजा"/> |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २००८<ref>{{Cite web |url=https://www.newsofnepal.com/2018/06/01/105829/ |title=नेपालकै दोस्रो भद्रपुर नगरपालिका पुनः उदाउने प्रयासमा |last=नेपाल |first=उत्तम |website=न्युज अफ नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2023-04-04}}</ref> |established_title1 = विस्तार तथा समावेश [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू |established_date1 = [[महेशपुर, झापा|महेशपुर]] र [[चन्द्रगढी]] |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०७१ मङ्सिर १६<ref name="थप नगरपालिका">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७९ चैत्र २१ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title3 = समावेश [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू |established_date3 = [[पृथ्वीनगर]] |established_title4 = सम्मिलित (मिति) |established_date4 = वि.सं. २०७३ फागुन २७<ref name="थप">{{cite news |title=गाउँपालिका नगरपालिका उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |date=वि.सं. २०७३ फागुन २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701210203/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |archive-date=2020-07-01}}</ref> <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 96.35<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना">{{cite web |url=https://drive.google.com/file/d/1cdn80YAupQOPaqCGG7beWLMDe8diEH1X/view |title=नेपालको जनगणना २०७८ |publisher=राष्ट्रिय तथ्याङ्क विभाग, नेपाल |format=PDF |access-date=वि.सं. २०७९ चैत १७}}</ref> |population_note = |population_total = 70913 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = Ethnicities |population_blank2_title = Religions |population_rank = <!-- elevation --> |elevation_max_m = 113 |elevation_min_m = 68 <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाकी सङ्केत |postal_code = ५७२०० |area_code = ०९१ |blank_name = |blank_info = |website = {{URL|http://bhadrapurmun.gov.np/}} }} '''भद्रपुर''' वा '''चन्द्रगढी''' पूर्वी [[नेपाल]]को [[कोशी प्रदेश]]मा पर्ने [[झापा जिल्ला]]को एक नगरपालिका हो। यो नगरपालिका [[काठमाडौँ उपत्यका]]को [[काठमाडौँ]], [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] र [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]] नगरपालिका र पूर्वी नेपालकै [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]]पछि वि.सं. २००८ सालमा स्थापना भएको नेपालको पाँचौ पुरानो<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/pradesh-1/2018/10/10/15391425401849507.html |title=ओझेलमा पुराना सहर |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2023-04-04}}</ref> र [[झापा जिल्ला]]को पहिलो नगरपालिका हो।<ref name="दर्पण">{{cite web |url=https://bhadrapurmun.gov.np/sites/bhadrapurmun.gov.np/files/documents/नगर दर्पण छपाइ.pdf |title=नगर दर्पण |publisher=भद्रपुर नगरपालिका |format=PDF |access-date=वि.सं. २०७९ चैत २१ }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bhadrapurmun.gov.np/ne/node/27 |title=भद्रपुर नगर परिचय |website=भद्रपुर नगरपालिका आधिकारिक वेबसाइट |language=नेपाली |accessdate=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404030544/https://www.bhadrapurmun.gov.np/ne/node/27 |archive-date=2023-04-04}}</ref> [[भारत]]को [[बिहार]] र [[पश्चिम बङ्गाल]]सँग सिमाना साझा गर्ने भद्रपुर तत्कालीन [[राणा वंश|राणा शासन]]कालमा नै बजारको स्वरूप लिइसकेको थियो।<ref>{{Cite web |url=http://southasiacheck.org/np/?p=4886 |title=६६ वर्षे आन्दोलनले जन्माएको मेची पुलको कथा |last=मैनाली |first=सुजित |date=2019-12-09 |website=साउथ एसिया चेक |language=नेपाली |accessdate=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404030535/http://southasiacheck.org/np/?p=4886 |archive-date=2023-04-04 }}</ref> भद्रपुरलाई तत्कालिन सरकार मन्त्रिपरिषदको विकास समितिले वि.सं. २०७१ साल मङ्सिर १६ गते गरेको निर्णय र वि.सं. २०७१ पुस २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन [[महेशपुर, झापा|महेशपुर]] र [[चन्द्रगढी]] गाविसलाई समावेश गरेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरेको थियो।<ref name="थप नगरपालिका" /> नगरपालिका क्षेत्र विस्तारपछि झापा जिल्लाको सदरमुकाम [[भद्रपुर नगरपालिका|चन्द्रगढी]]<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212024248/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|archive-date=2022-02-12}}</ref> यसै नगरपालिकाभित्रको एक केन्द्रीय स्थल हो। यस नगरपालिकाभित्र सबै जिल्ला स्तरीय कार्यलयहरूका साथै क्याम्पस, विद्यालय तथा अस्पतालहरू समेत रहेका छन्। वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार भद्रपुरमा साविकको [[पृथ्वीनगर]] गाउँ विकास समितिलाई यसमा गाभिएको थियो।<ref name="थप"/> कुल १० वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या वि.सं. [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]] सालको जनगणना अनुसार ७०,९१३ रहेको छ।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> भद्रपुर नगरपालिकाको पूर्वमा [[भारत]], पश्चिममा [[हल्दीबारी गाउँपालिका]], उतरमा [[मेचीनगर नगरपालिका]] तथा दक्षिणमा [[कचनकवल गाउँपालिका]] रहेका छन्। यो नगरपालिकामा एउटा विमानस्थल [[भद्रपुर विमानस्थल]] रहेको छ जहाँबाट राजधानी [[काठमाडौँ|काठमाडौं]]को लागि दैनिक उडानको सुविधा रहेको छ। यसलाई नेपालको चिया सहर पनि भन्ने गरिन्छ। == पृष्ठभूमि == [[राणा वंश|राणा शासनकाल]]मै तत्कालीन भद्रपुर बजार भारतको [[बिहार]] राज्यमा पर्ने गलगलियासँग जोडिएकोले यहाँबाट [[पश्चिम बङ्गाल]] र पूर्वी बङ्गाल (वर्तमान [[बङ्गलादेश]])सँग व्यापार गर्न सहज रहेको थियो। विस्तारै भद्रपुरमा चामल मिलहरू खुल्नुका साथै बिँडी, चिया, गार्मेन्ट आदिका कारखानाहरू खुलेका थिए। पञ्चायत कालको मध्यतिर भद्रपुर पूर्वी नेपालको विराटनगरपछि ठूलो व्यापारिक नगर बन्न पुगेको थियो। देशमा प्रजातन्त्रको स्थापना भएपछि यस बजार क्षेत्रलाई तत्कालीन सरकारले वि.सं. २००८ मा चारकिल्ला खोली भद्रपुर नगरपालिका घोषणा गरेको थियो। यो नगरपालिका देशका पुराना नगरपालिकाहरू मध्येको एक हो। तत्कालिन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]]ले वि.सं. २०१७ पुष २२ गते<ref>{{Cite web|url=https://annapurnapost.com/news/pnycaaytle-choddeko-ligesii-116096|title=पञ्‍चायतले छोडेको लिगेसी|website=अन्नपूर्ण पोस्ट|language=नेपाली|accessdate=2022-02-10}}</ref> नेपालमा [[पञ्चायती व्यवस्था]] लागु गरेपछि भद्रपुर नगरपालिकाको नाम स्वतः परिवर्तन भई 'भद्रपुर नगर पञ्चायत' भएको थियो।<ref>{{Cite book|url=https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/24342/189.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=सामाजिक शिक्षा पञ्चायत, कक्षा ८|publisher=जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र|language=नेपाली|type=pdf|page=१५|accessdate=2022-02-10}}</ref><ref>{{Cite book|last=प्रधान|first=पुष्कर|url=https://books.google.com.np/books?id=wZHzAAAAMAAJ|title=Manual for Urban Rural Linkage and Rural Development Analysis|trans-title=शहरी ग्रामीण अन्तरसम्बन्ध र ग्रामीण विकास विश्लेषणको लागि पुस्तिका|date=2003|publisher=न्यु हिरा बुक इन्टरप्राइजेज|page=२२२|isbn=978-99933-685-2-6|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भएपछि तत्कालिन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०४७ साल जेठ २८ गते<ref name="नगरपालिका ऐन">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|title=नगरपालिका ऐन, २०४७|date=वि.सं. २०४७ जेठ २८|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222160428/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|archive-date=2022-02-22}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ घोषणा गरि लागु गरे पछि नगरपालिका बन्नको लागि चाहिने आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति भएको कारणले भद्रपुर स्वतः आधिकारिक रूपमा नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।<ref name="नगरपालिका क्षेत्र">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15807|title=ईलाम समेतका क्षेत्रलाई नगर क्षेत्र घोषणा गरेको|date=वि.सं. २०४७ जेठ ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222160425/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15807|archive-date=2022-02-22}}</ref> == वडागत विवरण == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ भद्रपुर नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका क्षेत्रहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[पृथ्वीनगर]] (१-२, ७–९) || ५,८४१ || १०.८७ || ५३७.३५ |- | २ || [[पृथ्वीनगर]] (३,५-६) || ७,५६८ || १०.५६ || ७१६.६७ |- | ३ || [[महेशपुर, झापा|महेशपुर]] (२-४) र [[पृथ्वीनगर]] (४) || ६,६७७ || १६.४६ || ४०५.६५ |- | ४ || [[महेशपुर, झापा|महेशपुर]] (१,५) || ७,०७७ || १४.३४ || ४९३.५१ |- | ५ || भद्रपुर (१-३,१२) || ६,८२२ || ५.०७ || १३४५.५६ |- | ६ || [[महेशपुर, झापा|महेशपुर]] (६,८) र भद्रपुर (७-९,१३) || ७,१५४ || ४.५८ || १५६२.०१ |- | ७ || [[महेशपुर, झापा|महेशपुर]] (७,९), भद्रपुर (६,११) र [[चन्द्रगढी]] (८) || ८,१९३ || ८.५८ || ९५४.८९ |- | ८ || भद्रपुर (४-५,१०,१४-१५) || ५,६९८ || ४.१ || १३८९.७६ |- | ९ || [[चन्द्रगढी]] (३-५,९) || ७,७८७ || १३.३८ || ५८१.९९ |- | १० || [[चन्द्रगढी]] (१-२,६-७) || ८,०९६ || ८.४१ || ९६२.६६ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''७०,९१३''' || '''९६.३५''' || '''७३५.९९''' |} == भूगोल == यस नगरपालिको पूर्वी सिमाना [[भारत]]को बिहार राज्यको [[किशनगन्ज जिल्ला|किशनगञ्ज जिल्ला]]को गलगलिया र [[पश्चिम बङ्गाल]]सँग जोडिएको छ भने यसको पश्चिममा [[बिर्तामोड नगरपालिका]] र [[हल्दीबारी गाउँपालिका]], उतरमा [[मेचीनगर नगरपालिका]] तथा दक्षिणमा [[कचनकवल गाउँपालिका]] रहेका छन्। भौगोलिक विविधता, जातीय तथा सामाजिक सद्भाव कायम रहेको यस नगरपालिकाभित्र ऐतिहासिक एवम् सांस्कृतिक सम्पदाहरू रहेका छन्। यस नगर क्षेत्रभित्र [[द्वापर युग|द्वापर युगकालीन]] [[किच्चक वध]], ऐतिहासिक चन्द्रगढ र कमलधाप जस्ता सांस्कृतिक धरोहरहरू रहेका छन्। == नगर प्रशासन इतिहास == [[नेपाल अधिराज्य]]को मानचित्रमा वर्तमान कोशी प्रदेश अन्तर्गत तत्कालीन भद्रपुर नगरपालिकाको वि.सं. २००८ सालमा नगरपालिकाको रूपमा स्थापना गरिएको थियो। उक्त समयमा यस नगरपालिकालाई कुल १० वटा वडामा निर्धारण गरिएको थियो। [[पञ्चायती व्यवस्था]] कालमा नगर पञ्चायत, [[लोकतन्त्र|प्रजातन्त्र]]को पुनर्बहाली पश्चात् [[नगरपालिका]] बनेको यो नगरलाई सो कालखण्डमा विभिन्न व्यक्तिद्वारा नेतृत्व प्रदान गरिएको थियो। भद्रपुर नगरपालिकाको पहिलो निर्वाचनमा विजयी भएका वडा सदस्यहरूले सत्यनारायण अग्रवाललाई सभापति छानेका थिए। अग्रवालले दुई कार्यकाल अर्थात् वि.सं. २००८ देखि वि.सं. २०१४ सम्म नगरपालिकाको बागडोर सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |title=भद्रपुर नगरपालिका : सात दशकको इतिहासमा को-को भए नगर प्रमुख ? |url=https://timesofpradesh.com/news/1653108754 |first=पार्थ |last=मण्डल |access-date=2023-04-05 |website=टाइम्स अफ प्रदेश |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405085028/https://timesofpradesh.com/news/1653108754 |archive-date=2023-04-05}}</ref> त्यसपछि वि.सं. २०१४ सालमा भएको निर्वाचनमा पदमबहादुर गिरी सभापति चयन भएका थिए।<ref>{{Cite web |last=खनाल |first=राधा |title=काङ्ग्रेस–कम्युनिस्ट गठबन्धन भएको त्यो चुनाव |url=https://annapurnapost.com/story/202683/ |access-date=2023-04-05 |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=Nepali}}</ref> देशमा पञ्चायती व्यवस्था लागु हुनुभन्दा ठिक अगाडि वि.सं. २०१८ सालमा मोहनलाल अग्रवाल सभापति भएर काम गरेका थिए।<ref>{{Cite web |last=गडतौला |first=गोपाल |title=मेचीपुल बन्यो तर फर्किएन दरबार पसेको जनताको २३ लाख |url=https://www.himalkhabar.com/news/10876 |access-date=2023-04-05 |website=हिमाल खबर |language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite web |last=लम्साल |first=गणेश |title=​जसले पूर्वबाट देश हल्लाए |url=https://janaastha.com/archives/6705/ |access-date=2023-04-05 |website=जन आस्था |language=नेपाली }}{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> वि.सं. २०१९ सालको निर्वाचनमा प्रधानपञ्चमा तुलसीप्रसाद आचार्य निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web |last=नेपाल |first=उत्तम |title=७० वर्ष पुरानो पुस्तकालय बन्द, भद्रपुर नगरपालिका बेखबर |url=https://www.blastkhabar.com/news/2019/05/21/105654.html |access-date=2023-04-05 |website=ब्लास्ट खबर |language=नेपाली}}</ref> त्यस्तै वि.सं. २०२१ सालमा डा. ऋषिकेश उपाध्याय प्रधानपञ्चको जिम्मेवारी निभाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=पोर्तेल |first=पर्वत |title='निर्भीक' पत्रकार - कान्तिपुर समाचार |url=https://ekantipur.com/ampnews/2016-08-13/20160813081539.html?is_ifooter=1 |access-date=2023-04-05 |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405085021/https://ekantipur.com/ampnews/2016-08-13/20160813081539.html?is_ifooter=1 |archive-date=2023-04-05 }}</ref> वि.सं. २०२३ मा स्वयम्भूलाल श्रेष्ठ र चेतनाथ शर्मा क्रमशः प्रधानपञ्च र उप-प्रधानपञ्च निर्वाचित भएका थिए। वि.सं. २०२६ सालमा पुनः एक पटक प्रधानपञ्चको जिम्मेवारी डा. ऋषिकेश उपाध्यायले सम्हालेका थिए भने चेतनाथ शर्माले उप–प्रधानपञ्च भएर काम गरेका थिए। वि.सं. २०२९ को माघ र फागुन महिनामा ओमप्रकाश सरावगी निर्विरोध प्रधानपञ्च बनेर उक्त भूमिकामा काम गरेका थिए।<ref>{{Cite web |last=ढुङ्गाना |first=राजेश |date=2023-03-28 |title=समाजसेवामा सक्रिय ओमप्रकाश सरावगी |url=https://purwanchaldaily.com/161300/ |access-date=2023-04-05 |website=पूर्वाञ्चल दैनिक |language=नेपाली}}</ref> सरावगीमाथि मुद्दा लागिसकेपछि उप–प्रधानपञ्च रहेका रामचन्द्र शर्माले वि.सं. २०२९ को चैत्रदेखि वि.सं. २०३३ सम्म कार्यवाहक प्रधानपञ्च भएर कामकाज चलाएका थिए। वि.सं. २०३४ मा सम्पन्न निर्वाचनमा भक्तिमान देवान र ओमप्रकाश सरावगी क्रमशः प्रधानपञ्च र उप–प्रधानपञ्च भएर पूर्ण कार्यकालको लागि काम गरेका थिए। वि.सं. २०३९ सालमा भएको स्थानीय निर्वाचनमा ओमप्रकाश सरावगी प्रधानपञ्च र गोविन्दचन्द्र क्षेत्री उप–प्रधानपञ्चमा निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web |title=पहिलो बैठकका नायक सरावगी |url=https://ekantipur.com/pradesh-1/2018/02/05/20180205084020.html |access-date=2023-04-05 |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली}}</ref> वि.सं. २०४५ देखि वि.सं. २०४७ सालसम्म पुनः ओमप्रकाश सरावगी प्रधानपञ्च र भक्त खवास उप-प्रधानपञ्च भएका थिए।<ref>{{Cite web |last=मण्डल |first=पार्थ |title=मेची पुलमाथिबाट गाडी पनि चल्छ, व्यापारिक कारोबार पनि फस्टाउँछ : प्रधानमन्त्री |url=https://thahakhabar.com/news/61106/ |access-date=2023-04-05 |website=थाहा खबर |language=नेपाली}}</ref> वि.सं. २०४७ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि वि.सं. २०४९ सालको स्थानीय निर्वाचनमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|एमाले]]का पुष्पराज पोखरेल नगर प्रमुख पदमा र [[सद्भावना पार्टी]]बाट भारतेन्दुकुमार मल्लिक उप नगर प्रमुख पदमा विजयी भएका थिए।<ref>{{Cite web |date=2022-10-08 |title=झापा २ (१)बाट प्रदेशसभा सदस्यको उम्मेदवार पुष्पराज पोखरेल |url=https://pratidindaily.com/68689/ |access-date=2023-04-05 |website=प्रतिदिन डेली |language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite web |title=शालिन र बेदाग ब्यक्तित्वका रुपमा परिचित नेता पुष्पराज पोखरेल |url=https://shabdapatra.com/news/2022/11/08/3984.html |access-date=2023-04-05 |website=शब्दपत्र |language=नेपाली}}</ref> वि.सं. २०५४ सालको स्थानीय निर्वाचनमा सद्भावना पार्टीका भारतेन्दुकमार मल्लिक र एमालेका जीवनकुमार श्रेष्ठ क्रमशः नगर प्रमुख र नगर उप प्रमुख पदमा विजयी भएका थिए।<ref>{{Cite web |date=2022-10-19 |title=भद्रपुरका पूर्व मेयर भारतेन्दु मल्लिक काङ्ग्रेस |url=https://khabarsamachar.com/news/6833 |access-date=2023-04-05 |website=खबर समाचार |language=नेपाली}}</ref> शाही शासनकालमा पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाहले वि.सं. २०६२ सालमा गराएको स्थानीय निकायको निर्वाचनमा स्वतन्त्र भएर चुनावमा होमिएका भारतेन्दुकमार मल्लिक नगर प्रमुख र गोपाल धमला नगर उपप्रमुख पदमा विजयी भएका थिए। यी दुवै निर्वाचित जनप्रतिनिधिले छोटो समयको लागि मात्र नगर चलाउन पाएका थिए। देशमा सङ्घीयता लागू भएपछि सम्पन्न वि.सं. २०७४ सालको [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]]को [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|निर्वाचन]]मा यस नगरपालिकाको नगर प्रमुख पदमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]]का जीवनकुमार श्रेष्ठ र उप नगरप्रमुख पदमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीकी चन्द्रामाया श्रेष्ठ विजयी भएका थिए<ref>{{Cite web |title=झापाको भद्रपुरमा एमालेका जीवन श्रेष्ठ विजयी, उपमेयर एमालेकै चन्द्रा श्रेष्ठ |url=https://www.setopati.com/new-news/57815/ |access-date=2023-04-05 |website=सेतोपाटी |language=नेपाली }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> भने वि.सं. २०७९ सालमा सम्पन्न [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]]को [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९|निर्वाचन]] परिणाम अनुसार नगरपालिकाको नगर प्रमुख पदमा इतिहासमा पहिलो पटक [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का गणेश पोखरेल र उप नगर प्रमुख पदमा [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]की राधा कार्की विजयी भएका थिए।<ref>{{Cite web |last=घिमिरे |first=चिरञ्जीवी |title=भद्रपुर नगरपालिका प्रमुखमा काङ्ग्रेस र उपप्रमुखमा राप्रपा विजयी |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/86928/2022-05-19 |access-date=2023-04-05 |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405085025/https://nayapatrikadaily.com/news-details/86928/2022-05-19 |archive-date=2023-04-05 }}</ref><ref>{{Cite web |last=श्रेष्ठ |first=विगम |date=2022-05-20 |title=भद्रपुरको मत परिणाम मिश्रित ˸ भद्रपुरमा काङ्ग्रेसबाट पहिलो नगर प्रमुख बने पोखरेल » नयाँ सन्दर्भ |url=https://nayasandarva.com/2022/05/11704/ |access-date=2023-04-05 |website=नयाँ सन्दर्भ |language=नेपाली}}</ref> [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] अनुसार यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या ७०,९१३<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना" /> रहेको छ र यहाँको जनघनत्व ७३६ प्रति वर्ग किलोमिटर रहेको छ।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना" /> == यातायात == भद्रपुर नगरमा स्थानीय यातायात बस वा निजी सवारी साधनबाट चल्ने गरेको छ। बसहरू सहरको केन्द्र वरपरको गोलाकार सडकमा बारम्बार गुड्छन्। नेपालका अन्य विकासशील सहरहरू जस्तै भद्रपुर पनि वरपरका नयाँ बासस्थानका साथ विस्तार हुँदै गएको छ। यी क्षेत्रहरूमा यातायात सेवा पनि द्रुत रूपमा विस्तार भइरहेको छ। स्थानीयहरू सामान्यतया पैदल हिड्ने गर्छन्। नेपालका अन्य सहरमा जस्तै अटो रिक्सा पनि यहाँ सामान्य रहेको छ। === सडक === [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्वपश्चिम राजमार्ग]]मा पर्ने [[बिर्तामोड नगरपालिका|बिर्तामोड]]बाट भद्रपुर सडक सञ्जालबाट जोडिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://purwanchaldaily.com/84045/ |title=भद्रपुरमाथि अन्यायका छ दशक |last=दाहाल |first=चिन्तामणि |date=2020-11-25 |access-date=2023-04-05 |website=पूर्वाञ्चल डेली |language=नेपाली}}</ref> चार लेनको प्रस्तावित सडकको वि.सं. २०७९ सालको अन्त्यसम्म पूर्ण काम सकिएको छैन।<ref>{{Cite web |url=https://www.karobardaily.com/news/19516 |title=अस्ताउँदै झापाभित्रको ‘झापा’ |last=चम्लागाईँ |first=मनिषा |access-date=2023-04-05 |website=कारोबार डेली |language=नेपाली}}</ref> पूर्वाञ्चल संयुक्त यातायात र अन्य निजी बस एजेन्सीहरूले उपत्यका र पूर्वी नेपालका विभिन्न क्षेत्र वरपर व्यापक यातायात सेवा प्रदान गर्दछ। सडक यातायात मार्फत यो सहर नेपालका अन्य प्रमुख सहरहरूसँग जोडिएको छ।<ref>{{Cite news |url=https://khabarhub.com/2022/17/433941/ |title=काठमाडौँबाट पूर्वी क्षेत्रमा सञ्चालन हुने यातायात एउटै व्यवस्थापनमा |access-date=2023-04-05 |website=खबर हब |language=नेपाली}}</ref> यो सहरमा हालसम्म सरकारी सवारी साधनहरू उपलब्ध छैनन्। === हवाई === [[भद्रपुर विमानस्थल]] जसलाई चन्द्रगढी विमानस्थल<ref>{{Cite web |url=https://chandragadi.caanepal.gov.np/ |title=चन्द्रगढी विमानस्थल |access-date=2023-04-05 |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> भन्ने गरिन्छ भद्रपुर नगरपालिकाको वडा नं. ८ मा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/185031/ |title=नेपाली उडानको गर्विलो इतिहास |access-date=2023-04-05 |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.gaunsahar.com/news-details/12971/2018-12-14 |title=भद्रपुर विमानस्थलमा स्तर वृद्धिपछि दैनिक आठ वटासम्म जहाजले उडान भर्दै |access-date=2023-04-05 |website=गाउँ संसार |language=नेपाली }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो विमानस्थल चन्द्रगढीमा अवस्थित छ।<ref>{{Cite web |url=http://annapurnapost.com/news/95412/ |title=दमकल छैन भद्रपुर विमानस्थलमा |access-date=2023-04-05 |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली}}</ref> विमानस्थलबाट [[काठमाडौँ]]को लागि दैनिक उडान हुने गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/109434/2023-03-10 |title=नियमित रात्रिकालीन उडान : हवाई सञ्जालमा जोडिए पोखरा-भद्रपुर |access-date=2023-04-05 |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405162814/https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/109434/2023-03-10 |archive-date=2023-04-05 }}</ref> [[पोखरा क्षेत्रीय अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] सुचारु भएपछि त्यहाँबाट भद्रपुरको लागि [[बुद्ध एयर]]ले सीधा उडान आरम्भ गरेको थियो तर हाल उक्त सेवा प्रभावित भइसकेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.nepalpress.com/2023/03/15/303061/ |title=पोखरा-भद्रपुर उडान चार दिनमै स्थगित |last=गौतम |first=बिमल |access-date=2023-04-05 |website=नेपाल प्रेस |language=नेपाली}}</ref> यो विमानस्थलबाट भारतको [[बागडोगरा विमानस्थल]] मात्र ४० किलोमिटर टाढा रहेको छ। <gallery mode=packed> Bhadrapur Airport in 1966.jpg|सन् १९६६ मा भद्रपुर विमानस्थल Peoples carrying their stuff in sand of Mechi River.jpg|सन् १९६० को दशकमा यातायातको प्रमुख साधन बयलगाडाद्वारा मेची नदी पार गर्दै Bus and bullock cart in Jhapa.jpg|सन् १९६० को दशकमा झापा जिल्लाको सडकमा बस गुड्दै </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.bhadrapurmun.gov.np/ भद्रपुर नगरपालिका]{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Commonscat|Bhadrapur|भद्रपुर}} {{झापा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:झापा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २००८ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] jnl9vhl8stc4acohfm3i3v13vmbtj4e 0 6329 1393839 1387966 2026-11-03T23:58:47Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393839 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = बर्दघाट |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]] |motto ="बर्दघाट नगरपालिकाको चाहना शान्ति, समृद्ध, सम्मुनत र सुन्दर समाजको स्थापना" <!-- images and maps --> |image_skyline = |image_caption = |image_size = 300 |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला#लुम्बिनी प्रदेश#नेपाल |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|27.55|83.80|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]]<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |title=निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण सम्बन्धि सूचना |website=नेपाल राजपत्र |date=वि.सं. २०७४ भदौ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706002534/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |archive-date=2020-07-06}}</ref> |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-5/district-nawalparasi-west/bardaghat?lng=neplng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = शम्‍भुलाल श्रेष्‍ठ <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = रुद्रप्रकाश उपाध्याय <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]]) |established_title = स्थापना |established_date = २०७१ वैशाख २५ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 180.96<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=53&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_footnotes = |population_note = |population_total =76703 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = Ethnicities <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = |postal_code = |area_code = +९७७-७८ |blank_name = |blank_info = |website = {{URL|https://bardaghatmun.gov.np}} |footnotes = }} '''बर्दघाट''' [[नेपाल]]को [[लुम्बिनी प्रदेश]] अन्तर्गत [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला]]मा पर्ने एक [[नगरपालिका]] हो।<ref name="नेपाल सरकार स्थानिय विकास मन्त्रालय">{{cite web|title=नेपाल सरकार स्थानिय विकास मन्त्रालय|url=http://mofald.gov.np/page.php?id=38|agency=नेपाल सरकार|publisher=स्थानिय विकास मन्त्रालय}}</ref> बर्दघाट बजार [[नगरपालिका]]को केन्द्र हो।<ref name="new municipalities">{{cite web | url=http://www.mofald.gov.np/userfiles/news_186.xlsx | title=थप ७२ नयाँ नगरपालिका | accessdate=May 18,2014 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो नगरपालिका २०६८ साउन १ देखि लागू हुने गरी बनाइएको हो तर कार्यन्वयनमा हाल २०७१ वैशाख २५ देखि आएको थियो। यसलाई नगरपालिका घोषणा गर्दा [[माकर]] र [[पञ्चनगर]] गाउँ विकास समितिहरू समावेश गरिएका थिए<ref>{{cite news|title=नवलपरासीमा ५ नगरपालिका थप, नगरपालिकाको संख्या ६ पुग्यो (सुचिसहित)|url=http://newsatnepal.com/news-detail.php?nw_id=801|accessdate=वैशाख २५|agency=www.newsatnepal.com|publisher=www.newsatnepal.com|date=२०७१|ref=नवलपरासी|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121626/http://newsatnepal.com/news-detail.php?nw_id=801|archive-date=2016-03-04}}</ref> भने २७ फागुन २०७३ मा, नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गर्दा [[धुर्कोट]] (७,८), [[जहदा]], [[जमुनिया, नवलपरासी|जमुनिया]] (१,८), [[दाउन्ने देवी]] र [[रुपौलिया]] (१,२) [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू यसमा गाभिएका थिए। ==परिचय== [[चितवन जिल्ला|चितवन उपत्यका]]बाट [[दाउन्ने देवी|दाउन्ने पहाड]] भएर पश्चिम लाग्दा दाउन्ने पहाड सकिने बित्तिकै आउने [[नवलपरासी जिल्ला]]को प्रमुख वाणिज्य केन्द्र बर्दघाट हो। यो [[त्रिवेणी, सल्यान|त्रिवेणी]] धाम जाने सडक र [[महेन्द्र राजमार्ग]]को चोक बजार हो। बढदै गएको [[सञ्चार]], खानेपानी तथा [[विद्युत]]को उपलब्धताले बर्दघाट द्रुततर गतीमा सहरीकरण तर्फ अघि बढीरहेको छ। बर्दघाटबाट सदरमुकाम [[परासी]] ३० कि.मी.को दुरीमा रहेको छ भने [[त्रिवेणी, सल्यान|त्रिवेणी धाम]] २५ कि.मी.को दुरीमा रहेको छ। [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]] ७७ कि.मी. छ भने [[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]] ३८ कि.मी. रहेको छ। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार रामग्राम नगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या ७६,७०३ रहेको छ भने यहाँ १८,५०१ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ बर्दघाट नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[माकर]] (१) || २७०९ || ७.६६ || ३५३.६६ |- | २ || [[माकर]] (२-३) र [[धुर्कोट]] (७, ८) || ६६३१ || ५६.५४ || ११७.२८ |- | ३ || [[माकर]] (८) || १२३४ || १.५३ || ८०६.५४ |- | ४ || [[माकर]] (४) || १५९७३ || ८.०७ || १९७९.३१ |- | ५ || [[माकर]] (५,९) || ३९३५ || २१.२३ || १८५.३५ |- | ६ || [[माकर]] (६) || १४७० || २.३८ || ६१७.६५ |- | ७ || [[माकर]] (७) || २५२५ || २.६४ || ९५६.४४ |- | ८ || [[पञ्चनगर]] (१,७) || १६९८ || २.०२ || ८४०.५९ |- | ९ || [[पञ्चनगर]] (२) || ३०६८ || ०.६४ || ४७९३.७५ |- | १० || [[पञ्चनगर]] (३-५) || ४४६८ || ३.६८ || १२१४.१३ |- | ११ || [[पञ्चनगर]] (६,८-९) || २८९६ || ६.९८ || ४१४.९० |- | १२ || [[जहदा]] (४, ५, ८, ९) र [[जमुनिया, नवलपरासी|जमुनिया]] (८) || ५४५५ || ६.१७ || ८८४.१२ |- | १३ || [[जहदा]] (१–३, ६, ७) र [[जमुनिया, नवलपरासी|जमुनिया]] (१) || ६५२० || १०.९९ || ५९३.२७ |- | १४ || [[दाउन्ने देवी]] (३–५, ८, ९) || ७६८६ || ८.६९ || ८८४.४७ |- | १५ || [[दाउन्ने देवी]] (७) र [[रुपौलिया]] (१, २) || ५२८६ || ६.५३ || ८०९.५० |- | १६ || [[दाउन्ने देवी]] (१, २, ६) || ५१४९ || ३२.७४ || १५७.२७ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''७६,७०३''' || '''१७८.४९''' || '''४२९.७४''' |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://ddcnawalparasi.gov.np/ जिल्ला विकास समिति, नवलपरासी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170604040132/http://ddcnawalparasi.gov.np/ |date=2017-06-04 }} {{नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] aqh0s37tnb1vo059911uapkri5hwowd 0 6362 1393920 1353509 2026-11-04T07:01:32Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393920 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> | name = | other_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | motto = <!-- images and maps -----------> | pushpin_map = रत्ननगर नगरपालिका#चितवन जिल्ला#बागमती प्रदेश#नेपाल| pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27.62|84.50|type:city_region:NP|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[चितवन जिल्ला]] |founder = |seat_type = |seat = <!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-3/district-chitwan/ratnanagar?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = प्रलाद सापकोटा <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = यादवप्रसाद पाठक <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले)|नेकपा (एमाले)]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=३० असार २०८२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128134945/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|archive-date=2022-01-28}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = रत्ननगर र पञ्चकन्या |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[पिठुवा]] र [[बछ्यौली]] |established_title4 = सम्मिलित (मिति) |established_date4 = वि.सं २०७१ पुस २८ |area_total_sq_mi = |area_total_km2 = ६८.६८ <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=35&municipality=5|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 89905 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title= |population_blank1 = <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = |postal_code = |area_code = +९७७-०५६ |blank_name = |blank_info = |website = [https://www.ratnanagarmun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''रत्ननगर नगरपालिका''' [[नेपाल]]को [[बागमती प्रदेश]]मा पर्ने [[चितवन जिल्ला]]को एक नगरपालिका हो। चितवन जिल्लाका तत्कालिन रत्ननगर र पञ्चकन्या गाउँ विकास समितिलाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते मिलाएर रत्ननगर नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]]को प्रवेशद्वारा भनेर चिनिने यो नगरपालिकाभित्र नेपालको तेस्रो सबैभन्दा बढी पर्यटकहरूद्वारा भ्रमण गरिने [[सौराहा, चितवन|सौराहा]] रहेको छ। वि.सं. २०७१ मङ्सिर १६ मा नेपाल सरकारको निर्णय र वि.सं. २०७१ पुस २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित भएअनुसार [[पिठुवा]] र [[बछ्यौली]] गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो। कुल १६ वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना यहाँको जनसङ्ख्या ८९,९०५ रहेको छ भने यहाँ २२,४०३ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==नामकरण== टाँडीको नामले परिचित यस क्षेत्रमा तत्कालिन महारानी [[रानी रत्न राज्यलक्ष्मी देवी शाह|रत्न राज्यलक्ष्मी शाह]]को भ्रमण पछि तत्कालिन देवौली गाउँ पञ्चायतको नाम परिवर्तन गरी रत्ननगर गाउँ पञ्चायत राखिएको थियो।<ref name="परिचय"/> == वडागत विभाजन र जनसङ्ख्या == नेपालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८]] अनुसार रत्ननगर नगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या ८९,९०५ रहेको छ। यस नगरपालिकालाई १६ वटा वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ। नगरपालिकाको वडागत विवरण, क्षेत्रफल र जनघनत्वको विस्तृत तथ्याङ्क तलको तालिकामा दिइएको छ: {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ रत्ननगर नगरपालिकाको वडागत विभाजन, जनसङ्ख्या र जनघनत्व (२०७८) |- ! वडा नं. !! समावेश साविकका गाविस/वडाहरू !! जनसङ्ख्या (२०७८) !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || रत्ननगर (१) || ५,६३५ || १.४० || ४,०२५.०० |- | २ || रत्ननगर (२) || ५,३३० || १.९६ || २,७१९.३९ |- | ३ || रत्ननगर (३) || ५,०३९ || २.४९ || २,०२३.६९ |- | ४ || रत्ननगर (४) || ४,४८४ || ३.९८ || १,१२६.६३ |- | ५ || [[बछ्यौली]] (७-९) || ४,००८ || ५.१४ || ७७९.७७ |- | ६ || [[बछ्यौली]] (२,५-९) || ४,०३५ || ८.८२ || ४५७.४८ |- | ७ || [[बछ्यौली]] (१,३-९) || ३,६३१ || ५.२९ || ६८६.३९ |- | ८ || रत्ननगर (५) || ४,६८२ || ३.९३ || १,१९१.३५ |- | ९ || रत्ननगर (६, ७) || ५,८७९ || ५.५७ || १,०५५.४८ |- | १० || रत्ननगर (८) || ८,२४१ || २.०४ || ४,०३९.७१ |- | ११ || रत्ननगर (१०) || ४,७७९ || ५.२० || ९१९.०४ |- | १२ || रत्ननगर (९, ११) || ७,४३९ || ४.४० || १,६९०.६८ |- | १३ || रत्ननगर (१२, १३) || ८,७४९ || ४.६५ || १,८८१.५१ |- | १४ || [[पिठुवा]] (३,५-६) || ६,६९० || ५.९९ || १,११६.८६ |- | १५ || [[पिठुवा]] (७-९) || ६,३२५ || ३.०५ || २,०७३.७७ |- | १६ || [[पिठुवा]] (१-२,४) || ४,९५९ || ४.७६ || १,०४१.८१ |- ! colspan="2" | जम्मा !! ८९,९०५ !! ६८.६७ !! १,३०९.२३ |} ==इतिहास== चितवन जिल्लामा रहेका नगरपालिकाहरू मध्ये रत्ननगर घोषणा क्रम अनुसार दोस्रो नगरपालिका हो।<ref name="परिचय">{{cite news|title=नगर परिचय|url=https://www.ratnanagarmun.gov.np/sites/ratnanagarmun.gov.np/files/%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|accessdate=जनवरी २०२२|agency=रत्ननगर नगरपालिका|publisher=नगर कार्यपालिका रत्ननगर|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130040454/https://www.ratnanagarmun.gov.np/sites/ratnanagarmun.gov.np/files/%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|archive-date=2022-01-30}}</ref> ==भूगोल== रत्ननगर नगरपालिकाको पूर्वमा [[खैरहनी नगरपालिका]], पश्चिममा [[भरतपुर महानगरपालिका]], उत्तरमा [[कालिका नगरपालिका]] र दक्षिणमा [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]] रहेको छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{चितवन जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] [[श्रेणी:चितवन जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राजारानीहरूको नामबाट नामकरण गरिएका ठाउँहरू]] [[श्रेणी:बागमती प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] expewvb2vc5oqnti77az6wyq1pi34k2 0 6376 1393972 1393501 2026-11-04T11:46:33Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393972 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = वीरेन्द्रनगर |other_name = चौहानचौर<ref name="परिचय">{{Cite web|url=https://birendranagarmun.gov.np/ne/node/5|title=वीरेन्द्रनगर नगरपालिका सङ्क्षिप्त परिचय|website=वीरेन्द्रनगर नगरपालिका वेबसाइट|language=नेपाली|accessdate=2022-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219142452/https://birendranagarmun.gov.np/ne/node/5|archive-date=2022-02-19}}</ref> |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]]<br />[[सदरमुकाम]]<br />[[राजधानी|प्रादेशिक राजधानी]]<ref name="राजधानी">{{cite news|title=प्रदेश नाम र राजधानी सम्बन्धमा |url=http://moial.karnali.gov.np/np/images/publication/38_Are%201%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%20%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%20%E0%A4%B0%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80_0.pdf |date=वि.सं. २०७४ फागुन १४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ७ |agency=कर्णाली प्रदेश सरकार |language=नेपाली |publisher=प्रदेश राजपत्र}}</ref> |motto = |named_for = [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]]<ref name="परिचय"/> <!-- images and maps --> |image_skyline = Ghantaghar@surkhet.JPG |image_caption = वीरेन्द्रनगरमा रहेको घण्टाघर {{Photomontage | photo1a = Birendranagar.jpg | photo1b = Surkhet Bulbule Lake.jpg | photo2a = | photo3a = | photo3b = | photo4a = | spacing = 1 | position = centre | size = 300 | foot_montage = वीरेन्द्रनगरको पन्छीनेत्र दृश्य,वीरेन्द्रनगर स्थित बुलबुले ताल }} |image_size = 300px |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = सुर्खेत जिल्ला#कर्णाली प्रदेश#नेपाल |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_map_caption = नक्सामा वीरेन्द्रनगरको अवस्थिति |coordinates = {{coord|28|34|N|81|49|E|region:NP_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[सुर्खेत जिल्ला]] <!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-solukhumbu/Sotang?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख|मेयर]] |leader_name = मोहनमाया भण्डारी ढकाल <small> ([[नेकपा (एमाले)]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = निलकण्ठ खनाल <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]) |established_title = नगर पञ्चायत |established_date = वि.सं. २०३३ फागुन १२<ref name="नगर">{{cite news |title=वीरेन्द्रनगर नगरपञ्चायत क्षेत्र घोषित गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=11100 |date=वि.सं. २०३७ असोज २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ७ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327165205/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=11100 |archive-date=2018-03-27}}</ref> |established_title1 = समावेश गाउँ पञ्चायतहरू |established_date1 = वयल काँडा (आंशिक भाग),गोठी काँडा (आंशिक भाग), जर्बुटा (आंशिक भाग) र कटुकुवा (पूर्ण) |established_title2 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू) |established_date2 = [[लाटिकोइली]] र [[उत्तरगङ्गा]] |established_title3 = सम्मिलित मिति |established_date3 = वि.सं. २०७१ वैशाख २५<ref name="थप">{{cite news |title=नगरपालिका घोषणा गरी क्षेत्र तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22724 |date=वि.सं. २०७१ बैशाख २५ |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ७ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200119010225/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22724 |archive-date=2020-01-19}}</ref> |established_title4 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू) |established_date4 = [[जर्बुटा]] |established_title5 = सम्मिलित मिति |established_date5 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="गाविस थप">{{cite news|title=शङ्खरापुर लगायत विभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ७ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title6 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date6 = [[रतु]], [[गर्पन]] र [[गडि वयलकाँडा]] |established_title7 = सम्मिलित मिति |established_date7 = वि.सं. २०७३ फागुन २७<ref name="अन्य थप">{{cite news |title=गाउँपालिका नगरपालिका उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |date=वि.सं. २०७३ फागुन २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701210203/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |archive-date=2020-07-01}}</ref> <!-- Area --> |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 245.06 |area_total_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=3&municipality=3|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_note = |population_total = 153863 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = जातीयता | demographics1_title1 = मुख्य जाति | demographics1_info1 = [[ब्राह्मण]], [[क्षेत्री]], [[मगर जाति|मगर]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[नेवार जाति|नेवार]], [[दमाई जाति|परियार]], [[सुनार]], [[थारू जाति|थारु]] <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = भाषा | demographics2_title1 = मुख्य भाषाहरू | demographics2_info1 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[अवधी भाषा|अवधी]], [[गुरुङ भाषा|गुरुङ]], [[नेवारी भाषा|नेवारी]], [[मगर भाषा|मगर]], [[थारू भाषा|थारू]] |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = <!-- elevation --> | elevation_max_m = 665 | elevation_min_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = +९७७-८३ |website = {{URL|http://birendranagarmun.gov.np/}} |footnotes = }} '''वीरेन्द्रनगर''' (पूर्व नाम: '''चौहानचौर''')<ref name="स्मारिका"/> [[नेपाल]]को [[कर्णाली प्रदेश]] अन्तर्गत पर्ने [[सुर्खेत उपत्यका]]को [[सुर्खेत जिल्ला]]मा रहेको प्रादेशिक राजधानी<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/91835-91835 |title=प्रदेश ६ : नाम कर्णाली, राजधानी वीरेन्द्रनगर |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19}}</ref><ref name="राजधानी"/>, जिल्ला सदरमुकाम<ref name="स्मारिका">{{Cite book |url=https://books.google.com.np/books?id=PPFFAQAAIAAJ&q |title=स्मारिका |quote=महेन्द्र सरकारको उद्गारलाई मूर्त रूप दिने सिलसिलामा वि.सं. २०२३ सालको हिउँददेखि जिल्लाको सदरमुकाम गोठीकाँडाबाट हालको स्थानमा सारियो। |date=सन् १९८९ |publisher=सुर्खेती कल्याण समाज |page=१० |language=नेपाली}}</ref> र एक नगरपालिका हो।<ref name="परिचय"/> यो सहर तत्कालीन [[मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|मध्य-पश्चिमाञ्चल]] विकास क्षेत्रको सदरमुकाम समेत रहेको थियो। सुर्खेत जिल्लाको पहिलो नगरपालिका रहेको यो नगरको नामकरण तत्कालीन राजा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र शाह]]को नामबाट भएको हो। राजा वीरेन्द्रबाट नै सुर्खेत उपत्यकामा मलेरियाको उन्मूलन पछि वीरेन्द्रनगर सहरको परिकल्पना गरिएको थियो। सुर्खेत जिल्लाको तत्कालिन गोठी काँडा र जर्बुटा गाउँ पञ्चायतको आंशिक भाग र कटुकुवा गाउँ पञ्चायतको सम्पूर्ण क्षेत्रलाई वि.सं. २०३३ फागुन १२ गते मिलाएर वीरेन्द्रनगर नगर पञ्चायत घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगर"/> यसै प्रकार वि.सं. २०७२ बैशाख २४ मा नेपाल सरकारको निर्णय र वि.सं. २०७२ बैशाख २४ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन [[लाटिकोइली]] र [[उत्तरगङ्गा]] गाउँ विकास समितिहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref name="थप"/><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2014-05-08/388826.html |title=थप ७२ नगरपालिका घोषणा (सूचिसहित) |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219160630/https://ekantipur.com/ampnews/2014-05-08/388826.html |archive-date=2022-02-19 }}</ref> पुन: एक पटक वि.सं. २०७१ मङ्सिर १६ मा नेपाल सरकारको निर्णय र वि.सं. २०७१ पुष २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार [[जर्बुटा]] गाउँ विकास समिति समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref name="गाविस थप"/> यसै प्रकार सङ्घीय शासन व्यवस्था लागु भएपछि देशमा स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन [[रतु]], [[गर्पन]] र [[गडि वयलकाँडा|गढी]] गाउँ विकास समितिको सम्पूर्ण क्षेत्र गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref name="अन्य थप"/><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/ |title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ? |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/ |archive-date=2022-02-19 }}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जीविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फागुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फागुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> वर्तमान समयमा वीरेन्द्रनगर पश्चिम नेपालको प्रमुख वाणिज्य केन्द्रका साथै शिक्षा र स्वास्थ्यको पनि केन्द्र हो। == नामकरण == नेपाल अधिराज्यको तत्कालीन राजा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र शाह]]को नाममा यो नगर क्षेत्रको नाम वीरेन्द्रनगर राखिएको हो।<ref name="परिचय"/> ==नगर प्रशासनिक इतिहास== वि.सं. २०१९ मङ्सिर ५ गते तत्कालिन श्री ५ को सरकारको निर्णय र वि.सं. २०१९ पुष २ गते नेपाल गजेटमा प्रकाशित सूचना अनुसार नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा विभाजन गरेपछि सुर्खेत जिल्ला गठन भएपछि सर्वप्रथम यसको सदरमुकाम 'सुर्खेत' गोठीकाँडा बजारमा रहेको थियो।<ref name="सदरमुकाम साविक">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पुष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=१|language=नेपाली}}</ref> वि.सं. २०२३ सालको हिउँदमा तत्कालिन श्री ५ को सरकारको निर्णय अनुसार जिल्ला सदरमुकामहरू विवादास्पद देखिएकोले सुर्खेत जिल्लाको सदरमुकाम वीरेन्द्रनगर सारिएको थियो।<ref name="स्मारिका"/> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १,५३,८६३ रहेको छ भने यहाँ ३८,३७७ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable mw-datatable" style="text-align:center" |+ वीरेन्द्रनगर नगरपालिकाको वडागत विभाजन, जनसङ्ख्या र जनघनत्व (२०७८) |- ! वडा नं. !! समावेश साविकका वडा/गाविसहरू !! जनसङ्ख्या (२०७८) !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || वीरेन्द्रनगर (१-२) || १०,२०८ || ६.१० || १,६७३.४४ |- | २ || [[उत्तरगङ्गा]] (१-७) || १४,३२६ || २९.२० || ४९०.६२ |- | ३ || [[उत्तरगङ्गा]] (८-९) || १९,६१९ || ६.६२ || २,९६३.५९ |- | ४ || वीरेन्द्रनगर (३-४) || १०,२२७ || ७.१ कि.मी. || १,४४०.४२ |- | ५ || वीरेन्द्रनगर (५) || ६,३३६ || ५.८० || १,०९२.४१ |- | ६ || वीरेन्द्रनगर (६) || ७,६९१ || ०.६० || १२,८१८.३३ |- | ७ || वीरेन्द्रनगर (७-८) || ९,३९७ || ५.२ कि.मी. || १,८०७.१२ |- | ८ || वीरेन्द्रनगर (९-१०) || ७,८२४ || १.४० || ५,५८८.५७ |- | ९ || [[लाटिकोइली]] (६-८) || ११,६७८ || २८.८२ || ४०५.२० |- | १० || [[लाटिकोइली]] (२-५,९) || १८,०९१ || १७.०० || १,०६४.१८ |- | ११ || [[लाटिकोइली]] (१), [[जर्बुटा]] (१)|| १२,१५१ || २६.७० || ४५५.०९ |- | १२ || वीरेन्द्रनगर (११-१२) || १४,३५८ || ८.८२ || १,६२७.८९ |- | १३ || [[जर्बुटा]] (२-९) || ५,९८२ || २५.९० || २३०.९७ |- | १४ || [[गडि वयलकाँडा|गढी वयलकाँडा]] || २,५७६ || २८.९६ || ८८.९५ |- | १५ || [[रतु]] || १,५५७ || २४.६१ || ६३.२७ |- | १६ || [[गर्पन]] || १,८४२ || २२.२३ || ८२.८६ |- class="sortbottom" style="font-weight:bold; background:#f2f2f2" | colspan="2" | जम्मा / औसत || १,५३,८६३ || २४५.०६ || ६२७.८६ |} == यातायात == ===सडक यातायात=== वीरेन्द्रनगरलाई देशका प्रमुख स्थानसँग जोडने कार्य [[रत्न राजमार्ग]]ले [[कोहलपुर नगरपालिका|कोहलपुर]]मा [[महेन्द्र राजमार्ग]]सँग जोड्दै पुरा गरेको छ। महेन्द्र राजमार्ग प्रयोग गरेर वीरेन्द्रनगरबाट नेपालका प्रमुख सहरहरू जस्तै [[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]], [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]], [[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]], [[काठमाडौँ]], [[इटहरी उपमहानगरपालिका|इटहरी]], [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]], [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]], [[दमक नगरपालिका|दमक]], [[बिर्तामोड नगरपालिका|बिर्तामोड]], [[काँकडभिट्टा]]सँग जोड्ने गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.khabarhub.com/2022/16/351623/ |title=ब‍न्दको प्रभाव : कर्णालीमा लामो दूरीको यातायात ठप्प |website=खबर हब |language=नेपाली |accessdate=2022-02-20}}</ref> यसै सहरलाई काटेर गएको [[कर्णाली राजमार्ग]]ले [[दैलेख जिल्ला]]का साथै दुर्गम जिल्लाको रूपमा रहेको [[कालिकोट जिल्ला|कालीकोट]], [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] लगायतका जिल्लासँग जोडेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/pradesh-6/2021/01/12/161043115408786579.html?author=1 |title=साँघुरो बसपार्कमा फोहरले सास्ती |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-20}}</ref> यसै प्रकार [[दाङ उपत्यका]]बाट [[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] हुँदै [[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]] पसेको कच्ची सडकले यो सहरलाई [[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुल्सीपुर]] तथा [[घोराही उपमहानगरपालिका|त्रिभुवननगर]]सँग जोडेको छ तथा जाजरकोट सडकले [[जाजरकोट जिल्ला|जाजरकोट]]को सदरमुकाम तथा [[रुकुम जिल्ला|रूकुम]]को [[चौरजहारी नगरपालिका|चौरजाहारी]]सँग जोडेको छ। ===हवाई=== यो नगरको पूर्वमा [[सुर्खेत विमानस्थल]] रहेको छ जसलाई वीरेन्द्रनगर विमानस्थल पनि भन्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/open/2021-07-28-43096 |title=अघि बढेन सुर्खेत विमानस्थल विस्तार योजना |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-02-20}}</ref> यस विमानस्थलबाट नेपालको राजधानी सहर [[काठमाडौँ|काठमाडौँ]] लगायत नेपालको पश्चिममा रहेका दुर्गम जिल्लाहरू [[जुम्ला जिल्ला]], [[हुम्ला जिल्ला]], [[कालिकोट जिल्ला]], [[डोल्पा जिल्ला]], [[मुगु जिल्ला]] लगायतका स्थानहरूका लागि सोझै उडान रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.khabarhub.com/2020/05/224850/ |title=सुर्खेत विमानस्थल विस्तारका लागि ३० बिघा जग्गा अधिग्रहण |website=खबरहब |language=नेपाली |accessdate=2022-02-20}}</ref> ==मौसम== सन् १९९९ को मे महिनाको ५ तारिखमा वीरेन्द्रनगरमा अहिलेसम्मकै उच्चतम तापक्रम {{convert|41.8|°C}} दर्ज गरिएकोथियो, जबकि सबैभन्दा कम तापक्रम सन् २०१३ जनवरी ९ मा {{convert|-0.7|°C}} दर्ज गरिएको थियो।<ref>{{cite report |title= तापक्रम तालिका |publisher= जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, नेपाल सरकार |url= http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/1749218667Ext%20temp%20of%20January.pdf |access-date= वि.सं. २०७८ फागुन ११ }} {{Cite web |url=http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/1749218667Ext%20temp%20of%20January.pdf |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2022-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304221858/http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/1749218667Ext%20temp%20of%20January.pdf |archive-date=2016-03-04}}</ref> {{Weather box |location = वीरेन्द्रनगर (सन् १९८१- सन् २०१०) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = 19.9 |Feb high C = 22.5 |Mar high C = 27.6 |Apr high C = 32.8 |May high C = 33.9 |Jun high C = 33.1 |Jul high C = 30.7 |Aug high C = 30.6 |Sep high C = 29.9 |Oct high C = 28.4 |Nov high C = 24.9 |Dec high C = 21.2 |year high C = 28.0 |Jan mean C = 12.6 |Feb mean C = 15.2 |Mar mean C = 19.7 |Apr mean C = 24.7 |May mean C = 27.2 |Jun mean C = 28.0 |Jul mean C = 27.1 |Aug mean C = 26.9 |Sep mean C = 25.8 |Oct mean C = 22.1 |Nov mean C = 17.7 |Dec mean C = 13.8 |year mean C = 21.7 |Jan low C = 5.4 |Feb low C = 7.9 |Mar low C = 11.8 |Apr low C = 16.6 |May low C = 20.4 |Jun low C = 22.9 |Jul low C = 23.5 |Aug low C = 23.3 |Sep low C = 21.6 |Oct low C = 15.8 |Nov low C = 10.4 |Dec low C = 6.4 |year low C = 15.5 |precipitation colour= green |Jan precipitation mm = 34.4 |Feb precipitation mm = 42.5 |Mar precipitation mm = 26.0 |Apr precipitation mm = 29.2 |May precipitation mm = 91.3 |Jun precipitation mm = 252.3 |Jul precipitation mm = 471.9 |Aug precipitation mm = 422.6 |Sep precipitation mm = 190.9 |Oct precipitation mm = 42.4 |Nov precipitation mm = 9.7 |Dec precipitation mm = 18.5 |year precipitation mm = 1631.7 |source 1= जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, नेपाल सरकार<ref>{{cite report |title= मौसम तापक्रम तालिका |publisher= जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, नेपाल सरकार |url=http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/880251189NORMAL%20FILE.pdf |access-date=वि.सं. २०७८ फागुन ११}}</ref> }} ==स्वास्थ्य== वीरेन्द्रनगरमा सरकारी नियन्त्रणमा सञ्चालित स्वास्थ्य संस्थाहरू मध्ये [[कर्णाली प्रादेशिक अस्पताल]], एक जिल्ला अस्पताल र एक नेत्र उपचार केन्द्र रहेका छन्। == शिक्षा == कर्णाली प्रदेशको शैक्षिक सहरको रूपमा नाम कमाएको वीरेन्द्रनगरमा उच्च शिक्षाका लागि सरकारको लगानीमा स्थापना गरिएका सुर्खेत बहुमुखी क्याम्पस र [[वीरेन्द्रनगर बहुमुखी क्याम्पस]] रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://skynewsnepal.com.np/2021/02/05/9307 |title=सुर्खेत क्याम्पस (शिक्षा) बहुमुखि हुँदै |date=२३ माघ २०७७, शुक्रबार ०१:०९ |website=स्काई न्युज नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220153340/https://skynewsnepal.com.np/2021/02/05/9307 |archive-date=2022-02-20 }}</ref> यसको साथै सामुदायिक चिकित्सा क्याम्पस पनि यहाँको मुख्य शैक्षिक संस्था हो। वीरेन्द्रनगरमा [[मध्यपश्चिम विश्वविद्यालय|मध्यपश्चिमाञ्चल विश्वविद्यालय]] समेत रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/pradesh-6/2020/02/08/15811360099958882.html?author=1 |title=केन्द्रीय विश्वविद्यालय बनाउन माग |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-20}}</ref> == पर्यटकीय स्थल == [[तिब्बत]]मा रहेको [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]]हरूको प्रसिद्ध तिर्थस्थल [[मानसरोवर]] जाने यात्रुले [[हुम्ला जिल्ला]]सम्म जानका लागि हेलिकप्टर तथा हवाई जहाज चढ्ने प्रमुख स्थान वीरेन्द्रनगर हो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalkhabar.com/blog/9907-2019-10-14-5-36-13 |title=कर्णाली रेशम मार्ग: विकासको ‘गेम चेन्जर’ |website=नेपाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/42753/2020-05-05 |title=सुनसान कैलाश मानसरोवर तीर्थयात्रा |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-02-20 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यस नगर क्षेत्रभित्र रहेका [[देउतीबज्यै]]<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/59430 |title=सुर्खेतको देउती बज्यै मन्दिरको भित्रि कथा |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220153337/https://www.lokpath.com/story/59430 |archive-date=2022-02-20 }}</ref> तथा [[काँक्रे विहार]]<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/bibidha/2019/10/04 |title=विविध |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-20}}</ref> क्षेत्र यहाँका मुख्य प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक आकर्षण हुन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.nepalgunjnews.com/finance/20191036999/ |title=सुर्खेतका पर्यटकीयस्थलमा चहलपहल, रारा पुग्ने सुर्खेत ‘ट्रान्जिट प्वाइन्ट’ |date=2019-10-17 |website=नेपालगन्ज समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220153337/https://www.nepalgunjnews.com/finance/20191036999/ |archive-date=2022-02-20 }}</ref> नगर भित्रै रहेको पश्चिम नेपालको एकमात्र घण्टाघर वीरेन्द्रनगर सहरको गौरव हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.nepalpress.com/2021/12/31/139924/ |title=वीरेन्द्रनगर घण्टाघरका घडी चार वर्षसम्म मर्मतको पर्खाइमा |website=नेपाल प्रेस |language=नेपाली |accessdate=2022-02-20}}</ref> नगरसँग टासिएर [[बुलबुले ताल|बुलबुल ताल]] तथा पार्क रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://ehimalayatimes.com/karnali-pradesh/67779 |title=दसैंसँगै वीरेन्द्रनगर झलमल्ल |website=हिमालय टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220153336/https://ehimalayatimes.com/karnali-pradesh/67779 |archive-date=2022-02-20 }}</ref> ==चित्र दीर्घा== <gallery mode=packed> Kakrebihar 21.jpg|काँक्रे विहारमा रहेको प्राचीन कलाकृति Kakrebihar 11.jpg|काँक्रे विहारमा रहेको प्राचीन कलाकृति Kakrebihar 14.jpg|काँक्रे विहारमा रहेको प्राचीन कलाकृति Deuti Bajai Temple 1.JPG|देउतीबज्यै मन्दिर Boating at Bulbule lake 04.jpg|बुलबुल ताल </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{सुर्खेत जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} {{नेपालका सङ्घीय तथा प्रादेशिक राजधानीहरू}} [[श्रेणी:सुर्खेत जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०३३ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राजारानीहरूको नामबाट नामकरण गरिएका ठाउँहरू]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] ikavzxndutctzzmktbsdrj0pncuczk9 0 6378 1393880 1388569 2026-11-04T03:14:21Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393880 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = भीमदत्त | official_name = | other_name = धुसुडी बजार<br/>महेन्द्रनगर | native_name = | settlement_type = [[नगरपालिका]]<br />[[सदरमुकाम]] | motto = | image_skyline = Madan chowk, kanchanpur कञ्चनपुर भीमदत्त नपा, मदन चोक - panoramio.jpg | image_caption = भीमदत्त नगरमा रहेको मदन चौक | image_size = 300px | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = भीमदत्त नगरपालिका#कञ्चनपुर जिल्ला#सुदूरपश्चिम प्रदेश#नेपाल | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = नक्सामा भीमदत्त नगरपालिका | pushpin_mapsize = 300px | coordinates = {{coord|28|58|N|80|10|E|region:NP_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-7/district-kanchanpur/bhimdatta?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | leader_title = [[नगरप्रमुख]] | leader_name = पदम बोगटी <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = निलम जोशी <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]])| established_title = सदरमुकाम | established_date = वि.सं. २०२३ पौष १८<ref name="सदरमुकाम">{{cite news |title=जिल्लाहरुको सदरमुकाम तोकेको बारे |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=3851 |date=वि.सं. २०२३ पौष १८ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ४ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20170812181750/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=3851 |archive-date=2017-08-12}}</ref> | established_title1 = नगर पञ्चायत | established_date1 = वि.सं. २०३४ फाल्गुन ९<ref name="नगर">{{cite news |title=कञ्चनपुर जिल्ला अन्तर्गत महेन्द्रनगरलाई नप क्षेत्र घोषित गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=12483 |date=वि.सं. २०३४ फाल्गुन ९ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ३ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200119143342/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=12483 |archive-date=2020-01-19}}</ref> | established_title2 = समावेश गाउँ पञ्चायत | established_date2 = भुजेला, सिद्धनाथ र आदर्श (पूर्ण) तथा सुडा र ऐरी (धेरैजसो) | area_footnotes = | area_total_km2 = 171.80 | population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=7&district=77&municipality=4|accessdate=१५ असोज २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 122320 | population_density_km2 = auto | timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_footnotes = | elevation_m = २२९ | postal_code_type = हुलाकी सङ्केत | postal_code = १०४०० | area_code = +९७७-९९ | website = [http://bheemdattamun.gov.np नगरपालिका वेबसाइट] | footnotes = }} '''भीमदत्त''' (पुरानो नाम: '''धुसुडी बजार'''<ref name="भीमदत्त">{{Cite web |url=https://bheemdattamun.gov.np/en/node/300 |title=नगरपालिकाको संक्षिप्त परिचय |website=भीमदत्त नगरपालिका |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215035644/https://bheemdattamun.gov.np/en/node/300 |archive-date=2022-02-15 }}</ref> र '''महेन्द्रनगर'''<ref name="नगर"/>) [[नेपाल]]को [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]को [[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]] जिल्लाको सदरमुकाम<ref name="सदरमुकाम"/> तथा एक नगरपालिका हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.janaboli.com/post/313912 |title=विदेशीको मुखबाट समेत वाउ.. शब्द निस्किने नेपालका १० सुन्दर शहरहरू |date=2020-12-06 |website=जनबोली न्यूज |language=नेपाली |accessdate=2022-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216043027/https://www.janaboli.com/post/313912 |archive-date=2022-02-16 }}</ref> नेपालका तत्कालीन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]को सम्मानमा सहर र नगरपालिकाको नाम महेन्द्रनगर राखिएको थियो। नेपालमा लोकतन्त्र स्थापनापछि वि.सं. २०६५ कार्तिक २० गते [[नेपाल सरकार]]को निर्णय बमोजिम यस नगरपालिकाको नाम महेन्द्रनगरलाई परिवर्तन गरेर क्रान्तिकारी किसान नेता [[भीमदत्त पन्त]]<ref name=":0">{{Cite web |url=http://dhangadhikhabar.com/news/17762 |title=शहीद भीमदत्त पन्तको ६८ औँ स्मृति दिवस मनाइँदै |website=धनगढी खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-16}}</ref>को सम्मानमा यसको नाम भीमदत्त नगरपालिका राखिएको थियो।<ref name="भीमदत्त"/><ref>{{Cite web |url=https://www.janasarokarpost.com/news-details/5433/2021-09-02 |title=सालिक र नामको चपेटामा घुसुडी बजार |website=जनसरोकार पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205052221/https://www.janasarokarpost.com/news-details/5433/2021-09-02 |archive-date=2024-12-05 }}</ref> यस नगरपालिकाको पूर्वमा [[बेदकोट नगरपालिका]], उत्तरमा [[डडेल्धुरा जिल्ला]], दक्षिणमा [[शुक्लाफाँट राष्ट्रिय निकुञ्ज]] र पश्चिममा [[भारत]]को [[उत्तराखण्ड|उत्तराखण्ड राज्य]] रहेको छ। यो नगरपालिकाको पुरानो नाम महेन्द्रनगर थियो। यो नगर सुदूरपश्चिम नेपालको एक मुख्य पैठारीकर्ता तथा यातायातको केन्द्र हो। नेपालको पूर्वबाट आएको [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्व पश्चिम राजमार्ग]] यसै ठाउँमा आएर अन्त हुने तथा पश्चिमका दुर्गम स्थानहरूका लागि सहज यातायात उपलब्ध भएकाले यो स्थान पश्चिमको एक प्रमुख वाणिज्य केन्द्र पनि हो।<ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/story/38080/2018/3/17/current-affairs/local-news |title=भीमदत्त बन्यो प्रदेश ७ कै उत्कृष्ट नगरपालिका |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-16}}</ref> जिल्ला सदरमुकाम समेत रहेकोले यस नगरपालिकाभित्र जिल्ला स्तरीय सरकारी कार्यालयहरू रहेका छन्। नगर पञ्चायत ऐन २०१९ बमोजिम तत्कालीन सरकारले वि.सं. २०३४ साल फाल्गुन ९ गते तत्कालीन भुजेला, सिद्धनाथ र आदर्श गाँउ पञ्चायतका सम्पुर्ण भू-भाग तथा सुडा र ऐरी गाउँ [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत]]को आंशिक भू-भाग मिलाएर सो समयमा 'महेन्द्रनगर नगर पञ्चायत' गठन गरेको थियो। यो नगर कञ्चनपुर जिल्लाकै पहिलो नगरपालिका समेत हो। जनसङ्ख्याको आधारमा यो नेपालको २८औँ ठूलो सहर हो। यो नगरपालिकाको ५ किलोमिटर (३.१ माइल) पूर्वमा भारतीय सीमाना रहेको छ भने देशको राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट यो ७०० किलोमिटर (४३० माइल) पश्चिममा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2016-08-12/20160812085822.html?is_ifooter=1 |title=महेन्द्रनगर–दिल्ली बस सेवा सुचारु |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-16 }}{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == नामकरण == नेपाल अधिराज्यको तत्कालीन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]]को नाममा यो नगर क्षेत्रको नाम महेन्द्रनगर राखिएको हो। देशमा आएको राजनीतिक परिवर्तन र गणतन्त्र स्थापनापछि यसको नाम परिवर्तन गरेर भीमदत्त राखिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.paschimtoday.com/news-details/5020/2019-06-21 |title=चण्डीगढको नक्सानुसार बनेको सुन्दर महेन्द्रनगर |first=महादेव |last=अवस्थी |website=पश्चिम टुडे |language=नेपाली |accessdate=2022-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220025305/https://www.paschimtoday.com/news-details/5020/2019-06-21 |archive-date=2022-02-20 }}</ref> नेपालका सहिद तथा क्रान्तिकारी किसान नेता [[भीमदत्त पन्त]]को सम्मानमा यसको नाम भीमदत्त नगरपालिका राखिएको थियो।<ref name=":0" /> ==नगर प्रशासनिक इतिहास== वि.सं. २०१९ मङ्सिर ५ गते तत्कालिन श्री ५ को सरकारको निर्णय र वि.सं. २०१९ पौष २ गते नेपाल गजेटमा प्रकाशित सूचना अनुसार नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा विभाजन गरेपछि कञ्चनपुर जिल्ला बनेपछि सर्वप्रथम यसको सदरमुकाम वर्तमान [[बेलौरी नगरपालिका|श्रीपुर]] गाउँ विकास समितिको [[बेलौरी नगरपालिका|बेलौरी]] बजारमा रहेको थियो।<ref name="सदरमुकाम साविक">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=2686|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=१|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216133653/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=2686|archive-date=2022-02-16}}</ref> वि.सं. २०२३ कार्तिक २३ गते तत्कालिन श्री ५ को सरकारको निर्णय र वि.सं. २०२३ पौष १८ गते नेपाल गजेटमा प्रकाशित सूचना अनुसार जिल्ला सदरमुकामहरू विवादास्पद देखिएकोले कञ्चनपुरको सदरमुकाम तत्कालिन महेन्द्रनगर सारिएको थियो।<ref name="सदरमुकाम"/> == जनसङ्ख्या == [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १,२२,३२० रहेको छ भने यहाँ २७,५७० घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> == भोगौलिक अवस्थिति == यो नगरपालिका २८°५२' देखि २९°०८' उत्तरी अक्षांश र ८०°०६' देखि ८०°१५.५' पूर्व देशान्तरमा अवस्थित रहेको छ। यो नगर क्षेत्र समुद्र सतहबाट १०० मिटर देखि १००० मिटरसम्मको उचाइमा रहेको छ। यस नगरपालिकाको जम्मा क्षेत्रफल १७१.८० वर्ग किलोमिटर रहेको छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://ddckanchanpur.gov.np/ जिल्ला विकास समिति, कञ्चनपुर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927053938/http://ddckanchanpur.gov.np/ |date=2015-09-27 }} {{कञ्चनपुर जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:वि.सं. २०३४ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:कञ्चनपुर जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राजारानीहरूको नामबाट नामकरण गरिएका ठाउँहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]] m8m1a9at0b9f5v4nrjc6vbxuzgk5ce6 0 6382 1393779 1372271 2026-11-03T14:53:12Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393779 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info --> |name = |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[नेपालका नगरपालिकाहरू|नगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = चित्र:Shree Shaileshwori Temple.jpg |image_caption = सिलगढीको शैलेश्वरी मन्दिर |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = डोटी जिल्ला#Nepal Sudurpashchim Province#Nepal |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|29|16|N|80|56|E|source:nlwiki_region:NP_scale:50000|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झन्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[डोटी जिल्ला|डोटी]] <!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = बाजीसिं खड्का <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = कलावती महर (साउद) <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |established_title = स्थापना |established_date = वि.सं.२०३८ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 162.62<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_total_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=7&district=74&municipality=5|accessdate=१५ असोज २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 33968 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = [[राष्ट्रिय जनगणना २०६८]] <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाक कोड |postal_code = १०८०१ |area_code = +९७७-९४ |blank_name = |blank_info = |website = [http://dipayalsilgadhimun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''दिपायल सिलगढी नगरपालिका''' [[नेपाल]]को [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]को [[डोटी जिल्ला]]मा अवस्थित एक नगरपालिका तथा जिल्ला सदरमुकाम हो। दिपायल सिलगढी [[सेती नदी]]को किनारमा रहेको छ। वि.सं. २०३८ सालमा रमणिय पौराणिक तथा ऐतिहासिक डोटी जिल्लाको केन्द्र भागमा नगरपालिकाको स्थापना गर्ने क्रममा कोट भैरव र सिलगढीका गाउँ पञ्चायतका सबै वडाहरूका साथै तिखा र रनागाउँ गाउँ पञ्चायतका केही भूभागहरूलाई दिपायल नगर पञ्चायत बनाइएको थियो। आरम्भमा दिपायल नगर पञ्चायत नाम राखिएको यस नगरपालिकालाई वि.सं. २०४७ सालमा बबर डाँडा र तिखा गाविसहरूको सम्पूर्ण भूभागलाई यो नगरपालिकामा समावेस गरेर १४ वटा [[वडा]] बनाइनुका साथै यसलाई दिपायल सिलगढी नगरपालिका भनेर नामाकरण गरिएको थियो। त्यस पछि लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको स्थापनासँगै [[नेपालको संविधान २०७२]]को घोषणा पश्चात् [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]को निर्णय अनुसार राज्यको पुनर्संरचना गर्ने र नेपाललाई ७५३ वटा [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]]हरूमा विभाजन गर्ने क्रममा यस नगरपालिकामा पनि विस्तार भई साविकका [[लडागडा]], [[बगलेक]] (८,९), [[खातिवडा]] (४-६), [[कलेना]] गाविसहरू यस नगरपालिकामा समावेस गरिएको थियो। यस नगरलाई ऐतिहासिक र धार्मिक नगरको रूपमामा पनि लिइन्छ। भगवान [[राम]]का पुर्खा राजा दिलिपले तपस्या गरि स्थापना गरेको दिल्पेश्वर मठ र [[स्कन्द पुराण]]को मानस खण्डमा वर्णित चन्दनगिरी पर्वत हालको [[सिलगढी]] नगरमा रहेको छ। यसैगरी सुदूरपश्चिमकी नौ भगवती मध्य [[शैलेश्वरी मन्दिर|शैलेश्वरी]] देवीको मन्दिर यसै नगरमा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.newsofnepal.com/2020/02/03/289789/ |title=राजधानी सरेसंगै बसाइँ सर्नेको लर्को, सुनसान बन्दै गाउँ |website=नेपाल न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-01-26}}</ref><ref name="परिचय">{{Cite web |url=https://dipayalsilgadhimun.gov.np/ |title=दिपायल सिलगढ़ी नगरपालिका​ |website=दिपायल सिलगढी नगरपालिका |language=नेपाली |accessdate=2022-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126154051/https://dipayalsilgadhimun.gov.np/ |archive-date=2022-01-26}}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ३३,९६८ रहेको छ भने यहाँ ८,३८५ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ दिपायल सिलगढी नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || दिपायल सिलगढी (११-१२) || ३,८३६ || २०.१२ || १९०.६६ |- | २ || दिपायल सिलगढी (१०) र [[खातिवडा]] (४–६) || ३,७१७ || ७.३४ || ५०६.४० |- | ३ || दिपायल सिलगढी (८-९) || ३,४५५ || १०.८८ || ३१७.५५ |- | ४ || दिपायल सिलगढी (७) || ४,७९६ || ६.०२ || ७९६.६८ |- | ५ || दिपायल सिलगढी (४–६) || ३,७४५ || ९.५३ || ३९२.९७ |- | ६ || दिपायल सिलगढी (१–३) || ३,२४१ || ५.०४ || ६४३.०६ |- | ७ || दिपायल सिलगढी (१३, १४) र [[लडागडा]] (३) || ३,५०७ || २१.८४ || १६०.५८ |- | ८ || [[लडागडा]] (१, २, ४–९) || ३,८१४ || २४.८ || १५३.७९ |- | ९ || [[कलेना]] र [[बगलेक]] (८-९) || ३,८५७ || २१.०४ || १८३.३२ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''३३,९६८''' || '''१२६.६१''' || '''२६८.२९''' |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://ddcdoti.gov.np/ जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, डोटी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824050251/http://www.ddcdoti.gov.np/ |date=2017-08-24 }} {{डोटी जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:डोटी जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०३९ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] qeaiql12vh10hyo4deka16h4us24srr 0 6392 1393814 1387236 2026-11-03T20:56:19Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393814 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> | name = पनौती नगरपालिका | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = ShachiTirtha Tribenighat Panauti-IMG 4463.jpg | imagesize = | image_caption = नगरपालिकाभित्र रहेको विशेश्वर महदेव मन्दिर दृश्य | image_flag = | image_seal = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला#Nepal Bagmati Province#Nepal | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = नक्सामा पनौती नगरपालिकाको स्थान | coordinates = {{coord|27|35|N|85|31|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला|काभ्रेपलाञ्चोक]] |<!-- Politics --> | government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-3/district-kavrepalanchowk/panauti?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | governing_body = | leader_title = [[नगरप्रमुख]] | leader_name = रामशरण भण्डारी <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = गिता बन्जारा <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) | established_title = नगरपालिका | established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871 |title=नेपाल राजपत्र |publisher=नेपाल सरकार |language=ne |pages=५–६ |quote=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको |access-date=2022-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128134945/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871 |archive-date=2022-01-28 }}</ref> | established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date1 = सुब्बागाउँ, टौखाल, पनौती (इन्द्रेश्वर), मल्पी, सुन्थान र खोपासी | established_title2 = सम्मिलित (मिति) | established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ | established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date3 = [[कुशादेवी]], [[रयाले|रयाले बिहावर]], [[कलाँती भूमिडाँडा]], [[बल्थली]], [[शारदा बतासे]] (३,४ र ९) र [[शङ्खुपाटीचौर|शंखुपाटीचौर]] (४) | established_title4 = सम्मिलित (मिति) | established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ <!-- Area --> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 118<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=31&municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 52,078 |population_density_km2 = auto | demographics_type1 = जातीय बनावट | demographics1_title1 = पहाडी [[खस ब्राह्मण|ब्राह्मण]] | demographics1_info1 = २५.६८% | demographics1_title2 = [[क्षेत्री]] | demographics1_info2 = २५.३९% | demographics1_title3 = [[तामाङ]] | demographics1_info3 = २१.३६% | demographics1_title4 = [[नेवार]] | demographics1_info4 = १७.२९% | demographics_type2 = धार्मिक बनावट | demographics2_title1 = [[हिन्दु]] | demographics2_info1 = ७९.०१% | demographics2_title2 = [[बौद्ध]] | demographics2_info2 = १८.८७% | demographics2_title3 = [[ईसाई धर्म|ईसाई]] | demographics2_info3 = १.७९% | demographics2_title4 = [[मुस्लिम]] | demographics2_info4 = ०.२६% |<!--General information--> | timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_footnotes = <ref name="dhm848">{{cite web |title=Khopasi (Panauti) Rainfall Station (Index 848) |url=https://www.dhm.gov.np/hydrology/rainfallSingle/848 |publisher=Department of Hydrology and Meteorology, Nepal |access-date=2026-03-27 }}</ref> | elevation_m = १४४२ <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ४५२०९ | area_code = ०११ | blank_note = | blank_info = | website = {{url|www.panautimun.gov.np/}} | footnotes = }} '''पनौती नगरपालिका''' [[नेपाल]]को [[बागमती प्रदेश]]मा पर्ने [[काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला]]को एक नगरपालिका हो। यो नेपालको एक ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक तथा पुरातात्विक स्थल हो। काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाका तत्कालिन सुब्बागाउँ, टौखाल, पनौती (इन्द्रेश्वर), मल्पी, सुनबान र खोपासी गाउँ विकास समितिलाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते मिलाएर पनौती नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। नेपालमा सङ्घीय शासन व्यवस्था लागू भएपछि स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ मा [[कुशादेवी]], [[रयाले]], [[कलाँती भूमिडाँडा]], [[बल्थली]], [[शारदा बतासे]] (३,४ र ९) र [[शङ्खुपाटीचौर|शंखुपाटीचौर]] (४) गाउँ विकास समितिहरू यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फाल्गुन २०७३|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फाल्गुण २०७३|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> कुल १२ वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या वि.सं. २०६८ सालको जनगणना अनुसार ४६,५९५ रहेको छ। यो नगरपालिका भित्रको प्रारम्भिक मध्यकालीन पुरातात्विक धरोहरहरूको परिसरलाई [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ|संयुक्त राष्ट्र]]को [[युनेस्को]]ले सन् १९९६ देखि सम्भावित [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]को सूचीमा सूचीकृत गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/pcciis-vrsspchi-pnautii-vishv-smpdaamaa-suuciikrt-hundai-171881 |title=पच्चीस वर्षपछि पनौती ‘विश्व सम्पदा’मा सूचीकृत हुँदै |website=अन्नपूर्ण पोस्ट|language=नेपाली |accessdate=2022-01-30}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ratopati.com/story/217666/2022/1/23/panauti |title=‘विश्व सम्पदा’मा सूचीकृत हुन मन्त्रिपरिषद् निर्णय कुर्दै पनौती |website=रातोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-30}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/839/ |title=The early medieval architectural complex of Panauti |trans-title=पनौतीको प्रारम्भिक मध्यकालीन वास्तुकला परिसर |website=युनेस्को विश्व सम्पदा केन्द्र |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2022-01-30}}</ref> == जनसङ्ख्या == [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ५१,५०४ रहेको छ भने यहाँ ७,१४८ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> यस नगरपालिकामा २५.६८% पहाडी ब्राह्मण, २५.३९% क्षेत्री, २१.३६% तामाङ र १७.२९% नेवार समुदायहरु रहेका छन्। साथै, ७९.०१% हिन्दु, १८.८७% बौद्ध, १.७९% ईसाई र ०.२६%मुस्लिम धर्मालम्बीहरु रहेका छन् । == वडागत विभाजन र जनसङ्ख्या == नेपालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८]] अनुसार पनौती नगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या ५१,५०४ रहेको छ। यस नगरपालिकालाई १२ वटा वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ। नगरपालिकाको वडागत विवरण, क्षेत्रफल र जनघनत्वको विस्तृत तथ्याङ्क तलको तालिकामा दिइएको छ: {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ पनौती नगरपालिकाको वडागत विभाजन, जनसङ्ख्या र जनघनत्व (२०७८) |- ! वडा नं. !! समावेश साविकका वडाहरू/गाविसहरू !! जनसङ्ख्या (२०७८) !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[रयाले]] || ४,२१४ || २४.६९ || १७०.६८ |- | २ || [[कुशादेवी]] (४-८) || ३,०७४ || १६.८४ || १८२.५४ |- | ३ || [[कुशादेवी]] (१-३,९) || ३,८६७ || ६.३६ || ६०८.०२ |- | ४ || पनौती (३, ४) || ७,७८५ || ५.४९ || १,४१८.०३ |- | ५ || पनौती (१, २) || ६,००४ || ६.३१ || ९५१.५१ |- | ६ || पनौती (११) || ३,५४७ || २.३४ || १,५१५.८१ |- | ७ || पनौती (५-७) || ४,६६५ || १.८२ || २,५६३.१९ |- | ८ || पनौती (८, ९) || ३,७०९ || ३.९४ || ९४१.३७ |- | ९ || पनौती (१०) र [[शारदा बतासे]] (३-४,९) || ४,५६९ || ५.३७ || ८५०.८४ |- | १० || पनौती (१२-१३) र [[शङ्खुपाटीचौर]] (४) || ४,२८६ || ९.३४ || ४५८.८९ |- | ११ || [[बल्थली]] || २,५३५ || ९.५३ || २६५.९९ |- | १२ || [[कलाँती भूमिडाँडा]] || ३,६३८ || २५.९५ || १४०.१९ |- ! colspan="2" | जम्मा !! ५१,५०४ !! ११७.९८ !! ४३६.५५ |} ==इतिहास== [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवि काल]]देखि नै अस्तित्वमा रहेको यो स्थानको विकास मल्ल कालमा आएर भएको हो।<ref>{{cite news|title=नगर परिचय |url=https://panautimun.gov.np/sites/panautimun.gov.np/files/Municipal%20Profile.pdf|accessdate=जनवरी २०२२|agency=पनौती नगरपालिका|publisher=नगर कार्यपालिकाको कार्यालय}}</ref> ==पुरातात्विक स्थलहरू== पनौती नगरपालिकाभित्र रहेका महत्वपूर्ण स्थलहरूमा इन्द्रेश्वर महादेव मन्दिर, भद्रकाली मन्दिर, बह्मायणी मन्दिर, तोलानारायण मन्दिर, उन्मत्त भैरवका मूर्ति तथा मन्दिरको वास्तुकला रहेका छ्न्। यी स्थलहरूले प्राचीन तथा मध्यकालीन युगको उत्कृष्ट शिल्पकारिताको नमुना प्रस्तुत गर्दछ।<ref>{{Cite web |url=https://www.kalikanews.com/news/143779 |title=पनौतीमा १२ वर्षे ‘मकर मेला’ |website=कालिका न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-01-30}}</ref> == सचि तिर्थ त्रिवेणिघाट == सचि तर्थ त्रिवेणि घाट सन् १९९६ देखी UNESCO को विश्व संम्पदा सुचिमा सुचिकृत स्थान हो । '''पनौती''' '''तिर्थ''' [[बागमती अञ्चल]]को [[काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला]] को [[पनौती नगरपालिका]]मा अवस्थित छ। यसको ऐतिहासिक तथ्य [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्मावलम्बीका निम्ति शिवको तेस्रो आँखाको महत्त्व जति छ, उति नै [[इन्द्र]]को तेस्रो आँखाको पनि। [[तीर्थयात्रा|पावन भूमि]]का रूपमा चिनिएको पनौतीसँग यही [[तेस्रो आँखा]]को ऐतिहासिक तथ्य जोडिएको छ। यस स्थानलाइ [[इन्द्र|सचि]] [[तिर्थ]] वा [[त्रिबेणी धाम]] पनि भनिन्छ । पनौती आउने प्रायः भारतीय पर्यटक [[अहिल्या]]को सोधीखोजी गर्छन्। तर, नेपाली धर्मावलम्बीलाई भने अहिल्याका बारेमा उति साह्रो चासो हुँदैन। [[धर्मग्रन्थ]]हरूका [[पुराण|पौराणिक]] कथा अनुसार [[गौतम ऋषि]] र उनकी श्रीमती अहिल्या पनौतीको [[त्रिवेणीघाट]] नजीकै बस्थे। अहिल्याको [[रूप]], [[सौन्दर्यशास्त्र|सौन्दर्य]] र [[यौवन]]बाट मोहित भएका [[स्वर्ग]]का [[राजा]] [[इन्द्र]] एक समय [[गौतम ऋषि|गौतम]] ऋषिकै भेष धारण गरेर पृथ्वीमा ओर्लिए। समयभन्दा अगावै इन्द्रले भाले बासेको नक्कल गरेपछि सक्कली गौतम ऋषि स्नान गर्न त्रिवेणीघाट गए। यही मौकामा छद्मभेषी इन्द्र आश्रममा छिरी ऋषिपत्नी [[अहिल्या]]सँग [[शारीरकि सम्बन्ध]] बनाए। [[नदी]] तट नजीकै पुगेपछि मात्रै आफूले फेर्ने [[धोती]] नल्याएको थाहा पाएर [[सक्कली]] [[गौतम ऋषि]] [[आश्रम]] फर्किए। [[आश्रम]]को ढोकामा आफ्नै भेषधारी [[इन्द्र]]लाई देखेपछि क्रोधित भएका [[गौतम ऋषि]]ले दुवैलाई [[श्राप]] दिए। श्रापको प्रभावका कारण अहिल्या [[ढुङ्गा|ढुंगा]]मा परण्िात भइन्। उक्त ढुंगा अहिले पनि [[इन्द्रेश्वर मन्दिर]]को [[इसान|उत्तरपूर्वी कुना]]मा अवस्थित छ। श्रापकै कारण [[राजा]] [[इन्द्र]]को शरीरभरी [[हजार|हजारौँ]] [[योनी|योनि]] निस्किए। [[कथा]] अनुसार [[श्राप]]पछि [[लज्जित]] भएका [[राजा]] [[इन्द्र]] [[श्राप]]मुक्त हुने उपाय खोज्दै आफ्ना [[गुरु]] [[बृहस्पति (ज्योतिष)|बृहस्पति]]को [[शरणार्थी|शरण]]मा पुगे। [[गुरु]]को सल्लाह अनुसार [[राजा]] [[इन्द्र]] [[मुक्तेश्वर महादेव]]को [[बाह्र वर्षे मेला|बाह्रवर्षे]] [[तपस्या]]मा बसे। तपस्यापछि प्रसन्न भएका [[मुक्तेश्वर महादेव]]ले [[इन्द्र]]लाई एउटा सुकेको [[बाँस]] दिएर भने, "यसलाई टेक्दै यात्रा गर्नु, [[बाँस]]मा [[पालुवा]] निस्केर [[जरा]] हाल्न थालेपछि तिमी [[योनी|योनि]]मुक्त हुनेछौ।" [[मुक्तेश्वर महादेव]]को आज्ञा अनुसार [[पृथ्वी]]को यात्रामा निस्किएका [[इन्द्र]] [[त्रिवेणी, सल्यान|त्रिवेणी]]को नजिकपुगेपछि उनले [[ढुङ्गा|ढुंगा]]मा टेकेको [[बाँस]]मा [[पालुवा]] आयो र त्यति नै खेर उनको [[निधार]]बाहेक [[शरीर]]भरी आएका [[योनी|योनि]] लुप्त भए। [[इन्द्र]]ले [[ढुङ्गा|ढुंगा]]मा [[बाँस]] बिसाएकै हुनाले उक्त ठाउँको नाम पनौती रहन गएको विश्वास छ। किनभने, [[नेवारी भाषा]]मा 'पँ' भनेको [[बाँस]] र 'ल्होँ' भनेको [[ढुङ्गा|ढुंगा]] भन्ने बुझिन्छ। [[ढुङ्गा|ढुंगा]]मा बाँस बिसाउँदा [[पालुवा]] आएको हुनाले उक्त ठाउँ 'पँल्होँ' हुँदै कालान्तरमा पनौती नामकरण भएको मानिन्छ। [[निधार]]को [[योनी|योनि]] नहटेपछि [[राजा]] [[इन्द्र]] पनौती नजीकै रहेको [[भालेश्वर महादेव मन्दिर|भालेश्वर]] [[शिव|महादेव]]को [[बाह्र वर्षे मेला|बाह्रवर्षे]] [[तपस्या]]मा बसेको [[धार्मिक]] मान्यता छ। यस [[तपस्या]]पछि [[भालेश्वर महादेव मन्दिर|भालेश्वर महादेव]]ले [[इन्द्र]]को [[निधार]]मा रहेको [[योनी|योनि]]लाई [[आँखा]]मा परिणत गरिदए। [[भालेश्वर महादेव मन्दिर|भालेश्वर]] [[शिव|महादेव]]लाई अहिले पनि पनौतीमा देख्न सकिन्छ। त्यही बेलादेखि संसारका सबै [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] [[धर्मा]]वलम्बीहरूका निम्ति [[तेस्रो आँखा]] भएका [[इन्द्र]]को [[पूजा]] महत्त्वको विषय रहँदै आएको छ। जसको [[इतिहास|ऐतिहासिकता]] पनौतीसँग जोडिएको छ। [[इन्द्र]]ले जुन [[ढुङ्गा|ढुंगा]]मा [[बाँस]] टेकाउँदा [[पालुवा]] पलायो, त्यही स्थानमा [[शिव|महादेव]]को [[मूर्तिकला|मूर्ति]] पनि स्थापना गरेका थिए। [[इन्द्र]]ले स्थापना गरेको उक्त [[शिव|महादेव]]को [[मूर्तिकला|मूर्ति]] [[इन्द्रेश्वर मन्दिर|इन्द्रेश्वर]] [[शिव|महादेव]]का नामले अहिलेसम्म परिचित छ। उक्त स्थानमा अहिले रहेको [[मन्दिर]] भने [[यशू ख्रिष्ट|ईस्वी]]को १३औँ [[शताब्दी]]मा [[राजा]] [[जयसिंहराम मल्ल]]ले बनाएका हुन्। [[इतिहास|ऐतिहासिक]] [[तथ्य]]का आधारमा पनौतीको महत्त्व यति मात्रै छैन। यही [[इन्द्रेश्वर]] [[शिव|महादेव]]को [[मन्दिर]] [[नेपाल]]कै सबैभन्दा [[पुरानो]] [[मन्दिर]] मान्न सकिन्छ। अहिले पनि उक्त [[मन्दिर]] [[१३]]औं [[शताब्दी]]कै स्वरूपमा छ -हेर्नूस्, तस्बिर)। [[समय]]का [[हिसाब]]ले [[चाँगुनारायण मन्दिर|चाँगुनारायण]] र [[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपति]] सबैभन्दा [[पुराना]] [[धार्मिक स्थल]] हुन्। तर, ती दुवै स्थानमा [[मन्दिर]]को अहिलेको स्वरूप भने क्रमशः [[१४]]औँ र [[१५]]औँ [[शताब्दी]]मा बनेका हुन्। [[इतिहास|ऐतिहासिकता]] र [[धार्मिक]] [[मान्यता]]का [[हिसाब]]ले [[पवित्र]] [[पनौतीको बाह्र वर्षे मेला|पनौती]]का बारेमा [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] [[धर्म|धर्मावलम्बीहरू]] नै अनभिज्ञ छन्। [[सम्पदा]]हरूको महत्त्व त्यसको [[धार्मिक]] पक्षसँगै त्यसका पछाडि जोडिएको [[इतिहास]]ले पनि निर्धारण गरेको हुन्छ। पनौती यी दुवै [[पक्ष]]बाट सबैभन्दा अगाडि छ। ==सचि तिर्थ त्रिवेणिघाट== [[काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला|काभ्रे]] जिल्लाको पनौतीमा नगरपालिकामा अवस्थित छ । दुइ नदिको सघंम भएको [[इन्द्र|सचि]] [[तीर्थयात्रा|तिर्थ]] त्रिवेणिघाट काठमाडौँबाट करीव ३६ कि.मी.को [[दुरी]]मा रहेको यो [[धार्मिक]] तथा [[पर्यटन|पर्यटकिय]] स्थल हो । सचि तिर्थको दिक्षिण तर्फ [[रोसी नदि]] र उत्तर तर्फबाट [[पुण्ड्य माता]] [[खोला|नदी]] बग्दछन् । ==चित्र दीर्घा== <gallery mode=packed> File:ShachiTirtha Tribenighat Panauti-IMG 4465.jpg|उन्नत भैरव मन्दिर File:ShachiTirtha Tribenighat Panauti-IMG 4267.jpg|सचि तिर्थ त्रिवेणिघाट र रोसि खोला File:ShachiTirtha Tribenighat Panauti-IMG 4253.jpg|पनौतीको सांस्कृतिक धरोहर File:ShachiTirtha Tribenighat Panauti-IMG 4446.jpg|उन्नमत्त भैरव मन्दिर र ढोका झ्यालमा कुदिएका कलाकृति File:ShachiTirtha Tribenighat Panauti-IMG 4440.jpg|मूर्ति </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Panauti|पनौती}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:पहाडी नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] [[श्रेणी:बागमती प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] caz778sbrctzsfl4282j6w0cgjnb9o8 0 6393 1393969 1393500 2026-11-04T10:58:25Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393969 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = नुवाकोट जिल्ला#बागमती प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-3/district-nuwakot/bidur?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख]] | leader_name = राजन श्रेष्‍ठ <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = प्रभा बोगटी <small> ([[नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) |established_title = स्थापित |established_date = वि.सं. ५ फागुन २०४३ |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ पञ्चायत]]) |established_date1 = भैरवी (आंशिक), त्रिशूली (सबै), [[तुप्चे]] (आंशिक) विदुर (सबै) र [[खड्गभञ्ज्याङ]]को देवीघाट जलविद्युत् क्षेत्र |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. ५ फागुन २०४३<ref>{{cite news|title=थप ४ वटा नगर पंचायत गठन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=14427|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20260423093856/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=14427|archive-date=2026-04-23}}</ref> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 130.01<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=27&municipality=4|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 59227 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|27|56|52|N|85|13|46|E|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-newiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०१० | blank_name = | blank_info = | website = [http://www.bidurmun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[नुवाकोट जिल्ला]]का २ वटा [[नगरपालिका]]हरू मध्ये एक हो।<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> ५ फागुन २०४३ मा, विदुर नगर पञ्चायतको रूपमा यसको स्थापना भएको थियो भने २७ फागुन २०७३ मा, नगरपालिकाको क्षेत्रविस्तार गर्दा साविकका [[चारघरे]], [[तुप्चे]], [[गेर्खु]], [[कल्याणपुर, नुवाकोट|कल्याणपुर]] र [[खड्गभन्ज्याङ]] (४-९) [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू यसमा गाभिएका थिए। यस नगरपालिकाको प्रमुख बजार केन्द्रहरुमा विदुर, वट्टार, त्रिशुली, गगटे, हात्तिगौडा, ढुंगे, वेत्रावती, अक्करे, राईसिङ्ग, नुवाकोट दरबार क्षेत्र, [[देवीघाट]], वगुवा र कोलनी आदि रहेका छन् । ठोरी-गल्छी- विदुर हुँदै [[त्रिशूली करिडोर|त्रिशुली-मैलुङ-स्याफ्रुबेशी-रसुवागढी]] त्रिदेशीय सडक मार्गले भारत, नेपाल र चिनको केरुङसम्मको पहुँचलाई स्थापित गराएको छ भने सिन्धुपाल्चोक-चिसापानी-छहरे ढिकुरे हुँदै विदुर नगरपालिकादेखि धादिङसम्मको अर्को [[पुष्पलाल राजमार्ग|पुष्पलाल मध्यपहाडी लोकमार्ग]]ले छिमेकी जिल्लासँग स्थलमार्ग मार्फतको पहुँचलाई सुविधाजनक बनाएको छ ।<ref>{{Cite web |title=संक्षिप्त परिचय {{!}} विदुर नगरपालिका |url=http://bidurmun.gov.np/node/3 |access-date=2026-07-30 |website=bidurmun.gov.np |language=ne |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611231709/https://bidurmun.gov.np/node/3 |archive-date=2026-06-11}}</ref> [[२०८३ रसुवा बाढी|२०८३ को रसुवा बाढी]]ले [[त्रिशूली नदी|त्रिशुली नदी]] आसपासका क्षेत्रमा धेरै क्षति पुर्‍यायो । == इतिहास == == भूगोल == === हावापानी === [[चित्र:Map_of_Bidur_Municipality.jpg|अङ्गुठाकार|Map of Bidur Municipality]] विदुर त्रिशूली र तादी नदीको किनारमा फैलिएको नदी बेसिन उपत्यका हो। होचो उचाइमा रहेकाले यहाँको हावापानी मुख्यतया उपोष्णप्रदेशीय (Sub-tropical) प्रकृतिको छ—अर्थात् काठमाडौँ उपत्यकाको तुलनामा विदुर क्षेत्र काफी न्यानो र गर्मी हुन्छ। * गर्मी तथा मनसुन (जुन – सेप्टेम्बर): [[त्रिशूली नदी]]को खोंच भएकाले गर्मीमा यहाँ हावा थुनिने र उकुसमुकुस हुन्छ। भारी वर्षाका कारण त्रिशूली र [[तादी नदी]]मा पानीको बहाव उच्च हुन्छ। उच्चतम ३२°C देखि ३६°C सम्म पुग्छ। वार्षिक वर्षा करिब १,८०० देखि २,२०० मिमी * शरद ऋतु (अक्टोबर – नोभेम्बर): मनसुन पछि आकाश सफा हुन्छ, तापक्रम घट्दै जान्छ र घुमघामका लागि मौसम अनुकूल बन्छ। * हिउँद (डिसेम्बर – फेब्रुअरी): बिहान र राति चीसो हुन्छ भने त्रिशूली नदी किनारमा हुस्सु वा कुहिरो लाग्ने गर्छ। तर, दिउँसोपख कडा र पारिलो घाम लाग्ने भएकाले मौसम सुहाउँदो हुन्छ। न्यूनतम ७°C देखि १०°C हुन्छ। * वसन्त (मार्च – मे): डाँडाकाँडा हरियाली हुन थाल्छन् र सुख्खा हावा चल्छ। अप्रिलदेखि गर्मी तीव्र रूपमा बढ्न थाल्छ। === वायु गुणस्तर === == सरकारी र सार्वजनिक सेवाहरू == === नागरिक प्रशासन === === कानून र व्यवस्था === === अग्नि नियन्त्रण सेवा === === बिजुली र पानी आपूर्ति === === फोहोर व्यवस्थापन === विदुरको वडा नं ६ मा डम्पिङ साइट छ । वडा नं २ मा अर्को डम्पिङ साइटको प्रस्ताव गरिएको छ । <ref>{{Cite journal |date=२०८१।०५।०७ |title=आ.व. ०८०।०८१ को वार्षिक प्रगति प्रतिवेदन |url=http://bidurmun.gov.np/sites/bidurmun.gov.np/files/documents/वार्षिक%20समिक्षा-%20२०८०-८१.pdf |journal=विदुर नगरपालिका |pages=44-48 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250614043251/https://bidurmun.gov.np/sites/bidurmun.gov.np/files/documents/%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AE%E0%A5%A6-%E0%A5%AE%E0%A5%A7.pdf |archive-date=2025-06-14 |access-date=2026-07-30}}</ref> == जनसाङ्ख्यिकी == === जनसङ्ख्या === [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ५९,२२७ रहेको छ भने यहाँ १५,२३४घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ विदुर नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || विदुर (१, १०, ११) || २,८८५ || ४.६९ || ६१५.१४ |- | २ || विदुर (२, ३) || ५,१९६ || ८.४४ || ६१५.६४ |- | ३ || [[खड्गभञ्ज्याङ]] (४–९) || ४,८१५ || १२.५६ || ३८३.३६ |- | ४ || विदुर (४) || ६,८६९ || १.९२ || ३५७७.६० |- | ५ || विदुर (५, ७) || ६,१०६ || ७.४४ || ८२०.७० |- | ६ || विदुर (६) र [[चारघरे]] (१, २) || ३,९१७ || ५.९८ || ६५५.०२ |- | ७ || तुप्चे (१–५,७) || ४,०२७ || १३.४६ || २९९.१८ |- | ८ || विदुर (८) र [[तुप्चे]] (६, ८) || ३,८०७ || ७.९१ || ४८१.२९ |- | ९ || विदुर (९) र [[तुप्चे]] (९) || ७,३३४ || ६.१६ || ११९०.५८ |- | १० || [[गेर्खु]] (३, ४, ७, ९) || ३,३९२ || १३.५८ || २४९.७८ |- | ११ || [[गेर्खु]] (१, २, ५, ६, ८) || २,२०६ || ९.०३ || २४४.३० |- | १२ || [[चारघरे]] (३–९) || ३,५९० || १४.८४ || २४१.९१ |- | १३ || [[कल्याणपुर, नुवाकोट|कल्याणपुर]] || ५,०८३ || २४ || २११.७९ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''५९,२२७''' || '''१३०.०१''' || '''४५५.५६''' |} === जातीय समूह === === भाषा === == वास्तुकला र सहर दृश्य == === दरबार क्षेत्रहरू === == संस्कृति == [[खैजडी भजन]] यहाँको एक महत्वपूर्ण, मौलिक र प्राचीन लोकसांस्कृतिक पहिचान हो। यो भजन [[खैँजडी|खैजडी]]को तालमा भगवान् श्रीकृष्ण वा अन्य पौराणिक कथा तथा लीलाहरू गाएर प्रस्तुत गरिन्छ। यसमा गोलाकार भएर खैजडी बजाउँदै लय हालेर धार्मिक तथा लोक कथाहरू गाइन्छ। मल्लकालिन धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा प्रसिद्घ [[भैरवी मन्दिर (नुवाकोट)|भैरवी मन्दिर]] र [[सिन्दुरे जात्रा (नुवाकोट)]] लगायत तलेजु मन्दिर, नारायण तथा विष्णुको मन्दिर, नारायण जात्रा, सिपाही जात्रा, रोपाइँ जात्रा, [[टाकटुके जात्रा]] र लाखे जात्रा आदि प्रमुख मानिन्छ। यी बाहेक अन्य मन्दिर, पाटी-पौवा, डबलीहरू पनि छन्। गत वि.सं.२०२० सालको सदरमुकाम स्थानान्तरण सँगसँगै केही साँस्कृतिक परम्पराहरू लोप हुदै गएका छन्। मल्लकालमा उपत्याकाबाट बसाई सरी आएका नेवार समुदायले आफ्ना टोल बजारको नाम काठमाडौँको जस्तै [[इन्द्रचोक, काठमाडौँ|इन्द्रचोक]], ब्रह्मटोल, भूटोल आदि राखेका थिए। जुन अद्यपि कायम छ। यी नेवार जातिमध्ये कतिपय सात तले नुवाकोट दरबारको निर्माणका लागि आएका हुनसक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। [[चित्र:Pray_Nuwakot.jpg|अङ्गुठाकार|भैरवी मन्दिर]] === कला === === कला गृह === === साहित्य === === चलचित्र र रङ्गमञ्च === === सङ्गीत === === खाना === === जात्रा-चाडपर्वहरू === [[चित्र:Taktuke.jpg|अङ्गुठाकार|[[टाकटुके जात्रा]]]] [[चित्र:Taktuke_03.jpg|अङ्गुठाकार|टाकटुके जात्रा]] [[चित्र:Bull_fight_NP_03.JPG|बायाँ|अङ्गुठाकार|गोरु जुधाइ मेला]] नारायण जात्रा, सिपाही जात्रा, रोपाइँ जात्रा, [[टाकटुके जात्रा]] र लाखे जात्रा आदि प्रमुख मानिन्छ। सिन्दुरे जात्रा चैत्रशुक्ल पूर्णिमाका दिन बेलु्का धामीको स्नान कार्यसँगै जात्रा मुख्य विधिबाट सुरु हुन्छ।<ref>{{Cite web |last=डंगोल |first=प्रेममान |date=११ वैशाख २०७९ |title=नुवाकोटको भैरवी र जीवित देवता धामीको जात्रा |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/803711-1650858361.html |access-date=2026-07-31 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> बन्दुक पड्केको विशेष साइतमा स्नान कार्य गरेपछि धामीलाई पोशाक सुनौला मुकुट, गहना, बाला, चाँदीको पेटी, डमरु पात्र, भोटो आदि भेषभूषा पहिराइन्छ। चैत शुक्ल चतुर्दर्शीको दिन बेलुका बुढी भैरवी (देवी भैरवीको आमा) र भैरवी मन्दिरको पछाडि एक-एक वटा लिङ्गो गाड्ने गरिन्छ। लिङ्गो गाड्ने बेलामा धामी खाल्टोसँगै भैरवीको रुप धारण गरी आसन जमाएर बसिरहनु पर्दछ। यो अवधि धामीको लागि कष्टकर हुन्छ। तर, भैरवीको शक्तिका कारण केही नहुने विश्वास गरिन्छ। यो लिङ्गोहरु वैशाख कृष्ण नवमी र दशमीका दिन क्रमशः ढालिन्छ। प्रतिपदाको दिन विशेष बाजागाजा साथ धामीधमिनी र गणहरुलाई तलेजु मन्दिरतर्फ लगिन्छ। त्यहाँ बज्राचार्यद्वारा आवश्यक पूजाआजा गर्ने कार्य सकिएपछि यो जात्रा [[भैरवी मन्दिर (नुवाकोट)|भैरवी मन्दिर]]देखि दक्षिण–पश्चिमपट्टि देवीघाट (जालपा मन्दिर) तर्फ प्रस्थान गर्दछन्। खटमा भैरव (भैरवी र अष्टमातृकाका मूर्तिहरु राखिएको हुन्छ। देवता चढेका धामीबाट आउँदो सालको भविष्यवाणी हुन्छ। यो भविष्यवाणी सुन्ने अवसर गुभाजु, द्वारे (सरकारका प्रतिनिधि), बाह्रभाइ खलक आदिलाई मात्र प्राप्त हुन्छ। उल्लेखनीय वाणीलाई पहिले राजदरबारमा द्वारे (सरकारका प्रतिनिधि)मार्फत पुर्‍याइन्थ्यो भने हाल राष्ट्र प्रमुखसमक्ष पुर्‍याउने गरिन्छ। भविष्यवाणी शुभ रहेमा हर्षोल्लास गरिन्छ भने अशुभ संकेत देखिएमा राष्ट्रप्रमुखका तर्फबाट राष्ट्रपतिले क्षमापूजा गरिन्छ।<ref>{{Cite web |last=रासस |first= |date=चैत्र २४, २०७९ |title=नुवाकोटको ऐतिहासिक सिन्दूरे जात्रा |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2023/04/07/16808631954431179.html |access-date=2026-07-31 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> देवीघाटको मेला सकिएपछि धामीधमिनी लगायत अन्य गणहरु बाजागाजासाथ रमाइलो यात्रा गर्दै नुवाकोट डाँडातर्फ लाग्छन्। भोलिपल्ट अथवा द्वितीयाको दिन दिउँसो जिल्लाका सरकारी कार्यालय प्रमुखहरुको उपस्थितिमा दुई सलामी (निशान झण्डा र भैरवी सलामी) दिइन्छ। यो यात्रा देवी भैरवी मन्दिरनिर महेश मर्दिनी मन्दिर पुगेपछि धमिनीलाई सिन्दुर हालिन्छ र यसले सिन्दुरे जात्राको रुप लिन्छ। हरेक वर्ष माघ १ गते [[माघे सङ्क्रान्ति|माघे संक्रान्ति]]को अवसरमा भव्य रूपमा [[गोरु जुधाइ मेला]] आयोजना हुने गर्छ । ऐतिहासिक परम्पराको रूपमा रहेको गोरु जुधाइ मेला एउटा भिन्न प्रकारको परम्परागत मेला हो । गोरु जुधाइ मेला विदुर नगरपालिकाको [[वेत्रावती]] तथा [[तारकेश्वर गाउँपालिका|तारुका]]मा हुन्छ । == धर्म == === हिन्दु धर्म === === बौद्ध धर्म === === किराँत मुन्धुम === === इस्लाम धर्म === मुसलमानहरूको बसोबास त्रिशूली बजार क्षेत्रमा बाक्लो पाइन्छ । मुसलमानहरुको प्रमुख पेशा व्यापार व्यवसाय हो । चुरा, धागो पोते बेच्ने मुसलमानहरू अन्य व्यवसायमा पनि संलग्न छन् । त्रिशूलीमा मुसलमानको वस्ती तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[जङ्गबहादुर राणा]] प्रधानमन्त्रीत्वकालमा बसोबास गर्दै आएको देखिन्छ । इराकबाट व्यापारको सिलसिलामा भारततर्फ छिर्ने क्रममा काठमाडौं प्रवेश गरे । अहिले त्रिशूलीबाट केही मुसलमानहरू व्यापारकै सिलसिलामा व्यापारीक केन्द्र बट्टार, [[देवीघाट]], चोकदे, रानीपौवाका साथै काठमाडौँतर्फ छरिएका छन् ।<ref>{{Cite web |last=खबर |first=डबली |date=2023-12-21 |title=नुवाकोट जिल्लामा जातीय विविधता |url=https://www.dabalikhabar.com/2023/12/24367/ |access-date=2026-07-30 |website=Dabali Khabar |language=en-US}}</ref> विदुर नगरपालिका क्षेत्रभित्र मुस्लिम समुदायलाई नमाज पढ्न र धार्मिक गतिविधि सञ्चालन गर्नका लागि बट्टार/त्रिशूली वरपर स्थानीय मस्जिद रहेका छन्। === अन्य धर्म === === शिक्षा === नुवाकोट आदर्श बहुमुखी क्याम्पस (बट्टार) यहाँको सबैभन्दा ठूलो र पुरानो क्याम्पसहरू मध्ये एक हो। नगरपालिका भित्र त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालय (नेपालकै पुरानो र ऐतिहासिक विद्यालय मध्येको एक) जस्ता नाम चलेका सरकारी विद्यालय र थुप्रै अंग्रेजी माध्यमका स्कूलहरू छन्। == अर्थतन्त्र == [[चित्र:Trishuli_Hydropower.png|अङ्गुठाकार|[[त्रिशुली जलविद्युत|त्रिशूली जलविद्युत]] ]] यहाँका अधिकांश बासिन्दाको आयस्रोत कृषि हो। तरकारी खेती, धान, मकै उत्पादन तथा पशुपालनले स्थानीय अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान पुर्‍याएको छ। * [[देवीघाट जलविद्युत]] * [[नुवाकोट सौर्य उर्जा केन्द्र]] == पर्यटन == विदुर नगरपालिका ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र जलविद्युत पर्यटनको एक प्रमुख केन्द्र हो। काठमाडौँबाट नजिकै रहेको र बन्चरेडाँडा वा गल्छी हुँदै सहजै पुग्न सकिने भएकाले यो क्षेत्र आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकका लागि गन्तव्य बन्दै गएको छ। विदुरका मुख्य पर्यटकीय क्षेत्रहरू * '''नुवाकोट दरबार क्षेत्र:''' विदुर नगरपालिकाको शिरमा अवस्थित ऐतिहासिक [[नुवाकोट दरबार|साततले दरबार]], पृथ्वीनारायण शाहको गढी, तलेजु भवानी र भैरवी मन्दिर यहाँका मुख्य आकर्षण हुन्। यस क्षेत्रले नेपाल एकीकरणको इतिहास झल्काउँछ। * '''धार्मिक पर्यटकीय स्थल देवीघाट:''' त्रिशूली र तादी नदीको संगममा रहेको [[देवीघाट]] एक पवित्र धार्मिक स्थल हो। यहाँ बुढीभैरवी मन्दिर, जालपादेवी मन्दिर र पृथ्वीनारायण शाहको समाधि स्थल (अन्त्येष्टि गरिएको ठाउँ) रहेकाले यसको धार्मिक र ऐतिहासिक महत्त्व छ। * '''जलविद्युत र सौर्य ऊर्जा पर्यटन:''' नेपालकै ऐतिहासिक त्रिशूली र देवीघाट जलविद्युत आयोजनाका साथै देशकै ठूलो २५ मेगावाटको सौर्य ऊर्जा केन्द्र (Solar Plant) यसै नगरपालिकामा पर्दछन्। यो क्षेत्र शैक्षिक तथा प्राविधिक भ्रमणका लागि प्रसिद्ध छ। * '''त्रिशूली नदी र साहसिक पर्यटन:''' विदुर भएर बग्ने [[त्रिशूली नदी]]मा राफ्टिङका लागि देश-विदेशबाट पर्यटकहरू आउने गर्छन्। नदी किनारमा बन्दै गरेका अत्याधुनिक रिसोर्टहरूले यहाँको 'रिभर टुरिजम' लाई बढावा दिएका छन्। ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[अर्जुननरसिंह केसी]] * [[जगदिश्वरनरसिंह केसी|जगदीश्वर नरसिंह केसी]] * [[केदार नरसिंह केसी|केदारनरसिंह केसी]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{नुवाकोट जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.ddcnuwakot.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, नुवाकोट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190926074101/http://ddcnuwakot.gov.np/ |date=2019-09-26 }} [[श्रेणी:नुवाकोट जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:बागमती प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०४३ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] fn63gk5rlwb3uoqf6u4nibjm00luugm 0 6394 1393882 1388577 2026-11-04T03:19:19Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393882 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> | name = भीमेश्वर नगरपालिका | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]]<br/>सदरमुकाम | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = Charikot, Nepal, 1989.jpg | imagesize = | image_caption = नगरपालिकाको केन्द्र चरिकोट बजारको दृश्य | image_flag = | image_seal = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = दोलखा जिल्ला#Nepal Bagmati Province#Nepal | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = नक्सामा भीमेश्वर नगरपालिकाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|27|40|0|N|86|2|0|E|region:NP-JA_type:city|display=inline,title}} <!-- Location --> | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[दोलखा जिल्ला]] |<!-- Politics --> | government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-3/district-dolakha/bhimeshwor?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | governing_body = | leader_title = [[नगरप्रमुख]] | leader_name = ईश्‍वरनारायण मानन्धर | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = कमला बस्‍नेत | established_title = नगरपालिका | established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128134945/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|archive-date=2022-01-28}}</ref> | established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date1 = चरिकोट, [[दोलखा बजार]], माटी र मकैवारी | established_title2 = सम्मिलित (मिति) | established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ | established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date3 = [[बोच]], [[लाकुरीडाँडा]] र [[सुष्पाक्षमावती]] | established_title4 = सम्मिलित (मिति) | established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ <!-- Area --> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 132.50 <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=23&municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 34712 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = <!--General information--> | timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ४५५०० | area_code = +९७७-०४९ | blank_note = | blank_info = | website =[http://www.bhimeshwormun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''भीमेश्वर नगरपालिका''' (पहिले 'चरिकोट') [[नेपाल]]को [[बागमती प्रदेश]]मा पर्ने [[दोलखा जिल्ला]]को सदरमुकाम तथा एक नगरपालिका हो। दोलखा जिल्लाका तत्कालिन चरिकोट, [[दोलखा बजार]], माटी र मकैवारी गाउँ विकास समितिलाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते मिलाएर भीमेश्वर नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। वि.सं. २०७३ फाल्गुन २९ मा, [[बोच]], [[लाकुरीडाँडा]] र [[सुष्पाक्षमावती]] गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फाल्गुन २०७३|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फाल्गुण २०७३|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> कुल ९ वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या वि.सं. २०६८ सालको जनगणना अनुसार ३२,४८० रहेको छ। यो सहर १५५४ मिटरको उचाइमा अवस्थित छ। यस नगरपालिकाको केन्द्रमा रहेको चरिकोट बजार नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट १३३ किलोमिटर उत्तरपूर्वमा अवस्थित छ। ==नामकरण== {{मुख्य|दोलखा भीमसेन}} यस नगरपालिकामा रहेको दोलखा भीमसेन मन्दिरको नाउँबाट यो नगरपालिकाको नामकरण गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://bhimeshwormun.gov.np/ne/node/3 |title=संक्षिप्त परिचय |website=भीमेश्वर नगरपालिका |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ३४,७१२ रहेको छ भने यहाँ १०,१६४ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ भीमेश्वर नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[सुष्पाक्षमावती]] || ३,३६३ || २१.७८ || १५४.४१ |- | २ || भीमेश्वर (२–४) || ३,८०२ || ११.८९ || ३१९.७६ |- | ३ || भीमेश्वर (१) || ५,८३६ || ४.९९ || ११६९.५४ |- | ४ || भीमेश्वर (५, ७) || १,७४९ || ५.०१ || ३४९.१० |- | ५ || भीमेश्वर (६, ८, ९) || ३,७३१ || १६.२९ || २२९.०४ |- | ६ || भीमेश्वर (१०) || ७,५७२ || ५.३३ || १४२०.६४ |- | ७ || भीमेश्वर (११–१३) || ३,१४२ || २१.५७ || १४५.६७ |- | ८ || [[बोच]] || २,२७८ || १७.९३ || १२७.०५ |- | ९ || [[लाकुरीडाँडा]] || ३,२३९ || २७.७१ || ११६.८९ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''३४,७१२''' || '''१३२.५''' || '''२६१.९८''' |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{दोलखा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://ddcdolakha.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, दोलखा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920214522/http://ddcdolakha.gov.np/ |date=2020-09-20 }} {{Commons category|Charikot|भीमेश्वर}} [[श्रेणी:दोलखा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:पहाडी नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] pr4huoope6wawln6qvqezar9ejtwdyv 0 6406 1393840 1392149 2026-11-04T00:08:49Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393840 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarch | image = | caption = बहादुर शाह | name = बहादुर शाह | title = नायव साहेब [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | predecessor = | successor = | father = [[पृथ्वीनारायण शाह]] | spouse = विद्या लक्ष्मी देवी | birth_date = वि सं १८१४ असार ६ | death_date = वि सं १८५४ असार १५<ref>{{Cite web |url=https://www.kantipurdaily.com/literature/2016/06/11/20160611181816.html |title=इतिहास अभागी राजकुमार बहादुर शाह |access-date=2019-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413080140/https://www.kantipurdaily.com/literature/2016/06/11/20160611181816.html |archive-date=2019-04-13}}</ref> | royal house = [[शाह वंश]] | house-type =वंश | reign = | birth_place =[[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]], [[गोरखा राज्य]] | death_place = आर्यघाट, [[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | issue = रिपू मर्दन शाह<br>शत्रु मन्जन शाह | mother = नरेन्द्र राज्य लक्ष्मी देवी | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] }}'''बहादुर शाह''' (जन्म: १८१४ वि.सं. - मृत्यु: १८५४ ) वि.सं.[[पृथ्वीनारायण शाह]]का माहिला छोरा र राजनीतिज्ञ थिए। (राजा रणबहादुर शाहले उनलाई लेखेको पत्रमा माहिला काका भनी सम्बोधन गरेका छन्।) उनले आफ्ना पिताले सुरु गरेको [[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकिकरण]]को अभियानलाई तीव्र गतिले अघि बढाए। चौतारिया बहादुर शाहको नायाबीकालमा पश्चिम नेपालका राज्य [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा]]हरूलाई नेपाल राज्यमा मिलाएर राज्य विस्तारको कार्य गरिएको थियो।<ref name=":12">{{cite book|author=चित्तरञ्जन नेपाली|title=श्री ५ रणबहादुर शाह (व्यक्तित्व र शासन)|url=|publisher=|isbn=|pages=६|date=बि.सं २०२०}}</ref> भाउजू [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]] र भतिजा [[रणबहादुर शाह]]को अनेकौ षड्यन्त्र र दाउपेचको शिकार बन्नुपरे तापनि [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]को मृत्यु (वि.सं. १८४२) पश्चात् निर्वासनबाट फर्केर नेपाल एकीकरण अभियानमा योगदान दिए।<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/859421-1655685337.html?click_from=category|title=बहादुर शाहको त्यो बहादुरी|last=प्रसाई|first=दीर्घराज|date=६ असार २०७९|website=नागरिक|accessdate=१६ आषाढ २०७९}}</ref> तर उनले आफ्ना पिताले स्थापित गरेका केहि नियमहरूलाई उल्लङ्घन गरे। कुनै पनि भारदारलाई नमार्नु भन्ने पृथ्वीनारायण शाहको [[दिव्योपदेश]]को विपरित उनले [[सर्वजीत राना मगर]]लाई मारी भारदारको हत्याको प्रचलन सुरु गरे। भारदारको हत्या गर्ने प्रचलन [[भीमसेन थापा]]को शासनमा चरममा पुगेको थियो।{{sfn|Acharya|1975|p=215}} ३८ वर्षको उमेरमा नेपालका एक सशक्त निर्माता बहादुर शाहको दुर्भाग्यपूर्ण अवसान भयो र [[नेपालको एकीकरण]]को महत्वपूर्ण अभियान एकाएक बीचैमा रोकियो।<ref>{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]] |author=[[बाबुराम आचार्य]] |page=३० |date=माघ २०७५ |publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स |isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> उनको हत्याकाण्ड पछि नेपालको राज्यव्यवस्थामा ठूलो आतंक फैलियो। नेपालको राजदरबार भित्र षड्यन्त्र तथा हत्याकाण्डका शृङ्खला चल्न थाले र नेपाली नागरिक अनेकौं किसिमको विपत्तिको सामना गर्न विवश रहे। राजा [[रणबहादुर शाह]] र [[चौतारिया|चौतारा]] [[शेरबहादुर शाह|शेरबहादुर शाही]]हरूको डरले गर्दा कुनै पनि भारदार पनि यस हत्याकाण्डको सम्बन्धमा चुँसम्म पनि गर्न समर्थ थिएनन् भने सर्वसाधारण नागरिकको त झन् कुरै भएन। आफ्ना विशिष्ट योगदानहरूले गर्दा सुयोग्य पिताका योग्य पुत्रका रुपमा मात्र होइन, नेपाल अधिराज्यका निर्माताका वास्तविक उत्तराधिकारीका रुपमा पनि यिनी लामो समय सम्म नेपालीहरूबीच गर्वका साथ सदा सम्झीईदै रहनेछन्।<ref>{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]] |author=[[बाबुराम आचार्य]] |page=३१ |date=माघ २०७५ |publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स |isbn=978-9937-665-40-7|url=https://thuprai.com/book/aba-yasto-kahilyai-nahos/}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== उनको जन्म १८१४ असारमा भएको हो। उनलाई पहिले फत्तेबहादुर शाह भनिन्थ्यो तर पछि बहादुर शाह मात्र भन्न थालियो। उनको शिक्षा-दीक्षा गोरखा र [[नुवाकोट दरबार]]मा भयो। उनी सामान्य लेखपढ गर्न जान्दथे। सैद्धान्तिक शिक्षा उनले प्रशस्त पाएका थिए। आफ्ना बाबू पृथ्वीनारायण शाहसंगै नुवाकोट दरबारमा कूटनीतिक वातावरणमा बस्ने मौका पाएका हुँदा नेपालका भारदारसँग उनको सम्पर्क नजिकबाट भयो। उनी योग्य र इमानदार भारदारहरूको चयन गर्दथे।<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ १९२</ref> ==पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु पश्चात् == वि.सं. १८३१ माघ १ मा बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु भएपछि युवराज [[प्रतापसिंह शाह]]ले नेपाल अधिराज्यको राजमुकुट धारण गरे। === नजरबन्द === प्रतापसिंह शाहले "बहादुर शाहले आफ्ना विरुद्ध विद्रोह गर्ने पो हुन् कि?" भन्ने अनावश्यक शङ्का लिई यिनले आफ्ना आफ्ना प्रमुख सल्लाहकार राजगुरु [[व्रजनाथ पौड्याल|व्रजनाथ पौड्याल पण्डित]] तथा सरदार [[स्वरुपसिंह कार्की]]हरूको परामर्श अनुसार काका काजी दलजीत शाहका साथ पिताको आशौच वारि बसीरहेका राजकुमार बहादुर शाहलाई आशौच भित्रै नुवाकोटमा सहसा कैद गरियो। राजकुमार काहीँ दलजीत शाह पछि भागेर वेपत्ता भएकाले उनको सर्वस्वहरण गरियो। राजकुमार बहादुर शाहले नजरबन्द अवस्थामा नै आफ्ना पिताको काजकिरिया विधिपूर्वक सम्पन्न गरे।<ref>चवन्न सालको घटना: ''[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]; बाबुराम आचार्य;''</ref> === निर्वासन === दुई दाजुभाइमा मेल नहुँदा चेपेपार धपाइएपछी बहादुर शाह कहिले पाल्पा, कहिले तनहु तिर गइ रहन लागे। त्यहाँ रहंदा ती राज्यसंग सम्पर्क राखी आफ्नो राज्यको हित गर्ने कुरा तिर उनले दृष्टि दिएका थिए। यस विषयमा बहादुर शाह आफ्ना दाजुलाई बराबर पत्र लेखि पठाउँथे। दाजुको हृदय परिवर्तन गराई पाए फर्कने सुरमा उनी थिए। प्रतापसिंह उनलाई यहाँ पस्न चाहि नदिने , उनलाई चाहिने चिजबिज चाहि बराबर पठाइदिने गर्ने भन्ने कुरा उनले लेखेका पत्रले स्पस्ट रुपमा देखाएको छ। <ref name=":1">{{cite book|title=पूर्णिमा|author=गौतम बज्र बज्राचार्य ; महेशराज पन्त|page=३३ |date=२०२५ बैशाख जेठ असार|publisher=[[संशोधन मण्डल]] |isbn= |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_05_01.pdf}}</ref> बि.सं १८३३ को शुरुमा बहादुर शाहले तनहुँ बाट प्रतापसिंह शाहलाई "हजुरको हामीले सोझै गरेका थियौ। हजुरले हामीलाई निकाल्नु भयो, हामीले तनहुँको नून खाएका छौ, उनीहरूले जे गराउलान्, सो गरौला, तर हजुरले भलो गर्नु भयो भने हामीले अन्यथा गर्नु हुदैन। आफ्नै मुलुकमा आएर बस्नु छ" भनी पत्र लेखे। त्यसको जवाफामा बि.सं १८३३ श्रावण १५ गते प्रतापसिंह ले "तिमीहरूले गरे अनुसार ओखती गरिएको हो, तिमीहरूले राम्रो चाल चलन गर्यौ भने यो घर तिमीहरूकै हो, यो कुरा मैले अस्तिको चिठीमा पनि लेखेको थिए। तिमीले तनहुँ संग मिलेर लमजुङका राजासंग भेट गरेछु, यसको फल कस्तो हुन्छ पछी थाहा होला, तनहुँ, लम्जुङ कास्की पर्वत प्युठानासंग सन्धि गर्न [[वंशराज पाँडे]]हरूलाई पठाएको छ, उनीहरू गोर्खा आइपुगे " भनी चारपाटे बिछ्यौना तथा मेवा आदि चीजबिज पठाइदिएको कुरा परेको छ।<ref name=":1" /> ===बेतिया निर्वासन र फिर्ता=== पछि राजकुमार बहादुर शाह भारतको बेतियामा गैई त्यहीँ नै निर्वासित जीवन बिताउन थाले। वि.सं १८३४ मार्गमा प्रतापसिंह को २६ वर्षको उमेरमा मृत्यु भयो। त्यसबेला प्रतापसिंह का छोरा रणबहादुर शाह अढाई वर्षका थिए। वि.सं १८३४ मार्ग ९ गते रणबहादुर शाहको भाकाबाट [[दलमर्दन शाह]] र बहादुर शाहलाई "बुबाज्यूलाई पहिले रक्तातिसारको रोग थियो, पछि वात पनि भयो, रोगले च्याप्दै ल्यायो र मंसीर ६ गते सोमबार बिहान उहाँको स्वर्गवास भयो, ८ जना केटीहरू सती गए, क्रियाकर्म गर्न लाग्यौ, नरु शाह, शिव शाह [[भोटु पाँडे]]हरू क्रिया बसेका छन्, तपाईहरूले पनि जूठो बार्नु होला , चोखिएपछी तपाईहरूलाई लिन यहाँबाट मानिस आउँछन् , त्यहाँसम्म त्यही राज गर्नुहवस् " भनी पत्र लेखियो।<ref> {{cite book|title=पूर्णिमा|author=गौतम बज्र बज्राचार्य ; महेशराज पन्त|page=४३ |date=२०२५ बैशाख जेठ असार|publisher=[[संशोधन मण्डल]] |isbn= |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_05_01.pdf}}</ref> ==राजेन्द्रलक्ष्मीको नायबीकाल == प्रतापसिंह शाहको १९३४ मङ्सिरमा मृत्यु भएपछि राजेन्द्रलक्ष्मी नाबालक राजा [[रणबहादुर शाह]]की नयबका रूपमा रहन लागिन्। सर्वप्रथम उनले आफ्नो हात बलियो पार्न चौतारिया दलमर्दन शाह र [[बहादुर शाह]]लाई काठमाडौँ आउन बेतियातिर पत्र लेखेर पठाइन्। प्रतापसिंह शाहको मृत्यु पछि [[व्रजनाथ पौड्याल|वज्रनाथ पण्डित]] राजेन्द्र लक्ष्मीलाई सति पठाएर आफू बालक राजाको नाममा शासन चलाउन चाहन्थे। राजेन्द्र लक्ष्मीले वज्रनाथ पण्डितलाई चारपाटा मुडेर [[चार भञ्ज्याङ|चारभञ्ज्याङ]] कटाइदिइन्। भारदार [[पर्शुराम थापा|परशुराम थापा]]लाई नेलगल्फन्दी हालियो। मैजुकन्यालाई सती पठाइदिइन्।<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=१९०|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> चौतारियाका छोराहरू बलभद्र शाह र कृष्ण शाहलाई दरबारमा बोलाइन् र बहादुर शाहसँग राजकाजको सल्लाह लिई काम गर्न थालिन्। ===दोस्रो पटक नजरबन्द === बहादुर शाह र [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]को संयुक्त नायबी काल केहि समय राम्ररी चल्यो। क्रमशः बहादुर शाहको योजना नेपालको छिटो एकीकरण गर्नुपर्छ भन्ने थियो भने राजेन्द्र लक्ष्मीको योजना आफ्नो छोरा ठूला हुनेछन् र पछि उनले नै एकीकरण अभियान सञ्चालन गरि अघि बढाउने छन् भन्ने योजना थियो। भारदारहरूले ती कुराहरू सुनेपछि "नेपालको विस्तार र एकीकरण गर्नुपर्छ" भन्ने मत व्यक्त गरे। दरबारका भारदारहरूले बहादुर शाहको पक्ष लिएको थाहा पाएर राजेन्द्र लक्ष्नीले सर्वजित राना मगरलाई प्रभावमा लिएर बहादुर शाहलाई नजरबन्दमा राखिन्। राजगुरु [[गजराज मिश्र|गजराज मिश्रको]] अनुरोधमा उनलाई मुक्त गरियो। बि.सं. १८३५ भदौ १९ मा बहादुर शाहले राजेन्द्रलक्ष्मीलाई नजरबन्द गरे। रानीका समर्थक [[सर्वजीत राना मगर|सर्वजीत राना]] काटिए। भदौ २१ मा बहादुर शाहले लालमोहर लिई आफू शासक भएको कुरा घोषणा गर्न लगाए।<ref>पूर्णिमा १० अंकको ४७ पृष्ठ</ref> बि.सं. १८३६ एकीकरणको क्रममा बहादुर शाह [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]] आक्रमण गर्न गोरखा पुगे। त्यसै बेला असार १० मा राजेन्द्रलक्ष्मी मुक्त भइन्। ===निर्वासन === बहादुर शाह बि.सं. १८३६ असारमा बेतियातिर निर्वासित भए। === मुखत्यार (१८४२-१८४३) === १८४२ मा रणबहादुर शाहको व्रतबन्ध हुने तय भयो। व्रतबन्धमा बटुकको बुबा, बुबा नभए काकाबुबाले ब्राह्मणलाई सिदा दान दिनुपर्ने भएकाले, राजेन्द्रलक्ष्मीले बहादुर शाहलाई बोलाइन्। तर यिनको कुटिल स्वभावदेखि दच्केर बहादुर शाहले सोचविचारमा धेरै समय लगाउँदा अनेक शपथ खाई बहादुर शाह र दलजित शाहलाई बोलाइन्। बहादुर शाह आइन्पुग्दै वंशराज पाँडे काटिए। बहादुर शाह आइपुग्दा एक सुयोग्य भारदार अनाहकमा मारिएको देखेर दिक्क भए। तर राजेन्द्रलक्ष्मीसँग विरोध गर्ने शक्ति र समय नभएको हुनाले चूपचापसँग उनका आज्ञाकारी मुखत्यार भए।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=15 |issue=4 |pages=38}}</ref> तनहुँमा रहेका नरु शाह, [[अभिमानसिंह बस्न्यात]] र देवदत्त थापा तीन काजीमा मुख्य सेनापति बन्नाका आपसमा विवाद चलिरहेको थियो। [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]ले स्वरुपसिंह कार्कीलाई मुख्य सेनापति बनाउन चाहेकी थिइन्। तर त्यहाँ [[स्वरुपसिंह कार्की]] थपिँदा द्वेषको मात्रा बढ्ने हुनाले बहादुए शाहले चौतारिया दलजित शाहलाई नै मुख्य सेनापति बनाई पठाए। चौतारा नै पुगेपछि काजीहरूको झगडा मेटिन गइ एकचित्त भएर १८४२ जेठको अन्त्यमा कास्कीमा आक्रमण गरे। तीन दिनको लडाइँ गरि कास्कीमा आफ्नो अधिकार जमाए। त्यहाँका राजा सिद्धिनारायण शाहले आफ्ना सैनिक, हतियार धनदौलत समेत नुवाकोट लगी त्यहाँको राजा अरिदमन शाहसँग मिलेका थिए। कास्की दखल भएको तेस्रो दिन गोरखाली सैन्यले त्यहाँ पनि आक्रमण गरेर कास्की र नुवाकोटका संयुक्त सैन्यलाई हराई नुवाकोट रियासतमा समेत अधिकार जमाए। [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] देखि पूर्वपट्टिका भीरकोट आदि साना साना राजाहरूलाई बहादुर शाहले अभयको वचन दिएर नेपाल राज्यका आश्रयमा आओ भन्ने सन्देश पठाएका थिए। नुवाकोट, ढोर, गरहुँ र पैयुँका राजहरूले [[पर्वत राज्य|पर्वत]]को पक्ष लिए। बहादुर शाहले यी राज्यहरूलाई मिलाई नेपालको सिमाना कालीगण्डकीसम्म पुर्‍याए। कालीगण्डकीसम्म अधिकार भएपछि गण्डकी पारीका चौबीसी रियासतहरूमा अधिकार गर्ने उद्योग बहाफुर शाहले थालिहाले। पृथ्वीनारायण शाहले यी रियासतहरूलाई पश्चिम र उत्तरतिरबाट घेर्नका लागि सल्यान, जाजरकोट र जुम्लाका राजाहरूसँग मित्रसम्बन्ध कायम गरेका थिए। बहाफुर शाहले यस सम्बन्धलाई फेरी मजबुत गराएर पाल्पाली राजा महादत्त सेनसँग पनि एकानमित्र एकानशत्रु मान्ने शर्त गरेर मित्रसम्बन्ध गरे। यो सम्बन्ध बलियो बनाउन १८४२ माघमा पाल्पा गई महदत्त सेनकी छोरीसँग विवाह गरेर आए। राजकुमार बहादुर शाहले पश्चिम नेपालको शक्तिशाली [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा राज्य]]का राजा महादत्त सेनाकी छोरी ( [[पृथ्वीपाल सेन]]की बहिनी) सँग बिहे गरी त्यस राज्यसित वैवाहिक संबन्ध बनाए। <ref name=":13">{{cite book|author=चित्तरञ्जन नेपाली|title=श्री ५ रणबहादुर शाह (व्यक्तित्व र शासन)|url=https://ia800600.us.archive.org/13/items/Shree5RanaBahadurShahByChittaranjanNepali_201712/Shree%205%20Rana%20Bahadur%20Shah%20by%20Chittaranjan%20Nepali.pdf|publisher=|isbn=|pages=७|date=बि.सं २०२०}}</ref><ref name=":14">{{cite book|author=Hamilton| author-link = फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन|title=Nepal|url=|publisher=|isbn=|pages=27|date=}}</ref> उनको बिहे सम्बत १८४२ सालको माघ महिनामा भहेको थियो<ref>एक तिथ्यावालीको आधारमा</ref><ref name=":13" /> पर्वत गल्मी आदिका राजहरू पनि यसै तरहसँग आफ्ना अश्रयमा ल्याउने प्रयत्न गर्दा पर्वतका राजाका एक भाइ रमेश मल्ल र गुल्मीका सर्दार शशिधर खत्री आधि केही भारदार र सेनापतिहरू फुटेर नेपालमा आए। तर गुल्मी, अर्घा, खाँची, मुसिकोट, धुरकोट, इस्मा, गलकोट, प्युठाना र दाङका राजाहतू पर्वतका राजा कीर्तिबम मल्लसँग मिकी गोरखाली सैन्यसँग मुकाबिला गर्न तयार भए। यस समयमा राजेन्द्रलक्ष्मीलाई रोगले ग्रस्त गरेको हुनाले हावापानी बदल्न भनी गोरखामा रणबहादुर शाहलाई समेत लिएर बसेकी थिइन्। पाल्पाबाट गोरखा आएर बहादुर शाहले भारदारहरूको [[पँजनी]] गरे। पर्वत राज्य जितेपछि अरु राज्य सजिलैसँग जितिने हुनाले पर्वतलाई दुईतिरबाट आक्रमण गर्ने निश्चय गरी जीव शाह र दामोदर पाँडेलाई नियुक्त गरे। जीव शाहका सहायकमा शिवनारायण खत्री र दामोदर पाँडेका सहायकमा जगजित् पाँडे काजी भए। रामकृष्ण कुँवर, अमरसिंह थापा आदि सर्दार र कम्पनीहरू यिनै दुई फाँँटमा बाँडिए। रसद र गोलिगट्ठा चलाउने काममा दलजित शाह तनहुँमा बसे। यस युद्धको समयमा बहादुर शाहको गोरखामा नै रहने विचार थियो। तर राजेन्द्रलक्ष्मीले नमान्दा रणबहादुर शाहसमेतलाई लिएर काठमाडौं आए। १८४२ माघमा जीव शाहले रिडीघाटमा कालीगण्डकी तरी गोरखाली सेना गुल्मीमा लागे। सात दिनमा बिना लडाइँले नै यस राज्यमा अधिकार जमाए र चन्द्रकोटमा छावनी बनाए। उनले गुल्मीबाट र दामोदर पाँडेले एकै समयमा पर्वतको राजधानी बेनी शहरमा आक्रमण गर्ने निधो थियो। यसकारन गुल्मी दखल भएको खबर पाउने बित्तिकै गोरखाबाट दामोदर पाँडे पनि रमाना भए। गोरखामा रहेर बहादुर शाहले [[पँजनी|पंजनी]] गर्दा आफ्ना अनुकूलका भारदारहरू भर्ना गरेका हुनाले राजेन्द्रलक्ष्मी भित्रभित्र जलेकी थिइन्। आफ्ना कुटिल स्वभाव अनुसार मनको भाव दबाएर काठमाडौं पुगेर दामोदर पाँडे गोरखाबाट नहिँडेसम्म चूपचाप रहिन्। दामोदर पाँडे रमाना भएको खबर आउनेबित्तिकै १८४२ असारको मध्य तिर रणबहादुर शाहका अङ्गरक्षक सैनिक दलका अफिसर बन्धु रानालाई गुप्त रीतिले अह्राई राजभवन भित्रै बहादुर शाहलाई पक्रेर मुगलानमा गई रहनु भन्ने आज्ञा दिईन्। बर्सातमा तराईको औलो लाग्ने हुनाले दलमर्दन शाहका सिफारिसमा बर्सातभर ललितपुरको फर्पिङ (त्यस समय फर्पिङ ललितपुर मातहत थियो?) शहरमा नजरबन्द रही हिउँद लागेपछि नेपाल छोडे हुन्छ भनी मञ्जुरी दिइन्। काठमाडौंमा भएका बहादुर शाहका गिरफ्तारीले युद्धक्षेत्रमा गएका सेनापतिहरूमा बडो बेचैनी फैलियो। दामोदर पाँडे पोखरामा पुगेर टक्क अडिए। दलजित शाह स्याङ्जा पुगिरहेका थिए। उनले जीव शाह र उनका साथमा रहेका सैन्यलाई आश्वासन दिएर गुल्मीमा थामिराखे। बहादुर शाह नजरबन्द भएको तेह्रौं दिन १८४३ श्रावण २ मा काठमाडौंमा राजेन्द्रलक्ष्मीको मृत्यु भयो। ==नायबी== सन् १७८५ (वि.सं. १८४३ श्रावण २) मा क्षयरोगबाट महारानी राजेन्द्र राज्य लक्ष्मीको काठमाडौँको हनुमानढोका दरबारमा मृत्यु भयो।<ref>{{Cite journal |last=भण्डारी |first=देवीप्रसाद |title=ऐ.शि. बाबुराम आचार्यले रचना गर्नुभएको नेपालको संक्षिप्त इतिहास |journal=पूर्णिमा |volume=15 |issue=4 |pages=40}}</ref> उनको मृत्युपछि शासनको बागडोर दलमर्दन शाहले लिए। तर राजेन्द्रलक्ष्मीको काजकृया गर्नमा बहादुर शाहको मात्र अधिकार छ भनी गजराज मिश्रले आग्रह गर्दा दलमर्दन शाहले बहादुर शाहलाई बोलाए। १२ वर्षका रणबहादुर शाहले काकालाई देखेर छाँद हाल्दा [[दलमर्दन शाह]]ले शासनको बागडोर उनका हातमा सौपिदिए। राजकुमार बहादुर शाहले रणबहादुरको नायवी ग्रहण गर्दै नेपालको एकिकरण अगाडि बढाए। पश्चिम पर्वत देखि गुल्मी, अर्घा, खांची, रूकुम प्युठान, सल्यान, जाजरकोट, दैलेख, दुल्लु, जुम्ला, डोटी, अछाम, [[बझाङ राज्य|बझाङ]], हुदै कुमाउ गढवाल हुदै [[सतलज नदी]] पारी गोरखाली पुगेका थिए। [[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकिकरण]]को अभियानमा बहादुर शाहको नेतृत्वकाललाई स्वर्णकाल मानिन्छ। ===चौबीसी अभियान=== बहादुर शाहले मुख्तियारी लिएको खबर पाउनेबित्तिकै जीव शाहले एकातिर शिवनारायण खत्री र अर्कातिर अमरसिंह थापालाइ पठाई ती [[इस्मा राज्य|इस्मा]] र अर्घा रियासतका सैन्यदललाई छिन्नभिन्न पारिदिए। पर्वतमा आक्रमण गर्नका लागि दामोदर पाँडे पनि कालीगण्डकी तीरमा पुगे। इस्मापट्टिबाट जीव शाहले पर्वतभित्र सैन्य हुलेका दिन दामोदर पाँडेले डुङ्गाबाट आफ्नो सैन्य कालीगण्डकी पार गरे। पर्वतको लागि एक हजार जति सैनिक मात्र तयार रहेका थिए। तालिमे र बेतालिमे गोरखाली सैनिक ४ हजार जति पुगिसकेका थिए। बागलुङको लडाइँमा केवल ४५ गोर्खाली र २ सय जति पर्वते सैनिक [[वीरगति]] भएपछि कीर्तिबम मल्ल भागे र रियासत छोडिदिए। १८४३ आश्विन १३ मा पर्वतमा नेपालको अधिकार भयो। चौबीसी राज्यहरूको मुटु पर्वत थियो। यो फुटेपछि यसको आडमा रहेका गुल्मी आदि रियासत सोत्तर भई त्यहाँका राजाहरू भागे। प्युठानाका राजा मोतीचन्दले मुकाबिला गर्न सैनिक तयार राखेका थिए। यसै महिनामा जीव शाह र दामोदर पाँडे समेत त्यसतिर बढे। वादीकोटमा नाम मात्रको मुकाबिला गरी प्युठानी सैनिक भाग्दा मोतीचन्द पनि स्युराज गएर पहाड प्रदेश छोडिदिए। [[पाल्पा राज्य]]सँग गरिएको सन्धिअनुसार विजय गरिएका राज्यहरु आपसमा बाँडेर लिने कुरा उल्लेख थियो। बहादुर शाहले [[पाल्पा राज्य]]को सहायता लिई काजी जीव शाह, [[दामोदर पाँडे|काजी दामोदर पाँडे]], काजी जगजीत पाँडे, पारथ भण्डारी, [[अमरसिंह थापा|सरदार अमरसिंह थापा]], सुब्बा जोगनारायण मल्ल, प्रबल राना आदिको नेतृत्वमा फौज पठाए। वि सं १८४३ जेठमा अघि बढेको नेपाली फौजले जेठ ११ गते गुल्मी, भाद्र २६ गते अर्घा, २८ गते खाँची र आश्विन १४ गते पर्वत विजय गर्‍यो। यसपछी क्रमशः धुरकोट, [[गलकोट राज्य|गलकोट]], मुसिकोट, [[इस्मा राज्य|इस्मा]], दाङ, प्युठान र रोल्पा विजय गरी मङ्सिरसम्ममा [[भेरी नदी|भेरी नदि]]सम्मका क्षेत्रहरु एकीकृत गरिए।<ref name=":22">{{cite journal |last1=तेवारी |first1=रामजी |last2= |first2= |date=बि.सं. 2021 |title=बिसं १८४३ मा भएका केही मुख्य घटना |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf |journal=पूर्णिमा |volume=वर्ष १, अंक २ |issue= |page=61 |doi= |access-date=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217150751/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/purnima/pdf/Purnima_01_02.pdf|date=2023-02-17}}</ref> # जेठ १०: शनैश्वरबार: नेपाली सैन्यले [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] तर्‍यो । # जेठ १०: राती [[गुल्मी राज्य|गुल्मी]]का राजा भागे । # जेठ ११: आदियबार्: नेपाली सैन्यले गुल्मी [[विजय]] गर्‍यो । # भाद्र २५ गते बुधवार्: नेपाले सेना [[अर्घा]]तर्फ हिड्यो । # भाद्र २६ : नेपाली सैन्यले अर्घा विजय गर्‍यो । # भाद्र २७ गते शुक्रबार्: राती खाँचीका राजा भागे । # भाद्र २८ गते : शनीबर नेपाली शैन्यले खाँची विजय गर्‍यो । # आश्विना २ गते बृहस्पतिबर : नेपाली सैन्यले [[धुर्कोट|धुरकोट]] विजय गर्‍यो । # आश्विना ४ गते शनिबार : दिउँसो साढे ११ बजेदेखि२ बजे सम्म लडेर [[इस्मा राज्य|इस्मा]] विजय गर्‍यो । # आश्विन १४ गते: मंगलबार नेपाली सैन्य पर्वत विजय गर्‍यो । # कार्तिक १९ गते: बुधबार नेपाली सैन्य दाङ तर्फ हिड्यो । # कार्तिक २९ गते शनिबार नेपाली सैन्यले [[दाङ जिल्ला|दाङ]] विजय गर्‍यो । # मंसिर २ गते: मंगलबार नेपाली सैन्यले [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] विजय गर्‍यो । # मंसिर ७ गते आइतबार: नेपाली सैन्य विजय गर्दै [[भेरी नदी]] सम्म पुग्यो। पाल्पासँग गरिएको सन्धिअनुसार आधा क्षेत्र दिनुपर्ने भए पनि केवल अर्घा, खाँची र गुल्मी तीनओटा राज्य दिई बाँकी सम्पूर्ण क्षेत्र नेपालमा मिलाइयो। ===बाइसी अभियान=== [[भेरी नदी|भेरी नदि]]भन्दा पश्चिमको [[जाजरकोट राज्य]]सँग [[पृथ्वीनारायण शाह]]को समयमै सन्धी भएकाले त्यहाँका राजा गजेन्द्र शाहसँग सन्धी नवीकरण गरियो। जाजरकोटले नेपाललाई वार्षिक रू. ७,००० र सैनिक सहयोग गर्ने शर्तमा आफ्नो समर्थक बनाएपछि [[भेरी नदी|भेरी नदि]] सम्म पुग्यो। बहादुर शाहले पश्चिमी क्षेत्रमा एकीकरण अभियान बढाइरहेको समयमा वि सं १८४५ मा [[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध|नेपाल र तिब्बत बीच युद्ध]] भएकाले [[दामोदर पाँडे]] लगायत्का कतिपय सैनिक अधिकारीहरू तिब्बतसँगको युद्धमा संलग्न भए। वि सं १८४६ मा [[शिवनारायण खत्री]]को नेतृत्वको फौजले [[मुक्तिनाथ]]को बाटो हिमाली क्षेत्र हुँदै [[जुम्ला राज्य|जुम्ला]] माथी आक्रमण गरी सरदार कालू पाँडे ([[काजी]] [[कालु पाँडे|कालू पाँडे]] होइनन्) र [[भक्ति थापा|भक्ती थापा]]को सहायताबाट जुम्ला विजय गरियो। दुल्लू र दैलेखमा नेपालको अधिकार हुनुपूर्व सुरखेत तिर नेपाली सेना बढ्यो। सुरखेतमा दैलेख र धुलीकोटको संयुक्त सेनाले नेपाली सेनाको मुकाविला गयो। कालु पाण्डेको नेतृत्वमा गएको त्यो सेनाले वाइसीको संयुक्त सेनालाई सुरखेतमा पराजीत गयो। [[धुलीकोट राज्य]] अन्तर्गत सुरखेत परेकोले धुलीकोट नेपालसँग त्यही पराजीत भएका कारणबाट नेपालमा मिल्न गयो। वि.सं. १८४६ असोजमा धुलीकोट राज्य नेपालमा विलय भएको थियो।<ref>{{Cite journal |last=Subedi |first=Rajaram |title=धुलीकोट राज्यको ऐतिहासिक सर्वेक्षण |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_155_04.pdf |journal=Ancient Nepal |pages=26}}</ref> <ref>धुलीकोटे राजगुरु सन्तति सांसद श्री शिवराज जोशीगुटुबाट प्राप्त जानकारी ।</ref> सरदार भक्ति थापा र कालु पाँडेले दैलेखमाथी आक्रमण गर्दा त्यहाँका राजा भागे भने [[दुल्लु राज्य|दुल्लु]]का राजा उत्तम शाहले नेपालको अधिनता स्विकार गरी अमरसिंह थापाको साथ दिए। राजा उत्तिम शाहीले नेपाली सेनालाई सहयोग गर्ने वचनबद्धता देखाई आश्रित सन्धि गरे। वि. सं. १८४६ कार्तिक २१ गते दुल्लू नेपालको अधिनमा आयो। [[बझाङ राज्य|बझाङी राजा]]ले पनि नेपालको अधीनता स्वीकार गरी वार्षिक रु ५००/- सिर्तो रकम तिर्न मञ्जुर गरे। त्यसपछि [[अमरसिंह थापा]]को नेतृत्वको फौजले [[कर्णाली नदी|कर्णाली नदि]] तरेर [[अछाम जिल्ला|अछाम]] तथा [[डोटी राज्य|डोटि राज्य]]माथी विजय गरेकाले नेपालको पश्चिमी सीमा [[महाकाली नदी|महाकाली नदि]]सम्म पुग्यो। डोटी राज्यलाई नेपालमा मिलाउन ज्यादै कठिन भएको समयमा त्यसलाई पराजित गर्नका लागि बझाङी राजा समुद्रसिंह तथा प्रतिमान शाहीको ठूलो भूमिका रहेको छ। <ref name=":0">[[राजाराम सुवेदी]], ´हिस्ट्री अफ बझाङ´ (काठमाडौँ : २०४४)</ref> ===रजौटा उत्साव=== १९४३ फागुनमा बहादुर शाहले मित्र राजाहरूलाई बोलाएर बडो उत्सव मनाए। पाल्पाली राजा महादत्त सेनलाई रणबहादुर शाहका हातबाट गहना र हात्ती घोडा आदि पुरस्कार दिई गुल्मी, अर्घा र खाँचीका रियासत सुम्पिदिए। सल्यानी राजा कृष्ण शाहका प्रतिनिधि भएर युवराज रणभीम शाह आएका थिए। यिनलाई रुकुम,मुसिकोट (पल्लो), मालनेटा र फलावांगका साना रियासत र दाङको ठूलो रियासत सुम्पिए। जाजरकोटका राजा गजेन्द्र शाह, भीरकोटका राजा चक्रपति खान, सतहुँ राजा भूपनारायण शाह र रिसिङका राजा वेणीप्रसाद सेनलाई भेरीपारका जाहारी साना रियासत बाँडिदिए। गजेन्द्र शाहले ४ रियासत र अरुले एक एक रियासत पाए। जुम्लाका राजा चक्रसुदर्शन शाहका प्रतिनिधि भएर आएका ज्याम विष्टज्यू आएका थिए। जुम्ला र पर्वतका बीचकोब्टिनीनामक हिमालको बस्ती यिनलाई दिए। ===नेपाल चीन युद्ध === {{main|नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध}} २ जुन १७८९ मा भएको केरुङ सन्धी तिब्बत ले उल्लङ्घन गर्न सुरु गरेपछी युद्धको पुनरावृति हुन गयो। तिब्बतले पूर्वतर्फका नाकाहरू खोल्न नपाउने शर्त भएकोमा सो कुरा नमानी पूर्वतर्फका नाकाहरू खोलिदिदा युद्धको आगो बल्न गयो। ई. १७९१ अगस्ट ६ को दिना तिब्बतको शिगात्से तर्फ युद्धको लागी फौज अठाइयो। नेपालीहरूले सन्धिको उल्लङ्घन भएकोमा ५० [[धार्नी]] सुनको माग गरे। तिब्बतले दिन इन्कार गर्दा नेपालीहरूको दिगर्चाको प्रसिद्ध टासील्हुम्पो गुम्बामा सुनचाँदी जवाह रातहरू उठाउन सफल भए। नेपाली फौजको अगाडी केही नलाग्ने देखेर तिब्बतले मद्दतका लागी चीनका बादशाहसँग अनुरोध गर्‍यो। नेपालीहरूले अकल्पनीय पराजय बेहोर्नु परेको कारण [[बहादुर शाह]]ले चिनियाँ सेनापति फुकाङ्गसंग वार्ता गरे। वार्तामा चिनियाँ सेनापतिले नेपालले लुटेको सम्पत्ति फिर्ता गर्ने, बन्दी बनाइएका भोटका काजीहरूलाई रिहा गर्ने, स्यामार्पा लामालाई तिब्बत सरकारलाई बुझाउनु पर्ने ३ वटा शर्तहरू राखे। नेपालले २ वटा शर्तहरू स्वीकारे तापनि स्यामार्पा लामालाई सुम्पन्न चाँहदैनथे। ई. १७९२ मा स्यामार्पा लामाको मृत्यु भयो र वार्ताको ढोका खुल्यो। पुनः सेनापतिले ३ वटा शर्तहरू राखे। श्यामार्पा लामाको हाडखोर चिनियाँ सेनापति छेउ बुझाउने, दिगर्चामा लुटेको सम्पत्ति फिर्ता गर्ने, ई. १७८८ को सन्धिको सक्कल प्रति चिनियाँ सेनापतिलाई बुझाउने। परन्तु बहादुर शाहले यस बारेमा जवाफ पठाएनन्। यसरी वार्ताले सकारात्मक रूप लिन नसक्दा पुनः युद्ध चर्कने स्थिति देखेर बहादुर शाहले अंग्रेजसंग सहायता लिने निर्णय गरी ई. १७९२ मा अंग्रेजसंग एउटा वाणिज्य सन्धि गरे।<ref name=":3">{{Cite book|title=Bahadur Shah: The Regent of Nepal|last=Bhadraratna|first=Bajracharya|publisher=Anmol Publication|year=1992|isbn=|location=Delhi|pages=246, 247}}</ref> चिनियाँ सेनापति फूकाङ्गले नेपाली फौजमाथि आक्रमण गर्ने आदेश दिए। यो आक्रमण नेपालको लागि घातक सिद्ध भयो। चिनियाँ फौज बेत्रावतीसम्म आइपुगेकाले काठमाडौंलाई खतरा भई ढुकुटी नै मकवानपुर सारिएका प्रसङ्गहरू उल्लेख छन्। नेपालमा त्रासको माहोल सिर्जना भएको र भोटे/ चीनियाँ सेना पनि आफ्नो मुकामबाट निकै टाढाको दुरी आइपुगेको हुँदा सन्धिको कुरा उठ्यो। यस युद्धमा नेपालको पराजय भएको हुँदा सन्धिमा नेपाललाई निकै तल पारियो। <ref name="nepalaaja.com" /> त्यसपछि नेपालले चिनियाँ शर्तहरू बाध्य भएर मान्नु पन्यो र ई. १७९२ मा नेपाल + तिब्बत + चीनका बीचमा बेत्रावतीमा सन्धि भई युद्धको अन्त्य भयो। <ref name=":32">{{Cite book|title=नेपाल भोट विवाद|last=|first=Triratna Manandhar|publisher=नेपाल र एसियाली अनुसन्धान केन्द्र, त्रिभुवन विश्वविद्यालय|year=2041 BS|isbn=|location=काठमाडौँ|pages=2}}</ref> यस सन्धिले नेपालले आदिकालदेखि प्राप्त गरेको हिमाली क्षेत्रको व्यापारमा एकाधिकार समाप्त गयो।तिब्वती बजारमा वर्षौंदेखि चालु रहँदै आएको नेपाली मुद्रा बाहेक नयाँ मुद्रालाई प्रतिबन्ध लगायो। तिब्बतमा नेपालको जुन स्थिति थियो। त्यो समाप्त भई चीनले प्राप्त गयो। कुती र केरूङ्गका क्षेत्रमा चिनियाँ अधिकारीले रेखाङ्कन गरेको सिमानालाई मान्न नेपाल बाध्य भयो। प्रत्येक पाँच वर्षमा एउटा शिष्टमण्डल नियमित रूपमा चीन पठाउनु पर्ने भयो। यो सम्झौता नेपालका लागि हानिकारक तथा घातक सिद्ध भए तापनि नेपालले यस सम्झौतालाई उल्लंघन गर्ने कोशिस गरेन। बरू प्रत्येक ५-५ वर्षमा एउटा शिष्टमण्डल नियमित रूपमा चीन पठाउने भयो।<ref name=":33">{{Cite book|title=ऐतिहासिकपत्र संग्रह, पहिलो भाग|last=ज्ञानमणि नेपाल|first=धनबज्र बज्राचार्य,|publisher=नेपाल सांस्कृतिक परिषद|year=वि.स. २०१४|isbn=|location=काठमाडौँ|pages=पृ. ७३ ७४}}</ref> बेत्रावतीको सन्धिमा नेपाललाई चीनको अधिनता स्वीकार्नु पर्ने वा कुनै प्रकारको हानि हुने शर्त नरहेकाले नेपालले केही कुरा गुमाउनु परेन यसप्रकार शताब्दीयौं देखि रहेको नेपाल + तिब्बत सम्बन्धमा गतिरोध आउनुको बदला यस सन्धि पश्चात्चीनको संलग्नता पनि बढ्न गई नेपालको कूटनैतिक इतिहासमा नयाँ अध्यायको शुरूआत भएको पाइन्छ।<ref>{{Cite journal |last=जोशी |first=श्रीमती इन्दिरा |title=नेपाल‌+तिब्बत सम्बन्ध: ऐतिहासिक सिंहावलोकन |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |pages=22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111820/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |archive-date=2024-04-08 |access-date=2024-04-09 }}</ref> नेपाल चीनसँग [[बेत्रावती सन्धि]] गर्न बाध्य भयो। यो सन्धिले नेपाललाई चीनको संरक्षित राज्य सरह बनाएको थियो। १८७१-७२ को [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]]मा अंग्रेजको बल पुगेको भए नेपाल सरकारलाई सहायक सन्धिका जालामा फसाएर अवध र निजाम राज्यका अवस्थामा ल्याउँथे। बेत्रावती सन्धिमा बहादुर शाहले चीनसँग सम्बन्ध जोडेर यस कुराको बचाउ गरेका थिए। == नीति == === सामाजिक थिति === === अर्थतन्त्र === उनले प्रथमतः पहिले जितिएको सांगापूर्व [[दुधकोशी नदी|दूधकोशी]] पश्चिमको पहाडी प्रदेशमां नापी गराउने र मालपोत ठेग्ने काम गरे। यो उनको देशको आम्दानी बढाउने प्रथम प्रयास थियो। २० मुरी माटाको प्रवल जग्गामा रू. ४,दोयममा रू.३ सिममा रू.२ रकम लाइएको छ। लालमोहर स्याहामोहरमा नदेखिएका त्यसै मयावी खाइरहेका जग्गाहरू जफत गरेर लिने र सरकारी गराउने यसमा मुख्य कुरा किटिएका थिए।<ref name=":2">{{Cite journal |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |date=September 1984 |title=राजकुमार नायब बहादुर शाह र उनले बाँधेका स्थिति |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_83_04.pdf |journal=[[प्राचीन नेपाल]] |volume=८३ |pages=६-१७ }}{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === सैन्य === चीन युद्धताका उनले नेपाली सैनिकलाई तीव्ररूपमा बढाउन थालेका थिए। विदेशबाट विशेषज्ञ झिकाई आफ्ना सैनिकलाई तालीम दिने, हातहतियार गोली गट्ठाहरूको कारखाना खोल्ने काम पनि गरेका थिए। मेगजिन बारुदखाना आदिमा काम गर्नेहरूको तलव भत्ताको पनि व्यवस्था बाँधेका थिए। विशेष कुरा त्यस्ता कामदार कुल्लीहरूको कामको समय तोकिदिएका र विदाका दिनपनि निश्चित गरिदिएका थिए। विदाका दिन पर्वते (खस क्षेत्री )हरूका र [[नेवार जाति|नेवार]]हरूका छुट्टाछुट्टै गरिदिएका थिए। नेवारहरूका स्थानीय चाडपर्व र जात्रामालामा गरी विदाका दिन वढीपरेका थिए। यसरी उनी देशको आर्थिक स्थिति बढाउने सैनिक शक्तिलाई तीव्र पार्दै लैजाने, शस्त्रास्त्रका नयाँ नयाँ कारखाना खोल्ने, नयाँ नयाँ सैनिक भर्ना गर्ने, देशको न्याय व्यवस्थामा सुधार ल्याउने आदि काममा दत्तचित्त हुँदै थिए। <ref name=":2" /> # श्री देवीदत्त गण बि. सं. १८४० बैशाख १८ # श्री श्रीजङ्ग गुल्म बि. सं. १८४० बैशाख १९ # श्री रणभीम गुल्म बि. सं. १८४० बैशाख १९ # श्री श्रीनाथ गुल्म वि. सं. १८४० श्रावण ७ # कालिदल गल्म बि. सं. १८४० श्रावण ७ # श्री दर्गाबक्स गल्म बि. सं. १८४० भाद्र १५ # श्री बरख गल्म बि. सं. १८४० माघ १७ गते # श्री भवानीबक्स गल्म बि. सं. १८४१ आश्विन १ # श्री भ्ैरवीदल गल्म बि. सं. १८४२ बैशाख २३ # श्री ज्वालादल गल्म बि. सं. १८४२ बैशाख ८ गते वहादुर साहले पल्टनहरु खडा गरेर दलजित साह, नरू साही अभिमानसिंह बस्त्यात, सरुपसिंह कार्की, पारथ भंडारी, अमरसिंह थापा. प्रतिमन राता मगर, बिलोचन खवासेलाई महारानी राजेन्द्रलक्ष्मीको अध्यक्षता र नायबीमा वहादुर साहले खटाएको देखिन्छ । वहादुर साह गोरखा दरबारमा बसेर ASAT गएका सैनिंकका निग्रानी गर्दै सञ्चालक बनेको देखिन्छन्‌<ref>{{cite book|title=वडा महाराजा पृथ्वीनारायण साह Gaal सुयोग्य अनुयायी अधिराजकुमार वहाढुर साहकों प्रमाणित इतिहास|author=शम्शेर बहादुर थापा|page=७९|date=२०५५|publisher=दिवाकर विक्रम शाह|isbn=|url=https://archive.org/details/pfkw_vada-maharaja-prithvi-narayan-shah-devaka-suyogya-anuyayi-adhirajkumar-baha/page/54/mode/2up}}</ref> === विदेश सम्बन्ध === ==== चीन ==== ==== ब्रिटिस ==== [[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध]] मा नेपालीहरूले अकल्पनीय पराजय बेहोर्नु परेको कारण [[बहादुर शाह]]ले बहादुर शाहले अंग्रेजसंग सहायता लिने निर्णय गरी ई. १७९२ मा अंग्रेजसंग एउटा वाणिज्य सन्धि गरे।<ref name=":3">{{Cite book|title=Bahadur Shah: The Regent of Nepal|last=Bhadraratna|first=Bajracharya|publisher=Anmol Publication|year=1992|isbn=|location=Delhi|pages=246, 247}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=जोशी |first=श्रीमती इन्दिरा |title=नेपाल‌+तिब्बत सम्बन्ध: ऐतिहासिक सिंहावलोकन |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |pages=22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111820/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |archive-date=2024-04-08 |access-date=2024-04-09 }}</ref> पृथ्वीनारायण शाहद्वारा निष्कासित केपुचिन पादरीहरूसँग बहादुर शाहले मित्रता कायम गरे तथा भारतस्थित कम्पनी सरकारसित व्यापारिक सम्झौता गरेर बृटिश फौजी मण्डलालाई बोलाएर बृटिश शक्तिसित विशेष सम्पर्क कायम राखे। तर बहादुर शाहको यस अंग्रेज समर्थक नीतिलाई नेपालका भारदारहरूले स्वागत गरेनन्।<ref>{{cite book|title=श्री ५ रणबहादुर शाह |author=[[चित्तरञ्जन नेपाली]]|page=page 15|date=|publisher=|isbn=|url=}}</ref> == पतन == === पद त्याग === राजा [[रणबहादुर शाह]] अठार वर्ष पुगेका हुनाले दरबारका चाटुकार एकीकरण विरोधी भारदारहरूले बहादुर शाहका विरुद्ध राजालाई उचाल्न थाले। रणबहादुर शाह, बहादुर शाहका विरुद्ध कारबाही गर्न आफैँले शासन चलाउनु पर्ने कुरा भारदारको मतानुसार सोच्न थाले। रणबहादुर शाह आफ्नो पुनः राज्याभिषेक गराउन चाहन्थे। [[गुल्मी राज्य]]लाई स्वतन्त्रता दिई साला सिद्धिप्रताप शाहलाई राजा बनाउने, [[बिदुर शाह|विदुर शाही]] र [[शेरबहादुर शाह|शेरबहादुर शाही]]लाई चौतारिया पद दिने, कान्तिवतिलाई सकार्ने जस्ता कुरामा विवाद हुँदा बहादुर शाह र रणबहादुर शाहको मनमुटाव भयो। परिणामस्वरूप बहादुर शाहले आफ्नो नायब पद त्याग गरी धर्मकार्यपट्टी लाग्न थाले। त्यसपछि रणबहादुर शाह नेपालको सर्वेसर्वा भए। === मृत्यु === बहादुर शाह जस्ता वीर र सुझबुझ पूर्ण नेतृत्व क्षमता भएकालाई [[रणबहादुर शाह]]को लहडबाजीमा जेलमा हाली मृत्यु गराइयो। बहादुर शाहलाई [[विष्णुमती नदी|बिष्णुमति]]को छेउमा बन्दी बनाइएको थियो। उनले बहादुर शाहको टाउकोमा उमालेको तेल खनाउन लगाए। बहादुर शाहकी पत्नीलाई दुर्ववहार गर्न लगाए। उनलाई भए नभएका कुरा सुनाएर दिक्क पारिएको थियो। उनलाई [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्र लक्ष्मी]]लाई खानामा विष मिसाएर हत्या गरेको जस्ता आरोप लागिएको थियो। यस बखत नवयुवक राजा रणबहादुर शाहले राजकुमार बहादुर शाह माथी मुख्य रूपमा निम्न लिखित आरोप लगाएका थिए:<ref name="अब यस्तो कहिल्यै नहोस्">{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]|author=[[बाबुराम आचार्य ]]|page=२८-२९|date=फागुन २०६१|publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स|isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> # कान्छा चौतारा [[दलमर्दन शाह]]सँग मिली बुबाज्यू महाराज प्रतापसिंह शाहको हत्या गरि टाउको लुकाउने र ढाड झ्यालबाट खसाउने योजना गरेको # मुमामहारानी [[रानी राजेन्द्र लक्ष्मी|राजेन्द्रलक्ष्मी]]लाई भए-नभएको बात लगाई नेल हाली [[सर्वजीत राना मगर|सर्वजित राना]]लाई कटाएको र मलाई पनि मारी दाखचोकको इनारमा पुर्ने योजना गरेको # मथुरा नामकी एउटी केटीलाई लगाई मेरी मुमालाई बीस खुवाई मार्ने उद्योग गरेको # विवाह गर्न भनी बहादुर शाह गोरखा जाँदा बोर्लाङघाटमा वास परेको दिन मलाई मारी गण्डकी नदीमा बगाउने योजना गरेको # "राजालाई (मलाई) घरबाट निस्कन किन दिइस्" भनी [[बन्धु राना]]लाई गाली गरेको # मलाई मार्न मसानको प्रयोग गरेकाले दक्षिण कालीको दर्शन गरेर फर्किदा बाटामा तीन पटकसम्म झाडापखाला तथा बमन भएको # कुकर्मी बहादुर शाहले रातको बीचमा मलाई खोज्दै आएको, यसैबीचमा कुकुरले झम्टन जाँदा अकारण नै कुकुरलाई काटिदिएको # मेरो अनुपस्थितिमा आफ्नो मनखुसीसँग आफ्नै हातले [[लालमोहर]]का छाप लगाउने गरेको # मलाई मार्न भनी आधारातमा आएको, "पुनी" नामक धाईले थाहा पाई ढोकामा चुकुल हालेको र यसै रिसले तरबारले ढोकामा हानी फर्किई गएको। # मलाई तीन सलाम गर्ने नगरेको # राजा [[राम शाह|राम शाह]]का पालादेखी चलिआएको मैत्रीसम्बन्धको उपेक्षा गरि तिब्बतसंग अनावश्यक युद्ध गरेर झन्डै देशलाई नै डुबाइदिएको। चीनसँग युद्ध गर्न भनी अंग्रेजहरूसँग मित्रता बढाएको। उनले बन्दी अवस्थामा खान, सुत्न, मनमा लागेको कुरा भन्न र आफन्तलाई भेट्न पनि पाएनन्। वि सं १८५४ आषाढ १४ गते शनिबार को रात राजकुमार बहादुर शाहको गुप्त रूपमा हत्या गरियो। हत्या सम्भवतः गलामा पासो लगाएर गरिएको थियो। तर "कालगतिले नै यिनको मृत्यु भएको हो" भन्ने भान पारी बिहान उज्यालो नहुँदै [[आर्यघाट|पशुपति आर्यघाट]]मा पुर्याएर यिनको भौतिक शरीरको दाहसंस्कार सम्पन्न गरियो।{{sfn|आचार्य|२०१८|p=३०}} वि सं १८५४ आषाढ १५ गते बहादुर शाहको मृत्यु भएको घोषणा गरियो। चीनमा उनको मृत्युबारे खबर गर्दा छेरौटीले मरेको, भारतीय कम्पनीलाई लेख्ता सिकिस्त बिरामी परेको जस्ता प्रतिवेदन गरेका थिए। बहादुर शाहको मृत्यु सार्वजनिक गरिएन। उनको दाहसंस्कार राजकीय ढाँचाबाट समेत गरिएन। बहादुर शाहका पक्षधरलाई नेपाल असुरक्षित भूमी हुन लाग्यो।<ref name=":0" /> {{नेपालको शाह राजवंशको वंशवृक्ष}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} === स्रोत === * {{Citation|author-last=Acharya|author-first=Baburam|journal=Regmi Research Series|title=Some Confusions|volume=7|issue=11|date=1 November 1975|origyear=1966|pages=210-215|publisher=Regmi Research Centre|isbn=|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/regmi/pdf/Regmi_07.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240909193351/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/regmi/pdf/Regmi_07.pdf|access-date=23 May 2020|archive-date=9 September 2024}} * {{Citation|author-last=आचार्य|author-first=बाबुराम|journal=|title=चवन्न सालको घटना|volume=7|issue=11|date=1 November 1975|origyear=२०१८|pages=210-215|publisher=|isbn=|url=}} {{पृथ्वीनारायण शाह}} [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:शाहवंश]] [[श्रेणी:नेपालको राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:चौतारिया खलक]] [[श्रेणी:नेपाली राजकुमारहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:निर्वासित नेपालीहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणका मानिसहरू]] 6gg29d3zbztgp8cbkt30bn9unrqp9yp 0 6413 1393904 1356899 2026-11-04T05:06:53Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393904 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = मातृका प्रसाद कोइराला |image = Matrika Prasad Koirala2.jpg |office3 = [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको लागि नेपाली राजदुत|अमेरिकाका लागि नेपाली राजदूत]] |term_start3 =सन् १९६१ |term_end3 = १९६४ |predecessor3 = [[ऋषिकेश शाह]] |successor3 = [[पद्म बहादुर खत्री]] |office1 = [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|१८औँ प्रधानमन्त्री (नेपाल)]] |monarch1 = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]] |term_start1 = २०१० असार २<ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437 २०१० असार ४ को राजपत्र]</ref> |term_end1 = २०११ फागुन १९ <ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2522 २०११ फागुन १९ मा श्री ५ युवाराजधिराज वीरविक्रम शाह देवबाट बक्सेको शाही घोसणा]</ref> १९५२ |predecessor1 = [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर ज.ब.रा.]] |successor1 = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]को शासन |monarch2 = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|त्रिभुवन]], [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]] |term_start2 = १५ जून १९५३ |term_end2 = १४ अप्रिल १९५५ |predecessor2 = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]को शासन |successor2 = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]को शासन |office4= [[नेपाली काँग्रेसका अध्यक्षहरू|नेपाली काँग्रेसका प्रथम अध्यक्ष]] |term_start4 = १२ अप्रिल १९५० |term_end4 = २६ मे १९५२ |successor4=[[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] |party =नेपाली कांग्रेस<br>[[राष्ट्रिय प्रजा पार्टी]] |birth_date = {{birth date|1912|1|1|df=y}} |birth_place = बनारस, [[बेलायती शासन]] |death_date = {{death date and age|1997|9|11|1912|1|1|df=y}} |death_place = [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]], [[नेपाल]] |parents = [[कृष्णप्रसाद कोइराला|कृष्ण प्रसाद कोइराला]]<br/>मोहन कुमारी कोइराला |relatives = [[कोइराला परिवार]] हेर्नुहोस् }} '''मातृकाप्रसाद कोइराला''' प्रजातान्त्रिक [[नेपाल]]का प्रथम नागरिक प्रधानमन्त्री तथा राणाशाही शासनविरुद्ध भएको विक्रम सम्वत २००७ सालको जनक्रान्तिका अथक योद्धा मातृकाप्रसाद कोइरालाको जन्म वि. सं. १९६८ साल पुस १७ गते विराटनगरमा भएको थियो। उनी समाजसेवी [[कृष्णप्रसाद कोइराला]]का जेठा छोरा हुन्। कृष्णप्रसाद कोइरालाले दुई श्रीमती मध्ये जेठी श्रीमती मोहनकुमारी कोइरालाबाट मातृकाप्रसाद [[कोइराला]] एक छोरा मात्र जन्म भयो। कान्छी श्रीमती दिव्या कोइरालाबाट भने चार छोराहरू - पूर्वप्रधान मन्त्रीद्वय [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला]] र [[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]] एवं अन्य दुई छोराहरू - केशवप्रसाद कोइराला (उनी दिवंगत भएको र उनकी श्रीमती नोना कोइरालाको वि. सं. २०६३ मा निधन भयो।) र [[तारिणीप्रसाद कोइराला]] जन्मिएका थिए। ==राजनीतिक जीवन== मातृकाप्रसाद कोइरालाको राजनीतिक जीवन [[भारत]]को स्वतन्त्रता सङ्ग्रामबाट सुरू भएको हो। भारतीय नेताहरू डा. राजेन्द्रप्रसाद, डा. मनोहर लोहिया र लालबहादुर शास्त्रीसँग सँगै सहभागी भएका कोइरालालाई गिरफ्तार गरी वि. सं. १९८७ सालमा [[भारत]]को [[बिहार]]स्थित मोतीहारी जेलमा राखिएको थियो। गान्धीवादी दर्शनबाट प्रभावित कोइरालाले उच्च शिक्षामा भारतबाट स्नातकसम्म अध्ययन गरेका थिए भने भारतबाटै विद्यालंकार समेत ग्रहण गरेका थिए। त्यसपछि सन् १९३० तिर मातृकाप्रसाद कोइराला नेपाल आए। सुरूमा उनले सरकारी जागिर खाए। वि. सं. २००४ सालमा भएको [[विराटनगर जुट मिल]]को श्रमिक आन्दोलनमा नेतृत्व तहको भूमिका निर्वाह गरे। यो नै उनले नेपालमा गरेका राजनीतिमा सक्रिय भूमिकाको पहिलो कदम थियो। वि. सं. २००३ सालमा उनी [[नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस]]को संस्थापक अध्यक्ष बने। २००६ सालमा [[नेपाली कांग्रेस]]को संस्थापक सदस्य र पहिलो निर्वाचित सभापति बने। ==प्रधानमन्त्री कार्यकाल == {{मुख्य|पहिलो मातृकाप्रसाद कोइराला मन्त्रिपरिषद्}} उनी वि. सं. २००७ सालको क्रान्तिपछि गठित पहिलो नागरिक सरकारको प्रधानमन्त्री (२००८ सालमा) भए। वि. सं. २००८ सालमा [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]को राजीनामासँगै भारतीय प्रधानमन्त्री [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरू]]को सल्लाहमा राजा त्रिभुवनले २००७ सालको क्रान्तिको सरगमबाट भर्खरै बाहिर आएको ठुलो दल कांग्रेसका तत्कालीन सभापति मातृकाप्रसाद कोइरालालाई प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त गरे। मातृकाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री भएपछि नेपाली कांग्रेसमा घरझगडा सुरु भयो। [[नेपाली कांग्रेस]]भित्र प्रधानमन्त्री ठुलो कि पार्टी सभापति ठुलो भन्ने बहसले निकै व्यापकता पायो। कांग्रेसको कलह घरझगडा अन्तत: पार्टी फुटमा नै पुग्यो।<ref>[[मातृकालाई नेहरूको पत्रhttp://bit.ly/2FD5ZJg|मातृकालाई नेहरूको पत्र]] [[मातृकालाई नेहरूको पत्रhttp://bit.ly/2FD5ZJg|http://bit.ly/2FD5ZJg]]</ref> ===विवादित कार्यहरू=== * भारतीय सैनिक मिसनको आगमन एक वर्षका लागि भएको थियो। तर उसको बसाइ लामो समयसम्म रहने छाँटकाँट देखियो। उसले [[नेपाली सेना]]को पुनर्गठन गर्‍यो र २५ हजारबाट घटाएर ६ हजारमा सीमित गरिदियो। * नेपाली जनशक्तिले यहाँको प्रशासन चलाउन सक्तैन भनेर सरकारको गृह, सामान्य प्रशासन, अर्थ, रक्षा, परराष्ट्रलगायत विभागहरूमा भारतीय प्रशासकहरूलाई सल्लाहकार बनाएर राखियो। भारतीय प्रशासनविज्ञ मि.बुचको नेतृत्वको कमिसनले बुझाएको रिपोर्टका आधाररमा प्रहरी र निजामती सेवाका वरिष्ठ अधिकृत लगायतका तीन सयभन्दा धेरै जनशक्ति प्रधानमन्त्री मातृकाप्रसादले भारतीय प्रधानमन्त्रीलाई अनुरोध गरेर यहाँ जिम्मेवारीमा राखेका थिए। * त्यतिखेरको राजनीतिक वातावरणलाई हेर्दा यहाँको राज्य सञ्चालनमा भारतीयहरूकै हालीमुहाली थियो। मन्त्रिमण्डलको बैठकको कार्यसूची बनाएर बैठक बसाल्ने, निर्णय गराउने कार्य भारतीय सल्लाहकार [[गोविन्द नारायण]] र हिन्द राजदूतले गर्थे। यस्तो लाग्थ्यो, यो कुनै भारतीय राज्यकै अङ्ग हो। कतिसम्म भन्नु त्यतिखेरको प्रधान न्यायालयको प्रधानन्यायाधीश र एटर्नी जनरल भारतीय थिए। मातृकाप्रसाद र उनका मन्त्रीहरू बेलाबखत आफ्नो आन्तरिक विषयमा पनि परामर्श र मार्गदर्शनका लागि दिल्ली गइरहन्थे। त्यतिखेर एउटा ठट्टा निकै प्रचलित थियो- पं. नेहरूलाई रुघा लाग्यो भने यहाँ प्रधानमन्त्री मातृकालाई हाच्छ्यूँ आउँछ। * २००९ सालमा भारतीय सैनिकको सञ्चार सेटसहितको चेकपोस्ट नेपालको उत्तरी सिमानामा पश्चिम दार्चुलादेखि पूर्वमा तप्लेजुङसम्म १८ ठाउँमा स्थापना गरिएको थियो। संक्षेपमा भन्नुपर्दा नेपालको स्वतन्त्र अस्तित्व जोगाउने ठुलो चुनौती उपस्थित थियो। ===राजीनामा === मातृकाप्रसाद र विश्वेश्वरप्रसादबीचको द्वन्द्वका कारण नेपाली कांग्रेसको यो सरकार एक वर्ष पनि टिकेन। २६ साउन २००९ मा मातृकाले प्रधानमन्त्रीबाट राजीनामा दिए। राजा त्रिभुवनले [[केशर शमशेर राणा]]सहितको ६ सदस्यीय परामर्शदाताबाट ११ महिना जति शासन सत्ता चलाए। ==दोश्रो प्रधानमन्त्री कार्यकाल == {{मुख्य|दोस्रो मातृकाप्रसाद कोइराला मन्त्रिपरिषद्}} मातृकाप्रसादले नेपाली कांग्रेस परित्याग गरि नेपाल प्रजा पार्टी गठन गरे। २ असार २०१० मा फेरि मातृकाप्रसादकै प्रधानमन्त्रीत्वमा ५ सदस्यीय मन्त्रिमण्डल गठन भयो।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437 |title=शाही घोषणा |access-date=2018-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008072533/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437 |archive-date=2021-10-08}}</ref> त्यो सरकार राष्ट्रिय प्रजा पार्टीको थियो। १९ फागुन २०११ मा युवराजाधिराजको हैसियतमा तत्कालीन प्रमुख राज-प्रतिनिधि महेन्द्रले मातृकाप्रसादको सरकार विघटन गरे।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2522 |title=महेन्द्र बिरबिक्रम शाहदेवबाट बक्सेको शाहि घोषणा |access-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922121606/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2522 |archive-date=2021-09-22}}</ref> ==प्रधानमन्त्री पछिको जीवन== वि. सं. २०१७ सालको राजनीतिक घटनाक्रममा उनले एक महिनासम्म जेल जीवन बिताउनुपर्‍यो। == कुटनीति == [[चित्र:JFKWHP-KN-C18540.jpg|thumb|राष्ट्रपति [[जोन एफ. केनेडी|जोन एफ केनेडी]] र अमेरिकाका लागि शाही नेपाली राजदूत मातृकाप्रसाद कोइराला]] वि. सं. २०१८ सालमा [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको लागि नेपाली राजदुत|अमेरिकाका लागि शाही नेपाली राजदूत]] हुनुका साथै [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]का लागि स्थायी प्रतिनिधिमा नियुक्त भए। उनी वि. सं. २०३० सालमा राष्ट्रिय विकास परिषद् मा मनोनित भए। वि. सं. २०३१ सालमा विश्व शान्ति सम्मेलनको नेतृत्व गरेका थिए। वि. सं. २०३४ सालमा [[राष्ट्रिय पञ्चायत]] सदस्यमा मनोनित भए पनि वि. सं. २०३५ सालमा राजीनामा दिए। २०३६ सालमा [[मोरङ जिल्ला]]बाट [[राष्ट्रिय पञ्चायत]] सदस्यमा पुनः निर्वाचित भए। वि. सं. २०४६ सालमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना पश्चात् वि. सं. २०४९ सालमा कोइरालाले प्रजातान्त्रिक पार्टीको अधिवेशन आह्वान गरे। उक्त अधिवेशनपछि प्रजातान्त्रिक पार्टी राष्ट्रिय जनता परिषद् बन्यो। उनी मरणोपरान्त सो पार्टीको अध्यक्ष रहे। ==प्रकाशनहरू== मानार्थ ब्रीगेडियन जनरल (महारथी)को उपाधि प्राप्त कोइराला २००८ सालमा 'गोर्खाली' र 'जन्मभूमि' पत्रिकाको सम्पादक भए। उहाँका 'मेरो असम यात्रा', 'कोशीको कथा', 'मातृकाका कथा', 'पीपाको हबल्दार' जस्ता कृतिहरूलगायत विभिन्न पत्रिपत्रिकामा लेखरचनाहरू प्रकाशित छन्। उनी केही वर्षदेखि आफ्नो जीवनी लेखिरहेका थिए। ==मृत्यु== उनको निधन वि. सं. २०५४ साल भदौ २६ गते काठमाडौँमा भयो। == यो पनि हेर्नुहोस == * [[कोइराला परिवार]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}} [[श्रेणी:नेपालका अर्थ मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका परराष्ट्र मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकाको लागि नेपाली राजदुत]] [[श्रेणी:कोइराला परिवार]] [[श्रेणी:विराटनगरका मानिसहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] j70r9zqxf55lbfe62i6d16tx81pn8h0 0 6455 1393742 1320544 2026-11-03T13:53:17Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393742 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarch | name = त्रिभुवन शाह | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालका राजा]] | image = King Tribhuvan (cropped).png | caption = राजा त्रिभुवन वीर विक्रम शाह | reign = वि.सं. १९६८ मङ्सिर ६ - वि.सं. २०११ फागुन ३० <br> ११ डिसेम्बर १९११ – १३ मार्च १९५५ (वि.सं. २००७ कात्तिक २५ देखि फागुन ७ सम्म निर्वासित ) | predecessor = [[पृथ्वी वीरविक्रम शाह|पृथ्वी वीर विक्रम शाह]] | successor = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | coronation = १९६९ फागुन २०<br>२० फेब्रुअरी १९१३ | othertitles = | full name = श्री ५ महाराजाधिराज त्रिभुवन वीर विक्रम शाहदेव | predecessors = [[पृथ्वी वीरविक्रम शाह|पृथ्वी वीर विक्रम शाह]] (first reign), [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाह]] (second reign) | successors = [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाह]] (first reign), [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]] (second reign) | queen = | spouse = कान्ति राज्यलक्ष्मी देवी शाह<br/>इश्वरी राज्यलक्ष्मी देवी शाह | issue = | royal house = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]] | house-type=दरबार | dynasty= [[शाह वंश]] | dynasty-type =वंश | father =[[पृथ्वी वीरविक्रम शाह|पृथ्वी वीर विक्रम शाह]] | mother = दिव्यश्वरी लक्ष्मी देवी शाह | birth_date =१९६३ अषाढ १७ <ref>{{Cite web |title=आषाढ १७ गतेका दिन स्वर्गवासी श्री ५ महाराजाधिराज त्रिभुवनवीरविक्रम शाहदेवको पैदा भै बक्सेको हुदा विदा दिने निर्णय |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=810 |access-date=2025-02-07 |website=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20250419124639/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=810 |archive-date=2025-04-19}}</ref> <br>{{birth date|1906|6|30|df=y}} | birth_place =[[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =२०११ फागुन ३०<br>{{death date and age|1955|3|13|1906|6|23|df=y}} | death_place =[[जुरीक]], [[स्विट्जरल्यान्ड|स्विजरल्यान्ड]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] }} '''त्रिभुवन शाह''' नेपालका आठौँ शाहवंशीय राजा थिए। नेपालको राणा शासन हटाउनका लागि यिनले भित्री रूपमा राणा विरोधी आन्दोलनलाई सहयोग गरेका थिए। त्यसै क्रममा राजगद्दी छाडेर भारतीय दुतावासमा शरणमा गएका थिए। यिनी २०११ सालसम्म नेपालको राजा रहे। ==शासनकाल== ===चन्द्र शमशेरको शासन=== * त्रिचन्द्र कलेजको स्थापना * त्रिभुवन चन्द्र सैनिक अस्पतालको निर्माण * दास प्रथाको अन्त्य * [[सति प्रथा]] उन्मुलन * प्रथम विश्व युद्धमा बृटिसलाई सहयोगार्थ सहभागी * [[ग्याल्पो काण्ड]] ===भीम शमशेरको शासन === ===जुद्ध शमशेर=== * १९९० को महाभुकम्प * १९९७ को बिद्रोह र चार सहिदको सहादत ===पद्म शमशेर र मोहन शमशेर=== === २००७ सालको क्रान्ति === {{main|सात सालको क्रान्ति}} नेपाली काङ्ग्रेसको असोज ११—१२, वि.सं. २००७ सालमा बैरगनियामा भएको सम्मेलनले राणा शासन विरुद्ध सशस्त्र क्रान्ति गर्ने निर्णय गर्‍यो। २१ कात्तिक वि.सं. २००७ मा क्रान्तिको घोषणा भयो। यसै समयमा राजा त्रिभुवनले पनि यस क्रान्तिलाई सहयोग गर्ने गरी कात्तिक २१ गते सपरिवार भारतीय विमानद्वारा दिल्ली प्रस्थान गरे। तात्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर]]ले त्रिभुवनका चार वर्षीय माहिला नाति [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]]लाई गद्दी आरोहण गराए। तर कुनै भारतले ज्ञानेन्द्र वीर बिक्रम शाहलाई राजाको मान्यता नदिने सार्वजनिक घोषणाले राणा सरकार माथि दबाब बढ्यो। मोहन शमशेरले परिस्थिति नियन्त्रण बाहिर गएको देखे। उनले आफ्ना भाइ केशर शमशेर राणा, जो राजाका जेठान पनि थिएँ, र आफ्ना पुत्र विजय शमशेर राणालाई वार्ताको लागि दिल्ली पठाए। दिल्लीमा राजा त्रिभुवन, नेपाली कांग्रेस र राणा सरकारका प्रतिनिधिहरूको नयाँ परिस्थितिको बारेमा छलफल भयो। === दिल्ली सम्झौता === {{मुख्य|दिल्ली सम्झौता}} देशभर क्रान्तिको दावानल दन्किन थाल्यो। राणाहरूको उपस्थिति काठमाडौँमा मात्र सीमित रहन पुग्यो। स्थिति भयावह र प्रतिकूल भएपछि मोहन शमशेरले भारतलाई मध्यस्थता गर्न अनुरोध गरे। वार्ताका लागि आफ्ना छोरा [[विजय शमशेर]]लाई दिल्ली पठाए। तात्कालीन भारतीय प्रधानमन्त्री [[जवाहरलाल नेहरू]]को मध्यस्थतामा राणा, नेपाली काङ्ग्रेस र राजा त्रिभुवनबिच १२ फेब्रुवरी १९५१ (१ फागुन २००७) मा त्रिपक्षीय [[दिल्ली सम्झौता]] भयो। त्यसबेला भारतबाट [[गोविन्द नारायण]] उनका सल्लाहकार तथा सचिव भएर आए। === दिल्ली सम्झौताका मुख्य सर्तहरू === (क) जनताद्वारा निर्वाचित विधान सभाले संविधान निर्माण गर्ने (ख) १० जना (५ [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र ५ राणाहरू) सदस्य रहेका अन्तरिम मन्त्री मण्डल गठन गर्ने (ग) श्री ३ मा निहित भएका सबै अधिकार राजालाई सुम्पिने र वैधानिक राजा त्रिभुवन नै हुने (घ) फौजदारी अभियोग लागेका बाहेक अरू राजबन्दीलाई बिनासर्त रिहा गर्ने (ङ) आन्दोलनकारीहरूले सरकारलाई आफ्ना हतियारहरू बुझाउनुपर्ने र आन्दोलन रोक्नुपर्ने। तत्पश्चात् राजा त्रिभुवन फागुन ४ मा नेपाल फर्के र [[२००७ साल फागुन ७ गतेको शाही घोषणा]]मा प्रजातन्त्र स्थापना भएको घोषणा गरे। यसरी १०४ वर्षे राणा शासनको अन्त्य भयो र प्रजातन्त्र प्राप्त भयो। यद्यपि केही महिना सम्म मोहन शमशेर नै प्रधानमन्त्री बने। वि.सं. २००८ कात्तिकमा महोनशमशेरले राजीनामा दिए। === मातृकाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्रीकाल === वि.सं. २००८ सालमा [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]को राजीनामासँगै भारतीय प्रधानमन्त्री [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरू]]को सल्लाहमा राजा त्रिभुवनले २००७ सालको क्रान्तिको सरगमबाट भर्खरै बाहिर आएको ठुलो दल कांग्रेसका तत्कालीन सभापति मातृकाप्रसाद कोइरालालाई प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त गरे। मातृकाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री भएपछि नेपाली कांग्रेसमा घरझगडा सुरु भयो। [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]]भित्र प्रधानमन्त्री ठुलो कि पार्टी सभापति ठुलो भन्ने बहसले निकै व्यापकता पायो। कांग्रेसको कलह घरझगडा अन्तत: पार्टी फुटमा नै पुग्यो।<ref>[[मातृकालाई नेहरूको पत्रhttp://bit.ly/2FD5ZJg|मातृकालाई नेहरूको पत्र]] [[मातृकालाई नेहरूको पत्रhttp://bit.ly/2FD5ZJg|http://bit.ly/2FD5ZJg]]</ref> २६ साउन २००९ मा मातृकाले प्रधानमन्त्रीबाट राजीनामा दिए। २ असार २०१० मा फेरि मातृकाप्रसादकै प्रधानमन्त्रीत्वमा ५ सदस्यीय मन्त्रिमण्डल गठन भयो।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437 |title=शाही घोषणा |access-date=2021-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008072533/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437 |archive-date=2021-10-08}}</ref> त्यो सरकार राष्ट्रिय प्रजा पार्टीको थियो। १९ फागुन २०११ मा युवराजाधिराजको हैसियतमा तत्कालीन प्रमुख राज-प्रतिनिधि महेन्द्रले मातृकाप्रसादको सरकार विघटन गरे।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2522 |title=महेन्द्र बिरबिक्रम शाहदेवबाट बक्सेको शाहि घोषणा |access-date=2021-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922121606/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2522 |archive-date=2021-09-22}}</ref> === डा.के आइ सिंहको सिंहदरबार विद्रोह === =मृत्यु = राजा त्रिभुवनको मृत्यु वि सं २०११ मा भयो। उनको मृत्यु पछि युवराज महेन्द्र राजा बने।<ref>{{Cite web|url=https://nepalmag.com.np/history/2017/09/26/20170926173313|title=राजा त्रिभुवनकी गुमनाम रानी|last=बराल|first=सीताराम|date=१० असोज २०७४|website=नेपाल|accessdate=२२ जेठ २०७९}}</ref> राजा त्रिभुवनको नाममा [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]], दाङमा [[घोराही उपमहानगरपालिका|त्रिभुवननगर]], पहिलो विश्वविद्यालय [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]], [[त्रिभुवन च्यालेन्ज सिल्ड|त्रिभुवन च्यालेञ्ज शिल्ड]], पहिलो कलेज [[त्रि-चन्द्र कलेज]], पहिलो राजमार्ग [[त्रिभुवन राजपथ|त्रिभुवन राजमार्ग]], [[त्रिभुवन पार्क]], [[त्रिचन्द्र सैनिक अस्पताल|त्रिभुवन-चन्द्र सैनिक अस्पताल]] स्थापना भएको छ। == स्वस्ति == स्वस्ति [[श्री]] गिरिराज चक्रचूडामणि नरनारायणेत्यादि विविध विरुदावली विराजमान मानोत्रता ओजस्वी राजन्यप्रोज्जवल [[नेपाल तारा|नेपालतारा]] ॐ रामपट्ट अतुलज्योतिर्मय [[त्रिशक्ति पट्ट|त्रिशक्तिपट्ट]] [[गोरखा दक्षिण बाहु|अतिप्रबल गोरखादक्षिबाहु]] महाधिपति सर्वोच्च [[कमान्डर-इन-चिफ|कम्याण्डर इन चीफ]] श्री मन्महाराजाधिराज [[श्री]] श्री श्री महाराज त्रिभुवनवीरविक्रम जङ्गबहादुर शाहबहादुर शमशेर जङ्गदेवानाम सदा समरविजयिनाम्। == चित्र दिर्घा == <gallery> चित्र:Tribhuvan and sons 1932.jpg|राजा त्रिभुवन एवम् ३ पुत्रहरू सन् १९३२ मा चित्र:Tribhuvan Shah.jpg|काठमाडौँको त्रिपुरेश्वरमा अवस्थित त्रिभुवन शाहको शालिक।<br>२००२ भदौ ३१ गते उद्घाटन गरिएको चित्र:Tribhuvan Shah2.jpg|काठमाडौँको त्रिपुरेश्वरमा अवस्थित त्रिभुवन शाहको शालिकमा राखिएको शिला लेख। चित्र:Tribhuvan Shah3.jpg|काठमाडौँको त्रिपुरेश्वरमा अवस्थित त्रिभुवन शाहको शालिक। </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाहिरी कडीहरू== {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[पृथ्वी वीरविक्रम शाह|पृथ्वी वीर विक्रम शाह]]| पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]| अवधि=त्रिभुवन शाह| पछि=[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| }} {{बाकस-अन्त्य}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{DEFAULTSORT:शाह त्रिभुवन वीर विक्रम}} [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:शाहवंश]] [[श्रेणी : गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] 3k4osiuan9kxcwtlx627yiszftma86n 0 6461 1393736 1393444 2026-11-03T12:48:19Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393736 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> | name = तानसेन | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]]<br/> [[मुख्यालय|सदरमुकाम]]<br/> [[पर्वतीय पर्यटन स्थल]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = Shreenagar with Tansen.jpg | imagesize = 300px | image_caption = श्रीनगर र तानसेन नगरपालिका | image_flag = | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = पाल्पा जिल्ला#लुम्बिनी प्रदेश#नेपाल | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = नक्सामा तानसेनको अवस्थिति | coordinates = {{coord|27|52|0|N|83|33|0|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[पाल्पा जिल्ला]] <!-- Politics --> | government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-5/district-palpa/tansen?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख]] | leader_name = सन्तोषलाल श्रेष्ठ <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = प्रतिक्षा सिञ्जाली <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = नगरपालिका | established_date = वि.सं. २०१४ जेष्ठ १७<ref name="नगरपालिका">{{cite news |title=पाल्पा नगरपंचायतको उपनिर्वाचनको सदस्य सम्बन्धी |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=2421 |date=वि.सं. २०१४ असोज २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २८ |agency=नेपाल सरकार |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234549/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=2421 |archive-date=2022-02-14}}</ref> | established_title1 = समावेश इलाका | established_date1 = तानसेन बजार | established_title2 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date2 = [[बराङ्दी]] (२-६), [[मदनपोखरा]], [[तेल्घा]], [[बन्दीपोखरा]], [[बौघागुम्बा]], [[बौघापोखराथोक]] र [[अर्गली]] | established_title3 = सम्मिलित (मिति) | established_date3 = वि.सं. २०७३ फाल्गुण २२ <!-- Area --> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 109.8<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_total_sq_mi = <!-- Population --> | population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=52&municipality=5|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 50792 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities | population_blank2_title = Religions <!-- General information --> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1350 | elevation_ft = 4430 <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = +९७७-७५ | blank_name = | blank_info = | website = [http://www.tansenmun.org.np आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''तानसेन''' [[नेपाल]]को [[लुम्बिनी]] प्रदेशको [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]] जिल्लाको सदरमुकाम<ref name="सदरमुकाम">{{cite news |title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685 |date=वि.सं. २०१९ पौष २ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=५ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212024248/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685 |archive-date=2022-02-12}}</ref> तथा एक नगरपालिका हो। पाल्पा जिल्लाको तत्कालिन पाल्पा तानसेन इलाकाका क्षेत्रहरूलाई समेटेर वि.सं. २०१४ जेष्ठ १७ गते नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन, २००९ लाई आधार बनाएर यो नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। तत्कालिन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]]ले वि.सं. २०१७ पुष २२ गते<ref>{{Cite web|url=https://annapurnapost.com/news/pnycaaytle-choddeko-ligesii-116096|title=पञ्‍चायतले छोडेको लिगेसी|website=अन्नपूर्ण पोस्ट|language=नेपाली|accessdate=2022-02-10}}</ref> नेपालमा [[पञ्चायती व्यवस्था]] लागु गरेपछि तानसेन नगरपालिकाको नाम स्वतः परिवर्तन भई 'तानसेन नगरपञ्चायत' भएको थियो।<ref>{{Cite book|url=https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/24342/189.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=सामाजिक शिक्षा पञ्चायत, कक्षा ८|publisher=जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र|language=नेपाली|type=pdf|page=१५|accessdate=2022-02-10}}</ref><ref>{{Cite book |last=प्रधान |first=पुष्कर |url=https://books.google.com.np/books?id=wZHzAAAAMAAJ |title=Manual for Urban Rural Linkage and Rural Development Analysis |trans-title=शहरी ग्रामीण अन्तरसम्बन्ध र ग्रामीण विकास विश्लेषणको लागि पुस्तिका |date=2003 |publisher=न्यु हिरा बुक इन्टरप्राइजेज |page=२२२ |isbn=978-99933-685-2-6 |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> [[नेपालको संविधान २०७२]] अनुसार वि.सं. २०७३ साल फाल्गुण २२ गते नेपालमा स्थानीय तह कायम गर्दा [[पाल्पा जिल्ला]]मा साविक [[बराङ्दी]] (२-६), [[मदनपोखरा]], [[तेल्घा]], [[बन्दीपोखरा]], [[बौघागुम्बा]], [[बौघापोखराथोक]] र [[अर्गली]] गाउँ विकास समितिहरूलाई समेटेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/64651/ |title=हेर्नुहोस्, तपाईं कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211143226/https://www.setopati.com/raajneeti/64651/ |archive-date=2022-02-11 }}</ref> यो पश्चिम नेपालको एक एतिहासिक सहर हो। यो सहर [[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]] तथा [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]] भएर जाने राजमार्गमै अवस्थित छ। [[पाल्पा दरबार सङ्ग्रहालय|तानसेन दरबार]], [[रानीमहल]], [[भगवती मन्दिर, तानसेन|भगवती मन्दिर]]<ref>{{Cite web |url=https://www.kharibot.com/news-details/60645/2020-08-01 |title=पाल्पाको ऐतिहासिक भगवती जात्रा स्थगित |website=खरिबोट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-11}}</ref>, अमर नारायण मन्दिर, [[माण्डव्य मन्दिर]]<ref>{{Cite web |last=रायमाझी |first=रामचन्द्र |title=ओझेलमा रहेको ३ सय ७७ वर्ष पुरानो ‘माण्डव्य ऋषिको मन्दिर’ प्रचार–प्रसारमा चासो |url=https://www.shittalpati.com/detail/11133 |access-date=2025-01-19 |language=नेपाली |website=शितल पाटी}}</ref>, [[भैरवस्थान, पाल्पा|भैरवस्थान]] मन्दिर यहाँका लोकप्रिय पर्यटकीय स्थलहरू हुन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.samayapost.com/12/118448.html |title=प्रकृतिकी रानी पाल्पा |website=समय पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-11 }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==इतिहास== [[शाह वंश|शाह राजवंश]]को उदय हुनुभन्दा अघि तानसेन [[पाल्पा राज्य|मगर राज्य]]को राजधानी थियो। [[मगर भाषा]]मा 'तानसेन' शब्दको अर्थ 'उत्तरी बस्ती' हुनाले यो सहरको नाम तानसेन राखिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/tyo-taansen-97402 |title=त्यो तानसेन |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-11}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/135902-1514890620.html |title=कल्लाबारीका चार पुस्ते लाहुरे |last=घर्तीमगर |first=मनोज |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-02-11}}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ५०,७९२ रहेको छ भने यहाँ १४,७८२ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ तानसेन नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[बराङ्दी]] (२, ६) र तानसेन (१०) || ४,८८८ || ३.४७ || १४०८.६५ |- | २ || तानसेन (१-२,१५) || ३,९९९ || १.७९ || २२३४.०८ |- | ३ || तानसेन (५-६,८) || ५,५७९ || १.१ || ५०७१.८२ |- | ४ || तानसेन (४) || ३,६९९ || ०.४२ || ८८०७.१४ |- | ५ || [[बराङ्दी]] (३–५) र तानसेन (७,१२-१३) || ३,६६३ || ११.२८ || ३२४.७३ |- | ६ || तानसेन (३,९) || ४,४९५ || ६.३९ || ७०३.४४ |- | ७ || तानसेन (११,१४) || ६,२४० || ३.१४ || १९८७.२६ |- | ८ || [[मदनपोखरा]] (२–५,९) || ३,०११ || ११.७१ || २५७.१३ |- | ९ || [[मदनपोखरा]] (१,६–८) || ३,३२१ || ६.३७ || ५२१.३५ |- | १० || [[तेल्घा]] || २,८१३ || १५.६८ || १७९.४० |- | ११ || [[बन्दीपोखरा]] || १,९९२ || १२.०७ || १६५.०४ |- | १२ || [[बौघापोखराथोक]] || २,२६१ || १३.४६ || १६७.९८ |- | १३ || [[बौघागुम्बा]] || १,७१५ || १२.०८ || १४१.९७ |- | १४ || [[अर्गली]] || ३,११६ || १०.८३ || २८७.७२ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''५०,७९२''' || '''१०९.७९''' || '''४६२.६३''' |} == भू-वनोट == तानसेन नगरपालिकामा १४ [[वडा]]हरू रहेका छन्। तानसेनको कुल [[क्षेत्रफल]] १०९.८ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। यो नगरपालिकाको [[पूर्व]]मा [[बगनासकाली गाउँपालिका]] छ भने [[पश्चिम]]मा [[रिब्दीकोट गाउँपालिका]] छन्। यसको [[उत्तर|उत्तरी]] भागमा [[स्याङ्जा जिल्ला]] छ भने [[दक्षिण|दक्षिणी]] क्षेत्रमा [[तिनाउ गाउँपालिका]] पर्दछ।<ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फाल्गुण २०७३|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> ==विश्व सम्पदा सूची== '''तानसेनको मध्यकालीन सहर''' क्षेत्रलाई सन् २००८ जनवरी ३० मा [[युनेस्को]]ले आफ्नो [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]को सम्भावित सूचीको संस्कृति वर्गमा सूचीकृत गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5262/ |title=The Medieval Town of Tansen |trans-title=तानसेनको मध्यकालीन सहर |last=केन्द्र |first=युनेस्को विश्व सम्पदा |website=युनेस्को विश्व सम्पदा केन्द्र |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2022-02-11}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/social/192345/ |title=यसरी पर्न सक्छ काठमाडौं सहर विश्व सम्पदामा |last=श्रेष्ठ |first=सुदीप |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-11 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==मुख्य आकर्षणहरू== === शितलपाटी === {{main|शितलपाटी}} शितलपाटी तानसेन नगरको मध्य भागमा अवस्थित गोलो आकारको पौवा हो। यसलाई गोलघर पनि भन्ने गरिन्छ। यस स्थानमा स्थानीय कार्यक्रम तथा स्थानीय मानिसहरूलाई कुराकानी गर्ने स्थानको रूपमा प्रख्यात प्राप्त गरेको छ। गोलघरको संरचना गोलो आकारको एक तल्ले भवन र विचमा खुला स्थान रहेको छ। यो संरचनामा सेतो रङ लगाइएको छ। ==सूचना तथा सञ्चार== तानसेन नगरपालिकामा एक टेलिभिजन तथा ३ वटा रेडियो सञ्चार सुविधाका साथै छापा पत्रिकाहरू पनि उपलब्ध छन्। == उल्लेखनीय व्यक्तित्वहरू == * [[माधवप्रसाद देवकोटा]], लेखक * [[रामेश्वर श्रेष्ठ]], गायक तथा गीतकार * [[राजेश हमाल]], नेपाली चलचित्र अभिनेता ==चित्र दीर्घा== <gallery mode="packed"> RaniMahal, Palpa.jpg|रानीमहल Darlam Mahakali Temple.jpg|दलराम महाकाली मन्दिर Shitalpati.JPG|शितलपाटी, तानसेन Palpa Durbar.jpg|तानसेन पाल्पा दरबार Tansen, Paddy fields, Rice paddies, Palpa, Nepal.jpg|धानको खेत Tansen at sunset, Palpa, Nepal.jpg|सूर्यास्तको समयमा तानसेन Tansen, Landscape, Palpa, Nepal.jpg|महाभारत पहाडको भाग </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{पाल्पा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.tansenmun.org.np तानसेन नगरपालिका कार्यालय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828002527/http://www.tansenmun.org.np/ |date=2008-08-28 }} [[श्रेणी:पाल्पा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०१४ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] 1mf2bx9koy8j88ag8zcd8p1shiu0l33 0 6465 1393739 1393446 2026-11-03T13:08:33Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393739 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info --> |name = तुलसीपुर |other_name = |nickname = |motto = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]] <!-- images and maps --> |image_skyline = |image_caption = |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = 300px |map_caption = |pushpin_map = दाङ जिल्ला#Nepal Lumbini Province#Nepal |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = नक्सामा तुलसीपुरको अवस्थिति |coordinates = {{coord|28|07|40|N|082|21|44|E|region:NP_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झन्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[दाङ जिल्ला]] |<!-- Politics --> |government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-5/district-dang/tulsipur?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = टिकाराम खड्का <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = स्यानी चौधरी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०४८ चैत्र ३०<ref name="नगर">{{cite news |title=नगरपालिकाको क्षेत्र तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16609 |date=वि.सं. २०४८ चैत्र ३० |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१२ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725210710/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16609 |archive-date=2020-07-25}}</ref> |established_title1 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = तुलसीपुर र अमृतपुर |established_title2 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date2 = [[उरहरी]], [[टरिगाउँ]] र [[हलवार]] |established_title3 = सम्मिलित मिति |established_date3 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="गाविस थप">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ७ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title4 = उपमहानगरपालिका |established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुण २७<ref name="उपमहानगर">{{cite news |title=गाउँपालिका नगरपालिका उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |date=वि.सं. २०७३ फाल्गुण २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701210203/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |archive-date=2020-07-01}}</ref> |established_title5 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date5 = [[मानपुर, दाङ|मानपुर]], [[बिजौरी]], [[डुरुवा]], [[फुलबारी, दाङ|फुलबारी]] र [[पवननगर]] <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 384.63<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=56&municipality=3|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 179755 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title= Ethnicities |population_blank2_title= Religions |population_rank = [[नेपालका सहरहरूको सूची|११औँ]] (नेपाल)<br />दोस्रो ([[लुम्बिनी प्रदेश]]) <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाकी सङ्केत |postal_code = २२४१२ |area_code = ०८२ |blank_name = |blank_info = |website = [http://www.tulsipurmun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] }} '''तुलसीपुर''' [[नेपाल]]को [[लुम्बिनी प्रदेश]]मा पर्ने [[दाङ जिल्ला]]को एक उपमहानगरपालिका हो। यो तीव्र गतिमा विकसित हुँदै गइरहेको एक व्यापारिक सहर हो। यो नगर नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]]देखि ४३० किलोमिटर दक्षिण-पश्चिममा रहेको छ।<ref name="परिचय">{{cite news |title=तुलसीपुर उपमहानगरपालिका परिचय |url=https://tulsipurmun.gov.np/sites/tulsipurmun.gov.np/files/profile%20of%20tulsipur%20.pdf |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १५ |agency=तुलसीपुर नगर कार्यपालिकाको कार्यालय |language=नेपाली |publisher=तुलसीपुर उपमहानगरपालिका |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227031958/https://tulsipurmun.gov.np/sites/tulsipurmun.gov.np/files/profile%20of%20tulsipur%20.pdf |archive-date=2022-02-27 }}</ref> भौगोलिक विस्तारको कारण यो उपमहानगरपालिका [[महाभारत पर्वत शृङ्खला]]देखि दक्षिणमा [[चुरे]] क्षेत्रसम्म फैलिएर रहेको छ। दाङ जिल्लाको तत्कालिन तुलसीपुर र अमृतपुर गाउँ विकास समितिका सम्पूर्ण वडालाई समेटेर वि.सं. २०४८ चैत्र ३० गते यसलाई नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगर"/> वि.सं. २०७१ मङ्सिर १६ मा नेपाल सरकारको निर्णय र वि.सं. २०७१ पौष २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित भएअनुसार तत्कालीन [[उरहरी]], [[टरिगाउँ]] र [[हलवार]] गाउँ विकास समितिहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref name="गाविस थप"/>यसै प्रकार [[सङ्घीयता|सङ्घीय]] शासन व्यवस्था लागू भएपछि देशमा [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]]को गठन भएसँगै तुलसीपुरलाई वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते [[नेपाल सरकार]]को निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार उपमहानगरपालिको लागि चाहिने आवश्यक प्रक्रिया पूरा भएपछि नगरपालिकाबाट उपमहानगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। तुलसीपुरलाई उपमहानगरपालिका घोषित गर्दा यसमा तत्कालिन [[मानपुर, दाङ|मानपुर]], [[बिजौरी]], [[डुरुवा]], [[फुलबारी, दाङ|फुलबारी]] र [[पवननगर]] गाउँ विकास समितिलाई समावेश गरिएको थियो।<ref name="उपमहानगर"/> ==नामकरण== ऐतिहासिक पृष्ठभूमि रहेको यस क्षेत्रमा भारतको तुलसीपुरबाट आएको राजाले राज्य गरेको र उनै तुलसीपुरे राजाको कारणले गर्दा यस स्थानको नाम पनि 'तुलसीपुर' भएको अनुमान गरिएको छ।<ref name="इतिहास">{{Cite web |url=https://tulsipuronline.com/bannernews/94198 |title=तुलसीपुर बजारको नाम कसरी ‘तुलसीपुर’ रह्यो ? |last=वि.सं. २०७५ बैशाख |website=तुलसीपुर अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १५ }}{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://tulsipuronline.com/bannernews/125464 |title=यसरी रह्यो ‘तुलसीपुर’ को नाम |last=वि.सं. २०७६ असोज |website=तुलसीपुर अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227155841/https://tulsipuronline.com/bannernews/125464 |archive-date=2022-02-27 }}</ref> ==इतिहास== [[भारत]]को [[अवध]]को सबैभन्दा ठूलो तालुकमा [[तुलसीपुर राज्य|तुलसीपुरका राजाहरू]]ले शासन गरेका थिए, जसमा वर्तमान [[दाङ उपत्यका|दाङ र देउखुरी उपत्यका]]हरू समावेश रहेका थिए।<ref name="इतिहास"/> तसर्थ, यसलाई [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]]मध्ये एकको रूपमा पनि गणना गरियो<ref>{{Cite web |url=https://www.deshdainik.com/content/4976/2020-10-10 |title=यस्ताे छ बाईसे राज्यका दरबारहरुकाे वर्तमान अवस्था |website=देश दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-02-27}}</ref>, जुन पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानपछि [[नेपालको एकीकरण|पश्चिम नेपाल]] बनेको हो। सुकौराकोट ([[बबई नदी]]को उत्तरी किनारमा)को [[थारू जाति|थारु]] सभ्यता सबैभन्दा पुरानो मानव सभ्यता हो जुन यस समुदायका मानिसहरूको पूर्वतिर बसाइँसराइसँगै देशको पूर्वी भागसम्म विस्तार भएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://epradeshtoday.com/2020/02/19/news-23831/ |title=दाङ पर्यटनको गन्तव्य ... |website=ई प्रदेश |language=नेपाली |accessdate=2022-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227151349/https://epradeshtoday.com/2020/02/19/news-23831/ |archive-date=2022-02-27 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nayayougbodh.com/saugat/2022/02/05/127922 |title=नयाँ युगबोध राष्ट्रिय दैनिक |website=नयाँयुगबोध |language=नेपाली |accessdate=2022-02-27}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/index.php/social/188890/ |title=अट्वारी पर्वमा दाङको दंगीशरणले दियो सार्वजनिक बिदा |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227151347/https://www.setopati.com/index.php/social/188890/ |archive-date=2022-02-27 }}</ref> == जनसङ्ख्या == [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १,७९,७५५ रहेको छ भने यहाँ ४६,०१८ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> यस नगरमा मुख्यतया [[ब्राह्मण]], [[क्षेत्री]], [[थारू जाति|थारु]] रहेका छन्। यसका साथै यहाँ [[नेवार जाति|नेवार]], [[मगर जाति|मगर]], [[विश्वकर्मा जाति|विश्वकर्मा]], [[राई जाति|राई]], [[लिम्बू जाति|लिम्बु]] लगायतका जातजाती बसोबास गर्छन्।<ref name="परिचय"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका क्षेत्रहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[पवननगर]] (१–४) || ४,६६० || १९.८८ || २३४.४१ |- | २ || [[पवननगर]] (५–९) || ४,८७७ || १३.०५ || ३७३.७२ |- | ३ || तुलसीपुर (१, ७, १०) || ८,०२५ || ५५.६३ || १४४.२६ |- | ४ || तुलसीपुर (२) र [[हलवार]] (४-९) || ९,२६० || ३६.३८ || २५४.५४ |- | ५ || तुलसीपुर (५) || १३,६४७ || १.६२ || ८४२४.०७ |- | ६ || तुलसीपुर (६) || २१,६५६ || ७.५२ || २८७९.७९ |- | ७ || तुलसीपुर (३-४) [[हलवार]] (१-३) || १३,८६८ || १२.७४ || १०८८.५४ |- | ८ || तुलसीपुर (८,११) || ८,७९५ || १०.७३ || ८१९.६६ |- | ९ || तुलसीपुर (९) || १३,४६४ || ५.९७ || २२५५.२८ |- | १० || [[टरिगाउँ]] (४-९) || ६,५८७ || १७.२६ || ३८१.६३ |- | ११ || [[उरहरी]] (३,५-९) || ८,९०९ || १७.२९ || ५१५.२७ |- | १२ || [[टरिगाउँ]] (१-३) र [[उरहरी]] (१-२,४) || १०,८९७ || १५.७७ || ६९१.०० |- | १३ || [[फूलबारी, दाङ|फूलबारी]] || ५,९०८ || ५२.३ || ११२.९६ |- | १४ || [[डुरुवा]] (२-३,८-९) || ६,४१५ || २०.५७ || ३११.८६ |- | १५ || [[डुरुवा]] (१,४-७) || ७,८५० || १४.३२ || ५४८.१८ |- | १६ || [[मानपुर, दाङ|मानपुर]] (२-६) || ७,९२९ || १७.११ || ४६३.४१ |- | १७ || [[मानपुर, दाङ|मानपुर]] (१, ७, ८, ९) || ९,३१२ || १६.०७ || ५७९.४६ |- | १८ || [[बिजौरी]] (१,३-५ ७) || ९,४६२ || १६.२४ || ५८२.६४ |- | १९ || [[बिजौरी]] (२,६,८-९) || ८,२३४ || ३४.२ || २४०.७६ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,७९,७५५''' || '''३८४.६५''' || '''४६७.३२''' |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{दाङ जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} {{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}} == बाह्य कडीहरू == *[http://www.ddcdang.gov.np/ जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, दाङ]{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[श्रेणी:दाङ जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका उपमहानगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०४८ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] n1rmwt0u5oyp3myksunqz084ci9tqw6 0 6467 1393824 1387474 2026-11-03T22:10:27Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393824 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = पुतलीबजार |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]] |motto = |image_skyline = A view of Syangja.jpg |image_caption = [[स्याङ्जा जिल्ला]]को पुतलीबजार नगरपालिका |imagesize = 300px |image_flag = |flag_alt = |image_seal = |seal_alt = |image_shield = |shield_alt = |image_map = |mapsize = |map_caption = पुतलीबजार नगरपालिकाको वडाहरू |pushpin_map = Putalibazar#Syangja#Nepal Gandaki Pradesh#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[गण्डकी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[स्याङ्जा जिल्ला]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-4/district-syangja/putalibazar?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_party = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = तुलसीराम रेग्मी <small> [[नेपाली काङ्ग्रेस]] |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = देवी अर्याल <small> [[नेपाली काङ्ग्रेस]] |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128134945/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|archive-date=2022-01-28}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = स्याङ्जा पुतलीबजार, गणेशपुर, चण्डिकालिका, सातुपसल र करेण्डाँडा |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[ठूलाडिही]], [[बहाकोट]], [[कोल्मा बराहचौर]], [[राङभाङ]] (१-३,९), [[पेल्काचौर]] (१,२,४-८), [[पौवेगौडे]] र [[टक्सार, स्याङ्जा|टक्सार]] |established_title4 = सम्मिलित (मिति) |established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 147.21 |area_total_sq_mi = |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=4&district=44&municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_footnotes = |population_note = |population_total = 41743 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|28|06|00|N|83|52|15|E|region:NP_type:city|display=inline,title}} |elevation_footnotes = |elevation_m = |postal_code_type = |postal_code = |area_code = +९७७-६३ |blank_name = केन्द्र |blank_info = पुतली बजार नगरपालिकाको [[कार्यालय]] |website = [http://putalibazarmun.gov.np/ पुतलीबजार नगरपालिका] |footnotes = }} '''पुतलीबजार''' [[नेपाल]]को [[गण्डकी प्रदेश]]मा रहेको [[स्याङ्जा जिल्ला]]को मध्य [[उत्तर|उत्तरी]] क्षेत्रमा फैलिएको, [[आँधिखोला]]को किनारमा पर्ने एक [[नगरपालिका]] तथा जिल्ला सदरमुकाम हो।<ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|date=३० फाल्गुन २०७३|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06|access-date=2017-04-29}}</ref> साविक स्याङ्जा पुतलीबजार, गणेशपुर, चण्डिकालिका, सातुपसल र करेण्डाँडा गाविसलाई गाभेर वि.सं. २०५३ माघ ११ गते यस नगरपालिकाको गठन भएको थियो। वि.सं. २०७३ साल फाल्गुनमा नेपालको नयाँ प्रादेशिक संरचना कायम गर्दा [[स्याङ्जा जिल्ला]]मा साविक पुतलीबजार नगरपालिका, [[ठूलाडिही]], [[बहाकोट]], [[कोल्मा बराहचौर]], [[राङभाङ]]का (१-३,९) वडाहरू, [[पेल्काचौर]]का (१,२,४-८) वडाहरू [[पौवेगौडे]], र [[टक्सार, स्याङ्जा|टक्सार]] गाउँ विकास समितिहरूलाई समेटेर पुतलीबजार नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको हो।<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ४१,७४३ रहेको छ भने यहाँ ११,८८१ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ पुतलीबजार नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश गाविस / नगरपालिका !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || पुतलीबजार (१) || ६,६२३ || ५.२४ || १२६३.९३ |- | २ || पुतलीबजार (२) र [[राङभाङ]] (१–३) || १,५८५ || ८.१५ || १९४.४८ |- | ३ || पुतलीबजार (३–५) || ५,८८१ || ११.८ || ४९८.३९ |- | ४ || पुतलीबजार (६, ७) || २,८०५ || १४.०८ || १९९.२२ |- | ५ || [[पौवेगौडे]] || २,५४२ || १४.५९ || १७४.२३ |- | ६ || [[टक्सार]] || १,६०३ || २०.१४ || ७९.५९ |- | ७ || [[ठूलाडिही]] || २,४८९ || १९ || १३१.०० |- | ८ || [[बहाकोट]] || १,३२१ || ५.६ || २३५.८९ |- | ९ || [[कोल्मा बराहचौर]] || १,३५९ || ६.९ || १९६.९६ |- | १० || पुतलीबजार (१२) र [[राङभाङ]] (९) || ३,१६५ || ५.७१ || ५५४.२९ |- | ११ || पुतलीबजार (१३) || २,२६९ || ६.२१ || ३६५.३८ |- | १२ || [[पेल्काचौर]] (१, २, ४–८) || १,३०९ || ६.५ || २०१.३८ |- | १३ || पुतलीबजार (१०, ११) || ५,१६६ || १३.९३ || ३७०.८५ |- | १४ || पुतलीबजार (८, ९) || ३,६२६ || ९.३४ || ३८८.२२ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''४१,७४३''' || '''१४७.१९''' || '''२८३.६०''' |} ==भू-वनोट== पुतलीबजार नगरपालिकामा १४ [[वडा]]हरू रहेका छन्। पुतलीबजारको कुल [[क्षेत्रफल]] १४७.२१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। यो नगरपालिकाको [[पूर्व]]मा [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]] र [[कास्की जिल्ला]] पर्दछन् भने [[पश्चिम]]मा [[आँधीखोला गाउँपालिका|आँधिखोला]], [[अर्जुनचौपारी |अर्जुनचौपारी गाउँपालिका]] र [[भीरकोट नगरपालिका]] छन्। यसको [[उत्तर|उत्तरी]] भागमा [[कास्की जिल्ला]] र [[फेदीखोला गाउँपालिका]] छन् भने [[दक्षिण|दक्षिणी]] क्षेत्रमा [[भीरकोट नगरपालिका]] र [[बिरुवा गाउँपालिका]] पर्दछन्।<ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|date=२८ फाल्गुण २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://putalibazarmun.gov.np/ पुतलीबजार नगरपालिका] *[http://www.ddcsyangja.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, स्याङ्जा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404074107/http://ddcsyangja.gov.np/ |date=2019-04-04 }} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{स्याङ्जा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:स्याङ्जा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] 530c25uz18qvjowm0n44qtnwuyaoh20 0 6468 1393964 1390219 2026-11-04T10:41:11Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393964 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = वालिङ |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]] |motto = |image_skyline = |image_caption = |image_map = Waling Municipality.jpg |mapsize = 300px |map_caption = [[आँधिखोला]]को किनारमा रहेको वालिङ बजार |pushpin_map = Waling#Syangja#Nepal Gandaki Pradesh#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_map_caption = वालिङ नगरपालिका |coordinates = {{coord|27|59|20|N|83|46|3|E|region:NP_type:city(8767)|display=inline,title}} |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[गण्डकी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[स्याङ्जा जिल्ला]] |subdivision_type3 = [[साक्षरता]] |subdivision_name3 = {{increase}} ८१.७१५% <span style="color:#fc5;"> उच्च</span> |subdivision_type4 = [[जनसङ्ख्या वृद्धि|जनसङ्ख्या वृद्धिदर]] |subdivision_name4 = {{increase}} १.७५% <span style="color:#fc5;"> उच्च</span> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-4/district-syangja/waling?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = [[स्थानीय तह]] |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = कृष्ण खाँण <small> ([[नेकपा (एमाले)]]) |leader_party = |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = कविता तिवारी <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128134945/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|archive-date=2022-01-28}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = वालिङ, धनुवाशे, र पेखु वागखोर |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[एलादी]], [[केवारे भञ्ज्याङ]], [[जगत भञ्ज्याङ]], [[छाङछाङ्दी]] (१,४-६), [[तीनदोबाटे]] (२-५), [[मल्याङकोट]] (४), [[कालिकाकोट]] (१,२,९), [[सिर्सेकोट]], [[पेलाकोट]] (५,६), [[स्वरेक]] (२-४,८) र [[माझकोट शिवालय]] |established_title4 = सम्मिलित (मिति) |established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 128.40 |area_total_sq_mi = |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&district=61&municipality=2|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_footnotes = |population_note = |population_total = 50488 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता | timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|27|59|20|N|83|46|3|E|region:NP_type:city(8767)|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = | area_code = +९७७-६३ | website = {{URL|walingmun.gov.np/|वालिङ नगरपालिका}} | footnotes = }} '''वालिङ''' [[नेपाल]]को [[गण्डकी प्रदेश]]मा रहेको [[स्याङ्जा जिल्ला]]को मध्य क्षेत्रमा फैलिएको, [[आँधिखोला]]को किनारमा पर्ने मुख्य वाणिज्य केन्द्र तथा [[नगरपालिका]] हो।<ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|date=३० फाल्गुन २०७३|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06|access-date=2017-05-01}}</ref> वालिङ नगरपालिका, [[स्याङ्जा जिल्ला|जिल्ला]] सदरमुकाम [[पुतलीबजार नगरपालिका|पुतलीबजार]]बाट २० किलोमिटर टाढा रहेको छ। साविकको वालिङ, धनुवासे र पेखुबाघखोर [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]गाविसलाई गाभेर वि.सं. २०५३ माघ ११ गते यस नगरपालिकाको गठन भएको थियो। वि.सं. २०७३ साल फाल्गुनमा नेपालको नयाँ प्रादेशिक संरचना कायम गर्दा [[स्याङ्जा जिल्ला]]मा मा साविकको वालिङ नगरपालिका, [[एलादी]], [[केवारे भञ्ज्याङ]], [[जगत भञ्ज्याङ]], [[छाङछाङ्दी]]को (१,४-६) वडाहरू, [[तीनदोबाटे]]को (२-५) वडाहरू, [[मल्याङकोट]]को वडा नं. ४, [[कालिकाकोट]]को (१,२,९) वडाहरू, [[सिर्सेकोट]], [[पेलाकोट]]को (५,६) वडाहरू, [[स्वरेक]]को (२-४,८) वडाहरू र [[माझकोट शिवालय]] गाउँ विकास समितिहरूलाई समेटेर वालिङ नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको हो।<ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|date=२८ फाल्गुण २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> <ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> [[स्याङ्जा जिल्ला|जिल्लाकै]] मध्यभागमा रहेको यस नगरपालिकाको मध्य भागबाट [[इतिहास|ऐतिहासिक]] खोला [[आँधिखोला]] बगेको छ भने पर्यटकीय नगरी [[पोखरा उपत्यका|पोखरा]] र ऐतिहासिक स्थल [[लुम्बिनी]]लाई जोड्ने [[राजमार्ग|राष्ट्रिय राजमार्ग]] [[सिद्धार्थ राजमार्ग]]ले काटेर गएको छ। नक्साको आकार हेर्दा [[चरा]] जस्तो देखिने वालिङ नगरपालिका [[समुद्र]] सतहबाट ७३१ मिटर देखि १,५९६ मिटर उचाइसम्म रहेको छ। वालिङ नगरपालिकामा १४ [[वडा]]हरू रहेका छन्।<ref>{{cite news|title=७ सय ४४ स्थानीय तह कार्यान्वयनमा|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-10/20170310123842.html|accessdate=२७ फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक]]|date=२७ फाल्गुन २०७३|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501094627/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-10/20170310123842.html|archive-date=2017-05-01}}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[गण्डकी प्रदेश]] स्थित [[स्याङ्जा जिल्ला]]मा रहेको यस नगरपालिकामा नेपालको नयाँ प्रादेशिक संरचना कायम हुँदा साविकको नगर क्षेत्र, [[एलादी]], [[केवारे भञ्ज्याङ]], [[जगत भञ्ज्याङ]], [[छाङछाङ्दी]]को (१,४-६) वडाहरू, [[तीनदोबाटे]]को (२-५) वडाहरू, [[मल्याङकोट]]को वडा नं. ४, [[कालिकाकोट]]को (१,२,९) वडाहरू, [[सिर्सेकोट]], [[पेलाकोट]]को (५,६) वडाहरू, [[स्वरेक]]को (२-४,८) वडाहरू र [[माझकोट शिवालय]] गाविसहरूलाई मिलाइएको हो। [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ५०,४८८ रहेको छ भने यहाँ १३,४२४ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ वालिङ नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || वालिङ (८) र [[छाङछाङ्दी]] (४) || ४,००६ || ३९.९४ || १००.३० |- | २ || वालिङ (७) र [[छाङछाङ्दी]] (१, ५, ६) || २,२४६ || ४.४३ || ५०७.०० |- | ३ || [[माझकोट शिवालय]] || १,२६१ || ७.४६ || १६९.०३ |- | ४ || [[एलादी]] र [[मल्याङकोट]] (४) || १,८९८ || ११.७ || १६२.२२ |- | ५ || [[जगत भञ्ज्याङ]] (२–९) || २,५७४ || ८.०७ || ३१८.९६ |- | ६ || वालिङ (५, ६) र [[जगत भञ्ज्याङ]] (१) || ३,१८४ || ६.७१ || ४७४.५२ |- | ७ || [[केवारे भञ्ज्याङ]] (१–७) || २,०७३ || १०.२३ || २०२.६४ |- | ८ || वालिङ (३, ४) र [[केवारे भञ्ज्याङ]] (८, ९) || ६,२४२ || ११.०५ || ५६४.८९ |- | ९ || वालिङ (१, ९) || ८,५६६ || ३.५६ || २४०६.१८ |- | १० || वालिङ (२) र [[तीनदोबाटे]] (२–४) || ४,०६७ || ७.७४ || ५२५.४५ |- | ११ || वालिङ (११) र [[स्वरेक]] (२–४, ८) || २,८०४ || ९.७५ || २८७.५९ |- | १२ || [[सिर्सेकोट]] (१–९) || २,६२६ || १२.६३ || २०७.९२ |- | १३ || [[थुमपोखरा]] (१–४), [[तीनदोबाटे]] (५) र [[पेलाकोट]] (५, ६) || ४,३७९ || १३.१६ || ३३२.७५ |- | १४ || वालिङ (१०), [[थुमपोखरा]] (५–९) र [[कालिकाकोट]] (१, २, ९) || ४,५६२ || १७.९८ || २५३.७३ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''५०,४८८''' || '''१६४.४१''' || '''३०७.०८''' |} == स्मार्ट वालिङ == वालिङलाई 'स्मार्ट वालिङ' बनाउन १९ बिषयलाई लिएर अगाडि बढाइएको छ। स्मार्ट वालिङलाई प्रतिनिधित्व गर्न गुलाबी रङ छानिएको छ। यसै सँगै अहिले वालिङलाई गुलाबी बनाउने ३०% जति कार्य सकिएको छ।<ref>[https://prabidhi.info/smart-city-waling-nagarpalika/ के हो स्मार्ट सिटी (Smart City ) ? कसरी बन्दै छ वालिंङ् स्मार्ट सिटी ?]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पोलिटेक्निकल कलेज निर्माण, नदी-नाला संरक्षण, फोहोर व्यवस्थापन, चर्पी तथा सेप्टिक ट्याङ्क निर्माण, अनलाइन बिल भुक्तानी, वालिङलाई ८५% गुलाबी बनाउने जस्ता अन्य थुप्रै कार्य भइरहेको छ।<ref>[http://www.itconference.org.np/presentation/smart-waling.pdf स्मार्ट वालिङ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831132219/http://itconference.org.np/presentation/smart-waling.pdf |date=2018-08-31 }}</ref> ==प्रमख नदी तथा खोलाहरू== यस नगरपालिकाको प्रमुख नदी तथा खोलाहरूमा [[आँधिखोला]], अर्मादीखोला, मिर्दिखोला, बाँयखोला र च्याङदीखोला रहेका छन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://walingmun.gov.np/ वालिङ नगरपालिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314155543/http://www.walingmun.gov.np/ |date=2016-03-14 }} *[http://www.ddcsyangja.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, स्याङ्जा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404074107/http://ddcsyangja.gov.np/ |date=2019-04-04 }} {{स्याङ्जा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:स्याङ्जा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] 7melmnehzrqzjfq40rr32q45rh1o5oa 0 7677 1393932 1389705 2026-11-04T07:58:06Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393932 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = रामवरण यादव |image = Ram Baran Yadav, portrait (August 2014).jpg |imagesize = 250px |alt = |office = १ औं [[नेपालको राष्ट्रपति]] |primeminister = *[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] *[[पुष्पकमल दाहाल]] *[[माधवकुमार नेपाल]] *[[झलनाथ खनाल]] *[[बाबुराम भट्टराई]] *[[खिलराज रेग्मी]] *[[सुशील कोइराला]] *[[खड्गप्रसाद ओली]] |vicepresident = [[परमानन्द झा]] |term_start = २३ जुलाई २००८<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20622 |title=नेपाल राजपत्र |access-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513004921/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20622 |archive-date=2021-05-13}}</ref> |term_end = २८ अक्टूबर २०१५ |predecessor = संविधान स्थापना |successor = [[विद्यादेवी भण्डारी]] |office1 = [[नेपाली कांग्रेस]]का महामन्त्री |1blankname1 = सभापति |1namedata1 =[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] |term_start1 = १९९६ |term_end1 = २०१० |predecessor1 = *[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] *[[महेन्द्रनारायण निधि|महेन्द्र नारायण निधि]] |successor1 = *[[कृष्णप्रसाद सिटौला]] *[[प्रकाशमान सिंह]] |state_senate3 = |state3 = |district3 = |term_start3 = |term_end3 = |predecessor3 = |successor3 = |birth_date = २००४ माघ २२<br/>४ फेब्रुअरी १९४८ |birth_place = [[सपही,धनुषा|सपही]] [[धनुषा जिल्ला|धनुषा]], [[नेपाल]] |death_date = |death_place = |party = [[नेपाली कांग्रेस|नेपाली काँग्रेस]] |spouse = जुलेखा यादव <ref name=rby1/> |children = डा. चन्द्रमोहन यादव<br/> चन्द्रशेखर यादव (छोरा)<br/> [[अनिता यादव|अनीता यादव (छोरी)]] |residence = |alma_mater = |religion = [[हिन्दू धर्म|हिन्दु]] |signature = |signature_alt = |website = |footnotes = }} '''डा. रामवरण यादव''' (जन्म २००४ साल माघ २२ गते)<ref name=rby1>{{cite web| title=DR. RAM BARAN YADAV PRESIDENT OF THE REPUBLIC OF NEPAL| url=http://presidentofnepal.gov.np/Contents/biography.html%26flag%3DF| publisher=Office of The President, [[नेपाल|Nepal]]| date=| accessdate=| archive-url=https://web.archive.org/web/20120602021453/http://presidentofnepal.gov.np/Contents/biography.html%26flag%3DF| archive-date=2012-06-02}}</ref> नेपालको प्रथम तथा भूतपूर्व राष्ट्रपति हुन। उनी २०६५ साउनमा निर्वाचित भएका नेपालका प्रथम राष्ट्रपति हुन । उनले यस अघि स्वास्थ्य मन्त्रीको रूपमा र [[नेपाली कांग्रेस|नेपाली काँग्रेस]] पार्टीको महासचिवको रूपमा सेवा गरे । यादव बिसं २०४७ देखि २०५० सम्म नेपाली कांग्रेसको सरकारमा स्वास्थ्य राज्यमन्त्री थिए । उनी बिसं २०५६ मा निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसको उम्मेद्वारको रूपमा [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]को लागि निर्वाचित भएका थिए। उक्त निर्वाचन पछि उनी स्वास्थ्यमन्त्री भए । वि.सं. २०६४ बैशाखमा, यादवको जनकपुर स्थित निवासमा जनतान्त्रिक तराई मुक्ति मोर्चाका लडाकुहरूले आक्रमण गरे। उनीहरूले घरमा कब्जा गरेको एउटा सूचना दिए, यसमा आफ्नो झन्डा फहराए र एउटा बम राखे । बि.सं २०६४ चैत्रको संविधान सभा निर्वाचनमा यादवले धनुषा ५ संसदीय क्षेत्रमा प्रतिस्प्रधा गरे । १०,३९२ मत प्राप्त गरेर त्यो स्थान जिते । पहिलो चरणमा भएको निर्वाचन स्तगित भएपछि, २०६५ साउन ६ मा पुन दोस्रो चरणको निर्वाचन गराईयो । यस दोस्रो चरणको निर्वाचनमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)का उमेद्वार राम राजा प्रसाद सिंहलाई २८२ हराउदै उनी नेपालका प्रथम राष्ट्रपतिको रूपमा निर्वाचित भए । उनले [[संविधान सभा]] खसेको ५९० मत मध्ये ३०८ मत पाएका थिए । उनले बि.सं २०६५ साउन ८ गते नेपालको प्रथम राष्ट्रपतिको रूपमा [[पदको शपथ|शपथ ग्रहण]] गरे । प्रधान न्यायाधीश केदारप्रसाद गिरीले उनलाई राष्ट्रपति भवन शितल निवासमा पद र गोपनीयताको शपथ दिलाए । शपथ ग्रहण समारोहमा तत्कालिन प्रधानमन्त्री [[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]] लगायत अन्य महानुभवहरू उपस्थित थिए। उनले पनि उपराष्ट्रपति [[परमानन्द झा]]लाई शपथ गराए । ==व्यक्तिगत जीवन== रामबरण यादवकाको जन्म २००४ माघ २२ गते थानी यादव र राम रति यादवको सन्तानको रूपमा भएको थियो । उनको विवाह जुलेखा यादव सँग भएको थियो। यादवको श्रीमती १९८३ मा मृत्यु भएको थियो । उनका सन्तानहरूमा दुई छोरा (डा. चन्द्रमोहन यादव र ई.चन्द्रशेखर यादव) र एउटी छोरी (अनीता यादव) हुन ।<ref name=rby2>{{cite web| title=DR. RAM BARAN YADAV PRESIDENT OF THE REPUBLIC OF NEPAL| url=http://presidentofnepal.gov.np/Contents/president.html| publisher=Office of The President, [[नेपाल|Nepal]]| date=| accessdate=| archive-url=https://web.archive.org/web/20140630120915/http://presidentofnepal.gov.np/Contents/president.html| archive-date=2014-06-30}}</ref> यादव अहिले [[शीतल निवास]]मा छोरा (चन्द्रमोहन यादव) र छोरी (अनीता यादव)को साथ बस्छन्। उनका कान्छा छोरा (चन्द्रशेखर यादव) [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा छन । ==राजनीतिक जीवन== रामवरण यादव बिद्यार्थी हुँदा देखि नै उनको राजनीतिक जीवनको शुरुवात भयो । उनी भारतको कलकत्तामा चिकित्साशास्त्रको बिद्यार्थी हुँदा त्यस समयमा भारतमा स्व-निर्वासनमा रहेका [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला]], [[गणेशमान सिंह]], सुवर्ण शम्सेर राणा, [[पुष्पलाल श्रेष्ठ]] र सरोज कोइराला जस्ता नेपाली राजनीतिज्ञहरूसँग उनको भेट भयो । यिनै नेताहरूबाट प्रभावित भएर यादव राजनीतिक क्षेत्रमा प्रवेश गरे । उनी वि.सं. २०३७ मा नेपालमा बहुदलीय प्रजातन्त्रको लागि भएको आन्दोलनमा सक्रिय रूपमा लागि परे। चिकित्सकको रूपमा अभ्यासरत रहँदा उनीले आफुलाई [[नेपाली कांग्रेस|नेपाली काँग्रेस]]को सक्रिय कार्यकर्ताको रूपमा राजनीतिमा स्थापित गराए । बि.सं. २०३७ देखि २०३९ सम्म उनले तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला]]को निजी चिकित्सकको रूपमा काम गरे । [[चित्र:With_father.jpg|thumb|right|राष्ट्रपति राम बरण यादव]] रामवरण यादव बि.सं २०४७ साल अघि भएका प्रजातान्त्रिक [[आन्दोलन अलङ्कार|आन्दोलन]]मा सक्रिय रूपमा लागि परिरहे । त्यस आन्दोलन क्रममा उनले नौ महिना सम्म जेलमा बिताए। बि.सं २०४७ सालमा बहुदलीय प्रजातन्त्र घोषणा भएपछि भएको [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]को चुनावमा उनी [[धनुषा जिल्ला]]को क्षेत्र नं. ५ बाट [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] सदस्यमा उठे र विजयि पनि भए । उनी बि.सं २०४८ देखि २०५१ सम्म नेपालका स्वास्थ्य राज्यमन्त्री भए । उनले पुन: बिसं २०५६ देखि २०५८ सम्म नेपालका स्वास्थ्य मन्त्रीको कार्यभार सम्हाले । रामवरण यादवले [[नेपाली कांग्रेस|नेपाली काँग्रेस]] पार्टीमा धेरै जिम्बेवारीपूर्ण पदहरू निर्बाह गरिसकेका छन । उनी १५ वर्ष केन्द्रीय कार्यसमितिको सदस्यको रूपमा साथै संसदीय बोर्डका सदस्य र पार्टीको अनुशासन समितिका सदस्य थिए । राष्ट्रपति हुनु पूर्व उनी [[नेपाली कांग्रेस|नेपाली काँग्रेस]] पार्टीका महासचिव थिए । [[चित्र:Saarc 2014.jpg|thumb|right|अनिता यादवसँग राष्ट्रपति राम बरण यादव]] [[चित्र:Rambaranyadavandanitayadav.jpg|thumb|right| राष्ट्रपति राम बरण यादव र वहा कि छोरी अनिता यादवसँग भारत कि राष्ट्रपति प्रतिभा देवि सिंह पाटिल र भारत का प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंह]] ==सन्दर्भ सूची== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Ram Baran Yadav}} {{नेपालका राजा तथा राष्ट्रपतिहरू}} [[श्रेणी:सन् १९४८ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:मधेशी जाति]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:मधेश प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेस राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:धनुषा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रपतिहरू]] [[श्रेणी:कलकत्ता विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०४८–२०५१]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५६–२०५९]] [[श्रेणी:नेपालको पहिलो संविधान सभाका सदस्यहरू]] [[श्रेणी:नेपाली चिकित्सकहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रपतिको उम्मेदवारहरू]] [[श्रेणी:रामस्वरुप रामसागर बहुमुखी क्याम्पसका पूर्व विद्यार्थीहरू]] 4ovv92fs9l9pnphyxk1owowmhpps6ih 0 8347 1393750 1386337 2026-11-03T14:35:12Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393750 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox Stadium | stadium_name = दशरथ रङ्गशाला | native_name = | native_name_lang = | image = [[Image:Dasarath Rangasala Stadium.jpg|300px]] | caption = दशरथ रङ्गशाला २०६४ सालमा | fullname = | location = त्रिपुरेश्वर, [[काठमाडौँ]], [[नेपाल]] | coordinates = {{Coord|27.6951|85.3148|display=inline,title|format=dms|type:landmark_scale:4000}} | built = वि.सं २०१२ | opened = वि.सं २०१४ | renovated = वि.सं २०७६<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=रंगशाला पुनर्निर्माण नहुँदा साग सञ्चालन हुनेमा शंका|युआरएल=https://www.khabarhub.com/2019/09/61597/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=खबरहब|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२६ मे २०२१}}</ref> | closed = | demolished = | owner = नेपाल सरकार | operator = [[अखिल नेपाल फुटबल सङ्घ]] | surface = [[घाँस]] | construction_cost = | architect = | former_names = | tenants = [[नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टोली]] | capacity =४१ हजार (वि.स. २०१३), १५,००० (वि.सं २०७६ सम्म पुर्ननिमार्ण गर्दा क्षमता घटाइयो)<ref name=क्षमता>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दशरथ रङ्गशालाको सिट क्षमता घट्यो|युआरएल=https://www.enepal.com.au/news/7414|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२६ मे २०२१}}</ref> | dimensions = }} [[File:Dasarath Rangasala Stadium.jpg|thumb|right|दशरथ रङ्गशाला]] '''दशरथ रङ्गशाला''' नेपालको एक मात्र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको रङ्गशाला हो ।<ref>[http://www.nagariknews.com/sports/other-sports/3031-2009-07-18-09-28-21.html नवीन अर्याल, शनिवार, कसरी बन्यो दशरथ रङ्गशाला ? नगरिक न्युज]</ref> दशरथ रङ्गशाला [[काठमाडौँ]]को त्रिपुरेश्वरमा रहेको एउटा बहुउद्देश्यीय रङ्गशाला हो। यो नेपालको सबैभन्दा ठूलो रङ्गशाला पनि हो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कहिले बन्छ दशरथ रङ्गशाला ? हेर्नुस् यस्तो छ हालत (फोटोफिचर)|युआरएल=https://www.ratopati.com/story/32653|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२६ मे २०२१}}</ref> यसलाई प्रायःजसो फुटबल प्रतियोगिता, सांस्कृतिक र मनोरञ्जन कार्यक्रमहरूको लागि प्रयोग गरिन्छ। रङ्गशालामा ५,००० सिट छन् र यसले १५,००० दर्शक थाम्न सक्छ। यसको निर्माण वि.सं २०१४ मा भएको थियो।<ref name=क्षमता/> धेरै जसो नेपालको राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताहरू यस रङ्गशालामा आयोजना गर्ने गरिन्छ। प्रत्येक वर्ष यस मैदानमा [[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग]] प्रतियोगीताको पनि आयोजना गर्ने गरिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=झण्डै ५ वर्षपछि दशरथ रङ्गशालामा 'ए' डिभिजन लिग फुटबल फर्कँदै|युआरएल=https://ujyaaloonline.com/story/30009/2019/12/16/a-division-football-league-in-dasrtath-stadium|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=उज्यालो अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२६ मे २०२१}}</ref> रातीको समयमा पनि प्रतियोगीता र कार्यक्रम आयोजना गर्न यो सक्षम होस् भनी यसमा फ्लडलाईट जडान गरीएको छ। काठमाडौँ आठौ [[दक्षिण एसियाली खेलकुद]] प्रतियोगिता आयोजना गरिएको थियो, त्यो प्रतियोगीता आयोजना हुनु पूर्व [[चीन]]को सहयोगमा यो रङ्गशाला पुनर्निर्माण गरिएको थियो। नेपालको वीर सहिद [[दशरथ चन्द]]को नामबाट यसको नामकरण गरिएको थियो। नेपालमा २०७८ मा पहिलो पटक सम्पन्न, [[नेपाल सुपर लिग]] पनि यसै रङ्गशालामा आयोजना गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल सुपर लिग : दशरथ रंगशालामा आज हुँदैछन् दुई खेल|युआरएल=https://www.hamropatro.com/news/details/6417798786190531?ns=|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[हाम्रो पात्रो]]|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२६ मे २०२१}}</ref> [[सन् २०२४ साफ महिला च्याम्पियनसिप]] पनि यही रङ्गशालामा सम्पन्न भएको थियो।<ref>{{cite web|author=|title=साफ महिला च्याम्पियनसिप अक्टोबरमा काठमाडौंमा हुने|url=https://www.onlinekhabar.com/2024/08/1532023/saff-womens-championship-will-be-held-in-kathmandu-in-october|website=अनलाइन खबर|publisher=|language=नेपाली|accessdate=११ असोज २०८१}}</ref> == इतिहास == === पहिलो चरण === दशरथ रङ्गशालाको निमार्ण वि.सं २०१३ सालमा तत्कालिन [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]को राज्यभिषेक अगाडी सुरु भएको थियो।<ref name=महेन्द्र>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=Race against time|युआरएल=https://kathmandupost.com/miscellaneous/2017/08/26/race-against-time-20170826074318|कार्य=|प्रकाशक=काठमाडौ पोस्ट|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ जुलाई २०२१}}</ref> वि.सं २०१३ सालभन्दा अगाडि हाल रङ्गशाला परिषरमा रहेको कभर्ड हलको खाली मैदानमा सार्वजनिक रूपमा फुटबल खेलिन्थ्यो। त्यो सानो टुँडीखेलको नामले समेत परिचित थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=खेलकुदको इतिहास बोकेको दशरथ रंगशाला पुनर्निर्माण कहिले सकिन्छ ?|युआरएल=https://www.news24nepal.tv/2018/10/20/419836|कार्य=|प्रकाशक=न्युज २४|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२६ मे २०२१}}</ref> वि.सं २०१३ सालमा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]को राज्यभिषेकको अवसर पारेर कुस्ती एथ्लेटिक्स, [[भकुन्डो|फुटबल]], ब्याडमिन्टन र टेबल टेनिसको आयोजना गर्ने निर्णय भएपछि पहिलो पल्ट रङ्गशालाको आवश्यकता महसुस गरिएको थियो र तात्कालिक प्रधानसेनापति [[किरण शमशेर राणा|किरण शम्शेर]]लाई रङ्गशालाको निमार्णको जिम्मा दिइएको थियो।<ref name=महेन्द्र/> उनले खाल्डो भएको स्थान सम्याउने कामलाई तिब्रता दिएका थिए भने मैदान सम्याउनका लागि लागि २ महिनाको समय लागेको थियो। त्यतिबेला रङ्गशालाको पूर्व पट्टी सेनाको सानो ब्यारेक रहेको थियो भने दक्षिणीतर्फको भाग खुल्ला थियो। पश्चिमतर्फ राजा राजपरिवारका सदस्य, मन्त्रिगण र अतिथीका लागि बस्न ३/४ वटा गाह्रो उठाइएको थियो भने पछि, त्यही स्थानमा एक तला घर पनि तयार पारिएको थियो। खेल सञ्चालन नहुँदा आराम गर्न र शौचालय प्रयोगका लागि त्यो घर तयार पारिएको थियो।<ref name=दशरथ>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=यसरी बनेको थियो दशरथ रंगशाला|युआरएल=https://nepallive.com/story/1937|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल लाइभ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ जुलाई २०२१}}</ref> हतारमा तयार पारीएकोले पहिलो रङ्गशालाको खेल मैदानको लेबल राम्रो थिएन। मैदानमा घाँस पनि थिएन। खाल्डोलाई माटोले सम्माएर मैदान तयार पारिएको थियो। प्रतियोगिताको दिन धुलो उड्ने डरले सधै पानी छर्किने गरिन्थ्यो।<ref name=दशरथ/> === दोस्रो चरण === रङ्गशालाको दोस्रो चरणको निमार्ण कार्य २०२२ सालमा सुरु गर्ने प्रयास भएको थियो। तर आर्थिक अभावका कारण सफल हुन सकेन। वि.सं २०२२ सालमा [[नेपाल]] र [[चीन]] सरकारबीच रङ्गशाला निमार्णका लागि पहिलो पटक सम्झौता भएको थियो।<ref name=दशरथ/> त्यसका लागि चीन सरकारले सिमेन्ट र छड उपलब्ध गराएको थियो। प्याराफिट निमार्णका लागि उत्तर तर्फको माटो समेत काट्ने काम भएको थियो। तर रङ्गशाला निमार्णका लागि आवश्यक रकम जुटाउन नसक्दा बीचैमा काम अडकिन पुग्यो। त्यतिबेला राजदरबारले परिषद् सञ्चालनका लागि १० हजार रूपैया सहयोग पुर्‍याउदै आइरहेको थियो। यो रकम भारतको [[कोलकाता]]बाट सामान ढुवानी गर्न पनि अपुग थियो। चीन सरकारले आवश्यकता भन्दा बढि सिमेन्ट पढाएर सहयोग गर्न पनि खोजेको थियो। पछि खर्च धान्न नसकेर काम रद्द भएको थियो। यतिबेला चिनियाँ सरकारले पठाएको केही बोरा सिमेन्ट बिक्री गरेर पनि खर्च जोहो गर्ने प्रयास गरिएको थियो। निमार्ण कार्य रोकिएपछि सुरक्षाको अभावमा थुप्रै छड र सिमेन्टका बोरा चोरी भएका थिए। त्यतिबेला परिषद्को सदस्य-सचिवमा सुशिल शम्शेर थिए। यसअघि उनकै सक्रियताको परिणाम २०२० सालमा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले त्रिपुरेश्वरको २ सय रोपनी जग्गा हुकुम प्रमागीबाट रङ्गशालालाई प्रदान गरेका थिए। त्यस अघिसम्म रङ्गशाला बनेको जग्गा परिषद्को नाममा थिएन। यो जग्गाको लालपुर्जा २०३७ सालमा परिषद्ले मालपोत कार्यालयबाट निकालेको थियो त्यतिबेला जग्गा घटेर १ सय ३२ रोपनीमा सिमित भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=यस्ताे थियाे टुंडिखेल|युआरएल=https://chandragirinews.com/samaj/%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%83-%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%98%E0%A4%BE%E0%A4%9F-%E0%A4%A6|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ जुलाई २०२१}}</ref> सुशिल शम्शेर कै सक्रियतामा २०२१ साल भदौ १३ गते परिषद्को पहिलो ऐन पनि जारि भएको थियो। यसै वर्ष भारतीय दूतावासले हाल नेपाल सेनाको मुख्यालय रहेको स्थानमा छड फलाम, डण्डी, जस्तापाता र चेसिसको ठूलो मेलाको आयोजना गरेको थियो। मेला सकिएपछि दूतावासले यी सबै सामान परिषद्लाई हस्तान्तरण गरेको थियो। यही सामानहरूबाट त्रिपुरेश्वरस्थित कभर्ड हलको प्रारम्भिक निमार्ण कार्य सुरु भएको थियो।<ref name=दशरथ/> यसको तीन वर्षपछि २०२४ सालमा राखेप बोर्ड पुर्नगठन भएको थियो। कुमारखड्ग विक्रम शाह परिषद्को नया सदस्य सचिव बनेका थिए भने वसुन्धरा विक्रम शाह अध्यक्ष भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=Sports History of Nepal|युआरएल=http://www.geocities.ws/gknepaleyn/data/data/sportshistory.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ जुलाई २०२१}}</ref> उनीहरूले रङ्गशाला निमार्णको कामलाई आफ्नो मुख्य एजेन्डा बनाएका थिए जसका कारण २०२७ सालमा पूर्व र उत्तरतर्फ ५/५ लाइनको प्याराफिट तयार भएको थियो। त्यसैक्रममा कभर्ड हलको पनि निमार्ण भयो र २०२८ सालमा उद्घाटन गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=बूढो रंगशालाले थेग्न सक्दैन भार !|युआरएल=http://itaharinews.com/?p=2914|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=इटहरी न्युज|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ जुलाई २०२१}}</ref> === आधुनिकिकरणको चरण === २०२८ साल माघ १७ गते [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]को चितवनमा निधन भएको थियो, उनको निधनसँगै जेठा छोरा वीरेन्द्रलाई नेपालको नयाँ [[राजा]] घोषणा गरिएको थियो। <ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5107 |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2021-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714144352/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5107 |archive-date=2021-07-14}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5109 |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2021-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714144354/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5109 |archive-date=2021-07-14}}</ref> [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]]को राज्यभिषेक २०३१ सालमा हुने निर्णय भएपछि रङ्गशाला निमार्ण कार्यलाई झन् जोडतोडका साथ सुरु गरिएको थियो। [[चीन]] सरकारसँग रङ्गशाला निमार्णका लागि पुनः सम्झौता भएको थियो। छड र फलामका डन्डीहरू चीनबाट भारतको [[कोलकाता]] बन्दरगाहको बाटो हुँदै नेपाल भित्रिने तय भएको थियो। लामो प्रयासपछि [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]]को राज्याभिषेकमा आयोजना हुने खेलकुद प्रतियोगिताका लागि रङ्गशालाको पूर्व र उत्तरतर्फ १४/१४ स्टेपको प्याराफिट तयार भएको थियो। पश्चिम तर्फ भिआइपीका लागि प्याराफिट बनाइएको थियो। यस्तै एथ्लेटिक्सका लागि ६ लेनको ट्रयाकसमेत तयार पारिएको थियो। यसैक्रममा खेलाडीहरूको पूर्ण व्यवस्थाका लागि छात्रावास र स्वीमिङ पुल निमार्णका लागि २०३० सालमा शिलान्यास गरिएको थियो। छात्रावास उद्घाटन २०३३ सालमा भएको थियो। स्विमिङ पुल २०३४ सालमा तयार भयो जसको उद्घाटन तत्कालिन [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]]ले नै गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=केशव पौडेल|शीर्षक=सत्ताको झुण्डमा इतिहास बिर्सनेहरुको भिड|युआरएल=https://deshsanchar.com/2019/12/02/280035/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=देशसञ्चार|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ जुलाई २०२१}}</ref> [[चित्र:Football match at Dasharath Rangashala stadium.jpg|thumb|200px|right|दशरथ रङ्गशालामा भएको २०१३ साफ च्याम्पियनसिपको उद्घाटन खेल]] === अन्तर्राष्ट्रियस्तरको बनाउने चरण === २०३४ सालमा [[शरदचन्द्र शाह]] [[राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्, नेपाल|राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्]]को सदस्य-सचिव नियुक्त भएपछि रङ्गशालाको संरचनामा अझै सुधार आएको थियो। <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=प्रकाश तिमल्सिना|शीर्षक=शरदचन्द्र शाह – नेपाली खेलकुदका पथ प्रदर्शक|युआरएल=https://www.hamrokhelkud.com/others/76002.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=हाम्रो खेलकुद|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ जुलाई २०२१}}</ref>रङ्गशालालाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरको बनाउन २०३५ सालदेखि निमार्ण कार्य सुरु गरेर २०३७ सालमा पुरा गरिएको थियो। यतिबेला सरकारी रकम खर्च भएको थियो। त्यतिबेला बार्षिक रूपमा परिषद्को प्रशासनिक तर्फको खर्च ६ लाख रूपैया थियो भने विकाश बजेट २५ लाख रूपैयाँ रहेको थियो। रङ्गशालाको प्याराफिट भित्र कार्यालयको लागि कोठा निकाल्नेदेखि बाहिर सटर निमार्णको कामसमेत भएको थियो। प्याराफिटको माथिल्लो भाग थप गर्ने कामले पनि निरन्तरता पायो। यसैक्रममा भिआइपी प्याराफिटतर्फ लिफ्ट पनि जडान गरियो। रङ्गशाला निमार्णसंगै २०३८ सालमा दशरथ रङ्गशालामा पहिलो वृहत राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगिताको आयोजना गरिएको थियो। यसको दुई वर्षपछि अर्थात् २०४० सालमा, यही रङ्गशालामा दक्षिण एसियाको पहिलो [[दक्षिण एसियाली खेलकुद]] प्रतियोगिता साफ सुरु भएको थियो। <ref>{{cite web|title=South Asian (Federation) Games|url=http://www.gbrathletics.com/ic/safg.htm|publisher=Athletics Weekly|accessdate=31 July 2010}}</ref>२०४४ सालसम्म मैदान घेर्न पश्चिम दक्षिण र उत्तरतिरको प्याराफिट अगाडि नाङ्गो काडेँ तारले घेरिने गरिन्थ्यो। तर [[२०४४ को दशरथ रङ्गशाला दुर्घटना|४४ सालको दर्दनाक रङ्गशाला काण्ड]]पछि काडेँ तारबाट मैदान घेर्न छोडियो। रङ्गशाला काण्डमा हावाहूरीका कारण भागाभाग गर्ने क्रममा ७१ जनाको निधन भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=रंगशाला दुर्घटनाकाे ३३ वर्ष पूरा, अझै झस्किन्छन् प्रत्यक्षदर्शी|युआरएल=https://thahakhabar.com/news/120470/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=थाह खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२६ मे २०२१}}</ref> यही घटनाका कारण तत्कालिन शिक्षा मन्न्री ''केशरबहादुर विष्ट''ले राजीनामा दिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=२०४४ सालको रङ्गशाला काण्ड र आइतबारको हुण्डरी|युआरएल=https://www.nepalsamaya.com/detail/11331|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल समय|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२६ मे २०२१}}</ref> === अहिलेको स्वरूप === {{multiple image | background color = #e0e0e0 | width = 160 | image1 = Dasharath stadium of Kathmandu 3 23 27 824000 PM.jpeg | alt1 = दशरथ रङ्गशालामा भएको २०२० नेपाल बङ्गलादेश बीचको खेल | image2 = Dasharath stadium of Kathmandu.jpeg | alt2 = दशरथ रङ्गशाला भएको २०२० नेपाल बङ्गलादेश बीचको खेल | image3 = Dasharath stadium of Kathmandu 3 22 58 457000 PM.jpeg | alt3 = दशरथ रंगशालामा भएको २०२० नेपाल बङ्लादेश बिचको खेल | footer_background = #e0e0e0 | footer_align = center | footer = दशरथ रङ्गशालामा भएको सन् २०२० मा भएको नेपाल बङ्गलादेश बीचको खेल }} दशरथ रङ्गशालाको हालको स्वरूप भने २०५५ सालमा तयार भएको थियो। नेपालले आठौँ साफ आयोजना गर्ने निर्णय भएलगत्तै [[चीन|चीन सरकार]]ले आधुनिक रङ्गशाला निमार्णका लागि पुनः सहयोग गरेेेेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दशरथ रङ्गशाला पुनर्निर्माण चीनले गरिदिने, फेब्रुअरी २०१९ भित्र हस्तान्तरण|युआरएल=https://www.setopati.com/from-paper/135779|कार्य=|प्रकाशक=सेतोपाटी|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२६ मे २०२१}}</ref> आठौँ साफ कै सन्दर्भमा रङ्गशालामा 'फर्ड लाईट' र स्कोर बोर्ड थपिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भूकम्पले मक्काएको रंगशाला पुनर्निर्माण : सिट क्षमता घट्ने|युआरएल=https://www.kharibot.com/news-details/14578/kharibot|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=खरिबोट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२६ मे २०२१}}</ref> यस्तै दर्शकहरू सहजै मैदानमा झिर्न नपाउनु भन्ने उद्देश्यले प्याराफिटको तलको तीन लेन फुटाइएको थियो। प्याराफिट रेलिङले घेर्ने काम पनि सम्पन्न भएको थियो। पानीबाट प्रभाव नपर्ने 'वाटर प्रुफ' पेन्ट पुरै रङ्गशालामा लगाउने लगायत पहिलो पल्ट ८ लेनको सेन्थेटिक ट्रयाकको पनि पुनः निमार्ण सम्पन्न गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=रङ्गशाला पुनर्निर्माण सम्पन्न|युआरएल=http://nra.gov.np/np/news/details/ssyEIrGtLWMpvQkbRLw5wgGP0M8-JZSAXv2ej4iGPCQ|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरण|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२६ मे २०२१}}</ref> ==आयोजित खेलकुद प्रतियोगिता== * [[सन् १९९७ दक्षिण एसियाली फुटबल सङ्घ गोल्ड कप|सन् १९९७ साफ फुटबल प्रतियोगिता]] (भदौ १९ - २९ भदौ २०५४) * [[सन् १९९९ दक्षिण एसियाली खेल]] * [[एएफसी च्यालेन्ज कप फुटबल-२०१२]] (२०६८ फागुन २५–२०६८ चैत ६) * सन् १०२३ साफ प्रतियोगिता (१६ वर्ष मुनि) (२०७० साउन ५–२०७० साउन १५) * [[२०१३ साफ च्याम्पियनसिप]] (२०७० भदौ १५ - २०७० भदौ २६) * [[दक्षिण एसियाली खेलकुद २०१९]] (२०७६ मङ्सिर २४ –२०७६ मङ्सिर १५ ) ==मुख्य साङ्गीतिक कार्यक्रम == * [[ब्रायन एडम्स]] - प्रत्यक्ष साङ्गीतिक कार्यक्रम (२०६७ फागुन ७)<ref>{{Cite web|url=https://www.last.fm/event/1837374+Bryan+Adams+live+in+Nepal,KTM|title=Bryan Adams live in Nepal,KTM at Dasarath Rangsala (Kathmandu) on 19 Feb 2011|website=Last.fm}}</ref> * आतिफ असलम - साङ्गीतिक कार्यक्रम (सन् २०१३) == दुर्घटना == === २०४४ को दशरथ रङ्गशाला दुर्घटना === '''दशरथ रंगशाला दुर्घटना''' २०४४ साल फागुन २९ गते [[दशरथ रङ्गशाला|दशरथ रंगशाला]]मा [[जनकपुर चुरोट कारखाना लिमिटेड|जनकपुर चुरोट कारखाना]] र [[बङ्गलादेश|बंगलादेश]]को मुक्तिजोद्धाबीच [[त्रिभुवन च्यालेन्ज सिल्ड]]को फाइनल फुटबल खेल चलिरहेको क्रममा भएको थियो। <ref name="LATimes">{{Cite web |date=13 March 1988 |title=93 Die in Nepal Stadium Stampede : Soccer Fans Rush to Locked Exits in Sudden Hailstorm |url=http://articles.latimes.com/1988-03-13/news/mn-1821_1_soccer-fans |accessdate=23 April 2018 |publisher=LA Times}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dasharath Stadium marks 25th year of disaster |url=http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Dasharath+Stadium+marks+25th+year+of+disaster+&NewsID=323717 |accessdate=13 July 2014 |website=The Himalayan |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714155757/http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Dasharath+Stadium+marks+25th+year+of+disaster+&NewsID=323717 |archive-date=14 July 2014}}</ref> भंयकर हवाहुन्डरी, मुसलधारे पानी अनि [[असिना|असिनापानी]] पछि भागाभाग गर्ने क्रममा उक्त दुर्घटनामा ९३ मानिसको ज्यान गयो । दशरथ रंगशाला दुर्घटना २०० ६ सम्मको नवौ सबैभन्दा ठूलो स्टेडियम दुर्घटना हो (मानव क्षतिको हिसाबले, ९३ दर्शकको मृत्यु), र [[नेपाल|नेपालको]] सबैभन्दा खराब रंगशाला दुर्घटना हो। ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[भद्रकाली मैदान]] *[[सहिद रङ्गशाला]] *[[एन्फा कम्प्लेक्स|एन्फा कम्प्लेक्स, सातदोबाटो]] *[[हलचोक रङ्गशाला|हलचोक रङ्गशाला, हलचोक]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{नेपालका रङ्गशालाहरू}} [[श्रेणी:राष्ट्रिय रङ्गशालाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका रङ्गशालाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका खेलकुद मैदानहरू]] [[श्रेणी:नेपालका फुटबल मैदानहरू]] [[श्रेणी:नेपालका बहुउद्देश्यीय रङ्गशालाहरू]] oddtk28ocnxs29fx8k5c6djbwnptg9f 0 8697 1393942 1255414 2026-11-04T08:50:20Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393942 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | नगरको नाम = रिनाक |latd = 27.17 |longd=88.64 | state_name = सिक्किम | जिला = पूर्व सिक्किम | ऊँचाई = १०४० | टेलिफोन कोड = ९१-३५९२ | पिनकोड = ७३७१३३ | unlocode = IN BLR }} '''रिनाक''' [[सिक्किम]]को पूर्व जिल्लामा अवस्थित एउटा सानो बजार हो। [[सिक्किम]]को राजधानी [[गान्तोक]]देखि ६३ किलोमिटर टाडा जलेपला पास जाने मार्गमा अवस्थित छ। यो समुद्र सतहदेखि १०४० मिटरको उचाईमा अवस्थित छ। <ref>{{Cite web |url=http://www.india9.com/i9show/Rhenock-64404.htm |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2009-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606070604/http://www.india9.com/i9show/Rhenock-64404.htm |archive-date=2011-06-06}}</ref> '''रे - नोक''' लेप्चा भाषाका दुइ शव्दले बनेको छ जसको अर्थ हुन्छ "कालो पहाड"। रिनाकदेखि केही माथि अवस्थित आरिटारमा राज्यको प्रथम प्रहरी चौकिको स्थापना भएको हो।<ref>http://sikkimpolice.nic.in/Files/History.htm</ref> ==इतिहास== रिनाकको विषयमा कुनै पनि लिखित इतिहास जानकारीमा नआएको हुंदा स्थानिय बुढा-पाकाको भनाई र सीमित स्रोतबाट जानकारी मिले अनुसार- तेह्रौँ शताव्दीसम्म यो ठाँउ बाक्लो जंगलले ढाकिएको थियो। लेप्चा जातिले सबैभन्दा पहिला ढालफांड गरी बसेका र पछिबाट भुटिया र नेपालीहरू आई बसेको कुरा बताइन्छ। ==सामाजिक संरचना== रिनाक [[सिक्किम]]का अरु ठाउँ सरह सबै जातिले बसोबास गरेको ठाउँ हो, यहाँ लेप्चा, भुटिया, [[नेपाली]] (गोर्खा), मारवाडी र बिहारीहरू छन्। ==शैक्षिक प्रतिष्ठानहरू== रिनाकको शैक्षिक इतिहास राज्यका अरु ठाउँको भन्दा धेरै लामो छ। रिनाक खाम्दोंगमा राज्यको सर्वप्रथम विद्यालयको स्थापना मिसिनरीहरूद्वारा गरिएको थियो। <ref>http://dietgangtok.nic.in/html/aboutus.html</ref> पछि गएर यो विद्यालयलाई [[सिक्किम]] सरकारले अधिग्रहण गरी किंगस्टोनमा सारिएको र उच्चतर माध्यमिक विद्यालयको दर्जा दिइएको हो। हाल यसलाई रिनाक उच्चतर माध्यमिक विद्यालयको नामले जानिन्छ। [[सिक्किम]]को सर्वप्रथम संस्कृत विद्यालय रिनाकको मन्दिरमा स्थापित गरिएको थियो। [[सिक्किम]] [[भारत]]मा विलय भएपछि धेरैवटा विद्यालयहरूको स्थापना गरियो, जसको ब्यहोरा निम्न प्रकर छ- * सरकारी महाविद्यालय * रिनाक उ. माध्यमिक विद्यालय * तारपिन मा. विद्यालय * सुदुंगलाखा मा. विद्यालय * आरिटार मा. विद्यालय * सन्त जोशेफ विद्यालय * संस्कृत पाठशाला * अरु धेरै नि.मा.विद्यालय र प्रा.पाथशालाहरू ==पर्यटक स्थलहरू== *आरिटार पोखरी (लाम्पोखरी) *आरिटार गुम्पा *सिद्धिविनायक मन्दिर (निर्माणाधीन) *नर्सरीहरू {{सन्दर्भ}} {{गान्तोक जिल्ला}} [[श्रेणी:पाक्योङ जिल्लाका सहर र नगरहरू]] h2ftyyt4y7rlckdkn2zy94g8x61p7mo 0 8894 1393875 1393478 2026-11-04T02:33:46Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393875 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox settlement | name = | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = [[महानगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Gaindakot_and_Bharatpur_at_Narayani_River,_Nepal_2020_-1.jpg | photo2a = Narayanghat.JPG | photo2b = Survival_tree.jpg | photo4a = Chitwan_2.jpg | photo4b = Narayani_river.jpg | spacing = 2 | color_border = #000000 | color = #000000 | size = 320 }} | image_alt = | image_caption = माथिबाट, बायाँबाट दायाँ: [[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]] पहाडबाट भरतपुर क्षितिज, [[भरतपुर महानगरपालिका|नारायणगढ]] बजार, भरतपुरको बाटुली ​​पोखरी, [[बिसहजारी ताल]]। | image_flag = | image_seal = | image_map = | map_caption = भरतपुर महानगरपालिकाको नक्सा | pushpin_map = भरतपुर महानगरपालिका#चितवन जिल्ला#बागमती प्रदेश#नेपाल | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति <!-- Location -->| coordinates = {{coord|27|41|N|84|26|E|display=inline}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झन्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती प्रदेश]] | subdivision_name2 = [[चितवन जिल्ला]] | established_title = नगर पञ्चायत | established_date = वि.सं. २०३५ फागुन २५<ref name="नगर">{{cite news |title=नगर पञ्चायत ऐन २०१९ बमोजिम दाङ जिल्ला अन्तर्गत त्रिभुवन नगर पञ्चायतक्षेत्र घोषित गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=9927 |date=वि.सं. २०३५ माघ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124142514/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=9927 |archive-date=2020-01-24}}</ref> | established_title1 = समावेश गाउँ पञ्चायतहरू | established_date1 = भरतपुर र नारायणगढ (सबै भाग) र कल्याणपुर (आंशिक भाग) | established_title2 = उपमहानगरपालिका | established_date2 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="उपमहानगर">{{cite news|title=शङ्खरापुर लगायत विभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> | established_title3 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date3 = [[मङ्गलपुर]], [[फुलबारी, चितवन|फुलबारी]], [[गीतानगर]], [[पटिहानी]] तथा [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]] | established_title4 = महानगरपालिका | established_date4 = वि.सं. २०७३ फागुन २७<ref name="महानगर">{{cite news |title=गाउँपालिका नगरपालिका उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |date=वि.सं. २०७३ फागुन २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701210203/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |archive-date=2020-07-01}}</ref> | established_title5 = सम्मिलित क्षेत्रहरू | established_date5 = भरतपुर, [[नारायणी नगरपालिका|नारायणी]], [[चित्रवन नगरपालिका|चित्रवन]] र [[कविलास, चितवन|कविलास]] | government_type = | governing_body = | leader_title = [[नगरप्रमुख|कावा प्रमुख]] | leader_name = चित्रसेन अधिकारी ([[नेपाली काङ्ग्रेस|नेका]]) | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title3 = | area_total_km2 = 432.95 | elevation_footnotes = | elevation_m = 208 | population_footnotes = <ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=35&municipality=4|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_note = | population_total =369268 | population_density_km2 = auto | population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] | population_footnotes = | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| postal_code_type = हुलाकी सङ्केत | postal_code = ४४२००, ४४२०७ | area_code = ०५६ | blank_name_sec1 = मौसम | blank_info_sec1 = आर्द्र अर्ध-कटिबन्धीय जलवायु | website = {{URL|http://www.bharatpurmun.gov.np/}} | timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = }} '''भरतपुर''' नेपालको [[बागमती प्रदेश]]मा पर्ने [[चितवन जिल्ला]]को [[मुख्यालय|सदरमुकाम]]<ref name="सदरमुकाम">{{cite news |title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल, ७५ जिल्लामा विभाजित |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685 |date=वि.सं. २०१९ पुष २ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=५ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212024248/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685 |archive-date=2022-02-12}}</ref> तथा [[महानगरपालिका]] हो। नेपालको मध्य भूभागमा रहेको भरतपुर महानगर देशकै [[नेपालका सहरहरूको सूची|चौथौ ठुलो सहर]] हो। यो नेपालको सबैभन्दा तीव्र गतिले विकास भइरहेको सहरहरू मध्येको एक हो। [[गण्डकी नदी|नारायणी नदी]]को तटमा अवस्थित रहेको यो सहर चितवन लगायत केन्द्रीय नेपालको व्यापारिक केन्द्र हो। यो महानगरपालिका क्षेत्रभित्र पर्ने [[भरतपुर महानगरपालिका|नारायणगढ]] सहरमा मुख्य व्यापारिक पसल र ठुला होटेलहरू रहेका छन् भने अन्य आवश्यक पूर्वाधारका साधनहरू नगरको अन्य क्षेत्रहरूमा रहेका छन्। कुल २९ वटा वडा रहेको भरतपुरको जनसङ्ख्या [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं. २०७८ को जनगणना]] अनुसार ३,६९,२६८ रहेको छ भने यो सहर ४३२.९५ वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको छ। यहाँको साक्षरता दर ८७.२० प्रतिशत रहेको छ जसमध्ये महिलाको साक्षरता दर ८२.६४% छ भने पुरुषको साक्षरता दर ९२.१२% रहेको छ। यहाँ ९६,५९१ घरघुरी रहेको छ।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/><ref>{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=35&municipality=4|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> प्रत्येक पाँच वर्षमा हुने [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]को निर्वाचनको लागि भरतपुर महानगरपालिकालाई चितवन निर्वचन क्षेत्र २ र निर्वाचन क्षेत्र ३ मा विभाजन गरिएको छ भने [[बागमती प्रदेश सभा]]को लागि चितवन निर्वचन क्षेत्र २ (क), (ख) र चितवन निर्वचन क्षेत्र ३ (क), (ख) मा विभाजन गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://saurahaonline.com/2017/09/32986/ |title=चितवनको निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण, प्रदेशको क्षेत्र निर्धारण प्रति नेकपा एमालेको असहमति |website=सौराहा अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2020-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108170415/https://saurahaonline.com/2017/09/32986/ |archive-date=2021-01-08 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://synergyfm.com.np/2017/12/17139/ |title=चितवनको कुन ठाउँ कुन निर्वाचन क्षेत्रमा, मतदाता कति ? |last=सिनर्जी एफएम |date=2017-12-07 |website=सिनर्जी एफएम |language=नेपाली |accessdate=2020-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108151120/http://synergyfm.com.np/2017/12/17139/ |archive-date=2021-01-08 }}</ref> [[कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालय|कृषि तथा वन विश्वविद्यालय]]ले [[धुर्मुस सुन्तली फाउण्डेशन|धुर्मुस सुन्तली फाउन्डेसन]]लाई सहयोग गरेको भरतपुरको वडा नं. १६ रामपुरस्थित २० विगाहा ८ कठ्ठा क्षेत्रफलमा [[गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रङ्गशाला]] बनिरहेको छ।<ref>{{cite web|url=http://radionepal.gov.np/news-details/23295/2019-01-30|title=चितवनमा रङशाला बनाउने धुर्मुस सुन्तली फाउन्डेसनको घोषणा|author=परेश सापकोटा|date=|work=[[रेडियो नेपाल]]|accessdate=१६ माघ २०७५|archive-url=https://web.archive.org/web/20190201165840/http://radionepal.gov.np/news-details/23295/2019-01-30|archive-date=2019-02-01}}</ref> == इतिहास == वि.सं. २००० को दशकसम्म घनाजङ्गलको रूपमा रहेको भरतपुरको बजार क्षेत्रमा [[थारू जाति|थारु]], बोटे, [[दराई जाति|दराई]] समुदायको मानिसहरूको बसोबास रहेको थियो।<ref name="चितवन0">{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/04/756087|title=बदलिँदो चितवन : ७० वर्षको कायाकल्प कथा|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=2020-12-07}}</ref>सानो नाकाको रूपमा रहेको भरतपुरको विकासमा वि.सं. २०१२ मा तत्कालीन सरकारद्वारा ल्याइएको ‘राप्ती दुन विकास योजना’ ले गर्दा बस्ती बसाउने कार्यको थालनी भएको थियो। [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिकी]] सहयोगमा सुरु गरिएको सो आयोजनाको प्रमुख कृष्ण बम मल्ल थिए। योजनावद्ध रूपमा नभएता पनि यसै परियोजनाको फलस्वरूप भरतपुरमा अस्पताल, [[विद्यालय]] र सरकारी कार्यालयहरूको लागि जग्गा खाली राखेर सर्वसाधारणहरूलाई जग्गा बाँडी बसोबास गर्न प्रोत्साहित गरिएको थियो।<ref name="चितवन0"/> नगर पञ्चायत ऐन २०१९ बमोजिम तत्कालिन सरकारले वि.सं. २०३५ साल माघ १५ गते तत्कालीन भरतपुर गाउँ [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत]] र नारायणगढ गाउँ पञ्चायतको सबै भाग र कल्याणपुर गाउँ पञ्चायतको आंशिक भागलाई मिलाएर भरतपुर नगर पञ्चायत बनाएको थियो। भरतपुर नगर पञ्चायतको पहिलो नगरप्रमुख मुक्तिलाल चुके थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मुक्तिलाल चुकेको निधनपछि आँखा दान|युआरएल=https://www.safalkhabar.com/news/27862|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सफल खबर|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुरका संस्थापक मेयर मुक्तिलाल चुके रहेनन्|युआरएल=https://www.safalkhabar.com/news/27829|कार्य=|प्रकाशक=सफल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> वि.सं. २०४७ सालमा देशमा [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] लागु भएपछि नगरपालिकाको लागि चाहिने आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति भएको कारणले भरतपुर स्वतः नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।<ref name="चितवन0"/> यो नगर चितवन जिल्लाकै पहिलो नगरपालिका समेत हो। नगरपालिका बनेपछि यहाँ सडक विकासको काममा तीव्रता आएको थियो। वि.सं. २०७१ मङ्सिर १३ गते [[नेपालको मन्त्रिपरिषद्]] अन्तर्गतको सामाजिक समितिले ६१ वटा नगरपालिका थप गर्ने र ७ वटा नगरपालिकालाई उपमहानगरपालिका बनाउने सिफारिस गरे अनुरूप [[नेपाल सरकार]]को निर्णय बमोजिम वि.सं. २०७१ पुस २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार भरतपुर पनि नगरपालिकाबाट उपमहानगरपालिकामा विस्तार भएको थियो।<ref name="उपमहानगर"/> उक्त समयमा भरतपुरलाई उपमहानगरपालिका घोषित गर्दा यसमा [[मङ्गलपुर]], [[फुलबारी, चितवन|फुलबारी]], [[गीतानगर]], [[पटिहानी]] तथा [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]] गाविसलाई समावेश गरिएको थियो। [[नेपालको संविधान २०७२]] अनुसार स्थानीय सरकारको गठन भएपछि वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते भरतपुरलाई महानगरपालिकामा स्तरोन्नति गरेपछि हाल यस महानगरपालिकामा २९ वटा वडाहरू छन्।<ref name="महानगर"/><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर महानगरपालिकाको सङ्क्षिप्त परिचय|युआरएल=https://bharatpurmun.gov.np/ne/node/26|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=भरतपुर महानगरपालिका|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार भरतपुरलाई महानगरपालिकामा स्तरोन्नति गर्दा साविकका भरतपुर क्षेत्र, [[नारायणी नगरपालिका]], [[चित्रवन नगरपालिका]] र [[कविलास, चितवन|कविलास]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]लाई यसमा गाभिएको थियो।<ref name="महानगर" /><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=स्थानीय निकायहरू - भरतपुर महानगरपालिका|युआरएल=https://lgisnepal.com/ne/body/377|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://thahakhabar.com/news/11620/|शीर्षक=यस्ता छन् नेपालका चार महानगरपालिका, कुन महानगरको विशेषता के?|वेबसाइट=थाहा खबर|भाषा=नेपाली|पहुँचमिति=2020-12-07}}</ref> वि.सं. २०७९ जेठ १० गतेको निर्वाचन परिणामअनुसार महनगरपालिकाको नगर प्रमुख पदमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा-माके]]की [[रेणु दाहाल]] र उप नगरप्रमुख पदमा [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का चित्रसेन अधिकारी विजयी भएका थिए।<ref>{{Cite web |title=भरतपुरको मेयरमा रेणु दाहाल र उपमेयरमा चित्रसेन अधिकारी विजयी |url=https://www.himalkhabar.com/news/130170 |accessdate=2023-03-31 |website=हिमाल खबर |language=नेपाली }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == अवस्थिति == यो सहर समुद्री सतहबाट १४० मिटरदेखि ३९० मिटर उचाइसम्म फैलिएको छ। यो नगर २७° ३२' ५८" देखि २७° ४५' ४०" उत्तरी अक्षांश र ८४° ९' ४१" देखि ८४° २९' ५" पूर्वी देशान्तरमा पर्दछ। यसको पूर्वमा [[रत्ननगर नगरपालिका]], [[कालिका नगरपालिका]], [[इच्छाकामना गाउँपालिका]] रहेका छन्<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=उत्तर फर्के हिमाल, दक्षिण हेरे फाँट, पहाडकी रानी – इच्छाकामना गाउँ|युआरएल=https://echitwanpost.com/81943/2019032408/36/01/|कार्य=|प्रकाशक=चितवन पोस्ट|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> भने पश्चिमतर्फ [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]मा सूचीकृत [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]] र [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला|नवलपुर जिल्ला]] उत्तरतर्फ [[तनहुँ जिल्ला]] र [[इच्छाकामना गाउँपालिका]] तथा दक्षिण तर्फ [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]] नै पर्दछ। यसको तल्लो समथर सतहमा वडा नं. १, २, ३ र ४ तथा ५ को भू-भागहरू पर्दछ। == जलवायु == समुद्री सतहबाट कम उचाइमा, तल्लो समथर भू–भागमा र [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत पर्वत]]को नजिकै रहेको कारण भरतपुर क्षेत्रमा औसत [[तापक्रम]] बढी, [[आद्रता]]युक्त [[जलवायु परिवर्तन|जलवायु]] भएको पाइन्छ। यहाँ पुस, माघ महिनामा अत्यधिक जाडो हुन्छ भने सो समयमा न्यूनतम तापक्रम १० डिग्री सेल्सियस सम्म पुग्ने गर्दछ। यहाँ वैशाख, जेठ र असार महिनामा सर्वाधिक गर्मी हुन्छ भने उक्त समयमा यहाँको तापक्रम ४० डिग्री सेल्सियससम्म पुग्ने गरेको पाइन्छ। भरतपुरमा वार्षिक औसत [[वर्षा]] १,५०० मिलिमिटर हुने गर्दछ। वि.सं. २०६८ साउन ३२ मा, यहाँ हालसम्मकै सर्वाधिक अर्थात् २४ घन्टामा लगभग ३११ मिलिमिटर पानी परेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=किन बढ्दै छ भरतपुरमा डुबान ?|युआरएल=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/52606/2020-10-07|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नयाँ पत्रिका|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=६ डिसेम्बर २०२०}}</ref> साधारणतया वैशाख र जेठ याममा यहाँ बढी सुख्खा हुने गर्दछ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जिल्लाको जानकारी|युआरएल=https://daochitwan.moha.gov.np/en/page/introduction-of-chitwan-1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> == जनसङ्ख्या == नेपालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं. २०७८ को जनगणना]] अनुसार भरतपुरको जनसङ्ख्या ३,६९,२६८ रहेको थियो जसमध्ये [[पुरुष]]को जनसङ्ख्या १,७८,८९७ र [[महिला]] १,९०,३७१ रहेको थियो।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> भरतपुरमामा मुख्यतया [[थारू जाति|थारू]], [[दराई जाति|दराई]], बोटे, [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[मगर जाति|मगर]], [[चेपाङ जाति|चेपाङ]], [[तामाङ जाति|तामाङ]] रहेका छन् भने यहाँ थोरै सङ्ख्यामा [[राई जाति|राई]], [[लिम्बू जाति|लिम्बू]] लगायत [[बराल]], [[पौडेल]], [[अधिकारी]], [[थापा]], [[बोहरा|बोहोरा]] थर भएका [[ब्राह्मण|बाहुन]] तथा [[क्षेत्री]] जाति बसोबास गर्छन्। यहाँ [[श्रेष्ठ]], प्रधान, [[महर्जन]], शाही लगायतका थर भएका [[नेवार जाति|नेवार]] जातिका मानिसहरूका साथै नेपालमा रहेका अन्य सबै जातजातिका मानिसहरू बसोबास गर्दछन्।<ref name=चितवन>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भौगोलिक र जातीय विविधायुक्त भरतपुर|युआरएल=https://echitwanpost.com/50108/2017031409/18/53/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=चितवन पोस्ट|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> === जनसङ्ख्या वर्गीकरण<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर महानगरपालिकाको विस्तृत तथ्याङ्क|युआरएल=https://bharatpurmun.gov.np/sites/bharatpurmun.gov.np/files/documents/%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%20Profile%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AD%E0%A5%AC_0.pdf|कार्य=|प्रकाशक=भरतपुर महानगरपालिका|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> === {{Historical populations |type = US |source = [http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_28_02_03.pdf सोधपत्र] |वि.सं.२०३८ |२७६०२ |वि.सं.२०४८ |५४६७० |वि.सं.२०५८ |१२५११२ |वि.सं.२०६८ |२८०५०२ |वि.सं.२०७८ |३६९२६८ }} {{Bar chart | title = जातिगत जनसङ्ख्या विवरण, वि.सं.२०६८ जनगणना अनुसार | label_type = जाति | data_type = जनसङ्ख्या | bar_width = 35 | width_units = em | data_max = 100000 | label1 = ब्राह्मण | data1 = ९६,२५५ | label2 = क्षेत्री | data2 = ३५,३८५ | label3 = गुरुङ | data3 = २४,४८५ | label4 = सार्की, कामी | data4 = १८,९६३ | label5 = नेवार | data5 = १७,२४२ | label6 = थारू | data6 = १७,१५६ | label7 = मगर | data7 = १४,४९० | label8 = कुमाल | data8 = ६,७७१ | label9 = दमाई | data9 = ६,२७० | label10 = घर्ती | data10 = २,१०२ }} == वडागत विवरण == === उपमहानगरपालिका === वि.सं. २०७१ मङ्सिरमा साविक भरतपुर नगरपालिकामा मङ्गलपुर, फुलबारी, गीतानगर, पटिहानी तथा शिवनगर गरी ५ वटा गाविसहरूलाई गाभेर उपमहानगरपालिका स्तरोन्नति गरिएको थियो। {| class="wikitable sortable" |+ साविकका गाउँ विकास समिति/नगरपालिका र वडा विभाजन ! क्र.सं !! साविक गाउँ विकास समिति/नगरपालिका !! गाविसको वडा नं. !! उमनपाको वडा नं. |- | १ || भरतपुर नगरपालिका || १ देखि १४ || १–१४ |- | rowspan="4" | २ || rowspan="4" | [[मङ्गलपुर]] || १-३ || १५ |- | ४, ६ || १६ |- | ५, ९ || १७ |- | ७-८ || १८ |- | २ || [[फूलबारी, चितवन|फूलबारी]] || १-९ || १९ |- | rowspan="3" | ३ || rowspan="3" | [[गीतानगर]] || १-३ || २० |- | ४-६ || २१ |- | ७-९ || २२ |- | rowspan="3" | ४ || rowspan="3" | [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]] || १-४ || २३ |- | ५-७ || २४ |- | ८-९ || २५ |- | rowspan="4" | ५ || rowspan="4" | [[पटिहानी]] || १, ६, ९ || २६ |- | २-३ || २७ |- | ७-८ || २८ |- | ४-५ || २९ |} === महानगरपालिका === भरतपुर महानगरपालिकाको वडा विभाजन, समावेश साविकका गाविस/नगरपालिकाहरू, जनसङ्ख्या र क्षेत्रफलको विवरण तलको तालिकामा दिइएको छ:<ref>{{Cite web|author=|title=बागमती प्रदेश वडा रिपोर्ट|url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fcensusnepal.cbs.gov.np%2Fresults%2Ffiles%2Fward%2FP3%2FWRD_Indv01-HouseholdAndPopulation.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK|work=|publisher=राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय|website=|language=नेपाली|date=२६ चैत २०८२}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ भरतपुर महानगरपालिकाको वडागत विवरण |- ! वडा नं. !! समावेश भएका साविकका नगरपालिका/गाविसहरू !! जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं २०७८]])!! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !!जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || भरतपुर (१,३) || ९,१०९|| ३६.११ |२५२.२६ |- | २ || भरतपुर (२) ||१९,५६४|| १.३४ |१४,६००.०० |- | ३ || भरतपुर (४) ||१७,२२२|| ४.१९ |४,१०९.७४ |- | ४ || भरतपुर (५,६) ||२०,८७१|| ८.२२ |२,५३९.०५ |- | ५ || भरतपुर (१३,१४) ||१३,७१०|| ९.९१ |१,३८३.४५ |- | ६ || [[गीतानगर]] (४-९) ||१३,३४९|| १२.२१ |१,०९३.२८ |- | ७ || भरतपुर (७) || |१७,२११|| ४.१४ |४,१५७.२५ |- | ८ || भरतपुर (८) || |११,४३८|| ६६.६६ |१७१.५९ |- | ९ || भरतपुर (९) || |१५,१८३|| ५.३० |२,८६४.७२ |- | १० || भरतपुर (१०) || |२०,६३३|| ४.६४ |४,४४६.७७ |- | ११ || भरतपुर (११) ||३५,६९२|| ९.११ |३,९१८.०० |- | १२ || भरतपुर (१२) || १४,८२६|| १२.५३ |१,१८३.२४ |- | १३ || [[गीतानगर]] (१-३), [[पटिहानी]] (७-८) ||६,८९२|| ९.७० |७१०.५२ |- | १४ || [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]] (५-९), [[पटिहानी]] (४-५)||११,१३४|| १२.०७ |९२२.४५ |- | १५ || [[मङ्गलपुर]] (१-३), [[फुलबारी, चितवन|फूलबारी]] र [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]] (१-४) ||१५,८३३|| २०.५० |७७२.३४ |- | १६ || [[मङ्गलपुर]] (४-९) ||१७,८१८|| १७.०६ |१,०४४.४३ |- | १७ || [[शारदानगर]] (२-४,६), [[गुञ्जनगर]] (८) ||८,६०८|| ७.८७ |१,०९३.७७ |- | १८ || [[गुञ्जनगर]] (२,५-७) ||१०,५७७|| १०.३३ |१,०२३.९१ |- | १९ || [[शारदानगर]] (१,७-८), [[गुञ्जनगर]] (१) ||८,४५४|| ६.२९ |१,३४४.०४ |- | २० || [[शारदानगर]] (५,९), [[गुञ्जनगर]] (३-४,९) ||८,४७०|| ११.८३ |७१६.०० |- | २१ || [[पार्वतीपुर]] ||९,३८५|| १०.०२ |९३६.६३ |- | २२ || [[पटिहानी]] (१-३, ६,९) ||६,६५२ || ८.७१ |७६३.७२ |- | २३ || [[जगतपुर, चितवन|जगतपुर]] (१-६) ||८,०३९|| १२.८५ |६२५.६० |- | २४ || [[जगतपुर, चितवन|जगतपुर]] (७-९) ||५,४५९|| ५.२२ |१,०४५.७९ |- | २५ || [[शुक्रनगर]] ||९,५१७|| १४.१६ |६७२.१० |- | २६ || [[दिव्यनगर]] ||१०,७३६|| १८.६३ |५७६.२७ |- | २७ || [[मेघौली]] (५-९) ||९,०५८|| १७.७३ |५१०.८९ |- | २८ || [[मेघौली]] (१-४) ||६,९०७|| १२.७० |५४३.८६ |- | २९ ||[[कविलास, चितवन|कविलास]] ||५,९२१|| ६२.९२ |९४.११ |- ! जम्मा !! !! ३,६९,२६८!! ४३२.९५ !८५२.९१ |} == यातायात तथा सडक सञ्जाल == भरतपुर महानगर अन्तरर्गत [[महेन्द्र राजमार्ग|महेन्द्र राजमार्ग]] तथा मुग्लिन नारायणगढ सडक खण्ड रहेको छ। दुई ठुला राजमार्ग र देशको केन्द्र भएकाले यहाँबाट मुलुकको हरेक भागमा जानका लागि [[बस]], माइक्रो बस, भाडाको कार, [[ट्याक्सी]], लगायत लामो दुरीका यातायात साधन उपलब्ध छन्। महानगरले यातायात व्यवस्थापनमा समस्या देखिएको भन्दै बि.स. २०७६ जेठमा तीन पाङ्ग्रे सवारीलाई प्रमुख मार्गमा सञ्चालन हुनबाट रोकेको थियो<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुरका यी ठाउँमा चल्न नपाउने भए तीनपांग्रे|युआरएल=https://thahakhabar.com/news/23193/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=थाह खबर|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> भने यसको विरोधमा प्रदर्शन समेत भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=तीनपांग्रे साधन व्यवस्थापन गर्न खोज्दा भरतपुरमा तनाव‍,गाेली चल्याे|युआरएल=https://ujyaaloonline.com/story/3325|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=उज्यालो अनलाइन|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> यातायातको प्रमुख साधन सडक सञ्जालद्वारा भरतपुरबाट नेपालको पूर्व पश्चिम भागमा जान सकिने सहजता भएता पनि यहाँ रहेको [[भरतपुर विमानस्थल]]ले नेपालको प्रमुख सहर [[काठमाडौँ]] र [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]लाई जोड्ने गर्दछ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर विमानस्थल आजदेखि १० दिन बन्द हुने|कार्य=बाग्मती खबर|प्रकाशक=|युआरएल=https://www.bagamatikhabar.com/country/5741|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> यस्तै सरकारले यहाँको सीमा सुरक्षा कार्यालय नजिकै यातायात व्यवस्था कार्यालय खोल्ने जनाएको थियो, तथापि यो हालसम्म सञ्चालनमा आएको छैन।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=यातायात व्यवस्था कार्यालय भरतपुरको कार्यालय आँपटारीमा|युआरएल=http://kalikanews.com/news/133745|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कालिका समाचार|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> == उद्योग-धन्दा == भरतपुर महानगरपालिकामा चितवन उद्योग सङ्घमा दर्ता भएका जम्मा ४६४ उद्योगहरू रहेको छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=संस्थागत सदस्यता|युआरएल=http://www.cainepal.org.np/institutional-membership|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=चितवन उद्योग सङ्घ|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> भरतपुरमा [[कोका-कोला]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कोक र सानमिगेल बियरले तिरेनन् स्थानीय विकास शुल्क|युआरएल=https://echitwanpost.com/26049/2015072902/35/40/|कार्य=|प्रकाशक=चितवन पोस्ट|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref>, [[सान मिगेल बियर]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर आन्तरिक राजश्व कार्यालयको राजश्व स्रोत मदिरा मात्रै किन धेरै ?|युआरएल=http://sharelagani.com/%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0-%E0%A4%86%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A4%BE/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सेयर लगानी|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref>, कृषि क्षेत्रको विकास र विस्तार गर्नको लागि डेरीका लागि आवश्यक सम्पूर्ण सामान उत्पादन गर्ने कम्पनी ह्वाइट हिमालयन इन्जिनियरिङ<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दुग्ध अनुदान पाँच गुणा बढाउन कृषकको माग|युआरएल=https://www.ghatanarabichar.com/73702?amp_markup=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=घटना र विचार|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref>,जस्ता दुईचार वटा बहुराष्ट्रिय [[अर्थव्यवस्थाको दोस्रो क्षेत्रको सार|उद्योग]]का साथै ठुलासाना अरू उद्योगहरू पनि रहेका छन्, तर यो सहर मुख्यतया सेवा उद्योगमा प्रसिद्धि कमाउँदै गइरहेको छ। महानगरपालिकाले उद्योग प्रवर्द्धन र अन्य प्रायोजनका लागि आर्थिक वर्ष वि.स. २०७७/०७८ को लागि ४ अर्ब १५ करोड ६४ लाख ८९ हजार आयव्ययको अनुमान प्रस्तुत गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर महानगरको बजेट चार अर्ब १५ करोड|युआरएल=http://www.ichchhakamanafm.org/news/1897|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=इच्छाकामना एफएम|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> == सञ्चार तथा सूचना क्षेत्र == === एफएम स्टेसनहरू === {| class="wikitable" |- ! रेडियोको नाम !! ठेगाना !! मेघाहर्ज !! प्रसारण संस्था |- | कालिका एफएम ९५.२ र कालिका ९१ || भरतपुर-१० || २००० वाट || कालिका एफएम प्रा.लि. |- | हाम्रो एफएम || भरतपुर-११ || २००० वाट || हाम्रो एफएम प्रा.लि. |- | रेडियो त्रिवेणी || भरतपुर-११ || २००० वाट || त्रिवेणी एफएम प्रा.लि. |- | सिनर्जी एफएम || भरतपुर-१० || २००० वाट || सिनर्जी एफएम प्रा.लि. |- | रेडियो सम्पदा ९०.५ || भरतपुर-६ || २५० वाट || रेडियो सम्पदा प्रालि |- | रेडियो भरतपुर १०५.२ || भरतपुर-७ || ५०० वाट || रेस नेपाल |- | रेडियो शिवशक्ति ९८.३ || भरतपुर-१४ || ५०० वाट || शिवशक्ति सामुदायिक संस्था |- | रेडियो प्रभाव ९२.४ || भरतपुर-२१ || २०० वाट || रेडियो प्रभाव प्रा.लि. |- | सेफर्ड एफएम ८९.२ || भरतपुर-२५ || १०० वाट || सेफर्ड मिडिया प्रा.लि. |} === टेलिभिजन स्टेसनहरू === {| class="wikitable" |- ! टेलिभिजनको नाम !! ठेगाना !! प्रसारण संस्था |- | बेसो || भरतपुर-२ || एकता सञ्चार नेपाल प्रा.लि. |- | कृस्टल || भरतपुर-१० || कृस्टल सञ्चार सहकारी संस्था लिमिटेड |- | आभाष || भरतपुर-२ || ग्रिनलाइन मिडिया प्रा.लि. |- | टिभी कालिका || भरतपुर-१० || टिभी कालिका प्रा.लि. |- | नमस्ते || भरतपुर-२ || सोनुसम्राट मिडिया प्रा.लि. |} ==प्रमुख शैक्षिक प्रतिष्ठानहरू== ===कृषि तथा वन विश्वविद्यालय=== [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय|त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] अन्तर्गतको [[कृषि तथा पशु विज्ञान अध्ययन संस्थान]]को [[रामपुर नगरपालिका|रामपुर]]स्थित केन्द्रीय क्याम्पस र [[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]मा रहेको [[कृषि तथा पशु विज्ञान अध्ययन संस्थान|कृषि तथा पशु विज्ञान अध्यान संस्थान]]को केन्द्रीय क्याम्पस तथा [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]] अवस्थित वन विज्ञान क्याम्पस मिलेर बनेको विश्वविद्यालय हो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आङ्गिक क्याम्पस विस्तार गर्दै कृषि विश्वविद्यालय|युआरएल=https://www.kharibot.com/news-details/17661/kharibot|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=खरिबोट|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> ===वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस=== {{मुख्य|वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस}} [[नेपाल]]को [[चितवन जिल्ला]] स्थित [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]] वडा नं. १० मा अवस्थित एक सरकारी तथा बहु-सङ्काय सञ्चालित क्याम्पस हो। यो क्याम्पसको स्थापना वि.सं. २०२२ सालमा भएको थियो। [[भरतपुर महानगरपालिका|नारायणगढ]] बजारबाट भरतपुर उकालोको देब्रेपट्टी पर्ने यो क्याम्पस भरतपुर सहरको केन्द्रमै अवस्थित छ। हाल ९-१० वर्षदेखि क्याम्पसले उसको स्नात्तकोतर तहको कक्षाहरू भरतपुरको वडा १० र ११ को बीचमा बाइपास सडकसँगै रहेको क्याम्पसको जग्गामा भवन बनाई सञ्चालन गर्दै आएको छ। यो क्याम्पस [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]को आङ्गिक क्याम्पस हो।<ref name="वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस">{{वेब स्रोत|शीर्षक=वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस|युआरएल=http://bmc.ed.np|वेबसाइट= आधिकारिक वेबसाइट|प्रकाशक=|मिति=२४ नोभेम्बर २०२०}}</ref> ===बालकुमारी कलेज=== {{मुख्य|बालकुमारी कलेज}} त्रिभुवन विश्वविद्यालयको सम्बन्धन रहेको यो सामुदायिक कलेज [[भरतपुर महानगरपालिका|नारायणगढ]]को क्याम्पाचौरमा रहेको छ। यहाँ मानविकी तथा व्यवस्थापनमा स्नातकोतर तथा स्नातक सम्मको अध्यापन हुने गरेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=बालकुमारी कलेज|युआरएल=https://www.balkumaricollege.edu.np/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> ===सप्तगण्डकी बहुमुखी क्याम्पस=== {{मुख्य|सप्तगण्डकी बहुमुखी क्याम्पस}} त्रिभुवन विश्वविद्यालयको सम्बन्धन रहेको यो दोस्रो सामुदायीक क्याम्पस [[भरतपुर अस्पताल]] नजिकै रहेको छ। यहा मानविकी तथा व्यवस्थापनमा स्नातकोतर तथा स्नातक सम्मको अध्यापन हुने गरेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सप्तगण्डकी बहुमुखी क्याम्पसको कौशलता विकास सम्वन्धी तालिम|युआरएल=https://radiobharatpur.com/archives/1809|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रेडियो भरतपुर|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> ===पुरानो मेडिकल कलेज=== यो भरतपुरको पहिलो मेडिकल कलेज हो जसको स्थापना वि.सं. २०५० सालमा भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पुरानो मेडिकल कलेज चितवनको प्राविधिक सहयोग|युआरएल=https://www.sunakharinews.com/31235/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सुनाखरी|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> == प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यहरू == === चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज === {{मुख्य|चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज}} चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज [[नेपाल]]को सबैभन्दा पहिलो तथा सबैभन्दा पुरानो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो। यसको स्थापना सन् १९७३ मा गरिएको थियो। जैविक विविधताको धनी यो निकुञ्ज नेपालको मध्य [[तराई]]मा अवस्थित छ। यहाँ ३० भन्दा बढी ठुला जातका स्तनधारी जीवजन्तुहरू पाइन्छन्। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज विश्वमै दुर्लभ मानिएका [[एकसिङ्गे गैँडा]] र ठुला [[हात्ती]]हरूको पनि बासस्थान हो। यस निकुञ्जको प्रधान कार्यालय कसरामा रहेको छ जसकारण सबै प्रकारका प्रशासनिक कामहरू कसराबाटै हुने गर्दछ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नियमावली|युआरएल=http://www.moljpa.gov.np/wp-content/uploads/2019/06/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A9%E0%A5%A6.pdf|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> यसलाई विश्व स्तरमै प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा लिइन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विश्व सम्पदा सुचिमा सुचिकृत ६३० मध्ये १०|युआरएल=https://loksewanepal.com/general-knowledge/19832|कार्य=|प्रकाशक=लोकसेवा सहयोगी|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> === नारायणी नदी === {{मुख्य|गण्डकी नदी}} यो सहरको उत्तर पश्चिम हुँदै बग्ने नारायणी नदी भरतपुरको प्रमुख जलधारा हो यो नदीको किनारामा सूर्योदय एवम् सूर्यास्त हेर्न तथा पवित्र देवघाट स्नानका लागि पर्यटक तथा भक्तजन यो नदी किनारमा पुगेका हुन्छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=रङिन बन्दै नारायणी नदी किनार|युआरएल=https://hamrakura.com/news-details/90786/2020-11-20|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> यहाँ राफटिङ र डुङ्गा विहार पनि उपलब्ध छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नारायणी नदीमा 'स्पीड मोटरवोट' सञ्चालनमा|युआरएल=https://www.janatapati.com/news-detail/28024|कार्य=|प्रकाशक=जनपाटी|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> नारायणी नदीको किनारमा चितवन महोत्सव पनि हुने गर्दछ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चितवन महोत्सवकाे अाकर्षण पर्यटक गाइड बुक|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/economy/168380-1546920180.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> === राप्ती नदी === {{मुख्य|राप्ती नदी}} चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको किनारामा बग्ने यो नदी पर्यटकमाझ लोकप्रिय छ। यो नदीको किनारामा सूर्योदय एवम् सूर्यास्त हेर्न तथा जल यात्राका लागि पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्दछ। यहाँ गोही संरक्षण क्षेत्र समेत रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=गोही संरक्षणमा चुनौती, राप्ति र नारायणीमा छाडिएका तीन गोहीको मृत्यु|युआरएल=https://www.hamropatro.com/news/details/5658976888684544?ns=|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=खबर हब|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> === बीस हजारी ताल === {{मुख्य|बीस हजारी ताल}} विश्वप्रसिद्ध सिमसार क्षेत्र विसहजारी ताल पन्छी प्रेमीहरू माझ प्रसिद्ध छ। यो क्षेत्र [[साइबेरिया]]देखि [[श्रीलङ्का]]सम्म चक्ककर लागउने फिरन्ता चराहरूको एक प्रमुख विश्रामस्थल हुनुका साथै स्थानीय चराहरू र गोहीको पनि केन्द्र हो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चितवनको सुन्दर पर्यटकीय गन्तव्य बीस हजारी ताल|युआरएल=https://nepalpatra.com/visit/93904/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल पत्र|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> === मेघौली === मेघौली [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]]को पश्चिमी प्रवेशद्वार हो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=रामशरण गैरे|शीर्षक=मेघौलीमा पर्यटकको चहलपहल|युआरएल=https://echitwanpost.com/116125/2020092808/01/54/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=चितवन पोस्ट|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> यसले हरेक वर्ष हजारौँ दर्शकहरूलाई आकर्षित गर्दछ। नारायणी र राप्तीको दोभान गोलाघाट (मेघौली) सूर्यास्तको अवलोकनका लागि नेपालमै ख्याति प्राप्त क्षेत्र मानिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुरको मेघौलीमा आन्तरिक पर्यटक भित्रीन थाले|युआरएल=http://kalikanews.com/news/134587|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कालिका एफएम|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> स्थानीय आदिवासी थारू व्यक्तिहरू बारे थप जान्नका लागि पनि यो एउटा रमाईलो ठाउँ हो। यो परम्परागत बस्तीको राम्रो संरक्षण उदाहरण हो। यहाँ [[हात्ती पोलो]] विश्वकप समेत हुने गरेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=शुरु भयो मेघौलीमा पाचौँ मेघौँली पर्यटन महोत्सब २०७६|युआरएल=https://www.londonkathmandu.com/2020/03/02/%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81-%E0%A4%AD%E0%A4%AF%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%98%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%81-%E0%A4%AE/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दश वर्षपछि मेघौली पर्यटन महोत्सव|युआरएल=https://www.radiotriveni.org/news/3273|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रेडियो त्रिवेणी|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> === विक्रम बाबा === विक्रम बाबा मेला चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र प्रत्येक वर्ष लाग्ने गर्दछ। सामान्यतया यो प्रत्येक वर्षको चैते दसैँबाट सुरु हुन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सुरु भयो चितवनमा पवित्र बिक्रम बाबा मेला|युआरएल=https://www.cinepatra.com/holloy-bolloy/411/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सिनेपत्र|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> मेलामा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र अवस्थित सालको रुखको फेदमा पूजा गर्ने गरिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चितवनमा विक्रम बाबा मेला सुरु|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2017/03/563024|कार्य=|प्रकाशक=अनलाइन खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> मेला हेर्न स्थानीय पर्यटकहरूका साथसाथै भारत तथा अन्य देशहरूबाट पनि भक्तजनहरू आउने गरेका छन्। वि.सं. २०७६ सालमा भने १५ दिनसम्म चल्ने मेला कोरोनाका कारण स्थगित गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कोरोना भाइरसको कारण चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र लाग्ने बिक्रम बाबा मेला स्थगित|युआरएल=https://a2zsamachar.com/104186|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=ए टु जेट समाचार|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> == उल्लेखनीय भवनहरू == ===दियालो बङ्गला राजदरबार=== {{मुख्य|दियालो बङ्गला राजदरबार}} नेपालको तत्कालीन [[नेपालका राजाहरूको सूची|राजा]] [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले निर्माण गर्न लगाएको यो दरबार शाह राजाहरूको सितकालीन दरबारको रूपमा रहेको थियो। यो दरबार भरतपुर भएर बग्ने नारायणी नदी किनारमा अवस्थित छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ओझेलमा दियालो बङ्गला|युआरएल=https://ratopati.com/story/5948|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> वि.सं. २०२६ मा निर्माण सम्पन्न भएको यो दरबारमा राजपरिवारका सदस्यहरूको विश्राम गर्ने मुख्य गन्तव्य बनेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=राजाले विश्राम गर्ने दियालो बङ्गला किन ओझेल पर्‍यो ?|युआरएल=http://newskoseli.com/archives/39844|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=न्युज कोशेली|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> ===कसरा दरबार=== नेपालका [[राणा वंश|राणा शासक]]हरू यस क्षेत्रमा सिकार गर्ने भएकोले विश्रामस्थलको रूपमा यो दरबार बनाइएको थियो। वर्तमान समयमा यो दरबारभित्र [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]]को कार्यलय हुनुका साथै सङ्ग्रहालय रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आजीवन जङ्गलमा|युआरएल=https://nepalmag.com.np/miscellaneous/2017/06/12/20170612192416|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल म्याग|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> ===भरतपुर कभर्ड हल=== भरतपुरमा भित्री खेलहरू खेल्नका लागि बनाइएको यो कर्भडहल सहरको मध्य भागमा रहेको गेस्टहाउस मैदानको किनारमा रहेको छ। [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४]]मा यहाँ मतपत्र गणना समेत गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर मत गणनास्थलभित्र ४६ जनाको टोली प्रवेश|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/123206-1496307000.html|कार्य=|प्रकाशक=नागरिक दैनिक|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> ==खेलकुद== नगरका युवाहरू माझ [[भकुन्डो|फुटबल]], [[क्रिकेट]] र [[भलिबल]] खेल लोकप्रिय रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/02/742360 |title=प्रदेश ३ स्तरीय खेलकुद प्रतियोगिता चितवनमा हुने |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://stardainik.com/news/848 |title=भरतपुरमा प्रदेश स्तरीय खेलकुद प्रतियोगिता सुरु |website=स्टार दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09 }}{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> जम्मा १५ वटा खेल मैदान रहेको यो नगरको मुख्य खेलहरू वर्तमान समयमा क्याम्पा चौर र कभर्ड हल, गेस्ट हाउस चौरमा हुने गरेको छ। क्रिकेट खेलको बढ्दो लोकप्रियताका कारण चौतर्फी सामाजिक प्रयासमा यस नगरमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको क्रिकेट रङ्गशाला बनाउने कार्यलाई अघि सारिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://ratopati.com/story/76593 |title=चितवनमा गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रंगशाला निर्माणको काम सुरु |website=रातोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/sports/cricket/198280/ |title=चितवन प्रिमियर लिग माघ १७ देखि |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रङ्गशाला]] नाम राखिएको यो क्रिकेट रङशालालाई वि.सं. २०७८ सम्ममा पुरा गर्ने लक्ष्य राखिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/sports/cricket/196497/ |title=चितवनमा क्रिकेट रंगशाला बनाउन निजामती कर्मचारीले दिए ७ लाख |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तथापि, आर्थिक समस्याका कारण निर्माण सम्पन्न हुन सकेको छैन।<ref>{{Cite web|author=|title=गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रंगशाला दुई वर्षदेखि अलपत्र|url=https://www.kalikadainik.com/2023/01/20/71393/|access-date=२५ माघ २०८०|website=कालिका दैनिक|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227064828/https://www.kalikadainik.com/2023/01/20/71393/|archive-date=2024-02-27}}</ref> क्रिकेटमात्र नभएर फुटबल खेलमा समेत नाम कमाएको भरतपुरमा वि.सं. २०७६ देखि [[भरतपुर गोल्डकप]] आयोजना हुँदै आएको छ। यो चितवनकै सर्वाधिक पुरस्कार राशिको फुटबल प्रतियोगितासमेत हो।<ref>{{Cite web |url=https://echitwanpost.com/26631/2015081601/20/58/ |title=भरतपुर गोल्ड कप हुने |date=2015-08-16 |website=चितवन पोस्ट दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://thahakhabar.com/news/90592/ |title=फागुन २४ देखि भरतपुर गोल्डकप, विजेतालाई १० लाख |website=थाहा खबर |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09}}</ref> == प्रसिद्ध ऐतिहाशिक धार्मिक स्थलहरु == === देबघाट धाम === चितवनकाे भरतपुर खण्ड तनहुंकाे देवघाट गांउपालीका खण्ड र नवलपरासी ब.सु.पु. काे गैडाकाेट नगरपालीका खण्डमा पर्ने पवित्र स्थल देवघाटकाे भरतपुर तर्फ पनी धेरै धार्मिक स्थल रहेका छन । === गणेशधाम === === वागीस्वरी === === कैलाशनाथ महादेव क्षेत्र === === जखडीमाई क्षेत्र === === सानोगढि === === कविलासगढि === == उल्लेखनीय व्यक्तिहरू == * [[पुष्पकमल दाहाल]] - नेपाली राजनीतिज्ञ र पूर्व प्रधानमन्त्री * [[सृष्टी श्रेष्ठ]] - मिस नेपाल २०१२ र नेपाली अभिनेत्री * [[सन्दीप लामिछाने]] - अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट खेलाडी * कमलबहादुर अधिकारी - अन्तर्राष्ट्रिय भारोत्तोलक * [[रेणु दाहाल]] - नेपाली राजनीतिज्ञ र पहिलो महिला मेयर * [[मरिष्का पोखरेल]] - नेपाली चलचित्र अभिनेत्री * [[नीलकण्ठ उप्रेती]] - पूर्व प्रमुख निर्वाचन आयुक्त * सीता सुवेदी : एक खुट्टाले नृत्य गर्ने कलाकार , ==चित्र दीर्घाहरू== <gallery mode="packed"> चित्र:Narayani bridge in Gaindakot.jpg|नारायणी पुलको दृश्य चित्र:Beautiful Bishazaari Lake.jpg|बीस हजारी ताल चित्र:Hattipolo.jpg|हात्ती पोलोको विश्वकप प्रतियोगिता चित्र:भरतपुर नगरपालिका.png|साविक भरतपुर नगरपालिका चित्र:Chitwan national park. It was taken inside the chitwan national park. This was taken while safari.jpg|जङ्गल सफारी चित्र:Wild Elephant (Ronaldo).jpg|thumb|चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र जङ्गली हात्ती (रोनाल्डो) चित्र:Chitwan 8 April - (02) 2.jpg|[[भरतपुर विमानस्थल]] चित्र:भरतपुर उपमहानगरपालिका.png|साविक भरतपुर उपमहानगरपालिका चित्र:भरतपुर महानगरपालिका (गाविस सहित).png|भरतपुर महानगरपालिका (गाविस सहित) </gallery> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपालका ठुला सहरहरू}} {{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}} {{चितवन जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:नेपालका महानगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:चितवन जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०३५ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व उपमहानगरपालिकाहरू]] 67ueibjldj0tpkwjcgb1upfxyxcsew8 0 9200 1393796 1328427 2026-11-03T17:44:47Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393796 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = नेपाल खाद्य संस्थान | native_name = नेपाल खाद्य संस्थान | former_name = रशद गोदाम अड्डा<br> खाद्य ब्यवस्था संस्थान | image = | alt = | image_border = | size = <!-- default 200px --> | caption = | map = | msize = <!-- map size, optional, default 250px --> | malt = <!-- map alt text --> | mcaption = | map2 = | abbreviation = | motto = | predecessor = | successor = | formation = २०३१ साल मंसिर १७ | founder = | extinction = <!-- {{End date and age|YYYY|MM|DD}} --> | merger = | merged = | type = सरकारी संस्थान | status = <!-- ad hoc, treaty, foundation, etc --> | purpose = | professional_title = <!-- for professional associations --> | headquarters = काठमाडौँ | location = | coords = <!-- Coordinates of location using {{Coord}} --> | region_served = | services = | membership = | language = | general = | leader_title = महाप्रबन्धक | leader_name = [[योगेन्द्र गौचन]] | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | key_people = | main_organ = संचालक समिति | parent_organization = आपूर्ति मन्त्रालय, [[नेपाल सरकार]] | subsidiaries = | affiliations = | budget = | num_staff = | num_volunteers= | slogan = | website = http://www.nfc.com.np/ | remarks = | footnotes = }} संस्थागतरूपमा खाद्यान्न आपूर्तिकार्यमा संलग्न रहेको '''नेपाल खाद्य संस्थान''' २०३१ साल मंसिर १७ गते स्थापना भएको हो। नेपाल खाद्य संस्थानको गठन हुनुअगाडि २०२१ सालमा खाद्य व्यवस्था संस्थान र २०२९ सालमा कृषि खरीदबिक्री संस्थानमार्फत खाद्यान्न आपूर्ति हुने गरेको थियो। नेपाल खाद्य संस्थानको कार्य प्रणाली [[श्री ५ को सरकार]]बाट स्वीकृत विनियमावलीद्वारा व्यवस्थित गरिएको छ। संस्थानको नीति तथा कार्यक्रम संचालक समितिले स्वीकृत गरेबमोजिम हुन्छ। संस्थानको काम कारोबार व्यवस्थित गर्ने, रेखदेख र नियन्त्रण गर्ने, मूल्यांकन तथा अनुगमन गर्नेजस्ता कार्यहरू प्रधान कार्यालयले गर्दछ। [[नेसनल ट्रेडिङ लिमिटेड]] र [[नेपाल खाद्य संस्थान]]लाई गाभेर नयाँ सरकारी कम्पनीका रुपमा “खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेड ” गठन गर्ने नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषदको मिति २०७६/०२/१०को निर्णयअनुसार मिति २०७६ श्रावन २८ गते [[कम्पनी रजिष्ट्रारको कार्यालय, नेपाल|कम्पनी रजिष्ट्रारको कार्यालय]]मा दर्ता भई औपचारिक रुपमा “खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेड ” स्थापना भएको छ ।<ref>{{Cite web |url=http://fmtc.org.np/introduction |title=खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेड; परिचय |access-date=2021-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210715051013/http://fmtc.org.np/introduction |archive-date=2021-07-15}}</ref> == इतिहास == नेपालमा खाद्यान्न कारोवार र त्यसको आपूर्तिको संस्थागत व्यवस्था सरकारी स्तरमा तत्कालिन राणा प्रधानमन्त्री [[जङ्गबहादुर राणा|जंग बहादुर]]को पालामा भएको पाइन्छ । गुठी र रैकर जग्गाहरूबाट तिरो भरोका रूपमा त्यसवेला जिन्सी धाननै सङ्कलन हुने प्रचलन थियो । संकलित धान जभी र निजामति कर्मचारीहरुका अतिरिक्त धार्मिक कार्यहरु र पाकशालामा उपलब्ध गराउनको लागि [[थापाथली]]मा [[रशद गोदाम अड्डा]] -हाल अञ्चल कार्यालय रहेको स्थानको स्थापना गरी त्यसको प्रमुखमा [[प्रधान सेनापति]] रहने ब्यवस्था भएको देखिन्छ ।<ref>[http://nfc.com.np/Organization/Introduction परिचय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130165846/http://nfc.com.np/Organization/Introduction |date=2019-01-30 }}</ref> == कार्यहरु == * खाद्य सुरक्षाको सुनिश्चिततामा योगदान गर्ने, == सन्दर्भ == [[श्रेणी:नेपालका अर्थतन्त्रहरू]] [[श्रेणी:सरकारी संस्थानहरू]] [[श्रेणी:नेपाली खाना]] d8vwa36cwe5fzzo7hhcdz9y0ae1fey6 10 9829 1393869 330499 2026-11-04T01:55:06Z Kootak 61918 सुधार गरियो 1393869 wikitext text/x-wiki <div style="float:right;border:solid #6ef7a7 1px;margin:1px;"> <table cellspacing="0" style="width:238px;background:#c5fcdc;"><tr> <td style="width:45px;height:45px;background:#6ef7a7;text-align:center;font-size:14pt;">'''[[नेपाली भाषा|ne]]'''</td> <td style="font-size:8pt;padding:4pt;line-height:1.25em;">यो प्रयोगकर्ता '''[[:Category:User ne-1|आधारभूत स्तर]]'''को '''[[:Category:User ne|नेपाली]]''' जान्नु हुन्छ।<br/> [[Category:User ne|{{PAGENAME}}]][[Category:User ne-1|{{PAGENAME}}]]</td> </tr></table></div><noinclude> </noinclude> lkv6gn127kvm641yt2hn50gjk98uyss 1393870 1393869 2026-11-04T01:57:06Z Kootak 61918 सुधार गरियो 1393870 wikitext text/x-wiki <div style="float:right;border:solid #6ef7a7 1px;margin:1px;"> <table cellspacing="0" style="width:238px;background:#c5fcdc;"><tr> <td style="width:45px;height:45px;background:#6ef7a7;text-align:center;font-size:14pt;">'''[[नेपाली भाषा|ne-१]]'''</td> <td style="font-size:8pt;padding:4pt;line-height:1.25em;">यो प्रयोगकर्ता '''[[:Category:User ne-1|आधारभूत स्तर]]'''को '''[[:Category:User ne|नेपाली]]''' जान्नु हुन्छ।<br/> [[Category:User ne|{{PAGENAME}}]][[Category:User ne-1|{{PAGENAME}}]]</td> </tr></table></div><noinclude> </noinclude> gtgukya9meuxxpkffv0q360ruskhbtl 0 10002 1393789 1320923 2026-11-03T16:16:35Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393789 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = नगेन्द्रप्रसाद रिजाल | image = | imagesize = | caption = |office1 =[[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपालका २६ औँ प्रधानमन्त्री]] |monarch1 = राजा विरेन्द्र |deputy1 = |term_start1 = २०४२ |term_end1 = - |predecessor1 = |successor1 = | birth_name = नगेन्द्रप्रसाद रिजाल | birth_date = वि.स. १९८४ | birth_place = [[धनकुटा जिल्ला]] | death_date = वि.स. २०५१ साल असोज ७ | death_place =[[वीर अस्पताल|बीर अस्पताल]]; [[काठमाडौँ|काठमाण्डौ]], [[नेपाल]] | citizenship = [[नेपाली]] | ethnicity = [[ब्राह्मण]] | party = [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली काँग्रेस]] ;<br> परित्याग | occupation = राजनीतिज्ञ |father = श्री विष्णु प्रसाद रिसाल |mother = | spouse = आशा लता रिजाल | religion = [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] | children = | | relatives = | signature = | website = | footnotes = }} '''नगेन्द्रप्रसाद रिजाल''' २०३० सालमा राजाबाट प्रधानमन्त्री बनाइएका हुन्।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6195 |title=नेपाल राजपत्र |access-date=2020-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200119030832/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6195 |archive-date=2020-01-19}}</ref> उनले नेपाली कांग्रेस परित्याग गरी राजाको पंचायत कदम समर्थन गरेका थिए । उनी अर्थ तथा योजना सहायक मन्न्री, उद्योग तथा वाणिज्य मन्न्री, राष्ट्रिय पंचायत सदस्य , राष्ट्रिय पंचायत अध्यक्ष भएर समेत काम गरेका थिए । ==सम्मान== *[[गोरखा दक्षिण बाहु]] *[[त्रिशक्ति पट्ट]] ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:त्रिशक्ति पट्ट]] [[श्रेणी:सन् १९२७ मा जन्म]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:धनकुटा जिल्लाका मानिसहरू]] {{stub}} 4yec73qbcdb39mxqcplw1azjxb62c2j 0 10693 1393916 1393492 2026-11-04T06:14:08Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393916 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | birthname = | image = Mohan Shumsher (cropped).png | order = [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|१७औँ]] | office = नेपालको प्रधानमन्त्री | term_start = वि.सं. २००५ | term_end = वि.सं. २००८<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2168 |title=नेपाल राजपत्र |access-date=2020-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924222936/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2168 |archive-date=2020-09-24}}</ref> | predecessor = [[पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पद्म शमशेर]] | successor = [[मातृकाप्रसाद कोइराला|मातृका प्रसाद कोइराला]] | office1 = [[महाराज|श्री ३ महाराज]] | term_start1 = वि.सं. २००५ | term_end1 = वि.सं. २००८ कात्तिक २६ | predecessor1 = [[पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पद्म शमशेर]] | successor1 = पद अन्त्य | birth_date = वि.सं. १९४२ पुस १३<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२६६|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> | birth_place = | death_date = वि.सं. २० | death_place = | spouse = | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | father = [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]] | children = | parents = [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]] | relatives = | signature = | website = | footnotes = | honorific_prefix = [[फिल्ड मार्सल]] [[महामहिम|उहाँको महामहिम]] [[श्री]] [[श्री]] [[श्री]] [[महाराज|महाराजा]] [[गुरु|सर]] | honorific_suffix = [[राणा]], [[ब्रिटिस साम्राज्य|नाइट ग्रान्ड क्रस]], [[ब्रिटिस साम्राज्य|नाइट ग्रान्ड कमाण्डर]], [[ब्रिटिस साम्राज्य|डेम/नाइट ग्रान्ड क्रस]] }} '''मोहन सम्शेर जङ्गबहादुर राणा''' [[राणा शासन]]का अन्तिम प्रधानमन्त्री हुन्। वि.स. २००४ फागुन १८ गतेका दिन [[पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पद्म शमशेर]] औषधि उपचारका निमित्त [[भारत]]तर्फ लागेका र उनले उतैबाट राजीनामा दिएपछि मोहन शमशेर प्रधानमन्त्री भएका थिएँ। उनी प्रधानमन्त्री हुनु भन्दा अगाडि नै [[लक्ष्मी निवास]]बाट [[सिंहदरबार]] सरेका थिएँ। उनी [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]]का जेठा छोरा थिएँ। उनी मिचाहा प्रवृतिका व्यक्ति हुनाले श्री ३ चन्द्र र जुद्धका पालाका नियम तोड्नुका साथै श्री ५ को गरिमामय पदलाई समेत यिनी बेवास्ता गर्दथे। उनले छोटो समय शासन चलाएर केही सुधारहरू गर्न सक्षम भएका थिएँ।<ref>{{Cite web|url=https://nepalmag.com.np/history/2014/11/09/7635|title=यस्ता थिएँ मोहनशमशेर|last=बराल|first=सीताराम|date=२३ कात्तिक २०७१|website=नेपाल|accessdate=२२ जेष्ठ २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131100816/https://nepalmag.com.np/history/2014/11/09/7635|archive-date=2024-01-31}}</ref> ==कार्यहरू== श्री ३ मोहनले योजना परिषद्को आरम्भ गरी [[नेपालको पञ्चवर्षीय योजना|पञ्चवर्षीय विकास योजना]] र विकासका काम गर्न लगाउन थाले। उनले [[पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा|श्री ३ पद्म शमशेर]]द्वारा घोषित विक्रम संवत् [[नेपाल सरकार वैधानिक कानुन २००४|२००४ को वैधानिक कानुन]]लाई अवैधानिक बनाएर आफ्ना मतवालाहरूलाई जम्मा पारी बनावटी र देखावटी राजसभा र भारदारसभा गठन गरे। नगरसभाको गठन गरी २१ वर्ष पुगेकालाई मतदानको अधिकार पनि प्रदान गरे। उनले पनि पद्म शमशेरको झै बजारभाउ नियन्त्रण गर्न १ रुपियाँको १० र १२ माना चामल किन्न सकिने बन्दोबस्त मिलाए। नेपालमा [[पर्यटन|पर्यटन उद्योग]] र [[काठमाडौँ]]- [[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]] राजमार्गको कार्य आरम्भ गराउने श्री ३ मोहनले २००५ मा [[सिंहदरबार]]मा [[आकाश वाणी|आकाशवाणी]] स्टेसन स्थापना गराए। त्यसै गरी रेडियो स्टेसन, हवाई विभाग, जनसेवा चलचित्र, पञ्चायत राज, अपिल अदालत बढाउने काम पनि उनैले गरे। [[गाउँ पञ्चायत (नेपाल)|गाउँ पञ्चायत]], नगर पञ्चायत, छापाखाना, पञ्चायती अदालत, प्रधानपञ्चको व्यवस्था गरेका थिएँ। राणाकाल देखि नै पञ्चायती अभ्यास भएको थियो। त्यसैले नेपालीले पञ्चायतको पहिल्यै परिचय पाएका थिए।<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२६७|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> <ref name="सुवेदी">{{cite book | last = सुवेदी | first = राजाराम | author-link = राजाराम सुवेदी | year = फागुन २०६१ | title = नेपालको तथ्य इतिहास | publisher = [[साझा प्रकाशन]] | url = | isbn = 99933-2-406-X | pages = २६७ }}</ref> == भारत-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि, १९५० == {{Main|भारत-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि,१९५०}} [[चित्र:India-Nepal_Treaty_1950.jpg|alt=|right|thumb|प्रधानमन्त्री मोहन शम्शेर तथा नेपालको लागि भारतीय राजदूत चन्द्रेश्वर नारायण सिंहद्वारा हस्ताक्षर वि. सं‍. २००७ साउन १६.]] [[चीन]]ले [[तिब्बत]] कब्जा गरेपछि वि. सं. २००७ साउन १६ सोमबार ३१ जुलाई, १९५० मा [[भारत-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि|नेपाल-भारत शान्ति तथा मैत्री सन्धि, १९५०]] नेपालका प्रधानमन्त्री मोहन शम्शेर तथा नेपालको लागि भारतीय राजदूत चन्द्रेश्वर नारायण सिंहद्वारा हस्ताक्षर गरिएको थियो। १ सय ४ वर्षे राणा शासन आफ्नो अन्तिम प्रहरमा थियो। सन्धिमा हस्ताक्षर भएपछि महाराज मोहन शमशेरले ठुलो सन्तोषको सास फेरेर भने, ‘मैले मेरो मुलुकको संप्रभुता जोगाएँ। अब नेपाल स्वतन्त्र रहने भयो।’ यो खुसीयालीमा मोहन शमशेरले आफू वरिपरिका मानिसहरूलाई भोज खुवाउन पैसा पनि बाँडे। == सात सालको क्रान्ति == {{main|सात सालको क्रान्ति}} == दिल्ली सम्झौता == {{मुख्य|दिल्ली सम्झौता}} दिल्लीमा राजा, राणा र कांग्रेस बीच त्रिपक्षीय वार्ता भयो जस अनुसार नेपालको वैधानिक राजा त्रिभुवन भए भने प्रधानमन्त्री मोहन शमशेर नै रहने भए। [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|डा. के. आई. सिंह]]ले सो सम्झौताको विरोधमा विद्रोह गरे। == अन्तरिम मन्त्री मण्डल == {{मुख्य|राणा - काङ्ग्रेस मन्त्रिपरिषद्}} [[चित्र:Historical royal proclamation 1951 February 18.jpg|thumb|सात सालको शाही घोषणाको सक्कल प्रति]] दिल्ली सम्झौता अन्तर्गत १० जना (५ नेपाली काङ्ग्रेस र ५ राणाहरू) सदस्य रहेका अन्तरिम मन्त्री मण्डल गठन गर्ने सहमति बनेको थियो। जसअनुसार वि. सं. २००७ फागुन ७ मा निम्न अनुसार मन्त्री मण्डल बन्यो। राणा-काङ्ग्रेस मन्त्रीमण्डल (२००७ साल फागुन ७ गते) * १. श्री ३ महाराज [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनसम्शेर ज.ब.रा.]]- प्रधान मन्न्री तथा पररास्ट्र * २. मिनिष्टर [[बबर शम्शेर जङ्गबहादुर राणा|बबरसम्शेर ज.ब.रा.]]- रक्षा मन्त्री * ३. [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]]- गृह मन्त्री * ४. [[सुवर्ण शमशेर राणा|सुर्वण सम्शेर ज.ब.रा.]]- अर्थ मन्त्री * ५. [[चूडाराज शमशेर]]- वन विभागको मन्त्री * ६. [[गणेशमान सिंह]]- उद्योग वाणिज्य मन्त्री * ७. [[नृपजङ्ग राणा]]- शिक्षा मन्त्री * ८. [[भद्रकाली मिश्र]]- यातायात मन्त्री * ९. [[यज्ञबहादुर बस्न्यात]]- स्वास्थ्य र स्थानीय स्वायत्तशासन मन्त्री * १०. [[भरतमणि शर्मा]]- खाद्य र कृषि मन्त्री <ref>२००७ साल फागुन ७ गतेको गो.प.</ref> २००८ साल भदौ १३ गते [[संयुक्त राज्य अमेरिका|सं.रा.अमेरिका]]सँग राजदूत स्तरमा सम्बन्ध कायम भयो। प्रधानमन्त्री मोहनशमशेरको योजनामा परराष्ट्र विभाग प्रमुख विजयशमशेर र भारतस्थित नेपाली राजदूत सिंहशमशेरको तारतम्यबाट यो सम्बन्धको विकास भएको थियो। त्यसपछि नै मोहनशमशेरलाई पदबाट राजीनामा दिन भारतीय दबाब बढेको थियो। त्यसनिम्ति तत्कालीन गृहमन्त्री विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालालाई उचालेर उनले पहिले राजीनामा दिएर पछि मोहनशमशेरलाई राजीनामा दिन बाध्य पारियो। गृहमन्त्री बीपीलाई थाहा नदिएर प्रहरीले गोली चलाउँदा विद्यार्थी नेता चिनियाँ काजी मारिएपछि बीपीले राजीनामा दिए।<ref>[http://annapurnapost.com/news/78581 कसरी बनाए महेन्द्रले स्वाधीन र सार्वभौम नेपाल ?]</ref> == निर्वासन र उत्तरार्ध जीवन == आफूले शासन गरेका प्रजाहरूबाट आफू शासित नहुने भनेर मोहन शमशेर वि. सं. २००८ मा स्व-निर्वासनमा गए। दानसिंह विष्टको प्रमुख आतिथ्य स्वीकार गरेर उतै बस्ने उद्देश्यले भारतको [[मसुरी]] पुगेका मोहनशमशेर त्यहाँको हावापानी र वातावरण आफू सुहाउँदो नपाएपछि [[लखनऊ|लखनउ]] झरेका थिए । न्यु हैदरावादको खजुरगाउँ प्यालेसमा उनकी छोरीको घर थियो । उनलाई खजुरी महारानीका नामले सम्बोधन गरिन्थ्यो । बेङ्गलोरमै बाँकी जीवन बिताउने उद्देश्यले मोहनशमशेर लखनउबाट सीधै उता लागे । तर दुर्भाग्य! यसैबीच २९ डिसेम्बर १९५३ मा उनका छोरा [[विजय शमशेर|विजयशमशेर]]को [[भारतको लागि नेपाली राजदुत|नेपाली राजदूत]]का रूपमा दिल्लीमा पदमा बहाल रहेकै अवस्थामा करेन्ट लागेर निधन भयो ।<ref>{{Cite news|url=https://ekagaj.com/article/thought/3390/|title=बाथटबमा अन्तिम सास फेरेका ती कूटनीतिज्ञ|last=खडेरी|first=सन्तोष|date=पुस १४, २०७७|work=इकागज मिडिया}}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्यो दु:ख त छँदै थियो, बेङ्गलोरमा बस्दाबस्दै मोहनशमशेरकी श्रीमतीको पनि त्यहीँ निधन भयो । अर्को घटना पनि भयो, चर्खारी महारानीका रूपमा प्रख्यात मोहनशमशेरकी अर्की छोरीले अचानक बेङ्गलोरमै आत्महत्या गरिन् । जो कसैको निधन पनि दु:खद नै हुन्छ । तर, केही मान्छेको निधन भने ज्यादै कारुणिक र हृदयविदारक हुँदो रहेछ । चिफसाहेब हुँदै श्री ३ बनेका मोहनशमशेर राणाको निधन त्यस्तै कारुणिक र हृदयविदारक थियो । आफ्नो जमानामा खुब मोजमज्जा र ऐसआराम फर्माएका उनको जीवनको उत्तरार्ध अस्वाभाविक दु:खमा बित्यो । मुलुकबाट लिएर गएको र छोराछोरीले व्यापार व्यवसाय गरेर जोडेको श्रीसम्पत्ति बिस्तारै सकिँदै गएपछि मोहनशमशेरका आर्थिक अभावका दिन सुरु भएका थिए । उनी लामो समय रोगले थलिए । स्याहारसुसार र हेरचाह गर्ने छोराछोरी र श्रीमती कोही नभएपछि उनमा पीडाको झलक देखिन थालेको थियो । कुनै समय मुलुकको शासनसत्ता र आर्थिक दृष्टिले पनि राज्यसम्पत्तिमा रजगज गरेका मोहनशमशेरको अवसान भने ज्यादै दु:खद रह्यो । परिवारका अधिकांश सदस्य गुमाएपछि एक्लो बन्न पुगेका उनको निधनमा आँसु चुहाउने परिवारका सदस्य पनि नगण्य थिए । <ref>{{Cite news|url=https://nepalmag.com.np/memoir/2016/04/12/20160412145902|title=राणाजीको त्यो रजगज, त्यो अवसान|last=रिमाल|first=लक्ष्मणप्रसाद|date=३० चैत्र २०७२|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401112734/https://nepalmag.com.np/memoir/2016/04/12/20160412145902|archive-date=2024-04-01|access-date=2024-04-01}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== मोहन शमशेर धार्मिक प्रवृत्तिका व्यक्ति थिएँ। मोहनशमशेर एक छाक मात्र खाना खान्थे। त्यसैले बिहानको खानाका परिकार भव्य हुन्थ्यो। ===सन्तानहरू=== * [[शारदासम्शेर राणा]] *[[विजय शमशेर|विजय शमशेर राणा]] * मोह भक्त राज्य लक्ष्मी * थगेन्द्र राज्य लक्ष्मी * रुपराज्य राज्य लक्ष्मी * लिला राज्य लक्ष्मी * महेन्द्र राज्य लक्ष्मी * शारदा राज्य लक्ष्मी <ref>[http://www.royalark.net/Nepal/lamb10.htm<nowiki>]</nowiki></ref> == मृत्यु == वि.सं. २००८ साल कात्तिक २६ गते मोहनशमशेर मुलुकको प्रधानमन्त्रीबाट हट्न बाध्य भए। त्यसको केही समयपछि उनी भारततर्फ लागेका थिए। वि.सं. २०२४ साल पुस २३ गते ८२ वर्षको उमेरमा भारतको बैंगलोरमा उनको निधन भएको थियो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}} [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:राणा प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:चन्द्र खलक]] [[श्रेणी:नेपालका परराष्ट्र मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:सात सालको क्रान्ति]] [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीका सन्तानहरू]] [[श्रेणी:निर्वासित नेपालीहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपाली सैन्य कर्मचारीहरू]] stxwvoa1y3xowrrau5e33x7la9sqnw2 0 11347 1393945 1389811 2026-11-04T09:06:17Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393945 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|बन्द भएको नेपाली साहित्यिक प्रत्रिका}} {{Infobox magazine | finaldate = | title = रूपरेखा | image_file = | image_caption = २०३^rd issue | category = साहित्य पत्रिका | frequency = मासिक/अर्ध-मासिक | founder = श्रीरामदेव भट्टराई | founded = वि.सं २००९ | country = [[नेपाल]] | based = [[काठमाडौँ]] | language = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] }} '''रूपरेखा''' एक [[नेपाली साहित्य|नेपाली साहित्यिक]] पत्रिका थियो।<ref>{{Cite web|title=A writer's legacy|url=https://kathmandupost.com/miscellaneous/2018/05/26/a-writers-legacy|access-date=16 December 2021|website=kathmandupost.com|language=English}}</ref> यो मासिक रूपमा प्रकाशित हुन्थ्यो। यो पत्रिका नेपालको सबैभन्दा लामो समयसम्म चलेको साहित्यिक पत्रिकाहरूमध्ये एक थियो। यो बन्द हुनुभन्दा पहिले लगभग दुई दशकसम्म प्रकाशनमा थियो। धेरै प्रख्यात नेपाली लेखकहरूले यस पत्रिकामा आफ्नो काम प्रकाशित गरेर आफ्नो लेखन जीवन सुरु गरेका थिए।<ref>{{Cite web|title=नेपाली साहित्यका जब्बर काँध|url=https://www.onlinekhabar.com/2020/08/889576|access-date=16 December 2021|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली}}</ref> यस पत्रिकामा [[भूपि शेरचन|भूपी शेरचन]], [[शङ्कर लामिछाने]], [[वैरागी काइँला|बैरागी काइँला]] लगायत अन्य थुप्रै नेपाली लेखकका कृतिहरू प्रकाशित भएका थिए।<ref>{{Cite web|title=गुमनाम पत्रिका|url=https://nepalmag.com.np/literature/2016/06/08/20160608170441|access-date=16 December 2021|website=नेपाल म्याग|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20211216090446/https://nepalmag.com.np/literature/2016/06/08/20160608170441|archive-date=16 December 2021}}</ref> यो पत्रिकाको प्रकाशक राष्ट्रिय पुस्तकालय हो। यो पत्रिकाको सम्पादन कार्य वासुदेव रिसालद्वारा हुने गरेको थियो। यसको पहिलो प्रति २००९ मा प्रकाशित भएको थियो। <ref>[http://madanpuraskar.org/index.php?option=com_wrapper&Itemid=55 मदन पुरस्कार पुस्तकालय]</ref> == इतिहास == यसको स्थापना श्री रामदेव भट्टराई र उनको समूहले वि.सं २००९ मा अर्ध-मासिक पत्रिकाको रूपमा गरेको थियो।<ref>{{Cite web|last=@therecord|title=A history of magazines in Nepal - The Record|url=https://www.recordnepal.com/a-history-of-magazines-in-nepal|access-date=16 December 2021|website=www.recordnepal.com|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228211155/https://recordnepal.com/a-history-of-magazines-in-nepal|archive-date=28 December 2021}}</ref> [[उत्तम कुँवर]] र बालमुकुन्द पाण्डेको सम्पादनमा यो पत्रिका फस्टाएको थियो। यस पत्रिकाले हिमानी, रचना, भानु, फूलपाती, मुकुट आदि साहित्यिक पत्रिकाहरूलाई पनि प्रेरित गरेको थियो। यो पत्रिका [[काठमाडौँ]]को ढोका टोलस्थित रुपयन प्रेसबाट छापिएको थियो।<ref>{{Cite web|title=Aksharang {{!}} Literary magazine {{!}} Sahityakala Patrika in Nepal|url=http://aksharang.com/2019/11/22/68/|access-date=16 December 2021|website=aksharang.com}}</ref> पत्रिकाको २०० औँ अङ्कमा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]]सँग [[नेपाली साहित्य]] र भाषाका बारेमा अन्तर्वार्ता लिइएको थियो, जसले पत्रिकाको लोकप्रियता बढाएको थियो।<ref>{{Cite web|date=24 May 2020|title=उत्तम कुँवरले सिर्जेको रुपरेखा युग|url=https://sahityapost.com/gair-aakhyan/sr-serial/5917/|access-date=16 December 2021|website=साहित्यपोस्ट|language=नेपाली}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:बन्द भएका साहित्यिक पत्रिकाहरू]] 08j7w9knwbricjs6147zitkptyk5qj6 0 12359 1393727 1393726 2026-11-03T12:00:20Z Natamagar 47112 /* मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम) */ 1393727 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा '<nowiki/>'''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'<nowiki/>''' '<nowiki/>'''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर '<nowiki/>'''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), '<nowiki/>'''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर '<nowiki/>'''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको '<nowiki/>'''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला मगर (खाम)भाषाका व्याकरणकार David watters ले '<nowiki/>'''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको '<nowiki/>'''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] pfqipfw7oslntzqoii9jj0rbkvqj6nq 1393728 1393727 2026-11-03T12:04:49Z Natamagar 47112 /* मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस) */ 1393728 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा '<nowiki/>'''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'<nowiki/>''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर '<nowiki/>'''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), '<nowiki/>'''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर '<nowiki/>'''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण '<nowiki/>'''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'<nowiki/>''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले '<nowiki/>'''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'<nowiki/>''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] s10l7vnhe1pc4w1anwne3picso4pv8p 1393729 1393728 2026-11-03T12:05:43Z Natamagar 47112 /* मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस) */ 1393729 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा '<nowiki/>'''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर '<nowiki/>'''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), '<nowiki/>'''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण '<nowiki/>'''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'<nowiki/>''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'<nowiki/>''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] cxgwfred6lis4foqwgvmzb1jrt5du2b 1393733 1393729 2026-11-03T12:22:08Z Natamagar 47112 /* साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार) */ 1393733 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा '<nowiki/>'''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर '<nowiki/>'''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), '<nowiki/>'''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण '<nowiki/>'''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'<nowiki/>''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'<nowiki/>''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 2uh1oan0tw21zbdodp3d6ehqbgmlna0 1393734 1393733 2026-11-03T12:23:56Z Natamagar 47112 /* उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही */ 1393734 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा '<nowiki/>'''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर '<nowiki/>'''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), '<nowiki/>'''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण '<nowiki/>'''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'<nowiki/>''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'<nowiki/>''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 8tphrnch1pbggrbmcak45c16cwngk09 1393843 1393734 2026-11-04T00:31:26Z Natamagar 47112 /* साहित्य (ढुटरिक) */ 1393843 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर कुरा शिक्षाको प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको कानुङ्लाम कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा '<nowiki/>'''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर '<nowiki/>'''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), '<nowiki/>'''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण '<nowiki/>'''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'<nowiki/>''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'<nowiki/>''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] oew7g8cx67ojn5yid6heex7iv5t2tuo 1393844 1393843 2026-11-04T00:41:20Z Natamagar 47112 /* साहित्य (ढुटरिक) */ 1393844 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ्लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा '<nowiki/>'''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को '<nowiki/>'''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर '<nowiki/>'''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण '<nowiki/>'''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'<nowiki/>''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 01z3tudxzcmlx6u1ex8ly2x2g6efaa1 1393845 1393844 2026-11-04T00:43:06Z Natamagar 47112 /* गजल */ 1393845 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ्लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा '<nowiki/>'''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको '<nowiki/>'''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको '<nowiki/>'''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को '<nowiki/>'''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण '<nowiki/>'''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'<nowiki/>''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 6m091nchy66wsity695qumzkg42v6eh 1393846 1393845 2026-11-04T00:46:05Z Natamagar 47112 /* मुक्तक (टुर्ल्हिङ) */ 1393846 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ्लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको '<nowiki/>'''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको '<nowiki/>'''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित '<nowiki/>'''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'<nowiki/>''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको '<nowiki/>'''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको '<nowiki/>'''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण '<nowiki/>'''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'<nowiki/>''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 1wargjz7vgtnydpm8xsfisnah2yimja 1393847 1393846 2026-11-04T00:49:44Z Natamagar 47112 /* कथा (आहान) */ 1393847 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ्लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको '<nowiki/>'''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित '<nowiki/>'''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'<nowiki/>''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको '<nowiki/>'''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको '<nowiki/>'''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित '<nowiki/>'''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको '<nowiki/>'''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको '<nowiki/>'''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'<nowiki/>'''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'<nowiki/>''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) '<nowiki/>'''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को '<nowiki/>'''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण '<nowiki/>'''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'<nowiki/>''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] c29uau6lqqtwfrvbocfvrfl25a2zcov 1393848 1393847 2026-11-04T00:51:23Z Natamagar 47112 /* लोककथा (लोगाहान) */ 1393848 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ्लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित '<nowiki/>'''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'<nowiki/>''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको '<nowiki/>'''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित '<nowiki/>'''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको '<nowiki/>'''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'<nowiki/>'''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'<nowiki/>''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) '<nowiki/>'''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'''<nowiki/>'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२''') रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण '<nowiki/>'''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 7itixm2jlg4qtghhwh2lq2epqkfgzkb 1393849 1393848 2026-11-04T00:52:26Z Natamagar 47112 /* खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ) */ 1393849 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ्लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित '<nowiki/>'''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित '<nowiki/>'''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको '<nowiki/>'''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित '<nowiki/>'''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'<nowiki/>'''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'<nowiki/>''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'''<nowiki/>'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२''') रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] odpuiciht30l9r5eu1wcl28ot2ka9iq 1393850 1393849 2026-11-04T00:55:14Z Natamagar 47112 /* श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ) */ 1393850 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ्लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा '<nowiki/>'''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को '<nowiki/>'''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा '<nowiki/>'''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको '<nowiki/>'''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को '<nowiki/>'''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र '<nowiki/>'''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी '<nowiki/>'''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको '<nowiki/>'''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा '<nowiki/>'''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको '<nowiki/>'''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको '<nowiki/>'''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'<nowiki/>'''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'''<nowiki/>'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२''') रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 5iq71is5wrxbz4b7jf0xumvwo0y2vfw 1393851 1393850 2026-11-04T00:56:26Z Natamagar 47112 /* मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक */ 1393851 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ्लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको ''''लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर''' - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा '<nowiki/>'''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को '<nowiki/>'''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा '<nowiki/>'''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको '<nowiki/>'''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र '<nowiki/>'''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी '<nowiki/>'''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको '<nowiki/>'''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा '<nowiki/>'''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको ''''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको ''''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)''''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'''<nowiki/>'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२''') रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] jarh1m90zsg5ers1qhj26ry4ws4f0kx 1393852 1393851 2026-11-04T00:59:18Z Natamagar 47112 /* मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक */ 1393852 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ्लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) '<nowiki/>'''उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१'''), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) '<nowiki/>'''ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा'''), मीन थापामगर (तनहुँ) '<nowiki/>'''जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको''' '''मेरो देश-२०६३)''', पूर्ण थापामगर '<nowiki/>'''ङा मगर' (म मगर २०६४''') (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही '<nowiki/>'''भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४'''), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) ''''काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४)''', '''ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४)''' '<nowiki/>'''मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४'''), '''सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५),''' बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) '''बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५'''), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को ''''नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६)''' रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको ''''गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको ''''लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर''' - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा '<nowiki/>'''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को '<nowiki/>'''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा '<nowiki/>'''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको ''''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र '<nowiki/>'''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी '<nowiki/>'''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको '<nowiki/>'''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा ''''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको ''''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको ''''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)''''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'''<nowiki/>'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२''') रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 3zxrpt4rd1u6leqqug9s49k3hs8ny5f 1393853 1393852 2026-11-04T01:00:57Z Natamagar 47112 /* मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक */ 1393853 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ्लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको '<nowiki/>'''रङ्सीचकूङ ल्ङीङ'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको '<nowiki/>'''ग्याहोट लख छान्नी'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) '<nowiki/>'''छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला''' -२०४८), '<nowiki/>'''मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९)''', खड्क आलेमगर '<nowiki/>'''सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ?''' -'''२०५०'''), रुद्र हितान मगर (कास्की) '<nowiki/>'''लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०)''', गौमाया थापा मगरको ''''मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०)''' रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) '<nowiki/>'''उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१'''), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) '<nowiki/>'''ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा'''), मीन थापामगर (तनहुँ) '<nowiki/>'''जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको''' '''मेरो देश-२०६३)''', पूर्ण थापामगर '<nowiki/>'''ङा मगर' (म मगर २०६४''') (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही ''''भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४'''), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) ''''काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४)''', '''ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४)''' ''''मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४'''), '''सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५),''' बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) '''बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५'''), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को ''''नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६)''' रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको ''''गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको ''''लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर''' - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा '<nowiki/>'''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को '<nowiki/>'''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा ''''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको ''''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र '<nowiki/>'''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी '<nowiki/>'''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको ''''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा ''''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको ''''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको ''''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)''''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'''<nowiki/>'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२''') रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 3vp05fypzpkfmintgrkdbrvlk16h0a6 1393855 1393853 2026-11-04T01:07:54Z Natamagar 47112 /* बालकविता (जजा-रिल्हिङ) */ 1393855 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ्लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको '<nowiki/>'''रङ्सीचकूङ ल्ङीङ'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको '<nowiki/>'''ग्याहोट लख छान्नी'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) '<nowiki/>'''छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला''' -२०४८), '<nowiki/>'''मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९)''', खड्क आलेमगर '<nowiki/>'''सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ?''' -'''२०५०'''), रुद्र हितान मगर (कास्की) ''''लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०)''', गौमाया थापा मगरको ''''मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०)''' रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) '<nowiki/>'''उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१'''), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) '<nowiki/>'''ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा'''), मीन थापामगर (तनहुँ) '<nowiki/>'''जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको''' '''मेरो देश-२०६३)''', पूर्ण थापामगर ''''ङा मगर' (म मगर २०६४''') (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही ''''भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४'''), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) ''''काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४)''', '''ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४)''' ''''मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४'''), '''सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५),''' बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) '''बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५'''), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को ''''नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६)''' रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको ''''गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको ''''लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर''' - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले ''''लीस'''<nowiki/>' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक '''कानूङ मगर ढूट'''मा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा '<nowiki/>'''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा ''''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको ''''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र '<nowiki/>'''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी ''''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको ''''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा ''''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको ''''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको ''''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)''''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'''<nowiki/>'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२''') रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] ei9ye4wqahqmtdgkh2dejwbp6ot10ip 1393856 1393855 2026-11-04T01:08:58Z Natamagar 47112 /* नाटक (बाहट) */ 1393856 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ्लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको '<nowiki/>'''रङ्सीचकूङ ल्ङीङ'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको '<nowiki/>'''ग्याहोट लख छान्नी'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) '<nowiki/>'''छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला''' -२०४८), '<nowiki/>'''मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९)''', खड्क आलेमगर ''''सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ?''' -'''२०५०'''), रुद्र हितान मगर (कास्की) ''''लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०)''', गौमाया थापा मगरको ''''मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०)''' रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) '<nowiki/>'''उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१'''), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) '<nowiki/>'''ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा'''), मीन थापामगर (तनहुँ) ''''जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको''' '''मेरो देश-२०६३)''', पूर्ण थापामगर ''''ङा मगर' (म मगर २०६४''') (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही ''''भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४'''), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) ''''काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४)''', '''ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४)''' ''''मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४'''), '''सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५),''' बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) '''बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५'''), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को ''''नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६)''' रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको ''''गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको ''''लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर''' - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले ''''लीस'''<nowiki/>' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक '''कानूङ मगर ढूट'''मा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा ''''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा ''''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको ''''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र ''''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी ''''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको ''''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा ''''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको ''''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको ''''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)''''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'''<nowiki/>'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२''') रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको '<nowiki/>'''मोई' (आमा-२०५०''') नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको '<nowiki/>'''पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०)''' अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित '<nowiki/>'''डेसान - २०६९'''' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 5chhwfqmco5iu8wqp3wqp5txyzerskm 1393858 1393856 2026-11-04T01:18:22Z Natamagar 47112 /* लोककथा र गाउँखाने कथा (लोगाहान र पिन्पिनी) */ 1393858 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ्लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको '<nowiki/>'''रङ्सीचकूङ ल्ङीङ'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको '<nowiki/>'''ग्याहोट लख छान्नी'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) '<nowiki/>'''छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला''' -२०४८), '<nowiki/>'''मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९)''', खड्क आलेमगर ''''सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ?''' -'''२०५०'''), रुद्र हितान मगर (कास्की) ''''लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०)''', गौमाया थापा मगरको ''''मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०)''' रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) '<nowiki/>'''उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१'''), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) '<nowiki/>'''ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा'''), मीन थापामगर (तनहुँ) ''''जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको''' '''मेरो देश-२०६३)''', पूर्ण थापामगर ''''ङा मगर' (म मगर २०६४''') (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही ''''भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४'''), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) ''''काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४)''', '''ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४)''' ''''मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४'''), '''सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५),''' बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) '''बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५'''), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को ''''नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६)''' रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको ''''गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको ''''लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर''' - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले ''''लीस'''<nowiki/>' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक '''कानूङ मगर ढूट'''मा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा ''''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा ''''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको ''''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र ''''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी ''''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको ''''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा ''''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको ''''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको ''''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)''''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा र गाउँखाने कथा (लोगाहान र पिन्पिनी)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'''<nowiki/>'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२''') रहेको छ। ममिता पुन थापा मगरको पीहूनी मगर ढुटको गाउँखाने कथा - २०८३ प्रकाशनमा आजको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको '<nowiki/>'''मोई' (आमा-२०५०''') नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको '<nowiki/>'''पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०)''' अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित '<nowiki/>'''डेसान - २०६९'''' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 5jpkwqeinx6afnth1dldln0jm2zbf0w 1393859 1393858 2026-11-04T01:30:58Z Natamagar 47112 /* लोककथा र गाउँखाने कथा (लोगाहान र पिन्पिनी) */ 1393859 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ्लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको '<nowiki/>'''रङ्सीचकूङ ल्ङीङ'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको '<nowiki/>'''ग्याहोट लख छान्नी'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) '<nowiki/>'''छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला''' -२०४८), ''''मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९)''', खड्क आलेमगर ''''सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ?''' -'''२०५०'''), रुद्र हितान मगर (कास्की) ''''लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०)''', गौमाया थापा मगरको ''''मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०)''' रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) '<nowiki/>'''उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१'''), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) ''''ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा'''), मीन थापामगर (तनहुँ) ''''जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको''' '''मेरो देश-२०६३)''', पूर्ण थापामगर ''''ङा मगर' (म मगर २०६४''') (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही ''''भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४'''), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) ''''काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४)''', '''ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४)''' ''''मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४'''), '''सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५),''' बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) '''बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५'''), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को ''''नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६)''' रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको ''''गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको ''''लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर''' - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले ''''लीस'''<nowiki/>' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक '''कानूङ मगर ढूट'''मा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा ''''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा ''''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको ''''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र ''''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी ''''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको ''''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा ''''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको ''''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको ''''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)''''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा र गाउँखाने कथा (लोगाहान र पिन्पिनी)== नेपाली मगर (ढुट) भाषामा पिन्पिनी (तनहूँ), पीहूनी (पाल्पा), पिहिनी (स्याङ्जा) र बृहत् नेपाली भाषामा गाउँखाने कथा भनेर चिनिने विधालाई बुझिन्छ। गाउँघरमा दिनभरको मेलापातपचछि साँझको थकाईमार्दो समयलाई उपयोग गर्न र ज्ञान बढाउनका लागि कहिने वा सोधिने नेपाली गाउँखाने कथामा गाउँ दिने प्रचलन भएतापनि मगर ढुटमा भने प्युर (score) लाउने चलन छ। पिन्पिनी 'वान झाङ मेन आन्टाराङ' हि आले ? भनेर सोध्ने चलन छ । जाने पनि नजाने पनि '''प्युर''' लगाउने चलन छ। 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित '<nowiki/>'''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'''<nowiki/>'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२''') रहेको छ। ममिता पुन थापा मगरको ''''पीहूनी' मगर ढुटको गाउँखाने कथा - २०८३''' प्रकाशनमा आजको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको '<nowiki/>'''मोई' (आमा-२०५०''') नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको '<nowiki/>'''पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०)''' अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित ''''डेसान - २०६९'''' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] doz3qt61i8skn18x8tzwjsxhmelvwd0 1393879 1393859 2026-11-04T03:02:55Z Natamagar 47112 /* लोककथा र गाउँखाने कथा (लोगाहान र पिन्पिनी) */ 1393879 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ्लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको '<nowiki/>'''रङ्सीचकूङ ल्ङीङ'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको '<nowiki/>'''ग्याहोट लख छान्नी'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) '<nowiki/>'''छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला''' -२०४८), ''''मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९)''', खड्क आलेमगर ''''सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ?''' -'''२०५०'''), रुद्र हितान मगर (कास्की) ''''लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०)''', गौमाया थापा मगरको ''''मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०)''' रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) '<nowiki/>'''उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१'''), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) ''''ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा'''), मीन थापामगर (तनहुँ) ''''जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको''' '''मेरो देश-२०६३)''', पूर्ण थापामगर ''''ङा मगर' (म मगर २०६४''') (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही ''''भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४'''), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) ''''काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४)''', '''ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४)''' ''''मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४'''), '''सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५),''' बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) '''बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५'''), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को ''''नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६)''' रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको ''''गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको ''''लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर''' - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले ''''लीस'''<nowiki/>' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक '''कानूङ मगर ढूट'''मा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा ''''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा ''''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको ''''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र ''''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी ''''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको ''''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा ''''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको ''''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको ''''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)''''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा र गाउँखाने कथा (लोगाहान र पिन्पिनी)== नेपाली मगर (ढुट) भाषामा पिन्पिनी (तनहूँ), पीहूनी (पाल्पा), पिहिनी (स्याङ्जा) र बृहत् नेपाली भाषामा गाउँखाने कथा भनेर बुझिन्छ। गाउँघरमा दिनभरको मेलापातपछि साँझको थकाईमार्दो समयलाई उपयोग गर्न र ज्ञान बढाउनका लागि कहिने वा सोधिने नेपाली गाउँखाने कथामा गाउँ दिने प्रचलन भएतापनि मगर ढुटमा भने प्युर (score) लाउने चलन छ। पिन्पिनी .. 'वान झाङ, मेन आन्टाराङ' .. हि आले? भनेर सोध्ने चलन छ । नजाने पनि '''प्युर''' लगाउने चलन छ। 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित '<nowiki/>'''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'''<nowiki/>'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२''') रहेको छ। ममिता पुन थापा मगरको ''''पीहूनी' मगर ढुटको गाउँखाने कथा - २०८३''' प्रकाशनमा आजको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको '<nowiki/>'''मोई' (आमा-२०५०''') नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको '<nowiki/>'''पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०)''' अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित ''''डेसान - २०६९'''' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] d2k4vq17beh54kw1e2r0c693kkix4vh 1393885 1393879 2026-11-04T03:35:12Z Natamagar 47112 /* मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस) */ 1393885 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ्लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको '<nowiki/>'''रङ्सीचकूङ ल्ङीङ'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको '<nowiki/>'''ग्याहोट लख छान्नी'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) '<nowiki/>'''छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला''' -२०४८), ''''मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९)''', खड्क आलेमगर ''''सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ?''' -'''२०५०'''), रुद्र हितान मगर (कास्की) ''''लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०)''', गौमाया थापा मगरको ''''मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०)''' रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) '<nowiki/>'''उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१'''), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) ''''ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा'''), मीन थापामगर (तनहुँ) ''''जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको''' '''मेरो देश-२०६३)''', पूर्ण थापामगर ''''ङा मगर' (म मगर २०६४''') (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही ''''भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४'''), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) ''''काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४)''', '''ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४)''' ''''मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४'''), '''सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५),''' बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) '''बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५'''), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को ''''नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६)''' रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको ''''गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको ''''लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर''' - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले ''''लीस'''<nowiki/>' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक '''कानूङ मगर ढूट'''मा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा ''''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा ''''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको ''''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र ''''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी ''''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको ''''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा ''''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको ''''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको ''''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)''''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा र गाउँखाने कथा (लोगाहान र पिन्पिनी)== नेपाली मगर (ढुट) भाषामा पिन्पिनी (तनहूँ), पीहूनी (पाल्पा), पिहिनी (स्याङ्जा) र बृहत् नेपाली भाषामा गाउँखाने कथा भनेर बुझिन्छ। गाउँघरमा दिनभरको मेलापातपछि साँझको थकाईमार्दो समयलाई उपयोग गर्न र ज्ञान बढाउनका लागि कहिने वा सोधिने नेपाली गाउँखाने कथामा गाउँ दिने प्रचलन भएतापनि मगर ढुटमा भने प्युर (score) लाउने चलन छ। पिन्पिनी .. 'वान झाङ, मेन आन्टाराङ' .. हि आले? भनेर सोध्ने चलन छ । नजाने पनि '''प्युर''' लगाउने चलन छ। 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित '<nowiki/>'''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'''<nowiki/>'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२''') रहेको छ। ममिता पुन थापा मगरको ''''पीहूनी' मगर ढुटको गाउँखाने कथा - २०८३''' प्रकाशनमा आजको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको '<nowiki/>'''मोई' (आमा-२०५०''') नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको '<nowiki/>'''पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०)''' अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित ''''डेसान - २०६९'''' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस/लवजखाट)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 5fbz0vp1uqlclpwpmo1kcxsjv841gpk 1393896 1393885 2026-11-04T04:38:41Z Natamagar 47112 /* */ 1393896 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०७८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ८११५५० जना छन् जुन जनसङ्ख्याको २.७८ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ्लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको '<nowiki/>'''रङ्सीचकूङ ल्ङीङ'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको '<nowiki/>'''ग्याहोट लख छान्नी'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) '<nowiki/>'''छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला''' -२०४८), ''''मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९)''', खड्क आलेमगर ''''सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ?''' -'''२०५०'''), रुद्र हितान मगर (कास्की) ''''लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०)''', गौमाया थापा मगरको ''''मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०)''' रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) '<nowiki/>'''उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१'''), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) ''''ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा'''), मीन थापामगर (तनहुँ) ''''जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको''' '''मेरो देश-२०६३)''', पूर्ण थापामगर ''''ङा मगर' (म मगर २०६४''') (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही ''''भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४'''), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) ''''काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४)''', '''ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४)''' ''''मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४'''), '''सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५),''' बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) '''बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५'''), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को ''''नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६)''' रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको ''''गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको ''''लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर''' - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले ''''लीस'''<nowiki/>' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक '''कानूङ मगर ढूट'''मा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा ''''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा ''''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको ''''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र ''''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी ''''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको ''''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा ''''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको ''''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको ''''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)''''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा र गाउँखाने कथा (लोगाहान र पिन्पिनी)== नेपाली मगर (ढुट) भाषामा पिन्पिनी (तनहूँ), पीहूनी (पाल्पा), पिहिनी (स्याङ्जा) र बृहत् नेपाली भाषामा गाउँखाने कथा भनेर बुझिन्छ। गाउँघरमा दिनभरको मेलापातपछि साँझको थकाईमार्दो समयलाई उपयोग गर्न र ज्ञान बढाउनका लागि कहिने वा सोधिने नेपाली गाउँखाने कथामा गाउँ दिने प्रचलन भएतापनि मगर ढुटमा भने प्युर (score) लाउने चलन छ। पिन्पिनी .. 'वान झाङ, मेन आन्टाराङ' .. हि आले? भनेर सोध्ने चलन छ । नजाने पनि '''प्युर''' लगाउने चलन छ। 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित '<nowiki/>'''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'''<nowiki/>'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२''') रहेको छ। ममिता पुन थापा मगरको ''''पीहूनी' मगर ढुटको गाउँखाने कथा - २०८३''' प्रकाशनमा आजको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको '<nowiki/>'''मोई' (आमा-२०५०''') नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको '<nowiki/>'''पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०)''' अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित ''''डेसान - २०६९'''' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस/लवजखाट)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] patg3v6omp66jktmz3vwg7f8va4pvcu 0 16252 1393810 1387069 2026-11-03T20:09:39Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393810 wikitext text/x-wiki {{संक्षिप्त विवरण|नेपालका भाषाहरू}} {{Infobox country languages | country = नेपाल | image =Ethnolinguistic Groups of Nepal.svg | caption=नेपालको भाषिक नक्सा | official =[[नेपाली भाषा|नेपाली]] | semi-official = [[नेवारी भाषा|नेपाल भाषा]], [[मैथिली भाषा|मैथिली(बज्जिका)]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[तामाङ भाषा|तामाङ]], [[मगर भाषा|मगर]], [[गुरुङ भाषा|गुरुङ]], [[थारू भाषा|थारू]], [[अवधी भाषा|अवधि]], [[डोटेली भाषा|डोटेली]] | national = | unofficial = | main = | vernacular = | indigenous = विभिन्न [[भारोपेली भाषा परिवार|भारोपेली भाषा]] र [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ तिब्बती भाषा]]; [[उराँव भाषा|कुरुख]], [[सन्थाली भाषा|सन्थाली]] | minority = | immigrant = | foreign = | sign = [[नेपाली साङ्केतिक भाषा]] {{•}} [[झान्कोट साङ्केतिक भाषा|झानकोट साङ्केतिक भाषा]] {{•}} [[जुम्ला साङ्केतिक भाषा]] {{•}} [[घान्द्रुक साङ्केतिक भाषा]] | keyboard = [[क्वर्टी]]/नेपाली किबोर्ड | keyboard image = [[File:Nepali KeyBoard Romanized.tif|200px]] | source = }} '''नेपालका भाषाहरू''' संवैधानिक नेपालीले बोल्ने नेपालको सार्वभौम भूभागभित्र कम्तीमा पनि प्राचीन इतिहास वा उत्पत्ति भएका भाषाहरू हुन्। [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] अनुसार नेपालमा मातृभाषाका रूपमा बोलिने १२४ भाषा (पहिलो भाषा) सूचीकृत छन्।<ref>[http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Summary-Nepali.pdf Official Summary of Census (2011), Central Bureau of Statistics, Nepal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121202145804/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Summary-Nepali.pdf |date=2012-12-02 }}</ref> अधिकांश भाषाहरू [[आर्य भाषा परिवार|हिन्द-आर्य]] र [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] अन्तर्गत पर्दछन्। २०७८ को जनगणना अनुसार नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सङ्ख्या १२४ रहेको छ। सङ्घीय तहको कामकाजको भाषा [[नेपाली भाषा|नेपाली]] हो, तर संविधानले प्रत्येक प्रदेशले एक वा एकभन्दा बढी आधिकारिक कामकाजी भाषाहरू छनौट गर्न सक्ने व्यवस्था गरेको छ।<ref name="constitution" /> नेपालको भाषा आयोगले २०७८ भदौ २१ मा नेपालका ७ प्रदेशहरूका लागि १४ आधिकारिक भाषाहरूको सिफारिश गरेको थियो।<ref name="langcomreport">{{cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |website= |publisher=भाषा आयोग |access-date=28 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |archive-date=6 September 2021 }}</ref> नेपालको मातृभाषा वा नेपाली मूलका भाषाहरूलाई कहिलेकाहीँ नेपाली भाषा पनि भनिन्छ।<ref>{{cite magazine |title=नेपालको संविधानको प्रारम्भिक मस्यौदामा वर्ल्ड नेवाः अर्गनाइजेशनको सुझाव |magazine=Halin Newah |date=March 2016 |page=27 |url=http://www.worldnewah.org/wp-content/uploads/2017/08/wno-magazine-2016-inner-pages.pdf |access-date=9 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325122523/http://www.worldnewah.org/wp-content/uploads/2017/08/wno-magazine-2016-inner-pages.pdf |archive-date=25 March 2023 }}</ref><ref>{{cite web |title=नेपालका सबै भाषाहरु नेपाली भाषा हुन् |website=[[फेसबुक]] |url=https://www.facebook.com/NepaliBhasaLanguage/ |access-date=9 November 2021}}</ref> == राष्ट्रिय भाषाहरू == [[नेपालको संविधान]] अनुसार 'नेपालमा मातृभाषाका रूपमा बोलिने सबै भाषा राष्ट्रका भाषा हुन्' भनिएको छ।<ref>[http://www.lawcommission.gov.np/en/archives/985 ''Constitution of Nepal'', Part-1 Preliminary]</ref> धेरै भाषाहरूमा विभिन्न उपभाषाहरू पनि छन्। उदाहरणका लागि, राई समुदायमा लगभग ३० वटा भाषाहरू छन्। केही भाषाहरू समान छन् र यसलाई भाषिकाको रूपमा लिन सकिन्छ तर कहिलेकाहीँ भाषाहरू बीचको भिन्नता अस्पष्ट हुन्छ र व्यक्ति-व्यक्तिमा फरक हुन सक्छ।<ref>{{Cite journal|journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area|last=Kansakar|first=Tej R.|date=Fall 1996|title=Multilingualism and the Language Situation in Nepal|url=http://sealang.net/sala/archives/pdf8/kansakar1996multilingualism.pdf|volume=19|issue=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824192025/http://sealang.net/sala/archives/pdf8/kansakar1996multilingualism.pdf|archive-date=2023-08-24|access-date=2023-06-08}}</ref> == वर्गीकरण == नेपालका भाषाहरू प्रायः [[भारोपेली भाषा परिवार|भारोपेली]] वा [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] अन्तर्गत पर्दछन्, जबकि तीमध्ये थोरै मात्र [[आग्नेली भाषा परिवार|अग्नेली]] र [[द्रविड भाषा परिवार|द्रविड]] छन्। नेपालका १२४ भाषाहरू मध्ये, ४८ भारोपेली भाषाहरू, जुन हिन्द-आर्य उप-परिवार (अङ्ग्रेजी बाहेक)का छन्। यो सङ्ख्यात्मक रूपमा सबैभन्दा ठूलो समूह हो। लगभग ८२.१% जनसङ्ख्या भारोपेली भाषाका प्रयोगकर्ता छन्।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://nepal.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Population%20Monograph%20V02.pdf|title=Population Monograph of Nepal Volume II (Social Demography)}}</ref> नेपाली, भोजपुरी, मैथिली, अवधी, थारू भाषा, उर्दू आदि जस्ता प्रमुख भाषाहरू यो समूहमा पर्दछन्। नेपालको भाषाहरूको [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] यसको भोट-बर्मेली समूहको एक भाग हो। भारोपेली परिवार जनसङ्ख्याको १७.३% भन्दा तुलनात्मक रूपमा कम मानिसहरूले बोल्ने भए तापनि यसमा धेरै भाषाहरू, लगभग ६३ भाषाहरू समावेश छन्।<ref name=":0" /> यस समूहका भाषाहरूमा तामाङ, [[नेवारी भाषा|नेपाल भाषा]] (नेवार), मगर, लिम्बू आदि पर्दछन्। द्रविड भाषाहरूको सानो सङ्ख्या [[उराँव भाषा|कुरुख भाषा]]ले प्रतिनिधित्व गरेको छ। अग्नेली परिवारको प्रतिनिधित्व मुन्डारी र [[सन्थाली भाषा]]ले गरेको छ।<ref>{{Cite journal|last1=Whitehouse|first1=Paul|last2=Usher|first2=Timothy|last3=Ruhlen|first3=Merritt|last4=Wang|first4=William S.-Y.|date=2004-04-13|title=Kusunda: An Indo-Pacific language in Nepal|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2004-04-13_101_15/page/5692|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=101|issue=15|pages=5692–5695|doi=10.1073/pnas.0400233101|issn=0027-8424|pmc=397480|pmid=15056764|bibcode=2004PNAS..101.5692W|doi-access=free}}</ref> आदिवासी, भोट-बर्मेली र अन्य परिवारहरूको आगमन भन्दा पहिलेका नेपालका आदिवासी भाषाहरू जस्तै कुसुन्डा भाषा मुस्किलले जीवित छन्, जुन आज लगभग हराइसकेको छ। राष्ट्रिय प्रयोगका लागि डिजाइन गरिएको नेपाली साङ्केतिक भाषाका अतिरिक्त नेपालमा झानकोट साङ्केतिक भाषा, जुम्ला साङ्केतिक भाषा र घान्द्रुक साङ्केतिक भाषा जस्ता थुप्रै आदिवासी ग्रामीण साङ्केतिक भाषाहरू पनि छन्।<ref>{{cite report |last=Hurlbut|first=Hope M.|date=June 2012|title=A Lexicostatistic Survey of the Signed Languages in Nepal|publisher=SIL International|url=https://www.sil.org/system/files/reapdata/42/15/10/42151003210731178089838051874320977778/silesr2012_021.pdf|id=SIL Electronic Survey Report 2012-021}}</ref> {| class="wikitable" |+भाषा परिवार अनुसार वक्ताहरूको सङ्ख्या{{Break}}([[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|२०६८ जनगणना]]) !भाषा परिवार !सङ्ख्या !प्रतिशत |- |[[भारोपेली भाषा परिवार|भारोपेली]] |२१,७५२,४९६ |८२.१०% |- |[[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ तिब्बती]] |४,५८४,८७१ |१७.३१% |- |[[आग्नेली भाषा परिवार|अग्नेली]] |४९,८५८ |०.१९% |- |[[द्रविड भाषा परिवार|द्रविड]] |३३,६५१ |०.१३% |- |अन्य/उल्लेख्य छैन |७३,३७५ |०.२७% |- !जम्मा |'''२६,४९४,५०४''' |'''१००%''' |} == संविधान == [[File:Maru tol street sign.jpg|thumb|[[रञ्जना लिपि|रञ्जना]], [[देवनागरी लिपि|देवनागरी]] र रोमनमा लेखिएको सडक चिन्ह]] [[नेपालको संविधान २०७२]]को धारा १ मा नेपालको भाषासम्बन्धी यी प्रावधानहरू छन्:<ref name=":1">[http://constitution.org.np/userfiles/Preliminary-Draft-Constitution-EN.pdf Nepali Constitution 2015] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095818/http://constitution.org.np/userfiles/Preliminary-Draft-Constitution-EN.pdf |date=2016-03-04 }} PDF</ref> *धारा ६ : नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषाहरू नेपालका राष्ट्रिय भाषाहरू हुन्। *धारा ७क: [[देवनागरी लिपि]]मा लेखिएको नेपाली भाषा नेपाल सरकारको कामका लागि प्रयोग गरिन्छ। (आदिवासी भाषाहरू पनि देवनागरीको प्रयोग गरेर लेख्नु पर्दछ)। *धारा ७ख : नेपाली भाषाका अतिरिक्त प्रदेशले सरकारी कामकाजका लागि सो प्रदेशको बहुसङ्ख्यक जनसङ्ख्याले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी अन्य भाषा छनौट गर्न सक्नेछ। == वक्ताको सङ्ख्या अनुसार नेपालका भाषाहरू == नेपालमा "जाति/जाति, भाषा र धर्मसम्बन्धी राष्ट्रिय प्रतिवेदन", राष्ट्रिय जनसङ्ख्या तथा आवास जनगणना २०७८ अनुसार, थप नयाँ १३ वटा नयाँ मातृभाषाहरू फेला परेका थिए। नयाँ थपिएका मातृभाषाहरूमा भोटे, लोवा, चुम/नुब्री, बारागुन्वा, नार-फु, रानाथारू, कर्मारोङ, मुगाली, तिछुरोङ पोइके, साद्री, डोने, मुण्डा/मुदियारी र केवरत हुन्।<ref name=":१">{{Cite web |title=National Population and Housing Census २०२१ National Report on Caste/ethnicity, Language & Religion". |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/Caste%२०Ethnicity_report_NPHC_२०२१.pdf |url-status=}}</ref> [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] अनुसार नेपाली मूल भाषीहरूको जनसङ्ख्या आधाभन्दा कम अर्थात् ४४.८६ प्रतिशत रहेको छ। नेपालका अधिकांश भाषाहरू लोपोन्मुख छन् १२४ मध्ये २१ भाषाहरूमा मात्र १,००,००० भन्दा बढी वक्ताहरू छन्। {| class="wikitable sortable" |+ मातृभाषीहरूको सङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८ जनगणना]]) ! क्रम ! भाषा ! जम्मा ! प्रतिशत |- | |सबै मातृभाषा |२,९१,६४,५७८ |१०० |- |१ |नेपाली |१,३०,८४,४५७ |४४.८६ |- |२ |मैथिली |३२,२२,३८९ |११.०५ |- |३ |भोजपुरी |१८,२०,७९५ |६.२४ |- |४ |थारू |१७,१४,०९१ |५.८८ |- |५ |तामाङ |१४,२३,०७५ |४.८८ |- |६ |बज्जिका |११,३३,७६४ |३.८९ |- |७ |अवधि |८,६४,२७६ |२.९६ |- |८ |नेपाल भाषा (नेवारी) |८,६३,३८० |२.९६ |- |९ |मगर ढुट |८,१०,३१५ |२.७८ |- |१० |डोटेली |४,९४,८६४ |१.७ |- |११ |उर्दु |४,१३,७८५ |१.४२ |- |१२ |याक्थुङ/लिम्बू |३,५०,४३६ |१.२ |- |१३ |गुरुङ |३,२८,०७४ |१.१२ |- |१४ |मगही |२,३०,११७ |०.७९ |- |१५ |बैतडेली |१,५२,६६६ |०.५२ |- |१६ |राई |१,४४,५१२ |०.५ |- |१७ |अछामी |१,४१,४४४ |०.४८ |- |१८ |बान्तवा |१,३८,००३ |०.४७ |- |१९ |राजवंशी |१,३०,१६३ |०.४५ |- |२० |शेर्पा |१,१७,८९६ |०.४ |- |२१ |खस |१,१७,५११ |०.४ |- |२२ |बझाङी |९९,६३१ |०.३४ |- |२३ |हिन्दी |९८,३९९ |०.३४ |- |२४ |मगर खाम |९१,७५३ |०.३१ |- |२५ |चाम्लिङ |८९,०३७ |०.३१ |- |२६ |राना थारू |७७,७६६ |०.२७ |- |२७ |चेपाङ |५८,३९२ |०.२ |- |२८ |बाजुरेली |५६,४८६ |०.१९ |- |२९ |सन्थाली |५३,६७७ |०.१८ |- |३० |दनुवार |४९,९९२ |०.१७ |- |३१ |दार्चुलेली |४५,६४९ |०.१६ |- |३२ |उराउँ/कुडुख |३८,८७३ |०.१३ |- |३३ |कुलुङ |३७,९१२ |०.१३ |- |३४ |अङ्गीका |३५,९५२ |०.१२ |- |३५ |माझी |३२,९१७ |०.११ |- |३६ |सुनुवार |३२,७०८ |०.११ |- |३७ |थामी |२६,८०५ |०.०९ |- |३८ |गनगाई |२६,२८१ |०.०९ |- |३९ |थुलुङ |२४,४०५ |०.०८ |- |४० |बङ्गाली |२३,७७४ |०.०८ |- |४१ |घले |२३,०४९ |०.०८ |- |४२ |साम्पाङ |२१,५९७ |०.०७ |- |४३ |मरवाडी |२१,३३३ |०.०७ |- |४४ |डडेल्धुरी |२१,३०० |०.०७ |- |४५ |धिमाल |२०,५८३ |०.०७ |- |४६ |ताजपुरिया |२०,३४९ |०.०७ |- |४७ |कुमाल |१८,४३५ |०.०६ |- |४८ |खलिङ |१६,५१४ |०.०६ |- |४९ |मुसलमान |१६,२५२ |०.०६ |- |५० |वाम्बुले |१५,२८५ |०.०५ |- |५१ |बाहिङ/बायुङ |१४,४४९ |०.०५ |- |५२ |याक्खा |१४,२४१ |०.०५ |- |५३ |संस्कृत |१३,९०६ |०.०५ |- |५४ |भुजेल |१३,०८६ |०.०४ |- |५५ |भोटे |१२,८९५ |०.०४ |- |५६ |दराई |१२,१५६ |०.०४ |- |५७ |याम्फु/याम्फे |१०,७४४ |०.०४ |- |५८ |नाछिरिङ |९,९०६ |०.०३ |- |५९ |ह्योल्मो/योल्मो |९,६५८ |०.०३ |- |६० |दुमी |८,६३८ |०.०३ |- |६१ |जुम्ली |८,३३८ |०.०३ |- |६२ |बोटे |७,६८७ |०.०३ |- |६३ |मेवाहाङ |७,४२८ |०.०३ |- |६४ |पुमा |६,७६३ |०.०२ |- |६५ |पहरी |५,९४६ |०.०२ |- |६६ |आठपहरिया |५,५८० |०.०२ |- |६७ |दुङ्माली |५,४०३ |०.०२ |- |६८ |जिरेल |५,१६७ |०.०२ |- |६९ |तिब्बती |५,०५३ |०.०२ |- |७० |दैलेखी |४,९८९ |०.०२ |- |७१ |चुम/नुब्री |४,२८४ |०.०१ |- |७२ |छन्त्याल |४२८२ |०.०१ |- |७३ |राजी |४२४७ |०.०१ |- |७४ |थकाली |४२२० |०.०१ |- |७५ |मेचे |४२०३ |०.०१ |- |७६ |कोयी |४१५२ |०.०१ |- |७७ |लोहोरुङ |३८८४ |०.०१ |- |७८ |केवरत |३४६९ |०.०१ |- |७९ |डोल्पाली |३२४४ |०.०१ |- |८० |डोने |३१०० |०.०१ |- |८१ |मुगाली |२८३४ |०.०१ |- |८२ |जेरो/जेरुङ |२८१७ |०.०१ |- |८३ |कार्मारोङ |२६१९ |०.०१ |- |८४ |छिन्ताङ |२५६४ |०.०१ |- |८५ |ल्होपा |२३४८ |०.०१ |- |८६ |लाप्चा |२२४० |०.०१ |- |८७ |मुन्डा/मुडीयारी |२१०७ |०.०१ |- |८८ |मनाङे |२०२२ |०.०१ |- |८९ |छिलिङ |२०११ |०.०१ |- |९० |दुरा |१९९१ |०.०१ |- |९१ |तिलुङ |१९६९ |०.०१ |- |९२ |साङ्केतिक भाषा |१७८४ |०.०१ |- |९३ |ब्याँसी |१७०६ |०.०१ |- |९४ |बालकुरा/बराम |१५३९ |०.०१ |- |९५ |बारागुङवा |१५३६ |०.०१ |- |९६ |साद्री |१३४७ |० |- |९७ |अङ्ग्रेजी |१३२३ |० |- |९८ |मगर काइके |१२२५ |० |- |९९ |सोनहा |११८२ |० |- |१०० |हायु/भायु |११३३ |० |- |१०१ |किसान |१००४ |० |- |१०२ |पन्जाबी |८७१ |० |- |१०३ |धुलेली |७८६ |० |- |१०४ |खाम्ची(राउटे) |७४१ |० |- |१०५ |लुङखिम |७०२ |० |- |१०६ |लोवा |६२४ |० |- |१०७ |कागते |६११ |० |- |१०८ |वलिङ/वालुङ |५४५ |० |- |१०९ |नार-फु |४२८ |० |- |११० |ल्होमी |४१३ |० |- |१११ |तिछुरोङ पोइके |४१० |० |- |११२ |कुर्माली |३९७ |० |- |११३ |कोचे |३३२ |० |- |११४ |सिन्धी |२९१ |० |- |११५ |फाङदुवाली |२४७ |० |- |११६ |बेल्हारे |१७७ |० |- |११७ |सुरेल |१७४ |० |- |११८ |मालपाण्डे |१६१ |० |- |११९ |खरिया |१३२ |० |- |१२० |सधनी |१२२ |० |- |१२१ |हरियाणवी |११४ |० |- |१२२ |साम |१०६ |० |- |१२३ |बनकरिया |८६ |० |- |१२४ |कुसुन्डा |२३ |० |- |१२५ |अन्य |४२०१ |०.०१ |- |१२६ |नखुलेको भाषा |३४६ |० |} === दोस्रो भाषा === नेपालमा "जाति/जाति, भाषा र धर्मसम्बन्धी राष्ट्रिय प्रतिवेदन", राष्ट्रिय जनसङ्ख्या तथा आवास जनगणना २०७८ मा १० हजारभन्दा बढी जनसङ्ख्याले दोस्रो भाषाका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका २५ वटा भाषाहरू थिए भने [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|२०६८ को जनगणना]]मा दोस्रो भाषाको रूपमा १८ वटा मात्र भाषाहरू थिए। <ref name=":१" /> '''दोस्रो भाषी वक्ताहरू, [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८ जनगणना]]''' {| class="wikitable" |क्रम |दोस्रो भाषा |जम्मा |प्रतिशत |- | |जम्मा |२,९१,६४,५७८ |१०० |- |१ |दोस्रो भाषा नभएका |१,४०,२३,०८६ |४८.०८ |- |२ |नेपाली |१,३४,८२,९०४ |४६.२३ |- |३ |मैथिली |२,६७,६२१ |०.९२ |- |४ |हिन्दी |२,२३,१०६ |०.७६ |- |५ |भोजपुरी |१,३८,५७२ |०.४८ |- |६ |अङ्ग्रेजी |१,०२,५६१ |०.३५ |- |७ |थारू |८९,६०६ |०.३१ |- |८ |बज्जिका |८६,०६२ |०.३ |- |९ |अवधि |७५,६५१ |०.२६ |- |१० |उर्दु |७२,१२८ |०.२५ |- |११ |तामाङ |७१५६९ |०.२५ |- |१२ |मगर ढुट |५४,१४३ |०.१९ |- |१३ |भोटे |४५,२९२ |०.१६ |- |१४ |बान्तवा |४३,५३६ |०.१५ |- |१५ |नेपाल भाषा (नेवारी) |३२,६०४ |०.११ |- |१६ |चाम्लिङ |२९,२५३ |०.१ |- |१७ |मगही |२९,१९१ |०.१ |- |१८ |गुरुङ |२३,६९८ |०.०८ |- |१९ |याक्थुङ/लिम्बू |१९,७०५ |०.०७ |- |२० |थुलुङ |१७,१८७ |०.०६ |- |२१ |मगर खाम |१६,८१४ |०.०६ |- |२२ |बहिङ/बयुङ |१५,१०४ |०.०५ |- |२३ |राई |१४,३९८ |०.०५ |- |२४ |डोटेली |१४,३४४ |०.०५ |- |२५ |साम्पाङ |१४,२६१ |०.०५ |- |२६ |खलिङ |१०,३७० |०.०४ |- |२७ |बैतडेली |९,५२१ |०.०३ |- |२८ |शेर्पा |९,४३५ |०.०३ |- |२९ |संस्कृत |६,६१५ |०.०२ |- |३० |अछामी |६,५२२ |०.०२ |- |३१ |अङ्गीका |६,१२७ |०.०२ |- |३२ |मुसलमान |६,०८४ |०.०२ |- |३३ |कुलुङ |६,०३९ |०.०२ |- |३४ |दुमी |५,८७० |०.०२ |- |३५ |डडेल्धुरी |५,५३५ |०.०२ |- |३६ |बङ्गाली |५,४४७ |०.०२ |- |३७ |वाम्बुले |५,२२७ |०.०२ |- |३८ |दार्चुलेली |४,२७२ |०.०१ |- |३९ |पुमा |४,२७१ |०.०१ |- |४० |राजवंशी |४,१०३ |०.०१ |- |४१ |बोटे |३,८९१ |०.०१ |- |४२ |मेवाहाङ |३,६६९ |०.०१ |- |४३ |मारवाडी |३,४४९ |०.०१ |- |४४ |नाछिरिङ |३,१७६ |०.०१ |- |४५ |तिब्बती |३,१३४ |०.०१ |- |४६ |बझाङी |२,६४१ |०.०१ |- |४७ |खस |२,६०७ |०.०१ |- |४८ |छिन्ताङ |२,१३५ |०.०१ |- |४९ |तिलुङ |१,७६२ |०.०१ |- |५० |सुनुवार |१,५९७ |०.०१ |- |५१ |बेल्हारे |१,४९१ |०.०१ |- |५२ |पन्जावी |१,२७४ |० |- |५३ |दुङ्माली |१,२७१ |० |- |५४ |जेरो/जेरुङ |१,२४५ |० |- |५५ |जुम्ली |१,१२५ |० |- |५६ |बाजुरेली |१,०७६ |० |- |५७ |धिमाल |९९९ |० |- |५८ |माझी |९७१ |० |- |५९ |घले |९६३ |० |- |६० |कोयी |९२८ |० |- |६१ |राना थारू |८७१ |० |- |६२ |थामी |८५९ |० |- |६३ |दनुवार |८४५ |० |- |६४ |चेपाङ |८३३ |० |- |६५ |साङ्केतिक भाषा |८२८ |० |- |६६ |भुजेल |७४० |० |- |६७ |थकाली |७३३ |० |- |६८ |याक्खा |७०४ |० |- |६९ |सन्थाली |७०३ |० |- |७० |छिलिङ |६८५ |० |- |७१ |गनगाई |६४४ |० |- |७२ |लोहोरुङ |६२२ |० |- |७३ |कुमाल |६१५ |० |- |७४ |कागते |६१५ |० |- |७५ |दराई |५९१ |० |- |७६ |खाम्ची(राउटे) |५२६ |० |- |७७ |मगर काइके |५१५ |० |- |७८ |ह्योल्मो/योल्मो |५०८ |० |- |७९ |याम्फु/याम्फे |४९४ |० |- |८० |दैलेखी |४३४ |० |- |८१ |छन्त्याल |३९४ |० |- |८२ |हायु/भायु |३४९ |० |- |८३ |कोचे |३३५ |० |- |८४ |जिरेल |३३२ |० |- |८५ |आठपहरिया |३२० |० |- |८६ |बालकुरा/बराम |३०७ |० |- |८७ |वालिङ/वालुङ |३०४ |० |- |८८ |मनाङे |३०४ |० |- |८९ |दुरा |२७८ |० |- |९० |उराउँ/कुडुख |२४५ |० |- |९१ |लेप्चा |२४२ |० |- |९२ |सिन्धी |२१७ |० |- |९३ |ताजपुरिया |२०९ |० |- |९४ |धुलेली |१८७ |० |- |९५ |पहरी |१४२ |० |- |९६ |ल्होपा |१२९ |० |- |९७ |डोल्पाली |१२७ |० |- |९८ |सधनी |१२५ |० |- |९९ |सद्री |१०६ |० |- |१०० |बारागुन्वा |८९ |० |- |१०१ |फाङदुवाली |८५ |० |- |१०२ |हरियाणवी |८४ |० |- |१०३ |साम |७९ |० |- |१०४ |मालपाण्डे |७८ |० |- |१०५ |राजी |७६ |० |- |१०६ |मेचे |७५ |० |- |१०७ |तिछुरुङ पोइके |७२ |० |- |१०८ |सुरेल |६४ |० |- |१०९ |कुर्माली |६० |० |- |११० |बनकरिया |४२ |० |- |१११ |केवरत |३८ |० |- |११२ |सोनहा |३५ |० |- |११३ |कार्मारोङ |३४ |० |- |११४ |किसान |३३ |० |- |११५ |ब्याँसी |३२ |० |- |११६ |कुसुण्डा |३२ |० |- |११७ |लुङखिम |२८ |० |- |११८ |मुगाली |२३ |० |- |११९ |अन्य |१५९ |० |- |१२० |नखुलेको भाषा |८१०५ |०.०३ |} == आधिकारिक भाषाहरू == {{मुख्य|नेपालमा आधिकारिक मान्यता प्राप्त भाषाहरू}} [[File:Kmc3.jpg|thumb|[[रञ्जना लिपि]], देवनागरी र अङ्ग्रेजीमा साइनबोर्ड भएको सरकारी कार्यालय।]] [[देवनागरी लिपि]]मा लेखिने [[नेपाली भाषा]] सङ्घीय स्तरमा आधिकारिक कामकाजी भाषा हो। संविधानले प्रदेशले नेपाली बाहेक एक वा एकभन्दा बढी सरकारी कामकाजको भाषा रोज्न पाउने व्यवस्था गरेको छ।<ref name="constitution">{{cite web |title=The Constitution of Nepal |url=https://www.lawcommission.gov.np/en/wp-content/uploads/2021/01/Constitution-of-Nepal.pdf |website=नेपाल कानुन आयोग |access-date=28 October 2021}}</ref> नेपाल भाषा आयोगका अनुसार मैथिली र लिम्बुलाई [[कोशी प्रदेश]]ले आधिकारिक दर्जाको लागि सिफारिश गरेको छ। [[मधेश प्रदेश]]मा मैथिली, भोजपुरी र बज्जिका, [[बागमती प्रदेश]]मा तामाङ र [[नेवारी भाषा|नेपाल भाषा]], [[गण्डकी प्रदेश]]मा मगर र गुरुङ, [[लुम्बिनी प्रदेश]]मा थारु र अवधी, कर्णाली प्रदेशमा खस र मगर र सुदूरपश्चिम प्रदेशमा [[डोटेली भाषा|डोटेली]] र थारू भाषालाई आधिकारिक दर्जा दिएको छ।<ref name="langcomreport" /> == लिपिहरू == अधिकांश भाषाहरू केवल मौखिक रूपमा मात्र पाइन्छन्। भाषा आयोगका अनुसार हाल नेपालमा पन्ध्र लिपिहरू प्रयोगमा छन्, जसमा निम्न समावेश छन्:<ref name="langcomreport" /><ref>{{cite web |last1=Ganesh |first1=Rai |title=प्रदेशमा ११ भाषा सिफारिस |url=https://ekantipur.com/news/2021/09/08/163106136964166335.html |website=Kantipur Daily |publisher=Kantipur Daily |access-date=29 October 2021}} आयोगले १५ वटा लिपि प्रचलनमा रहेको जनाएको छ ।</ref> * [[देवनागरी लिपि]] * [[धाम लिपि]] * [[कैथी लिपि]] * [[खेमा लिपि]] * [[लिम्बू लिपि]] * [[मगर भाषा|अक्खा लिपि]] * [[तिरहुता लिपि|मिथिलाक्षर]] * [[रञ्जना लिपि]] * [[ओलचिकी लिपि]] * [[तामयिग लिपि]] == यो पनि हेर्नुहोस् == *[[नेपालका जातीहरू|नेपालका जातिहरू]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{Asia in topic|suffix=मा बोलिने भाषाहरू}} {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] r37q8rmrq0uf18vpexrlpbfgigntvnh 0 16576 1393910 1389186 2026-11-04T05:49:45Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393910 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = मुसिकोट |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = |image_caption = |image_size = 300 |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = पश्चिम रुकुम जिल्ला#Nepal Karnali Province#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|28.63|82.49|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[पश्चिम रुकुम जिल्ला]]<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |title=निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण सम्बन्धि सूचना |website=नेपाल राजपत्र |date=वि.सं. २०७४ भदौ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706002534/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |archive-date=2020-07-06}}</ref> |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-western-rukum/chaurjahari?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = महेन्द्र केसी <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = विमलकुमार पुन मगर <small> ([[नेकपा (एकीकृत समाजवादी)]]) |established_title = स्थापना |established_date = २०७१ पुस २८ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 136.06 |area_rank = |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=53&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_footnotes = |population_note = |population_total = 34270 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +०५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_codes = +९७७-८८ |blank_name =केन्द्र |blank_info =साविक [[खलङ्गा, पश्चिम रुकुम|खलङ्गा]] गाविसको कार्यालय |website = {{URL|musikotmunrukum.gov.np}} |footnotes = }} '''मुसिकोट नगरपालिका''' नेपालको [[कर्णाली प्रदेश]]को [[पश्चिम रुकुम जिल्ला]]को एक नगरपालिका हो।<ref>{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका थप|url=http://nagariknews.com/society/nation/story/45639.html|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[नागरिक दैनिक]]|date=१ असोज २०७२}}</ref><ref>{{cite news|title=छब्बिस नयाँ नगरपालिका थप|url=http://gorkhapatraonline.com/news/13171|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[गोरखापत्र]]|date=१ असोज २०७२}}</ref><ref>{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका थप, धनगढी उपमहानगरपालिका बन्यो|url=http://www.himalkhabar.com/?p=111218|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=हिमाल खबरपत्रिका|date=१ असोज २०७२|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920025650/http://www.himalkhabar.com/?p=111218|archive-date=2015-09-20}}</ref> मुसिकोटमा पर्ने [[खलङ्गा, पश्चिम रुकुम|खलङ्गा]] बजार नगरपालिकाको केन्द्र हो। २०७१ पुस २८ मा, साविकका [[खलङ्गा, पश्चिम रुकुम|खलङ्गा]] र [[साँख]] गाविसहरूलाई गाभेर नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो भने २०७३ फागुन २७ मा, नगरपालिकाको क्षेत्रविस्तार गर्दा [[चौखावाङ]], [[भलाक्चा]], [[छिवाङ]] र [[स्यालापाखा]] गाविस वडा नं. ३-४ वडाहरू यसमा गाभिएका थिए। ==ऐतिहासिक परिचय== पहिला नेपालमा [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे राज्य]] र [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] हुँदा एकजना राजाले आफनी मुसी नाम गरेकि एक नोकर्निलाई रुकुममा पठाए। उसले राजालाई रुकुमको कोट भन्ने ठाउँ स्वर्ग झैं सुन्दर भएको भनेर बताईन। राजालाई पनि त्यो ठाउँ निकै मन परेछ र उनले आफ्नो दरबार रुकुममै सारेछन्। उनै राजाले त्यो ठाउँलाई मुसिको नामबाट मुसिकोट राखेछन्। उनको दरबारको आजपनि भग्नावशेष छ । <ref> रुकुमको स्यालापाखामा बस्ने कर्ण ब. पुन र कृष्णी पुन </ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार मुसिकोट को कुल जनसङ्ख्या ३४,२७० रहेको छ भने यहाँ ८,६९३ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ मुसिकोट नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[खलङ्गा, पश्चिम रुकुम|खलङ्गा]] (१-२) र [[स्यालापाखा]] (३-४) || ७५१४ || १८.०६ || ४१६.०६ |- | २ || [[खलङ्गा, पश्चिम रुकुम|खलङ्गा]] (८-९) || १८७२ || ५.६७ || ३३०.१६ |- | ३ || [[खलङ्गा, पश्चिम रुकुम|खलङ्गा]] (५) || ११५२ || ३.०४ || ३७८.९५ |- | ४ || [[खलङ्गा, पश्चिम रुकुम|खलङ्गा]] (६-७) || २५५४ || ५.२१ || ४९०.२१ |- | ५ || [[खलङ्गा, पश्चिम रुकुम|खलङ्गा]] (३-४) || ३४१४ || ३.८६ || ८८४.४६ |- | ६ || [[साँख]] (८-९) || १३८५ || ९.०९ || १५२.३७ |- | ७ || [[साँख]] (१-३,५,७) || २८६६ || १५.५१ || १८४.७८ |- | ८ || [[साँख]] (४,६) र [[चौखावाङ]] (३) || १४४२ || १६.०५ || ८९.८४ |- | ९ || [[चौखावाङ]] (१–२, ४–५) || १६७९ || ८.२९ || २०२.५३ |- | १० || [[चौखावाङ]] (६–९) || १४३१ || ११.१८ || १२८.०० |- | ११ || [[भलाक्चा]] (१–४, ७–९) || २५५८ || १४.९३ || १७१.३३ |- | १२ || [[भलाक्चा]] (५-६) र [[छिवाङ]] (४, ९) || १५३७ || ७.३२ || २०९.९७ |- | १३ || [[छिवाङ]] (१–३,५) || २३७० || ९.४ || २५२.१३ |- | १४ || [[छिवाङ]] (६–८) || २४९६ || ८.४५ || २९५.३८ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''३४,२७०''' || '''१३६.०६''' || '''२५१.८७''' |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{पश्चिम रुकुम जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:पश्चिम रुकुम जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:२०७२ असोज १ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] 55xjtuj0i40ufo8xkz34puw2s00fkq7 0 23274 1393959 1393185 2026-11-04T10:02:54Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393959 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- आधारभूत जानकारी --> |name = |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = पूर्व गाविस |motto = <!-- चित्र र नक्सा--> |image_skyline = Mahalaxmi Temple.jpg |image_caption = महालक्ष्मी - महाभैरव मन्दिर लुभु |image_flag = |image_seal = |image_map = <!-- NepalLalitpurDistrictmap.png --> |mapsize = 300px |map_caption = |pushpin_map = ललितपुर जिल्ला (गाविस तह)#बागमती अञ्चल#मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र#नेपाल |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = <!-- अवस्थिति --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[ललितपुर जिल्ला]] <!-- राजनीति --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = <!-- क्षेत्रफल --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = ६.४०<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_total_sq_mi = <!-- जनसङ्ख्या --> |population_as_of = [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|वि.सं २०६८]] |population_footnotes = |population_note = |population_total = 10374 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |population_blank2_title = Religions <!-- साधारण जानकारी --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|27.63333|85.38333|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन]] अनुसार, [[मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र|मध्यमाञ्चल]] विकास क्षेत्रको [[बागमती अञ्चल]], [[ललितपुर जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]] थियो। [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८]]मा यहाँको जनसङ्ख्या १०३७४ रहेको थियो जसमध्ये ५१२६ पुरुष र ५२४८ महिला रहेका थिए भने यहाँ २३६५ घरधुरी रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://mofald.gov.np/mofald/userfiles/docs_206.pdf|शीर्षक=राष्ट्रिय जनगणना २०६८| प्रकाशक=[[नेपाल सरकार]] '''केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग'''|प्रारूप=पिडिएफ |कार्य=राष्ट्रिय योजना आयोग सचिवालय}}</ref><ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)">{{cite news|title=नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)|url=http://elibrary.xyz/cbs/image/data/Population/VDC-Municipality%20in%20detail/VDC_Municipality.pdf|accessdate=नोभेम्बर २०१२|agency=नेपाल सरकार|publisher=[[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]|date=नोभेम्बर २०१२|ref=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304223834/http://elibrary.xyz/cbs/image/data/Population/VDC-Municipality%20in%20detail/VDC_Municipality.pdf|archive-date=2016-03-04}}</ref> यो हाल [[महालक्ष्मी नगरपालिका, ललितपुर|महालक्ष्मी नगरपालिका]]मा पर्दछ। यो महालक्ष्मी नगरपालिकाको वडा नम्बर ८ हो। ललितपुरको [[मंगलबजार]] हुँदै तेटास्तुप चक्रपथ ग्वार्कोबाट छ कि.मी पूर्वको लुभुको बारेमा अनेकौ आख्यान जोडिएको साँस्कृतिक नगर मानिन्छ। धार्मिक, ऐतिहासिक, साँस्कृतिक तथा प्राकृतिक पर्यटकीय दृष्टिकोणले महतत्वपूर्ण रहेको लुभु समुद्री सतहबाट चार हजार दुई सय २६ मिटर उचाइमा रहेको छ। ने.सं. ५६७ कोयलाछी टोलको नारायण मन्दिरमा रहेको शिलालेख अनुसार राजा [[यक्ष मल्ल]]को पालामा लुभु कोटनायक ह«दयराम मुल्मीको नेतृत्वमा एउटा बलियो किल्लाको रूपमा रहेको थियो। लुभु र [[सिद्धिपुर, ललितपुर|सिद्दिपुर]]को सिमानामा गोदावरी खोला बग्छ। "राजपरिवारले लुभुको गोदावरी खोला पार गर्नु नहुने" भन्ने तान्त्रिक तथा धार्मिक वर्जित जनविश्वास छ। २०५८ बैशाखमा जर्मनीको परोपकारी संस्था नेपालहिल्फे बाइलन्गिट्स (Nepalhilfe Beilngries) को आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा निर्माण भएको शालिग्राम बालगृह अनाथालयको उद्घाटन गर्न<ref>{{Cite web |last=c.herbaty |date=1996-04-01 |title=Shaligram Bal Griha – our orphanage – Nepalhilfe Beilngries e.V. |url=https://www.nepalhilfe.org/shelters/shaligram-bal-griha-our-orphanage/?lang=en |access-date=2026-10-11 |language=en-US}}</ref> रानी [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|ऐश्वर्य]] र युवराज [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र शाह]] २०५८ बैशाखमा लुभु पुगेका थिए। जेठ १९ मा [[दरबार हत्याकाण्ड]] हुँदा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]] सहित राजपरिवारको वंशनाश भयो। == इतिहास == लुभूमा नवपाषाण कालीन (Neolithic) ढुङ्गाका औजारहरू फेला परेका छन् <ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=J. L |date=1983 |title=Neolithic Tools from Nepal |journal=Ancient Nepal |volume=75 |pages=1-12}}</ref>, जसले यहाँ मानव बस्तीको इतिहास प्रागैतिहासिक कालसम्म पुग्ने देखाउँछ। लिच्छवि कालमा [[नरेन्द्रदेव|नरेन्द्र देव]]को अभिलेख अनुसार यो हंसगृह शहरको एक भागको रूपमा विकसित भएको थियो। ==नामाकरण== विभिन्न युगहरूमा लुभूलाई फरक-फरक नामले चिनिन्थ्यो। लिच्छवि कालमा यसलाई 'हंसगृहद्रङ्ग' सहित 'पश्चिमको ग्राम' भनिन्थ्यो। मध्यकालमा यसलाई लम्हमु, लहानु, लुम्हा, र लुम्हु जस्ता नामले चिनिन्थ्यो <ref>{{Cite journal |last=Shakya |first=S R |date=2054 |title=लुभुस्थित श्री महलक्ष्मी महाभैरव मन्दिरसँग सम्बन्धित ताम्रपत्र |journal=स्मारिका लुभु महोत्सव |pages=77}}</ref>। मध्यकालमा कहिलेकाहीँ यसलाई 'सुवर्णपुर' नामले पनि सम्बोधन गरिन्थ्यो<ref>{{Cite journal |last=वज्राचार्य |first=धनवज्र |date=२०५६ |title=मध्यकालका अभिलेख |journal=मध्यकालका अभिलेख |pages=172}}</ref> (वज्राचार्य, २०५६, पृ. ११२)। आज यसलाई 'लुभू' भनिन्छ, जुन मध्यकालमा प्रयोग हुने 'लुम्हु' शब्दको अपभ्रंश रूप हो। देवी महालक्ष्मीको मन्दिर लुभूको एक महत्त्वपूर्ण सम्पदा स्थल हो। [[भाषा वंशावली]]को विवरण अनुसार बोडे (भक्तपुर) कि महालक्ष्मी, लगनटोल (पाटन) कि महालक्ष्मी, खोकना (ललितपुर) कि महालक्ष्मी र लुभू (ललितपुर) कि महालक्ष्मी [[काठमाडौँ उपत्यका]]का सबैभन्दा प्रसिद्ध र शक्तिशाली देवीहरू हुन् (श्रेष्ठ, २०६४, पृ. ३९)। हंसग्रहद्रङ्गलाई लुभु भनिनुका आख्यानहरू मध्ये राजा [[सिद्धिनरसिंह मल्ल]]का नाति राजा [[योगनरेन्द्र मल्ल]] ( नें. सं. ८०४ ( ८२५ ) लाई एक पटक ललितपुरदेखि लुभुसम्म तुल विछ्याएर लगिएको थियो। राजाले लुभुमा ढकमक्क [[तोरी]]को फुल फुलेको देखेपछि खुशीले गद्गद् हुँदै "थ्व थायँ ला लुँ बुँ खनि" –(यी ठाउँहरू त सुनको खेत रहेछ ) भनी ब्यक्त गरेछन्। त्यसैबेला देखि गाउँको नाउँनै लुँबुँ हुन पुगेको हो। [[चित्र:MustardField_lalitpur.jpg|पाठ=MustardField lalitpur|बायाँ|अङ्गुठाकार|तोरीको खेत, [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]]]] अर्को आख्यान अनुसार गङ्गाको महारानी ने.सं. ६७२ तिर आफ्नो सुनको थाल बेची महालक्ष्मी महाभैरव जात्रा चलाउनुका साथै हंसगृहद्रङ्ग वस्तीलाई ब्यवस्थित रूपमा विस्तार गरेको हँदा लुँ( वसुन र भुँ – थाललाई लुँभुँ भन्ने गरेको बताइन्छ। कान्तिपुरका राजा [[शिवसिंह मल्ल|शिवसिंह मल्ले]] ने.सं. ८०३मा पाटनमा विजय प्राप्त गरी निजका छोरा हरिहरसिंह मल्लाई राजप्रतिनिधिको रूपमा शासन गर्न लगाइएको लुँभुँ दक्षिणमा श्रृङ्गमती खोला, पश्चिममा गोदावरी खोला, उत्तरमा ढुङ्गे खोलाले घरिएको छ। च्वहिटी, लाछी हिटी क्वय हिटी तीन खण्डमा विभक्त लुँभुँलाई पूर्वमा लुखाखिखा, मुगः पुखु) पश्चिममा क्वने लुखा, उत्तरमा मचालुख लाछी – जहाँ गँगा महारानीक दरबार छ ) र दक्षिणमा नासः लुखासहित चारैतिर पर्खालले घेरी शहर बसाएको बताइन्छ। तर हाल पर्खाल भग्नावशेषमा परिण भएको छ। ==प्राचीन मिथक== लुँभुँ ढोकाबाट गाउँ प्रवेश गर्नासाथ ने सं. ५७३मा स्थापित नारायण मन्दिर गराएको सरस्वती लाकेश्व्रको कलात्मक मन्दिर बाटोका दायाँ बायाँ चोक कुनामा देख्न सकिन्छ। नौ पिठ र चार तीर्थस्थलको रक्षा गरेको मानिने लुँभु देशको इष्टदेवी महालक्ष्मी, महाभैरव मन्दिर तीन तल्ले झिँगटीछाने पेगौडा शैलीयुक्त मन्दिर प्राचीन दरबार नजिकरहेको छ। लुँभुँ महालक्ष्मी महाभैुव रातो मच्छिन्द्र नाथको पाँग्रा भैरव भैरवी भएको कारण वुंगद्योको जात्रासँगै यहाँको पनि जात्रा सुरू हुने गरेको हो। मन्दिरको दोस्रो तल्लामा गणेश, महालक्ष्मी कुमार, महाभैरव र कुमारीको पाँच देवीदेवताका शिर ख्वापा पुज्ने प्रचलन रहेको छ। ने.सं. ६३२मा भारो अर्थात श्रेष्ठ समाजले निमार्ण गराएको महालक्ष्मी महाभैरव देवस्थल लुँभुँका ९ पिठ मध्ये प्रमुख मानिन्छ।ने सं. ९९८मा जीर्णोद्धार भएको महालक्ष्मी महाभैरव मन्दिरवरिपरि पोखरी, ढुङ्गेधारा रहेका छन्। लुँभुँमा रहेका प्राचीन सम्पदा मध्ये गोभ्रातेश्वर महादेव पनि एक हो। देवताका रूपमा सादा लामो बाङ्गोढुंङ्गा पुजिदै आएको छ। [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवीकाल]]मा राजाको नाउाँ पछाडि देव राखी सम्मान प्रकट गरिन्थ्यो भने देव अर्थात राजाभन्दा पनि अलौंकिक ठूलो ईश्वरलाई महादेव भन्न थालिएको हो। लुँभुँमा रहेको यो महादेव मन्दिर पाटनको महाबुद्धजस्तै शिखर शैलीमा निमार्ण गरिएको छ। गोभ्रातेश्वर महादेवका सम्बन्धमा जोडिएको अनेकौँ अलौंकिक आख्यानहरू मध्ये कामधेनु गाईको पशुपतिनाथको आराधना गर्दा आफ्नै गोवरमा महादेवको दर्शन दिएको हुँदा गोभ्रातेश्वर भन्ने गरिएको सर्वाधिक चर्चित छ। वैशाख शुक्ल, अक्षय तृतीया र मंसिर पूर्णिमा चोमरी र दुवाल ज्यापुहरूले नुहाई धुवाई पवित्रबसी , नङ काटी एक्लै सुत्ने र सेतो जामा पहिरिएर जात्रा लाउनुप¥थ्यो। हाल राणाकालमा भारतीय भट्ट ब्राम्हण झिकाएर हिन्दुस्तानी परम्परा अनुरूप पूजा गराउने प्रथा लादिएको कुरा स्थानीय बासिन्दाहरू बताउँछन्। लँुभुँ महालक्ष्मी भैरव र गोभ्रातेश्वर मन्दिरबाट सिन्नेरी जाने बाटोछेउमा रहेको लुँभुँ देवी पिठलाई महालक्ष्मी महाभैरवकी आमा भनी पुकार्ने गरिन्छ। कथाअनुसार गंगा महारानी राज्यकाल ने.सं. ६०८मा लँुभुँ देशभरिका जनतालाई गलगाँडले सताएछ। कारण पतालगाउँदा गोभ्रातेश्वर महादेवको शिरमा महालक्ष्मी पिठ रहेकोले हो भनी तान्त्रिकहरूले दिएको चेतावनीलाई मध्यनर राखी सो पिठलार्य हाल तीनतल्ले पेगौडा शैलीकोम महाभैरव महालक्ष्मी लायकु नजिक सारिएको बताइन्छ। पुरानो महालक्ष्मी महाभैरव पिठ खुल्ला रमणीय फाँटमा आयतकार भुइतल्ले शैलीमा रहेको छ। नौ पिठ मध्ये एक मानिने यस माता पिठको निमार्ण राजा हरिहर सिंह मल्ले अहिलेको रूप दिएको बताइन्छ। लुँभुँ धार्मिक, साँस्कृति, ऐतिहासिक पर्यटकीय दृष्टिकोणले मात्र नभई ग्रामीण पर्यटनको साथै शाहसिक खेल पर्यटनको दृष्टिकोणले पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण रहेको छ। === गोभ्राटेश्वर महादेव === कामधेनु गाईले हरेक बिहान शृङ्ग ऋषि गुफा हुँदै पशुपतिमा दूध चढाउन जाने गरेको र यसै क्रममा एकदिन शृङ्गी नाम गरेका ऋषिले स्नान गर्दै गर्दा कामधेनु गाईले गोब्राएको देखी सो गोबरलाई रुद्रको भावनाले पूजा गरेपछि त्यस गोबरबाट तेजिलो लिङ्ग उत्पन्न भएको र उक्त लिङ्गको नाम गोभ्राटेश्वर रहन गएको धार्मिक कथा छ।<ref>{{Cite journal |title=गोभ्राटेश्वर महादेव |url=https://mahalaxmimun.gov.np/sites/mahalaxmimunlalitpur.gov.np/files/documents/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%20%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%B2_compressed%20%281%29.pdf |journal=महालक्ष्मी नगरपालिकाको पर्यटकीय प्रोफाइल |pages=49 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251013154821/https://www.mahalaxmimun.gov.np/sites/mahalaxmimunlalitpur.gov.np/files/documents/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%20%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AB%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%B2_compressed%20%281%29.pdf |archive-date=2025-10-13 |access-date=2026-10-12}}</ref> उक्त स्थानमा हाल गोभ्राटेश्वर महादेव शिखर शैलीमा निर्मित मन्दिर छ । == परम्परा संस्कृति == === लुभु जात्रा === महालक्ष्मी जात्राको सुरुवात ६५० नेपाल संवत्‌मा मल्ल शासनकी रानी गङ्गा महारानीले गराएको विश्वास गरिन्छ। लुभूमा बैशाख शुक्ल अक्षय तृतीयादेखि ९ दिनसम्म महालक्ष्मी र महाभैरबको जात्रा मनाइन्छ । बाजागाजाका साथ बेलुका खट जात्रा गरिन्छ । खटमा मुख्यतः महालक्ष्मी र महाभैरबका मूर्ति हुन्छन्। एउटा खटमा गणेश, महालक्ष्मी र कुमार हुन्छ भने अर्कोमा गणेश, महाभैरब र कुमारीको मुकुट । खट जात्रा ९ दिनसम्मै चल्छ । नेवार समुदायका [[श्रेष्ठ]]ले [[धाँ]], [[महर्जन]]ले [[धिमे]] र शाहीले न्याँसी बाजा बजाउँछन्। परापूर्व कालमा १२ बर्षसम्म पानी नपर्दा रातो मच्छिन्द्रनाथलाई लिन गएको टोलीमा ४ भैरब पनि थिए । ती मध्ये लुभूका हयग्रिब पनि एक हुन् । त्यसैले मच्छिन्द्रनाथ जात्रा गर्ने बेला लुभूका भैरबको पनि जात्रा पर्छ।<ref>{{Cite web |title=लुभू जात्रा |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/147290-1524887160.html |access-date=2026-10-09 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> महालक्ष्मी जात्रा अक्षय तृतीयादेखि सुरु भई एकादशीसम्म कुल नौ दिन मनाइन्छ: जात्राको नौ दिनको प्रक्रिया र रीतिरिवाज <ref>{{Cite journal |last=Dulal |first=Lok Nath |date=2024 |title=Mahalaxmi Jatra: An Amazing Festival Tourism Product of Lubhu, Nepal |url=https://nepjol.info/index.php/nc/article/download/64400/49483/191123 |journal=Nepalese Culture |volume=17}}</ref> * '''तयारी :''' अक्षय तृतीयाको अघिल्लो दिन सात जना थकालीहरूले मन्दिर र जात्रा मार्गको सफाइ गर्छन्। उनीहरू समयबजी भोज खाएर रातभर नसुती मन्दिरमा बस्छन् र देवताहरूलाई कपडा तथा गहनाले सजाउँछन्। * '''पहिलो दिन (अक्षय तृतीया):''' थकालीहरूले क्षमा पूजा गर्छन् र मूल मन्दिरबाट देवी-देवताका मूर्तिहरू तल ओराल्छन्। * '''दोस्रो दिन (चौथी):''' खटहरूलाई नेवार समुदायका महर्जनहरूले काँधमा बोकेर 'द्योछें' (महालक्ष्मीको माइती) तर्फ लैजान्छन्। त्यसपछि गोभ्राटेश्वर महादेवको प्राङ्गणमा पुर्याइन्छ। * '''तेस्रो दिन (पञ्चमी - खट जात्राको मुख्य दिन):''' आकाश भैरव, महाकाली र महाभैरवका खटहरूलाई लुभूका सम्पूर्ण टोलहरू (देबानानी, आख्य, गंछे, तागोन्तु, ताखंछे, बाकुनानी, भगवतीलाछी, दासी, नासल आदि) मा घुमाइन्छ। * '''चौथो दिन (षष्ठी):''' खटहरू पुनः टोलहरूमा घुमाएर Tagotun टोलमा पुर्याई 'या पूजा' गरिन्छ र ठूलो भोज आयोजना हुन्छ। * '''पाँचौँ दिन (सप्तमी):''' [[पञ्चैबाजा]] बजाएर विशेष पूजा गरिन्छ र गुठीयार तथा समुदायका मानिसहरू भेला भई भोज खान्छन्। * '''छैटौँ दिन (अष्टमी):''' मध्याह्न १२ बजेसम्म सर्वसाधारणले पूजा गर्छन्। त्यसपछि स्थानीय सरकारका प्रतिनिधिको तर्फबाट भन्सारलेले बोकाको बलि दिन्छन्। यसदिन सरकारी पुजा गर्नका लागि बोका बली दिने प्रचलन छ।<ref>{{Cite web |title=लुभुको महालक्ष्मी महाभैरब जात्रा शुरु : भात खाएर पुजा गर्ने चलन |url=https://hamrakura.com/news-details/61009/2019-05-07 |access-date=2026-10-09 |website=https://hamrakura.com/ |language=ne}}</ref> * '''सातौँ दिन (नवमी):''' थकाली परिवारहरूले पूजा गर्छन् र 'स्यामी' नामक भोज खान्छन्। * '''आठौँ दिन (दशमी):''' आकाश भैरवलाई द्योछें गाउँतर्फ लगेर चिपन्थी भोज खाइन्छ। * '''नवौँ दिन (एकादशी - अन्तिम दिन):''' गङ्गा महारानी र महालक्ष्मीको माइतीघरमा तान्त्रिक लामा गुरु, भन्सारले र थकालीहरूको उपस्थितिमा क्षमा पूजा र बलि पूजा गरी जात्राको औपचारिक समापन गरिन्छ। ===गाइजात्रा=== काठमाडौं उपत्यका सहित ललितपुरका पाटन, लुभु र थैव जस्ता विभिन्न स्थानहरूमा गाईजात्रा आ-आफ्नै मौलिक र फरक सांस्कृतिक परम्पराअनुसार मनाइन्छ। वर्षभरि घरपरिवारबाट दिवंगत भएका आफन्तहरूको आत्माको शान्तिका लागि उनीहरूको सम्झनामा गाईको प्रतीक वा स्वरूप बनाएर बजार परिक्रमा गराइन्छ। लुभुको गाईजात्रामा देखाइने धौं लाखे नाच यहाँको मुख्य र आकर्षणको केन्द्रबिन्दु मानिन्छ। [[चित्र:Lakhey_nach_lubhu_IMG_20240831_203645.jpg|पाठ=Lakhey_nach_lubhu_IMG_20240831_203645|बायाँ|अङ्गुठाकार|215x215पिक्सेल|लुभु लाखे नाच ]] [[चित्र:Lakhey_dance_lubhu.jpg|382x382px|Lakhey_dance_lubhu]] [[चित्र:Lubhoo.jpg|287x287px|Lubhoo]] [[चित्र:Buddha_Lubhoo.jpg|259x259पिक्सेल|Buddha_Lubhoo]] ==शिक्षा== लुभुमा निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित कयौं विद्यालयहरू छन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट सम्बन्धन प्राप्त महालक्ष्मी क्याम्पस पनि छ। बि.सं १९५८ मा श्री ३ [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देवशमशेर]]को समयमा नै यहाँ लुभु पाठशालाको स्थापना भई आधुनिक शिक्षाको सुरुवात भएको थियो। त्यस्तै २००३ मा पद्म शमशेरको कालमा महालक्ष्मी विद्यालयको स्थापना भएको थियो जुनमा अहिले १२ कक्षा सम्म अध्यापन हुन्छ। तत्कालीन मुमा बडामहारानीद्वय [[कान्ति राज्यलक्ष्मीदेवी शाह|कान्ति राज्यलक्ष्मी]] र [[ईश्वरी राज्यलक्ष्मी देवी शाह|ईश्वरी राज्यलक्ष्मी शाह]]ले हालको त्रिभुवन विश्वविद्यालय स्थापनाका लागि ललितपुरको लुभुमा ३७५ रोपनी जग्गा दिएका थिए । २०१३ सालमा आफ्नो निजी बिर्ताका रूपमा रहेको उक्त जग्गा उनीहरूले त्रिवि स्थापना घोषणा गरेका थिए। [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] लुभुमा स्थापना गर्ने विकल्प भए पनि खानेपानी समस्याको कारण यो विकल्प रद्द गरिएको थियो ।<ref>{{Cite web |last=Adhikari |first=Agrim |date=2025-07-29 |title=Tribhuvan University’s Land: A Legacy Under Siege |url=https://english.deshsanchar.com/tribhuvan-universitys-land-a-legacy-under-siege/ |access-date=2026-10-15 |website=Desh Sanchar |language=en-US}}</ref> लुभु जग्गा बारे त्रिभुवन विश्वविद्यालय कमिसनको रिपोर्टको केही अंश यस प्रकार छ: <ref>{{Cite journal |last=पंगेनी |first=भवेश्वर |title=नेपालमा उच्च शिक्षाः ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, त्रिभुवन विश्वविद्यालय कमिसन |url=https://portal.tu.edu.np/downloads/bookpart-1_2024_03_31_13_44_04.pdf |journal=त्रिभुवन विश्वविद्यालयको इतिहास (वि.सं.२०१६–२०३९) (भाग–१) |pages=74}}</ref><!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |''०१२/१२/२९ मा निरीक्षण गरेको लुभुको जमिन उच्च, स्वस्थकर, सुन्दर शाहिप्रद तथा विस्तार हुन सक्ने देखिए तापनि काठमाडौँ शहरबाट कष्टदायक दुरतामा रहेको बुझिन्छ । जस्ले गर्दा दिन दिनै घरबाट जाने विद्यार्थी वा अध्यापकलाई जान मुस्किल पर्दछ । विश्वविद्यालय बस सर्भिस राखेका खण्डमा पनि यातायात र प्रबन्धको खर्चको ठुलो भार उठाउनु पर्ने देखिन्छ । पानी र पावरको निमित्त पाइ परेको जस्तो देखिएन । यस्कारण नै यो जमिनको सम्भावना बहुत कम देखिन्छ ।'' ''रिक्त तथा दुरस्थलमा बिल्कुलै नयाँ जमा गर्नुपर्ने हुनाले प्राथमिक व्यय ज्यादा बढी मात्रामा हुनेछ । त्यस्तै प्रबन्धको कठिनाइहरू धेरै पर्दछ । तिनै शहरबाट टाढा देखिन्छ । लामो सडको निर्माणको खर्च पर्दछ । तथा पेट्रोलको खर्च पनि बढेर जानेछ।'' | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |}<!--End Quote--> ==अर्थतन्त्र == [[चित्र:Cottage_industry.jpg|अङ्गुठाकार|परम्परागत [[तान|तानको प्रविधि]]]] लुभुको अर्थतन्त्र मुख्य रूपमा कपडा उत्पादन (Textile Production), खेति र व्यापार मा आधारित छ। उपत्यकाकै एक प्रमुख औद्योगिक पकेट क्षेत्रका रूपमा चिनिने लुभुको आर्थिक संरचना परम्परागत सीप र आधुनिक प्रविधिको सम्मिश्रण हो। तानको कपडाले गर्दा कुनै समय ‘मिनी जापान’ भनेर पनि चिनिन्छ।<ref>{{Cite web |last=author |title=‘मिनी जापान’मा ६० वर्षदेखि तान सम्हालिरहेका ‘पूर्ण मास्टसाब’ |url=https://ukeraa.com/news/detail/144291/ |access-date=2026-10-06 |website=ukeraa.com |language=en-gb |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119052447/https://www.ukeraa.com/news/detail/144291/ |archive-date=2025-11-19}}</ref> सुती कपडा, पस्मिना सल, ढाका, ऊनी, बुटे सल, मफलर, हाकुपटासी, कोरा र धर्के कपडा, तन्ना तथा साडीलगायत विभिन्न कपडा यहाँ उत्पादन हुन्छन् । यहाँ उत्पादित कपडा अमेरिका, फ्रान्स, जर्मनीलगायत देशमा समेत निर्यात हुँदै आएका छन् ।<ref>{{Cite web |title=लुभुका केही कपडा उद्योग निरन्तर |url=https://ekantipur.com/business/2020/04/17/158708938038355821.html |access-date=2026-10-09 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> विसं १९९५ तिर घरघरबाटै हाते तानको प्रयोग गरी कपडा बुन्ने कामको थालनी भएको थियो । रामलाल श्रेष्ठको अगुवाइमा लुभूका बासिन्दालाई घरघरमा तान, धागो आदि कच्चा मालवस्तु दिएर कपडा बुन्न लगाएका थिए । लुभूमा विसं २०१०–२५ सालसम्म परम्परागत तानबाट सक्कली ढाका कपडा बुन्ने गरिन्थ्र्याे । विसं २०२६ सालमा आएर नेपालमा बनेको सेमीअटोलुम र विसं २०३१ सालतिरबाट स्वचालित मेशिनको प्रयोग गरी व्यावसायिक रूपमा कपडा बुन्न थालियो । अहिले विदेशबाट झिकाइएको अत्याधुनिक मेशिनको प्रयोग गरी विभिन्न किसिमका कपडा बुन्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |title=लुभूको कपडा उद्योगको भविष्य |url=https://abhiyandaily.com/news/378844/lubhuuko-kpddaa-udyogko-bhvissy/ |access-date=2026-10-09 |website=Aarthik Abhiyan News |language=Nepali |archive-url=https://web.archive.org/web/20260109133048/https://abhiyandaily.com/news/378844/lubhuuko-kpddaa-udyogko-bhvissy/ |archive-date=2026-01-09}}</ref> == प्राकृतिक ग्यास भण्डार == लुभु गोदावरी खोला नजिकैको स्थानमा प्राकृतिक ग्यासको भण्डार रहेको छ । यहाँ जमिन मुनिबाट आगो बलिरहेको देख्न सकिन्छ । सन् १९७८ जाइकाले अध्ययन गर्दा टेकुसहित उपत्यकाका विभिन्न १४ वटा ठाउँहरूमा यस्ता मिथेन ग्यास रहेको पाइएको थियो। जसमा त्रिपुरेश्वर, कुलेश्वर, कालिमाटी, भृकुटीमण्डप, टेकु दोभान, ह्युमत कालिमाटी, शंखमुल, कोटेश्वर तीनकुने, जडिबुटी, टिकाथली, बालकुमारी र इमाडोल क्षेत्र पर्छन्।<ref>{{Cite web |last=राई |first=विवेक |title=४० वर्षदेखि लुभुको खाली जग्गामा बलिरहेको छ ग्यास, मानिसहरू पकाउँछन् खाना, पोल्छन् मकै (भिडिओ) |url=https://www.setopati.com/social/310812/ |access-date=2026-10-10 |website=Setopati |language=en-US}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{ढाँचा:ललितपुर जिल्लाका गाविसहरू}} [[श्रेणी:ललितपुर जिल्लाका ठाउँहरू]] gbbwpnfyq93gnee5chgpj20dj1l12x5 0 27800 1393931 1269559 2026-11-04T07:55:10Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393931 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = रामराजाप्रसाद सिंह |image = Ram Raja Prasad Singh.jpg |image_size = |caption = रामराजाप्रसाद सिंह |nickname = |birth_name = |birth_date =बि. स. १९९१ |birth_place = |death_date = बि. स. २०६९ भाद्र २७ |residence = |alma_mater = |years_active = |occupation = राजनीति |known_for = गणतन्त्रवादी नेता [[एकीकृत नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी |माओवादी]] |nationality = [[नेपाली]] |religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] |spouse = |relatives = |awards = |website = }} '''रामराजाप्रसाद सिंह''' (बि स १९९१ - २०६९) नेपालका पहिला गणतन्त्रवादी नेता हुन। बि स १९९१ मा जिमिन्दारको परिवारमा जन्मेका सिंह २०४२ सालमा [[सिंहदरबार|सिँहदरबार]]मा बम विस्फोट गराएका थिए। नेपालको पहिलो रास्ट्रपति चुनावमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|एकीकृत नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी)]]का उम्मेदवार थिए।<ref>[http://www.nepalnews.com/archive/2008/jul/jul17/news07.php Nepalnews.com, news from Nepal as it happens<!-- Bot generated title -->]</ref> [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]को पालादेखि नै गणतान्त्रिक आन्दोलनमा लागेका यिनलाई सर्वस्व हरणसहित [[मृत्युदण्ड]]को सजाय सुनाइएको थियो। ==प्रारम्भिक जीवन== सिंहले [[भारत]]को [[बिहार]] राज्य अन्तर्गत [[दरभंगा]]स्थित आफ्नो मामाघर बसेर पढेका थिए। [[भारत छोडो]] आन्दोलनकारी र तिनको हतियार सप्तरीस्थित घरमा नेपाल प्रहरीले भेटेको कारण यिनी नौ वर्षकै कलिलो उमेरमा भाइ लक्ष्मणप्रसाद सिंह र बुबा जयमंगल सिंहसँगै जेल परे।<ref name="indi">[http://news.webindia123.com/news/Articles/Asia/20060528/346900.html Indian freedom fighters behind Nepal revolution?<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528201107/https://news.webindia123.com/news/Articles/Asia/20060528/346900.html |date=2019-05-28 }}</ref> ==राजनीती== जेलबाट छुटेपछि भारत बसाइ क्रममा सिंहले भारतीय विश्वविद्यालयमा कानुन अध्ययन गरे। यसै क्रममा यिनले क्रान्तिकारी नेता [[चे गेभारा|चे ग्वेवारा]]लाई [[म्यानमार|बर्मा]]मा भेटे र ग्वभाराले नै सिंहलाई नेपालमा गुरिल्ला युद्ध आवश्यक छ भनेका थिए।<ref name="indi"/> [[क्युबा]]मा क्रान्ति सफल भइसकेपछि [[दिल्ली विश्वविद्यालय]]मा विद्यावारिधि गर्न भनेर आएकी क्लाराले चेसित भेटाएकी थिइन्। सन् १९६१ मा बर्माको एउटा टापुमा सिंह समेत १३ जनाले चेलाई ६-७ घण्टाको भेटमा भाषा बाधक बने पनि क्लाराले दोभाषेको भूमिका निभाइन् । 'क्रान्ति पहिला घरबाट थाल, अनि देशमा' भन्ने [[चे गेभारा|चे ग्वेवारा]]को भनाइ थियो।<ref name="nayapatrika.net">http://nayapatrika.net/multi-color/5200-गणतन्त्र-संस्थागत-गर्ने-धोको-अपूरै.html{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === स्नातक उत्तीर्णको चुनाव === कानुन पढेर फर्केपछि [[नेपालको सर्वोच्च अदालत|सर्वोच्च अदालत]]का अधिवक्ता भएका यिनले [[राष्ट्रिय पञ्चायत]]को २०२४ सालको चुनावमा प्रजातन्त्र स्थापनाको नारा लिएर स्नातक उत्तीर्णको कोटाबाट उठे तर जलेश्वरमा पक्राउ परे। ०२८ सालमा फेरि स्नातक कोटामै उम्मेदवार बनेर जिते। उनलाई पञ्चायतविरोधी आरोपमा पक्राउ गरियो। जेलभित्र रहँदा उनले तत्कालीन [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]सँग [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]]मा दुईपटक वार्ता गरे। त्यसको केही समयपछि उनी रिहा भए। रिहा भएको भोलिपल्ट सिंहलाई [[राष्ट्रिय पञ्चायत]] [[राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य|सदस्य]]को शपथग्रहण गराइयो। <ref name="nayapatrika.net" /> सपथ लिएर प्रजातन्त्रको आन्दोलन गर्दै रहे। <ref name="deve" /><ref name="deve">Bajracharya, Bhadra Ratha/Sharma, Sita Ram/Bakshi S.R.. ''[http://books.google.com/books?id=XtP7acgOQV0C Political development in Nepal]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. New Delhi: Anmol Publications, 1993. p. 4-5</ref><ref>Doré, Francis. ''[http://books.google.com/books?id=83Iy6Y_ZJdYC Los regímenes políticos en Asia]''. Mexico City: Siglo Veintiuno Editores, 1976. p. 138</ref> उनी देश भ्रमणमा निस्किए। त्यही क्रममा उनी विराटनगरमा पुनः गिरफ्तारीमा परे। २०२८ मंसिर ७ मा राष्ट्रिय पञ्चायत पदबाट निष्काशित भए।<ref>{{Cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5937|title=श्री रामराजाप्रसाद सिंहलाई रा.प. सदस्य पदबाट निस्काशन गरेको|date=२०२८ पौष ५|work=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20250418024228/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5937|archive-date=2025-04-18|access-date=2024-08-23}}</ref> सरकारले सिंहलाई जीवनभर राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य उम्मेदवार बन्न नदिने घोषणा गर्‍यो। उनलाई [[नक्खु कारागार|नक्खु जेल]]मा राखियो। चार वर्ष ६ महिनापछि सिंह जेलबाट छुटे। 'बहुदलीय जनवादी मोर्चा' गठन गरेर २०३७ सालको जनमत संग्रहमा सिंह सहभागी भए। त्यही बेला उनी नेपालगन्जमा फेरि पक्राउ परे। उनलाई गिरफ्तारलगत्तै छाडियो। त्यसपछि उनी भूमिगत भए।<ref name="nagariknews.com">http://www.nagariknews.com/politics/party-politics/46173-2012-09-12-19-34-37.html</ref> === २०४२ साल बम विष्फोट === [[नेपाली कांग्रेस|कांग्रेस]]ले शान्तिपूर्ण सत्याग्रह चलाईरहेका बेलामा २०४२ साल असार ६ गते [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]] दक्षिणढोका, राष्ट्रिय पञ्चायत भवनलगायत राजधानीका विभिन्न स्थानमा बम विष्फोट भयो।<ref name="nagariknews.com" /> र केही निर्दोष व्यक्तिको ज्यान पनि गयो। <ref name="nayapatrika.net" /> त्यसको जिम्मा सिंहले लिएपछी उनलाई फाँसी सजाय सुनाइयो। बमकाण्डपछि कांग्रेसको सत्याग्रह पनि स्थगित भयो। [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|२०४६ सालको जनआन्दोलन]]पछि सरकारले सिंह लगायत बमकाण्डका सबै अभियुक्तलाई आममाफी दिने निर्णय गर्‍यो। सिंहले पुनः [[आम निर्वाचन २०५१|२०५१ सालमाको मध्यावधि चुनाव]]मा उनले नेपाल जनवादी मोर्चाको तर्फबाट सिरहा र धनुषाबाट उम्मेदवारी दिए पनि दुवै क्षेत्रबाट पराजित भए। २०६३ सालमा सिंहले तत्कालीन [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|माओवादी]]को मधेसी मुक्ति मार्चाको सम्मेलनमा भाषण गरेपछि उनी माओवादी निकट भए। जनवादी मोर्चा र माओवादीबीच एकता भए पनि सिंह माओवादीमा गएनन् तर एकीकृत माओवादीको तर्फबाट राष्ट्रपति उम्मेदवार बने।<ref name="nagariknews.com" /> [[सप्तरी जिल्ला|सप्तरी]] सदरमुकाम [[राजविराज नगरपालिका|राजविराज]]मा परिवारसँगै बस्दै आएका<ref>http://nayapatrika.net/multi-color/3717-म-बूढोलाई-कसले-वास्ता-गरेनन्.html{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उनको ७७ वर्षको उमेरमा भाद्र २७, २०६९ (सेप्टेम्बर १२, २०१२)मा काठमाडौंमा स्नायु सम्बन्धि पार्किन्सन्स् रोगबाट भयो।<ref>http://www.nayapatrika.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6131:2012-09-13-05-50-23&catid=45:2011-07-04-06-06-05&Itemid=60{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==सन्दर्भ सामाग्रिहरू== <references/> {{ठुटो}} [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:सन् १९३६ मा जन्म]] [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रपतिको उम्मेदवारहरू]] [[श्रेणी:सप्तरी जिल्लाका मानिसहरू]] kr5ibf7imzk44ywqfhoqr4715oy3gnx 0 29279 1393878 1308219 2026-11-04T02:56:47Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393878 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Award |name= भिक्टोरिया क्रस |image= <br /><br />[[File:UK Victoria Cross ribbon bar.svg|centre|100px]] |caption= Obverse of the cross. Ribbon: 32 mm, crimson (blue ribbon for naval awards 1856–1918). |awarded_by= बेलायत |type= सैनिक तक्मा |eligibility= बेलायती सेना |for= "... most conspicuous bravery, or some daring or pre-eminent act of valour or self-sacrifice, or extreme devotion to duty in the presence of the enemy."<ref name=modopshonours>{{Cite web |url=http://www.operations.mod.uk/honours/honours.htm |title=Military Honours and Awards |work=Defence Internet |publisher=UK Ministry of Defence |accessdate=30 January 2007}}</ref> |campaign= |status= Currently awarded. |description= Bronze [[Cross pattée]] with Crown and Lion Superimposed, and motto: 'For Valour' |clasps= |post-nominals= VC |established= २९ जनवरी १८५६ |first_award= १८५६ |last_award= २००६<!-- The last VC was awarded in 2006 to Corporal [[Bryan Budd]] (posthumous) Note, however, that a [[Victoria Cross for New Zealand]] (the equivalent NZ honour since 1999), was awarded to Corporal [[Bill Apiata]] in 2007, and the [[Victoria Cross for Australia]] (the equivalent Australian honour since 1991), has been awarded twice: 1) Trooper [[Mark Donaldson]] in 2009; Corporal [[Ben Roberts-Smith]] on 23 Jan 2011. --> |total= 1,356 |posthumous= |recipients= 1,353 |individual= |higher= None |same= [[George Cross]] (for civil gallantry or military actions not in the face of the enemy)<ref name=modopshonours/> |lower= [[Distinguished Service Order]], [[Conspicuous Gallantry Cross]], [[George Medal]]<ref name=modopshonours/> |image2= |caption2= }} '''भिक्टोरिया क्रस''' बेलायतको सबैभन्दा ठूलो सैनिक सम्मान हो। यो सबैभन्दा बहादुरी प्रदर्शन गर्ने सैनिकलाई प्रदान गरिन्छ। ५ भन्दा बढी नेपाली गोर्खा सैनिकले यो सम्मान पाएका छन्। भिक्टोरिया क्रस बिजेतालाई भि सी भन्ने गरिन्छ। [[तुलबहादुर पुन|भि सी तुलबहादुर पुन]]को निधनपछि हाल एक जना मात्र भिसी विजेता नेपाली [[भि सी रामबहादुर लिम्बु]] जिवीत छन्। ==भिक्टोरिया क्रस पाउने नेपालीहरू== *[[गजे घले]] *[[तुलबहादुर पुन]] *[[अगनसिंह राई]] *[[नेत्रबहादुर थापा]] *[[शेरबहादुर थापा]] == बाह्य कडीहरू == {{Commonscat|Victoria Cross|भिक्टोरिया क्रस}} * [http://london.iwm.org.uk/server.php?show=ConWebDoc.948&navId=00b003007 Victoria Cross and George Cross gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603162330/http://london.iwm.org.uk/server.php?show=ConWebDoc.948&navId=00b003007 |date=2009-06-03 }} at the [[Imperial War Museum]] in London * [http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/Holders_of_the_Victoria_Cross/ Holders of the Victoria Cross and the George Cross] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531132735/http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/Holders_of_the_Victoria_Cross/ |date=2010-05-31 }}, १९ August २००९, ''The Times'' online. ''Contains a list of links to obituaries.'' * [http://www.nationalarchives.gov.uk/documentsonline/victoriacross.asp Victoria Cross Registers] online index to Victoria Cross awards at the National Archives site * [https://web.archive.org/web/20110716170938/http://www.victoriacross.co.uk/ Victoria Cross Research page] * [http://www.ukniwm.org.uk/server/show/nav.002006002 Search UK National Inventory of War Memorial for memorials in the UK commemorating VC winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519084738/http://www.ukniwm.org.uk/server/show/nav.002006002 |date=2011-05-19 }} Select 'War' type of 'VC or GC Winners' ==सन्दर्भ सामग्री== <references/> [[श्रेणी:बेलायती सैनिक पदकहरू]] 8whw78qplxholopdobdemq3hmksvie7 0 29763 1393930 1393495 2026-11-04T07:46:36Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393930 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = रामग्राम |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]] |motto ="नगरबासीकाे सराेकार! स्वच्छ,पारदर्शी र विकासमुखी स्थानीय सरकार" <!-- images and maps --> |image_skyline = Ramgram Stupa 8.jpg |image_caption = रामग्राम स्तूप प्रवेशद्वार |image_size = 300 |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला#लुम्बिनी प्रदेश#नेपाल |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|27|32|N|83|40|E|region:NP_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]]<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |title=निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण सम्बन्धि सूचना |website=नेपाल राजपत्र |date=वि.सं. २०७४ भदौ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706002534/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |archive-date=2020-07-06}}</ref> |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-5/district-nawalparasi-west/ramgram?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = धनपत यादव <small> ([[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = सम्झना चौधरी <small> ([[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ चैत्र १४ |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = परासी आदर्श, उनवछ, मन्झरिया र जमुवाड |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ चैत्र १४ |established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[सनई]] (४-५), [[सुक्रौली]], [[हकुई]], [[अमराैट]], [[बन्जरिया, नवलपरासी|बन्जरिया]] र [[देवगवा]] |established_title4 = सम्मिलित (मिति) |established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २७<ref name="थप">{{cite news |title=गाउँपालिका नगरपालिका उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |date=वि.सं. २०७३ फाल्गुण २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701210203/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |archive-date=2020-07-01}}</ref> <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 128.32<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]<ref>{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=53&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_footnotes = |population_note = |population_total = 64017 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title= Ethnicities <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाक कोड |postal_code = ३३००० |area_code = ०७८ |blank_name = |blank_info = |website = {{URL|http://www.ramgram.gov.np/}} |footnotes = }} '''रामग्राम नगरपालिका''' नेपालको [[लुम्बिनी प्रदेश]]को [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]]<ref>{{cite news|title=नयाँ जिल्ला अदालत स्थापना गर्ने सूचना|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23168|accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207040223/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23168|archive-date=2022-02-07}}</ref>मा पर्ने एक नगरपालिका हो। तत्कालिन [[नवलपरासी जिल्ला]] टुक्रिएर दुई वटा जिल्ला बनेपछि नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)को सदरमुकाम रहेको [[परासी]]<ref>{{Cite web |url=https://daonawalparasiwest.moha.gov.np/page/para-caya |title=जिल्ला परिचय |quote=सदरमुकाम परासी |website=जिप्रका, नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) |language=नेपाली |accessdate=2022-02-21}}</ref> बजार यसै नगरपालिका भित्रको एक केन्द्रीय स्थल हो।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-26/20170926091117.html |title=पूर्वी नवलपरासी अब ‘नवलपुर’ |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207040223/https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-26/20170926091117.html |archive-date=2022-02-07 }}</ref> तत्कालिन [[नवलपरासी जिल्ला]]मा रहेका तत्कालिन परासी आदर्श, उनवछ, मन्झरिया र जमुवाड गाउँ विकास समिति मिलाएर वि.सं. २०५३ चैत्र १४ गते यो नगरपालिकाको गठन गरिएको थियो। यस नगरपालिका क्षेत्रमा ऐतिहासिक बुद्धकालीन रामग्राम स्तूप रहेको छ जसलाई [[युनेस्को]]ले सन् १९९६ मा आफ्नो सम्भावित [[विश्व सम्पदा क्षेत्र|विश्व सम्पदा सूची]]मा सूचीकृत गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/14209/ |title=रामग्राम स्तुप क्षेत्रमा जियोफिजिक्स सर्भे शुरु |website=शिलापत्र |language=नेपाली |quote=रामग्राम स्तुप युनेस्कोको विश्व सम्पदाको सम्भावित सूचीमा छ। |accessdate=2022-02-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://jagaranpost.com/16616/55/ |title=ऐतिहासिक स्थल रामग्राम स्तूप क्षेत्रमा स्थानीय बसिन्दाले गरे रोपाइँ |date=2020-07-21 |website=जागरण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207040225/https://jagaranpost.com/16616/55/ |archive-date=2022-02-07 }}</ref>यो १८ वटा वडामा विभाजित छ।<ref name="census">{{cite web |url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf |title=नेपाल जनगणना वि.सं. २०६८ |accessdate=फेब्रुअरी २०२२ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213064822/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf |archive-date=2015-02-13}}</ref> रामग्राम नगरपालिकाको पूर्वमा [[सरावल गाउँपालिका]], त्यस्तै यसको पश्चिममा [[रुपन्देही जिल्ला]], उतरमा [[सुनवल नगरपालिका]] तथा दक्षिणमा [[पाल्हीनन्दन गाउँपालिका]] रहेका छन्। ==नामकरण== [[गौतम बुद्ध]]को पवित्र अस्थिधातु रहेको प्राचीन [[रामग्राम स्तूप]]का नाममा यस नगरपालिकाको नामाकरण गरिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/5811 |title=रामग्रामको रहस्य |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.khabarhub.com/2020/29/222876/ |title=काठमाडौँ महानगर र रामग्राम नगरबीच भगिनी सम्बन्ध स्थापना |website=खबरहब |language=नेपाली |accessdate=2022-02-07}}</ref> ==क्षेत्रगत फैलावट== नेपाल राजपत्रमा वि.सं. २०५३ चैत्र १४ गते प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन परासी आदर्श, उनवछ, मन्झरिया र जमुवाड गाविसहरूलाई मिलाएर यो नगरपालिकाको स्थापना भएको हो। वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ गते [[नेपाल सरकार]]को [[नेपालको मन्त्रिपरिषद्|मन्त्रिपरिषद]]को निर्णय बमोजिम यस नगरपालिकामा १८ वडा रहेका छन्।<ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फाल्गुन २०७३|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फाल्गुण २०७३|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> स्थानीय तह पुनर्संरचना आयोगले वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ गते गरेको सिफारिसलाई नेपाल सरकारले अनुमोदन गरि नेपाल राजपत्रमा वि.सं. २०७३ फाल्गुन २७ गते प्रकाशित गरेपछि यस नगरपालिकामा वर्तमान [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]]<ref>{{Cite web |url=https://baahrakhari.com/news-details/35201/ |title=नेपालमा अब ७७ जिल्ला ! |website=बाह्रखरी |accessdate=2022-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208025048/https://baahrakhari.com/news-details/35201/ |archive-date=2022-02-08 }}</ref> जिल्लाका तत्कालिन [[सनई]]को वडा ४ र ५, [[सुक्रौली]], [[हकुई]], [[अमराैट|अम्रेठ]], [[बन्जरिया, नवलपरासी|बन्जरिया]] र [[देवगवा]] गाउँ विकास समितिलाई सम्मिलित गरिएको थियो।<ref name="थप"/> नगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल १२८.३२ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार रामग्राम नगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या ६४,०१७ रहेको छ भने यहाँ १३,१३७ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="census" /> == वडागत विवरण == रामग्राम नगरपालिकाको वडा विभाजन, साविकका गाविसहरू, जनसङ्ख्या, क्षेत्रफल र जनघनत्वको विस्तृत विवरण निम्न तालिकामा दिइएको छ: {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ रामग्राम नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || रामग्राम (१) || २,७८६ || ३.२७ || ८५१.९९ |- | २ || रामग्राम (२) || २,२७२ || ०.६९ || ३२९२.७५ |- | ३ || रामग्राम (३) || २,७४६ || ०.३२ || ८५८१.२५ |- | ४ || रामग्राम (४) || २,६६७ || ३.३७ || ७९१.३९ |- | ५ || रामग्राम (५) || १,८८८ || १.३७ || १३७८.१० |- | ६ || रामग्राम (६) || २,०९७ || २.१७ || ९६६.३६ |- | ७ || रामग्राम (७) || २,९७१ || ३.७६ || ७९०.१६ |- | ८ || रामग्राम (८) || २,४६२ || ३.६४ || ६७६.३७ |- | ९ || रामग्राम (९) र [[सनई]] (४-५) || २,७१९ || ७.०४ || ३८६.२२ |- | १० || रामग्राम (१०), [[सुक्रौली]] (७–९) र [[हकुई]] (६) || ४,६९७ || १०.४४ || ४४९.९० |- | ११ || रामग्राम (११) || १,८७९ || ४.७७ || ३९३.९२ |- | १२ || रामग्राम (१२) || २,५०८ || ४.२ || ५९७.१४ |- | १३ || रामग्राम (१३) || १,६६५ || १.७३ || ९६२.४३ |- | १४ || [[अमराैट]] || ५,३३९ || १०.७९ || ४९४.८१ |- | १५ || [[सुक्रौली]] (१–५) र [[बन्जरिया, नवलपरासी|बञ्जरिया]] (३, ४) || ५,३६० || ६.७४ || ७९५.२५ |- | १६ || [[हकुई]] (१–५, ७–९) र [[सुक्रौली]] (६) || ७,६५७ || ११.२१ || ६८३.०५ |- | १७ || [[देवगवा]] || ६,१४० || ९.२ || ६६७.३९ |- | १८ || [[बन्जरिया, नवलपरासी|बञ्जरिया]] (१,२, ५–९) || ६,१६४ || ९.२ || ६६७.८३ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''६४,०१७''' || '''९३.९१''' || '''६८१.६८''' |} ==भगिनी सम्बन्ध कायम रहेका सहरहरू== रामग्रामको निम्नलिखित सहरहरूसँग [[भगिनी सहर|भगिनी सम्बन्ध]] रहेको छ<ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/mainnews/2021-02-07-31575 |title=तीव्र विस्तार गर्दै भगिनी सम्बन्ध |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-02-21}}</ref>: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|NEP}} [[काठमाडौँ]], नेपाल<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/55655/2020-11-30 |title=रामग्राम र काठमाडौंबीच भगिनी सम्बन्ध |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-02-21 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *{{flagicon|CHN}} [[बाओची]], चीन<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/05/680784 |title=रामग्राम र बाओजी सिटीबीच भगिनी सम्बन्ध |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-21}}</ref> *{{flagicon|ESP}} [[काथरेस]], स्पेन<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/656931-1635596124.html |title=स्पेनको नगरपालिका र लुम्बिनी प्रदेशका ४ पालिकाबीच भगिनी सम्बन्ध |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-21}}</ref> {{div col end}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://ddcnawalparasi.gov.np/ जिल्ला विकास समिति, नवलपरासी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170604040132/http://ddcnawalparasi.gov.np/ |date=2017-06-04 }} *[http://www.ramgram.gov.np/ रामग्राम नगरपालिकाको कार्यालय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075428/http://www.ramgram.gov.np/ |date=2016-03-04 }} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|चैत्र]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] 2xn7qkhftidtm8uf6cxegrt52fii1y3 0 29862 1393893 1393485 2026-11-04T04:26:29Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393893 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = सर्लाही जिल्ला#मधेश प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[मधेश प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[सर्लाही जिल्ला|सर्लाही]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-2/district-sarlahi/malangawa?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = नगरप्रमुख | leader_name = नागेन्द्रप्रसाद यादव <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = उपप्रमुख | leader_name1 = शकुन्‍तलादेवी साह <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = स्थापित | established_date = २०४३ फागुन १८<ref>{{cite news|title=थप ४ वटा नगर पंचायत गठन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=14427|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20260423093856/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=14427|archive-date=2026-04-23}}</ref> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 30.44<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=2&district=19&municipality=20|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 54550 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|27.11|85.45|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-newiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०४६ | blank_name = | blank_info = | website = [https://www.malangwamun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[सर्लाही जिल्ला]]को ११ [[नगरपालिका]] मध्येको एक हो। २०७१ वैशाख २५ मा, यस नगरपालिकामा तत्कालीन [[मुसैली]] गाविस समावेश गरिएको र २०७३ फागुन २७ मा तत्कालीन [[गम्हरीया]], [[खुटौना]] र [[भाँडसार]] गाविस समेत समावेश गरी हाल १२ वडाहरू रहेको यस नगरपालिकाको क्षेत्रफल ३०.४४ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ५४,५५० रहेको छ भने यहाँ १०,०३३ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ मलङ्गवा नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || मलङ्गवा (१) || १,६६९ || १.७१ || ९७६.०२ |- | २ || मलङ्गवा (२) || ४,१९२ || १.६७ || २५१०.१८ |- | ३ || मलङ्गवा (३, ५–७) || ७,७३६ || ०.४४ || १७५८१.८२ |- | ४ || मलङ्गवा (४) || ४,८२३ || १.२५ || ३८५८.४० |- | ५ || [[भाँडसार]] || ४,४७२ || २.४७ || १८१०.५३ |- | ६ || [[खुटौना]] || ५,८१६ || ५.४१ || १०७५.०५ |- | ७ || [[मुसैली]] || ६,१०५ || ४.३२ || १४१३.१९ |- | ८ || मलङ्गवा (८) || २,७३४ || ०.८३ || ३२९३.९८ |- | ९ || मलङ्गवा (९) || ३,८२४ || १.८८ || २०३४.०४ |- | १० || मलङ्गवा (१०) || ४,८०३ || १.६१ || २९८३.२३ |- | ११ || [[गम्हरीया]] (१–५) || ५,०६० || ५.१७ || ९७८.७२ |- | १२ || [[गम्हरीया]] (६–९) || ३,३१६ || ३.६८ || ९०१.०९ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''५४,५५०''' || '''३०.४४''' || '''१७९२.०५''' |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [https://web.archive.org/web/20240820141659/https://www.malangwamun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] {{सर्लाही जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:सर्लाही जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:मधेश प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०४३ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] m7b78jadee542y37fzjeq5uh4inryso 0 31234 1393965 1393316 2026-11-04T10:44:07Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393965 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | logo = Wikileaks logo.svg | logo_alt = 1Graphic of hourglass, coloured in blue and grey; a circular map of the eastern hemisphere of the world drips from the top to bottom chamber of the hourglass. | logocaption = विकिलिक्सको लोगो, जसमा एउटा घण्टा माथिबाट तलका तर्फ एक ग्लोब लीक हुँदै | logo_size = 125px | screenshot = WikiLeaks homepage screenshot.png | collapsible = yes | caption = Screenshot of WikiLeaks' [[Home page|main page]] as of 27 June 2011 | website = {{official website|https://wikileaks.org/}}<ref>{{cite web |url=https://www.wikileaks.org |title=Wikileaks Mirrors |publisher=WikiLeaks |date=24 August 2012 |access-date=11 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121006081736/http://wikileaks.info/ |archivedate=6 October 2012 |url-status=dead }}</ref> | commercial = होइन वा छैन<ref name="about">{{cite web |url=https://www.wikileaks.org/About.html |title=About |publisher=WikiLeaks |access-date=11 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120919192928/http://wikileaks.org/About.html |archivedate=19 September 2012 |url-status=dead }}</ref> | type = [[दस्तावेज सङ्ग्रह|दस्तावेज]] र [[ध्यानाकर्षण|प्रकटिकरण]] | registration = केहि नाइ | language = अङ्ग्रेजी, तर स्रोत दस्तावेज मूल भाषामा रहेको | num_users = | owner = सनशाइन प्रेस | author = [[जुलियन असान्ज]] | key_people = जुलियन असान्ज ([[निर्देशक (व्यापार)|निर्देशक]])<br>[[क्रिस्टिन हफ्सनसन]] ([[मुख्य सम्पादक]]) | alexa = {{IncreaseNegative}} २३,३९६ ({{as of|2018|10|10|alt=अगस्ट २०१९}})<ref name="alexa">{{cite web |title=Wikileaks.org Traffic, Demographics and Competitors – Alexa |url=https://www.alexa.com/siteinfo/wikileaks.org |website=www.alexa.com |accessdate=18 August 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029010426/https://www.alexa.com/siteinfo/wikileaks.org |archive-date=29 October 2019 }}</ref> | name = विकिलिक्स | content_license = | launch_date = {{Start date and age|df=yes|2006|10|04}}<ref name=whois/> | current_status = अनलाइन }} '''विकिलिक्स''' एउटा अन्तर्राष्ट्रिय गैर-नाफामुखी सङ्गठन हो जो अज्ञात स्रोतहरुद्वारा प्रदान गरिएका समाचार लिक<ref>{{cite web |url=http://www.ifla.org/publications/what-is-the-effect-of-wikileaks-for-freedom-of-information |title=What is the effect of WikiLeaks for Freedom of Information? |last=Karhula |first=Päivikki |date=5 October 2012 |publisher=International Federation of Library Associations and Institutions |access-date=11 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120630172755/http://www.ifla.org/publications/what-is-the-effect-of-wikileaks-for-freedom-of-information |archivedate=30 June 2012 |url-status=live }}</ref>र वर्गीकृत मिडियालाई प्रकाशित गर्दछ। यो संस्था सनशाइन प्रेस, आइसल्याण्डमा सन् २००६ मा शुरू गरिइएको वेबसाइटले सन् २०१५ मा दाबी गरेको थियो कि यसले पहिलो १० वर्षसम्ममा १० मिलियन दस्तावेज अनलाइन जारी गरेका थिए। जूलियन असान्ज, एउटा अस्ट्रेलियाली इन्टरनेट कार्यकर्ता र साधारण शब्दमा यसका संस्थापक र निर्देशकका रूपमा वर्णित रहेका छन्।<ref name="McGreal">{{cite news |last=McGreal |first=Chris |title=Wikileaks reveals video showing US air crew shooting down Iraqi civilians |url=https://www.theguardian.com/world/2010/apr/05/wikileaks-us-army-iraq-attack |access-date=15 December 2010 |work=The Guardian |date=5 April 2010 |place=London |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110626230310/http://www.guardian.co.uk/world/2010/apr/05/wikileaks-us-army-iraq-attack |archivedate=26 June 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wikileaks.org/What-is-WikiLeaks.html |title=What is Wikileaks |website=WikiLeaks |access-date=14 April 2020}}</ref><ref>{{cite news |last=Editors |first=The |url=http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/organizations/w/wikileaks/ |title=WikiLeaks |work=The New York Times |date=16 August 2012 |access-date=24 August 2012}}</ref>सेप्टेम्बर २०१८ बाट, क्रिस्टिन हफ्सनसनले यसको प्रधान सम्पादकका रूपमा कार्य गरे।<ref>{{cite news|url=https://www.apnews.com/df4b97d353c34ce4baa02f671dd6321b|title=WikiLeaks names one-time spokesman as editor-in-chief|agency=Associated Press|access-date=26 September 2018|language=en-US}}</ref><ref name="Bridge">{{cite news|last=Bridge|first=Mark|url=https://www.thetimes.co.uk/article/loss-of-internet-forces-assange-to-step-down-from-wikileaks-editor-role-q8ndg5jkc|title=Loss of internet forces Assange to step down from Wikileaks editor role|work=The Times|date=27 September 2018|access-date=11 April 2019}}{{subscription required}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatriwala |first=Omar |title=WikiLeaks vs the Pentagon |url=http://blogs.aljazeera.com/blog/americas/wikileaks-vs-pentagon |publisher=Al Jazeera |date=5 April 2010 |access-date=27 January 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209163305/http://blogs.aljazeera.com/blog/americas/wikileaks-vs-pentagon |archivedate=9 February 2014 |url-status=live}}</ref>समूहले अनेकौं प्रमुख दस्तावेज क्यासहरु जारी गरे। यसको प्रारम्भिक रिलिजमा अफ्गानिस्तान युद्धमा उपकरण व्यय र होल्डिङ्ग्सका दस्तावेजीकरण, केन्यामा भएको एउटा भ्रष्टाचार जाँचको रिपोर्ट अनि क्युबाका गुआन्तानामो बे मा अमेरिकी जेलमा सञ्चालनका लागि एउटा म्यानुअल समावेश थियो।<ref>{{cite news |author=Joseph, Channing |title=Wikileaks Releases Secret Report on Military Equipment |url=http://www.nysun.com/foreign/wikileaks-releases-secret-report-on-military/62236/ |work=The New York Sun |date=9 September 2007 |access-date=28 February 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221133936/http://www.nysun.com/foreign/wikileaks-releases-secret-report-on-military/62236/ |archivedate=21 February 2014 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221133936/http://www.nysun.com/foreign/wikileaks-releases-secret-report-on-military/62236/ |date=21 February 2014 }}</ref>अप्रिल २०१० मा, विकिलिक्सले १२ जुलाई २००७ मा कोल्याटरल मर्डर फुटेज जारी गरे जसमा बगदाद हवाई हमलामा मारिएका मानिसहरुमा इराकी पत्रकार समावेश थियो। सन् २०१० मा अन्य रिलिजमा अफ्गान युद्ध डायरी र "इराक वार लग्स" समावेश थियो। उत्तरार्द्धले इराकमा विद्रोहीहरुद्वारा "महत्वपूर्ण" हमलामा १०९,०३२ मृत्युको म्यापिङ्गका अनुमति दिए, जो कि बहु-राष्ट्रिय बल-इराकलाई सूचित गरिइएको थियो<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2010/oct/23/wikileaks-iraq-data-journalism |title=Wikileaks Iraq: data journalism maps every death |work=The Guardian |place=London |date=23 October 2010 |access-date=26 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110107113804/http://www.guardian.co.uk/news/datablog/2010/oct/23/wikileaks-iraq-data-journalism |archivedate=7 January 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2010/oct/25/wikileaks-iraq-data |title=Wikileaks Iraq: what's wrong with the data? |work=The Guardian |place=London |date=25 October 2010 |access-date=26 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130609222435/http://www.guardian.co.uk/news/datablog/2010/oct/25/wikileaks-iraq-data |archivedate=9 June 2013 |url-status=live}}</ref>, जसमा लगभग १५,००० रिपोर्ट समावेश थियो जो कि पहिला प्रकाशित भएका थिएनन्।<ref>{{cite web |url=https://qz.com/africa/1594656/the-kenyan-roots-of-julian-assanges-wikileaks/ | title=It all started in Nairobi: How Kenya gave Julian Assange's WikiLeaks its first major global scoop | first=Abdi Latif | last=Dahir | date=13 April 2019 | accessdate=20 April 2019 | publisher=Quartz Africa}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/aug/31/kenya.topstories3 | title=The looting of Kenya | first=Xan | last=Rice | date=31 August 2007 | accessdate=20 April 2019 | work=The Guardian}}</ref> <ref name=Wired20071114> {{cite magazine | url=https://www.wired.com/politics/onlinerights/news/2007/11/gitmo# | title=Sensitive Guantánamo Bay Manual Leaked Through Wiki Site | magazine=[[Wired magazine]] | author=Ryan Singel | date=14 November 2007 | accessdate=14 November 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140210123003/http://www.wired.com/politics/onlinerights/news/2007/11/gitmo | archivedate=10 February 2014 | author-link=Ryan Singel | archive-url=https://web.archive.org/web/20140210123003/http://www.wired.com/politics/onlinerights/news/2007/11/gitmo | archive-date=10 February 2014 | access-date=15 October 2020 }}</ref><ref name=AssociatedPressWikileaksDeltaSOP20071114>{{cite news |url = http://ap.google.com/article/ALeqM5hMWigm_hQ2FTGealn3uipPxbD2PAD8STS7JG2 |title = US: Leaked Gitmo Manual Out of Date |publisher = [[Associated Press]] |date = 14 November 2007 |accessdate = 14 November 2007 |url-status = dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071118160838/http://ap.google.com/article/ALeqM5hMWigm_hQ2FTGealn3uipPxbD2PAD8STS7JG2 |archivedate = 18 November 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071118160838/http://ap.google.com/article/ALeqM5hMWigm_hQ2FTGealn3uipPxbD2PAD8STS7JG2 |date=18 November 2007 }}</ref>सन् २०१० मा, विकिलिक्सले यूएस स्टेट डिपार्टमेन्ट डिप्लोमेटिक "केबल्स" अनि क्लासिफाइड केबल्स पनि जारी गरे, जसलाई यूएस स्टेट डिपार्टमेन्टलाई पठाइएको थियो। अप्रिल २०११ मा, विकिलिक्सले ग्वान्तानामो बे हिरासत शिविरमा बन्द कैदीहरुसँग सम्बन्धित ७७९ गुप्त फाइलहरुलाई प्रकाशित गर्न शुरू गरे।<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/25/guantanamo-files-lift-lid-prison |title=Guantánamo files lift lid on world's most controversial prison |author1=Leigh, David |author2=Ball, James |author3=Burke, Jason |work=The Guardian |place=London |date=25 April 2011 |access-date=25 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110626230514/http://www.guardian.co.uk/world/2011/apr/25/guantanamo-files-lift-lid-prison |archivedate=26 June 2011 |url-status=live}}</ref>सन् २०१२ मा, विकिलिक्सले सिरियाका राजनेताहरु, निगमहरु र सरकारका मन्त्रालयहरुद्वारा पठाइएको दुई मिलियनभन्दा पनि बढी ईमेल "सिरिया फाइल्स" जारी गरे।<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18724328 | title=Syria files: Wikileaks releases 2m 'embarrassing' emails | publisher=BBC | date=5 July 2012 | accessdate=20 April 2019}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2012/07/05/wikileaks-announces-its-largest-release-yet-in-the-syria-files-2-4-million-emails-from-syrian-officials-and-companies/#752b7eae5081 | magazine=Forbes | title=WikiLeaks Announces Massive Release With The 'Syria Files': 2.4 Million Emails From Syrian Officials And Companies | first=Andy | last=Greenberg | date=5 July 2012 | accessdate=20 April 2019}}</ref> सन् २०१५ मा, विकिलिक्सले साऊदी अरबका राजनयिक केबलहरु, अमेरिकाका राष्ट्रिय सुरक्षा एजेन्सीद्वारा लगातार फ्रान्सीसी राष्ट्रपतिहरुमाथि जासूसी गर्ने दस्तावेजहरु र ट्रान्स-प्यासिफिक पार्टनरशिपका बौद्धिक सम्पदा अध्याय, एउटा विवादास्पद अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार समझौतालाई प्रकाशित गरेको थियो<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2015/06/21/world/middleeast/cables-released-by-wikileaks-reveal-saudis-checkbook-diplomacy.html | work=New York Times | title=Cables Released by WikiLeaks Reveal Saudis' Checkbook Diplomacy | first=Ben | last=Hubbard | date=20 June 2015 | accessdate=20 April 2019}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://time.com/3928584/wikileaks-saudi-arabia-cables/ | title=WikiLeaks Begins Releasing Leaked Saudi Arabia Cables | first=Julia | last=Zorthian | magazine=Time Magazine | date=19 June 2015 | accessdate=20 April 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190421043839/http://time.com/3928584/wikileaks-saudi-arabia-cables/ | archive-date=21 April 2019 | access-date=15 October 2020 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-france-wikileaks/nsa-spied-on-french-presidents-wikileaks-idUSKBN0P32EM20150623 | title=NSA spied on French presidents: WikiLeaks | work=Reuters | first1=James | last1=Regan | first2=Mark | last2=John | date=23 June 2015 | accessdate=20 April 2019}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2015/06/25/world/europe/wikileaks-us-spying-france.html | title=Hollande Condemns Spying by U.S., but Not Too Harshly | work=New York Times | first1=Alyssa J. | last1=Rubin | first2=Scott | last2=Shane | date=24 June 2015 | accessdate=20 April 2019}}</ref>, जसमा गुप्त रूपले कुराकानी भएको थियो। सन् २०१६ मा अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव अभियानका समयमा, विकिलिक्सले डेमोक्रेटिक नेशनल कमिटी र हिलेरी क्लिन्टनका अभियान प्रबन्धक, जोन पडेस्टासँगको ईमेल र अन्य दस्तावेज जारी गरे। यस रिलिजले क्लिन्टन अभियानलाई ज्यादै नै क्षति पुर्याए अनि यसको क्षतिका सम्भावित योगदान कारकका रूपमा जिम्मेवार ठहराएको थियो। अमेरिकी जासुसी समुदायले "उच्च विश्वास" व्यक्त गरे कि लिक गरिएका ईमेल रूसद्वारा ह्याक गरिइएको र विकिलिक्सलाई आपूर्ति गरिइएको थियो, जबकि विकिलिक्सले अस्वीकार गरिदिएका थिए कि उनको स्रोत रूस वा कुनै अन्य राज्य हो। अभियानका समयमा, विकिलिक्सले हिलेरी क्लिन्टन र डेमोक्रेटिक पार्टीका बारेमा षड्यन्त्रका सिद्धान्तहरुलाई प्रोत्साहन दिएको थियो। ==इतिहास== ===कर्मचारी, नाम र संस्थापक=== Wikileaks.org डोमेन नाम ४ अक्टोबर २००६ मा पञ्जीकृत गरिइएको थियो। <ref name="whois">{{cite web |title=Whois Search Results: wikileaks.org |url=http://whois.domaintools.com/wikileaks.org |publisher=Domaintools.com|access-date=8 December 2016}}</ref>वेबसाइटको स्थापना डिसेम्बर २००६ मा भएको थियो र यसको पहिलो दस्तावेज प्रकाशित गरिइएको थियो। <ref name="TIME">{{cite news |title=WikiLeaks' War on Secrecy: Truth's Consequences |date=2 December 2010 |author=Calabresi, Massimo |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2034276-3,00.html |work=Time |place=New York |quote=Reportedly spurred by the leak of the Pentagon papers, Assange unveiled WikiLeaks in December 2006. |access-date=19 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520104123/http://www.time.com/time/world/article/0%2C8599%2C2034276-3%2C00.html |archivedate=20 May 2013 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520104123/http://www.time.com/time/world/article/0%2C8599%2C2034276-3%2C00.html |date=20 May 2013 }}</ref><ref name="Khatchdourian">{{cite news |first=Raffi |last=Khatchadourian |date=7 June 2010 |url=https://www.newyorker.com/reporting/2010/06/07/100607fa_fact_khatchadourian?printable=true |title=No Secrets: Julian Assange's Mission for total transparency |work=The New Yorker |access-date=8 June 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827012725/http://www.newyorker.com/reporting/2010/06/07/100607fa_fact_khatchadourian?printable=true |archivedate=27 August 2011 |url-status=live}}</ref>विकिलिक्सलाई साधारणतया जुलियन असान्जद्वारा सार्वजनिक रूपले दर्शाउने गरिन्छ, जसलाई "यस सङ्गठनको हृदय र आत्मा" का रूपमा वर्णित गरिइएको छ, यसको संस्थापक, दार्शनिक, प्रवक्ता, मूल कोडर, आयोजक, फाइनेन्सर र बाँकी सबै "। डेनियल डम्स्चिट-बर्ग, सारा ह्यारिसन, क्रिस्टिन ह्राफसन र जोसेफ फेरेल असान्जका अन्य सार्वजनिक रूपले ज्ञात सहयोगी हो जो कि परियोजनामा समावेश रहेका छन्।<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2010/10/24/world/24assange.html |work=The New York Times |title=WikiLeaks Founder on the Run, Trailed by Notoriety |date=23 October 2010 |last1=Burns |first1=John F. |last2=Somaiya |first2=Ravi |access-date=19 December 2010}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.theaustralian.com.au/news/rudd-government-blacklist-hacker-monitors-police/story-e6frg8yx-1225718288350 |title=Rudd Government blacklist hacker monitors police |work=The Australian |place=Sydney |author=Guilliatt, Richard |date=30 May 2009 |access-date=17 June 2010 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20120527015312/http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/defence/rudd-government-blacklist-hacker-monitors-police/story-e6frg8yx-1225718288350 |archive-date=27 May 2012}}</ref><ref>{{cite news |last=Mostrous |first=Alexi |date=4 August 2011 |url=http://www.thetimes.co.uk/tto/public/life/article3114254.ece |title=He came for a week and stayed a year |place=London |work=The Times |archiveurl=http://www.thetimes.co.uk/tto/life/article3114254.ece |archivedate=4 August 2012}}{{dead link|date=March 2015}}{{subscription required}}</ref><ref name="wikileaksrevolt" />ह्यारिसन सनशाइन प्रेस प्रोडक्शन्सका सदस्य हुनुका साथ-साथ असान्ज र इङ्गी राग्नार इनगासन पनि छन्। गेविन म्याकफेडेनलाई असान्जद्वारा विकिलिक्सका प्रिय निर्देशकका रूपमा स्वीकार गरिइएको थियो, सन् २०१६ मा वहाँको मृत्युको तुरुन्त पछी। विकीलीक्स मूल रूपले एउटा "विकी" साम्प्रदायिक प्रकाशन विधिका साथ स्थापित गरिइएको थियो, जसलाई मे २०१० सम्ममा समाप्त गरिइएको थियो। मूल स्वयंसेवकहरु अनि संस्थापकहरुलाई कहिले एसियाली असन्तुष्टता, पत्रकारहरु, गणितज्ञ र संयुक्त राज्य अमेरिका, ताइवानका स्टार्ट-अप कम्पनी प्रौद्योगिकीविदहरुका मिश्रणका रूपमा वर्णित गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://news.techeye.net/internet/wikileaks-sets-up-shop-in-iceland |title=Wikileaks sets up shop in Iceland – Heated pavements far nicer than Gitmo TechEye |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140210200145/http://news.techeye.net/internet/wikileaks-sets-up-shop-in-iceland |archivedate=10 February 2014 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140210200145/http://news.techeye.net/internet/wikileaks-sets-up-shop-in-iceland |date=10 February 2014 }}. News.techeye.net (15 November 2010). Retrieved 22 November 2011.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.icenews.is/index.php/2010/11/13/wikileaks-starts-company-in-icelandic-apartment/ |title=Wikileaks starts company in Icelandic apartment IceNews – Daily News |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101122222226/http://www.icenews.is/index.php/2010/11/13/wikileaks-starts-company-in-icelandic-apartment/ |archivedate=22 November 2010 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122222226/http://www.icenews.is/index.php/2010/11/13/wikileaks-starts-company-in-icelandic-apartment/ |date=22 November 2010 }}. Icenews.is (13 November 2010). Retrieved 22 November 2011. WikiLeaks is not and never has been affiliated with the well-known website Wikipedia or Wikipedia's parent organization, the Wikimedia Foundation.</ref><ref>{{cite news |title=Gavin MacFadyen, 76, Mentor and Defender of WikiLeaks Founder, Dies |url=https://www.nytimes.com/2016/10/28/business/media/gavin-macfadyen-dies-wikileaks.html |website=The New York Times |accessdate=1 August 2018}}</ref>जून २००९ सम्ममा, वेबसाइटमा १२०० भन्दा पनि बढी पञ्जीकृत स्वयंसेवक थियो। केहि लोकप्रिय भ्रमका बावजूद, यस तथ्यसँग सम्बन्धित दुईटै साइट "विकी" नाम र वेबसाइट डिजाइन टेम्पलेटको उपयोग गर्दछ, विकिलिक्स र विकिपिडिया सम्बद्ध छैन्।<ref name="wikigone">{{cite news |url=http://motherjones.com/mojo/2010/05/wikileaks-assange-returns |title=WikiLeaks Gets A Facelift |author=Gilson, Dave |date=19 May 2010 |work=Mother Jones|access-date=17 June 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429130452/http://www.motherjones.com/mojo/2010/05/wikileaks-assange-returns |archivedate=29 April 2014 |url-status=live |place=San Francisco}}</ref>विकियाका लागि विकीपिडिया फाउन्डेशनबाट सम्बद्ध लाभ निगम विकियाले सन् २००७ मा अनेकौं विकिलिक्स-सम्बन्धित डोमेन नाम "सुरक्षात्मक ब्राण्ड माप" का रूपमा खरिद गरे। २६ सेप्टेम्बर २०१८ मा, यो घोषणा गरिएको थियो कि जुलियन असान्जले विकिलिक्सका मुख्य सम्पादकका रूपमा क्रिस्टिन ह्राफसनलाई नियुक्त गरिएको थियो,<ref name="aboutwikileaks">{{cite web |url=https://www.wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:About |title=About WikiLeaks |publisher=WikiLeaks |date=28 February 2012 |access-date=5 December 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140410065353/https://wikileaks.org/wiki/WikiLeaks%3AAbout/ |archivedate=10 April 2014 |url-status=live }}</ref><ref name=aboutwikileaks/><ref name="ab">{{cite news |last=Rintoul |first=Stuart |title=WikiLeaks advisory board 'pretty clearly window-dressing' |url=http://www.theaustralian.com.au/news/nation/wikileaks-advisory-board-pretty-clearly-window-dressing/story-e6frg6nf-1225967895242 |work=The Australian |place=Sydney |date=9 December 2010 |access-date=18 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140308001123/http://www.theaustralian.com.au/news/nation/wikileaks-advisory-board-pretty-clearly-window-dressing/story-e6frg6nf-1225967895242 |archivedate=8 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://motherjones.com/politics/2010/04/wikileaks-julian-assange-iraq-video?page=2 |title=Inside WikiLeaks' Leak Factory |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429104335/http://www.motherjones.com/politics/2010/04/wikileaks-julian-assange-iraq-video?page=2 |archivedate=29 April 2014 |url-status=live}}. Mother Jones (6 April 2010). Retrieved 22 November 2011.</ref> जबकि सङ्गठनका बयानमा भनिएको थियो कि असान्ज यसका प्रकाशकका रूपमा शेष थियो। मार्च २०१८ मा इक्वेडरद्वारा इन्टरनेटसम्म तिनीहरुको पहुँच काटिएको थियो, जब वहाँले ट्विट गरेका थिए कि ब्रिटेन रूसका विरुद्ध सर्गेई र युलिया स्क्रीपालका प्रोपागान्डासँग सम्बन्धित प्रचार युद्धलाई सञ्चालन गर्न चाहन्थे।<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/media/online/wiki-giants-on-a-collision-course-over-shared-name-2065561.html |title=Wiki giants on a collision course over shared name |last1=Rawlinson |first1=Kevin |first2=Tom |last2=Peck |date=30 August 2010 |work=The Independent |place=London |access-date=1 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100912225910/http://www.independent.co.uk/news/media/online/wiki-giants-on-a-collision-course-over-shared-name-2065561.html |archivedate=12 September 2010 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.wikia.com/Press:Wikia_Does_Not_Own_Wikileaks_Domain_Names |title=Press:Wikia Does Not Own Wikileaks Domain Names |website=[[Wikia]] |publisher=[[Wikia]] |access-date=13 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140510121146/http://www.wikia.com/Press%3AWikia_Does_Not_Own_Wikileaks_Domain_Names |archivedate=10 May 2014 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140510121146/http://www.wikia.com/Press%3AWikia_Does_Not_Own_Wikileaks_Domain_Names |date=10 May 2014 }}</ref>इक्वेडरले भन्यो कि उसले "ती सन्देशहरुलाई जारी नगर्नका लागि एउटा प्रतिबद्धतालाई तोडिएका थियो जो अन्य राज्यहरुका साथ हस्तक्षेप गर्न सक्दछ" र असान्जले भने कि वहाँ "स्वतन्त्र भाषणको आफ्नो अधिकारलाई प्रयोग गरिरहेका थिए"।<ref name="Bridge" /><ref>{{cite web |title=Julian Assange has stepped down as the editor of WikiLeaks |url=https://www.news.com.au/world/europe/julian-assange-has-stepped-down-as-the-editor-of-wikileaks/news-story/5f616b419f7fd8154779fefe69c4c1b6 |accessdate=6 December 2018|date=27 September 2018 }}</ref><ref>{{cite web |title=With his internet cut off, Julian Assange steps down as editor of WikiLeaks |url=https://techcrunch.com/2018/09/27/julian-assange-wikileaks-new-editor-in-chief/ |accessdate=6 December 2018}}</ref> ===उद्देश्य=== ==प्रशासन== ==कानूनी स्थिति== ===सम्भावित आपराधिक अभियोजन=== ===अदालतमा लिक दस्तावेजहरुको उपयोग=== ==फाइनेन्सिङ्== ==लिक== ===२००६-०८=== ===२००९=== ===२०१०=== ===राजनयिक केबल जारी=== ===२०११-२०१५=== ===२०१६=== ===२०१७=== ===२०१९=== ===आगामी लिकका दाबी=== ==प्रामाणिकता== ==षड्यन्त्रका सिद्धान्तहरुको प्रचार== ===सेठ रिचको हत्या=== ===डेमोक्रेटिक पार्टी र हिलेरी क्लिन्टन=== ==आलोचना र विवाद== ===अमेरिका विरोधी भएको आरोप=== ===एन्टी-क्लिन्टन र ट्रम्प समर्थक पूर्वाग्रहको आरोप=== ===रूसी प्रभावका आरोप=== ===यहूदी-विरोधीको आरोप=== ===लिकको सामग्रीको अतिरञ्जजित र भ्रामक वर्णन=== ===अपर्याप्त गोपनीयता र व्यक्तिगत गोपनीयताको उल्लङ्घन=== ===आन्तरिक सङ्घर्ष र पारदर्शिताको कमी=== ===लोकतान्त्रिक राष्ट्रिय समितिद्वारा मुद्दा=== ==रिसेप्शन== ===पुरस्कार र प्रशंसा=== ===विकिलिक्सका सम्बन्धमा राजनेताहरुद्वारा उठाइएका सार्वजनिक पद=== ===अमेरिकी सरकारसँगको चिन्ता=== ===विकिलिक्सलाई बदनाम गर्ने अभियान=== ===लोकप्रिय संस्कृतिमा=== ===इक्वेडर=== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{official website|https://wikileaks.org/}} * [https://couragefound.org/ करेज फाउन्डेशनको आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411131928/https://couragefound.org/ |date=2019-04-11 }} एउटा सङ्गठन जो कि ध्यानाकर्षण र राजनीतिक कैदीहरुलाई समर्थन गर्दछ। ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{Commonscat|WikiLeaks|विकिलिक्स}} [[श्रेणी:हिन्दीबाट अनुवादित]] [[श्रेणी:विकिपरियोजनाहरू]] b4inw5so7mb542hx8h6vw3eplr69jt8 0 33961 1393952 1219719 2026-11-04T09:22:54Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393952 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=अक्टोबर २०११}} [[Image:Rishikesh, Lakshman Jhula.jpg|thumb|200px|लक्ष्मण झूला]] '''लक्ष्मण झूला''' [[ऋषिकेश]]मा [[गङ्गा नदी|गंगा नदी]]मा बनयो एक पुल हो। पुरातन कथनानुसार भगवान [[राम|श्रीराम]]का अनुज [[लक्ष्मण]]ले यसै स्थानमा जूटको रस्सीहरुका सहारे नदीलाई पार गरेको थियो। स्वामी [[विशुदानंद]]को प्रेरणाबाट [[कोलकाता|कलकत्ता]]का सेठ सूरजमल झुहानूबलाले यो पुल सन् १८८९मा फलामका मजबूत तारहरूबाट बनाएका हुन्, यसले पूर्व जूटको रस्सीहरूको नैं पुल थियो एवं रस्सहरुका यस पुलमा मान्छेको छींकेमा बिठाकर खिंचिन्थ्यो। किन भनें फलामका तारहरूबाट बनेको यो पुल पनि १९२४को बाढमा बह गया। यसपछि मजबूत एवं आकर्षक पुल बनाएइयो।<ref name="india9">{{cite web|url=http://www.india9.com/i9show/Lakshman-Jhula-20926.htm|title=Lakshman Jhula|publisher=India9.com|accessdate=2009-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606062757/http://www.india9.com/i9show/Lakshman-Jhula-20926.htm|archive-date=2011-06-06}}</ref> यस पुलका पश्चिमी किनारामा भगवान लक्ष्मणको मन्दिर हो जबकि यसका दोस्रो ओर श्रीरामको मन्दिर हो। भनिन्छ कि श्रीराम स्वयं यस सुंदर स्थलमा पुगेका थिए। पुललाई पार गरेर देब्रेपटि पैदल बाटो बदरीनाथलाई तथा दायाँ पटि स्वर्गाश्रमतिर जान्छ। [[केदारखंड]]मा यस पुलका तल [[इंद्रकुंड]]को विवरण हो, जुन अब प्रत्यक्ष छैन। ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:ऋषिकेश]] [[श्रेणी:भारतमा पुल]] qit6pm0azkiv9sa126444d5yox5jten 0 35797 1393890 1388804 2026-11-04T04:18:46Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393890 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = रामेछाप जिल्ला#बागमती प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[रामेछाप जिल्ला|रामेछाप]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-3/district-ramechhap/manthali?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = नगरप्रमुख | leader_name = लव श्रेष्‍ठ <small> ([[नेकपा (एमाले)]]) | leader_title1 = उपप्रमुख | leader_name1 = ईश्‍वरी बस्नेत <small> ([[नेकपा (एमाले)]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 211.78 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=32&municipality=5|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 39634 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|27.38|86.07|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०४८ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[मन्थली]] गाविसको कार्यालय | website = [http://www.manthalimun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''मन्थली नगरपालिका''' [[नेपाल]]को [[बागमती प्रदेश]] अन्तर्गत [[रामेछाप जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[नगरपालिका]] हो।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम">{{cite news|title=स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम|url=http://lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/02_Other_New_Municipalities/16_Manthali.jpg|accessdate=मंसिर २०७१|publisher=[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]|date=मङ्सिर|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404080926/http://www.lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/02_Other_New_Municipalities/16_Manthali.jpg|archive-date=2015-04-04}}</ref><ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा"/> [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]ले २०७१ मङ्सिर १६ मा, ६१ वटा नयाँ नगरपालिका थप्दा [[रामेछाप जिल्ला]]मा [[मन्थली]], [[भलुवाजोर]], [[सुनारपानी]], [[कठजोर]], [[भटौली]], [[चिसापानी, रामेछाप|चिसापानी]] र [[सालु]] गरी ७ [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]हरू लाई समेटेर मन्थली नगरपालिका घोषणा गरेको थियो भने २७ फागुन २०७३ मा क्षेत्र विस्तार गर्दा [[गेलु]], [[चनखु]], [[पुरानागाउँ]] र [[फुलासी]] गाविसहरूलाई पनि यसमा गाभिएको थियो।<ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा">{{cite news|title=६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा|url=http://www.himalkhabar.com/?p=87898|accessdate=१६ मङ्सिर|publisher=[हिमाल खबरपत्रिका|date=१६ मङ्सिर २०७१|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824211749/http://www.himalkhabar.com/?p=87898|archive-date=2015-08-24}}</ref> मन्थली नगरपालिकाको केन्द्र '''[[मन्थली]] बजार'''मा रहेको छ। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ३९,६९५ रहेको छ भने यहाँ १०,९९१ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ मन्थली नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[मन्थली]] (१-६) || ८,७७९ || ७.९ || ११११.२७ |- | २ || [[मन्थली]] (७-९) र [[कठजोर]] (६-९)|| २,१५४ || ६.६४ || ३२४.४० |- | ३ || [[कठजोर]] (१-५) || १,९५४ || २३.०४ || ८४.८१ |- | ४ || [[सालु]] || २,८२५ || १९.८६ || १४२.२५ |- | ५ || [[सुनारपानी]] || १,८६१ || १२.९४ || १४३.८२ |- | ६ || [[भलुवाजोर]] || १,८६१ || ३१.५९ || ५८.९१ |- | ७ || [[भटौली]] || ३,३८२ || २५.४८ || १३२.७३ |- | ८ || [[चिसापानी, रामेछाप|चिसापानी]] || २,५५१ || १०.०२ || २५४.५९ |- | ९ || [[पुरानागाउँ]] || २,२३३ || ११.७२ || १९०.५३ |- | १० || [[चनखु]] || १,७७१ || १३.१६ || १३४.५७ |- | ११ || [[गेलु]] (५–९) || २,३२३ || १८.३३ || १२६.७३ |- | १२ || [[गेलु]] (१–४) || २,०९० || ७.८५ || २६६.२४ |- | १३ || [[फुलासी]] (१–५) || २,५६४ || ११.७३ || २१८.५८ |- | १४ || [[फुलासी]] (६–९) || २,१८७ || ११.५२ || १८९.८४ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''३९,६९५''' || '''२११.७८''' || १८७.४४ |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.ddcramechhap.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, रामेछाप] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918201811/http://ddcramechhap.gov.np/ |date=2020-09-18 }} {{रामेछाप जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:रामेछाप जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:बागमती प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] qjfaznatuoodw2gc2ov7u31tnmjz4pg 0 37254 1393883 1388610 2026-11-04T03:26:55Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393883 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarch | image = Bhupatindra Malla.jpg | name =भूपतीन्द्र मल्ल | title = भक्तपुरका राजा | suc-type = | full name =भूपतीन्द्र मल्ल | house =[[मल्ल वंश]] | type =बंश | title = [[भक्तपुरका राजा]] | reign = वि सं १७५३<ref>नेपालको तथ्य इतिहास [[राजाराम सुवेदी]] पृष्ठ १५५</ref>-१७७९ | predecessor = [[जितामित्र मल्ल]] | successor = [[रणजित मल्ल]] | father =[[जितामित्र मल्ल]] | mother =[[लालमती]] | spouse = | issue = | birth_date = | birth_place =[[नेपाल]] | death_date =वि सं १७७९<br> सन् १७२२ | death_place_= [[भक्तपुर]], [[नेपाल]] | occupation = भक्तपुरका राजा }} [[File:Bhupatindra Malla 2018-09.jpg|thumb|right|200px|भक्तपुर दरवार अगाडि भूपतीन्द्र मल्लको शालिक]] '''भूपतीन्द्र मल्ल''' (१७३१-१७७९ वैशाख) नेपालको इतिहासमा [[मल्लकाल]]का प्रसिद्ध राजा हुन्। यिनी [[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]]का राजा थिए। यिनले बनाएको [[पचपन्नझ्याले दरबार|५५ झ्याले दरवार]], [[पाँचतले मन्दिर|न्यातपोल देवल]] प्रसिद्ध ऐतिहासिक सम्पदा हो। उनको जन्म नेपाल सम्बत ७९५ कार्तिक महिनामा भएको थियो । नेसं ८०५ मा चुडाकर्म, ८०६ माघमा ब्रतबन्ध र विवाह ८०८ कार्तिक तिर भएको थियो । <ref>{{Cite journal |title=मल्लकालको ऐतिहासिक सामग्री: धरः पौ |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_23_01_17.pdf |journal=CNAS |volume=23 |issue=1 |pages=295-306 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250503104730/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_23_01_17.pdf |archive-date=2025-05-03 |access-date=2025-03-18 }}</ref> == बाह्य सम्बन्ध == भूपतीन्द्र मल्ल राजा भएपछि उनलाई कान्तिपुर र ललितपुरका अनुभवी राजाहरूले दु:ख दिन थाले । तसर्थ उनले [[गोरखा राज्य|गोरखा]], [[तनहुँ राज्य|तनहुँ]] र [[मकवानपुर राज्य|मकवानपुर]]सँग सहयोग मागेर पाटनलाई झुकाए । [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]सँग पनि उनले मित्रता गरे ।  <ref name=":0">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=१५६|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> ==निर्माण == * न्यातपोल (५ तले) देवल, * दरवार अगाडि प्रस्तर स्तम्भमा आफ्नो भव्य सालिक बनाए,<ref>{{Cite web|url=https://nepalmag.com.np/history/2018/01/31/20180131192944|title=सालिक अपहरणको त्यो प्रयास|last=गौतम|first=गोकर्ण|date=१७ माघ २०७४|website=नेपाल|accessdate=२२ जेष्ठ २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220605171624/https://nepalmag.com.np/history/2018/01/31/20180131192944|archive-date=2022-06-05}}</ref> * वि.सं. १७५४ मा मालती चोकको निर्माण र त्यसको नजीकमा सुन्धारा, * [[हनुमान]], * [[नरसिंह]] आदिको स्थापना, * भक्तपुरमा [[पचपन्नझ्याले दरबार|५५ झ्याले दरबार]], रचना : हरगौरी विवाह, उषाहरण, जैमिनी [[भारत ]]जस्ता नाटकहरू तथा थुप्रै गीत- पद्य संग्रहहरू</br> निधन : विसं १७७९ वैशाख शुक्ल पूर्णिमाका दिन </br> <gallery> Statue of Narsimha killing Hiranya Kashyap.jpg|नरसिंह Golden Gate and 55 windows Palace with chyasilin Mandap, Bhaktapur Durbar Square, Nepal.jpg|५५ झ्याले दरबार Nyatpol Temple, Bhaktapur, NEPAL 02.jpg|न्यातपोल मन्दिर 04 Bhaktapur Durbar Square, Nepal.jpg|भक्तपुर दरवार </gallery> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[अरि मल्ल|अरिदेव]] * [[जयप्रकाश मल्ल]] * [[मल्ल वंश]] * [[जयस्थिति मल्ल]] * [[तेज नरसिंह मल्ल]] * [[रत्न मल्ल]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{मल्ल काल}} {{भक्तपुरका मल्ल राजाहरू}} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालका ऐतिहासिक व्यक्तित्व]] [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:मल्ल वंश]] [[श्रेणी:मल्ल राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाल भाषाका साहित्यकारहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:भक्तपुरका मल्ल राजाहरू]] [[श्रेणी:भक्तपुरका मानिसहरू]] {{stub}} m4og68eomk1b5u8tp3fcawuclpx5lrq 0 38588 1393799 1392910 2026-11-03T18:56:32Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393799 wikitext text/x-wiki यो [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क|नेपाल राष्ट्र बैंक]]बाट इजाजत पत्र प्राप्त १०७ वटा बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको सूची हो।<ref>{{cite web|url=https://www.nrb.org.np/contents/uploads/2025/05/List-of-BFIs-Chaitra-2081-English.pdf |title= List of Banks and Financial Institutions (Licensed by NRB) |accessdate=11 June 2025}}</ref> == क वर्ग: वाणिज्य बैंक == [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क|नेपाल राष्ट्र बैंक]]ले वाणिज्य बैंकलाई 'क' वर्गको बैंकको दर्जा दिएको छ। २०८२ असार सम्म नेपालमा २० वटा वाणिज्य बैंकहरू रहेका थिए।<ref name=":0">{{Cite web |title=BFI's outlets |url=https://www.nrb.org.np/bank-list/ |access-date=6 June 2024 |website=[[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]}}</ref> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" ! बैङ्कको नाम !! प्रधान कार्यालय !! [[चुक्ता पूँजी]] !! [[सम्पत्ति|कुल सम्पत्ति]] !! शाखा र<br>विस्तारित काउन्टरहरू !! वेबसाइट |- | [[कृषि विकास बैङ्क]]||रामशाह पथ, [[काठमाडौँ]]|| रु १९.२९ [[भारतीय सङ्ख्या प्रणाली|अर्ब]] || रु ३७४.३१ अर्ब ||३०७ || [https://adbl.gov.np/] |- | [[सिटिजन्स बैङ्क इन्टरनेसनल]]||नारायणहिटी पथ, काठमाडौँ|| रु १४.७७ अर्ब || रु २४८.८७ अर्ब ||२१० || [https://www.ctznbank.com/] |- | [[एभरेस्ट बैङ्क]] ||लामिम्पाट, काठमाडौँ|| रु १२.९४ अर्ब || रु ३२८.०३ अर्ब ||१४४ || [https://everestbankltd.com/] |- | [[ग्लोबल आइएमई बैङ्क]]||कमलादी, काठमाडौँ|| रु ३८.१२ अर्ब || रु ६७४.८४ अर्ब ||४४० || [https://www.globalimebank.com/] |- | [[हिमालयन बैङ्क लिमिटेड]] ||कमलादी, काठमाडौँ||रु २१.६६ अर्ब || रु ३९०.२ अर्ब ||२१२||[https://www.himalayanbank.com/]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | [[कुमारी बैङ्क]]||नक्साल, काठमाडौँ|| रु २६.२३ अर्ब ||रु ३५२.५६ अर्ब ||३६०||[https://www.kumaribank.com/] |- | [[लक्ष्मी सनराइज बैङ्क]]||हात्तिसार, काठमाडौँ|| रु २४.३५ अर्ब || रु ४२७.७ अर्ब ||२९९||[https://www.laxmisunrise.com/] |- | [[माछापुच्छ्रे बैङ्क]]||लामिम्पाट, काठमाडौँ|| रु ११.६२ अर्ब || रु २१४.५३ अर्ब ||१८५||[https://www.machbank.com/] |- | [[नबिल बैङ्क]]||तीनधारा, काठमाडौँ|| रु २७.०६ अर्ब || रु ६५१.१५ अर्ब ||२९६||[https://www.nabilbank.com/] |- |[[नेपाल बैङ्क]]||धर्मपथ, काठमाडौँ||रु १४.६९ अर्ब || रु ३९०.९९ अर्ब || २९६ || [https://nepalbank.com.np/] |- | [[नेपाल इन्भेस्टमेन्ट मेगा बैङ्क]]||दरबार मार्ग, काठमाडौँ|| रु ३४.१३ अर्ब || रु ६०६.२१ अर्ब ||३५५||[https://www.nimb.com.np/] |- | [[नेपाल एसबिआई बैङ्क]] ||कमलादी, काठमाडौँ|| रु १०.९० अर्ब || रु २३१.९८ अर्ब ||१३०||[https://nsbl.statebank/] |- | [[एनआइसी एसिया बैङ्क]]||कमलादी, काठमाडौँ|| रु १४.९२ अर्ब || रु ३८०.१४ अर्ब || ४८६||[https://web.archive.org/web/20250620094534/https://www.nicasiabank.com/] |- | [[एनएमबी बैङ्क]]||बबर महल, काठमाडौँ|| रु १८.३७ अर्ब || रु ३५८.०४ अर्ब ||२१८||[https://nmb.com.np/] |- | [[प्रभु बैङ्क]]||अनामनगर, काठमाडौँ|| रु २३.५४ अर्ब || रु ४००.२४ अर्ब ||३९६ ||[https://www.prabhubank.com/] |- | [[प्राइम कमर्सियल बैङ्क]]||कमल पोखरी, काठमाडौँ|| रु १९.४० अर्ब || रु ३२१.९५ अर्ब || २०१||[https://www.primebank.com.np/] |- |[[राष्ट्रिय वाणिज्य बैङ्क]]||[[सिंहदरबार]], काठमाडौँ||रु १५.६४ अर्ब || रु ५५२.७५ अर्ब ||३७५ || [https://www.rbb.com.np/] |- | [[सानिमा बैङ्क]]||नारायण चौर, काठमाडौँ|| रु १३.५८ अर्ब || रु २६०.२९ अर्ब ||१४१||[https://www.sanimabank.com/] |- | [[सिद्धार्थ बैङ्क|सिद्धार्थ बैंक]]||नक्साल, काठमाडौँ|| रु १४.०९ अर्ब || रु ३३५.५५ अर्ब ||२०५||[https://www.siddharthabank.com/] |- | [[स्टान्डर्ड चार्टर्ड बैङ्क नेपाल]]||[[नयाँ बानेश्वर]], काठमाडौँ|| रु १०.०४ अर्ब || रु १५६.१२ अर्ब ||१७||[https://www.sc.com/np/] |- |} === गाभिएका वाणिज्य बैंकहरू === {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" !बैङ्क !गाभिएको वर्ष (सन्) !भवितव्यता |- |बैङ्क अफ एसिया र एनआइसी बैङ्क लिमिटेड |२०२३ |बैङ्क अफ एसिया र एनआइसी बैङ्क लिमिटेड एक आपसमा गाभिएर [[एनआइसी एसिया बैङ्क|एनआइसी एसिया बैंक लिमिटेड]] बनेको<ref name=":2">{{Cite web |last= |first= |date=14 July 2013 |title=NIC ASIA Bank : Successful Merger |url=https://www.spotlightnepal.com/2013/07/14/nic-asia-bank-successful-merger/ |access-date=2023-01-12 |website=SpotlightNepal |language=en}}</ref> |- |[[सेन्चुरी कमर्सियल बैंक लिमिटेड]] र [[प्रभु बैङ्क]] |२०२३ |[[प्रभु बैङ्क]]द्वारा अधिग्रहरण<ref>{{Cite web |title=Prabhu Bank completes acquisition of Century Bank |url=https://theannapurnaexpress.com/news/prabhu-bank-completes-acquisition-of-century-bank-36869 |access-date=2023-01-12 |website=The Annapurna Express |language=en}}</ref> |- |कमर्ज एन्ड ट्रस्ट बैंक र ग्लोबल बैङ्क लिमिटेड |२०१४ |ग्लोबल बैंक लिमिटेड र कमर्ज एन्ड ट्रस्ट बैङ्कको गाभिएर ग्लोबल बैंक लिमिटेडको रूपमा व्यवसाय प्रारम्भ गरेको (हाल [[ग्लोबल आइएमई बैङ्क|ग्लोबल आईएमई बैंक]])<ref>{{Cite web |title=Global, Commerz & Trust merge; starts operations |url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/10/global-commerz-trust-merge-starts-operations |access-date=2023-01-12 |website=kathmandupost.com |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> |- |ग्रान्ड बैङ्क नेपाल र [[प्रभु बैङ्क]] |२०१६ |[[प्रभु बैङ्क]]द्वारा अधिग्रहरण<ref>{{Cite web |title=Prabhu, Grand start joint ops after merger |url=https://kathmandupost.com/money/2016/02/13/prabhu-grand-start-joint-ops-after-merger |access-date=2023-01-12 |website=kathmandupost.com |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> |- |[[जनता बैंक नेपाल]] र [[ग्लोबल आइएमई बैङ्क|ग्लोबल आईएमई बैंक]] |२०१९ |[[जनता बैंक नेपाल]] र [[ग्लोबल आइएमई बैङ्क|ग्लोबल आईएमई बैंक]] एक आपसमा गाभिएर [[ग्लोबल आइएमई बैङ्क|ग्लोबल आईएमई बैंक लिमिटेड]]को रूपमा व्यवसाय सुरु गरेको।<ref>{{Cite web |last=Joshi |first=Kriti |date=2019-12-07 |title=Global IME, Janata start integrated transaction |url=https://thehimalayantimes.com/business/global-ime-janata-start-integrated-transaction |access-date=2023-01-12 |website=The Himalayan Times |language=en}}</ref> |- |किस्ट बैङ्क लिमिटेड र [[प्रभु बैङ्क]] |२०१४ |[[किस्ट बैङ्क]] र [[प्रभु बैङ्क]] एक आपसमा गाभिएर [[प्रभु बैङ्क|प्रभु बैङ्क लिमिटेड]]को रूपमा व्यवसाय सुरु गरेको<ref>{{Cite web |title=Prabhu Bank starts ops |url=https://kathmandupost.com/money/2014/09/16/prabhu-bank-starts-ops |access-date=2023-01-12 |website=kathmandupost.com |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> |- |लुम्बिनी विकास बैङ्क र बैङ्क अफ काठमाडौँ |२०१६ |लुम्बिनी विकास बैङ्क र बैङ्क अफ काठमाडौँ गाभिएको (हाल [[ग्लोबल आइएमई बैङ्क|ग्लोबल आईएमई बैंक लिमिटेड]])<ref>{{Cite web |title=Merged BoK, Lumbini start joint operations |url=https://kathmandupost.com/money/2016/07/15/merged-bok-lumbini-start-joint-operations |access-date=2023-01-12 |website=kathmandupost.com |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> |- |[[मेगा बैङ्क नेपाल]] लिमिटेड र [[नेपाल इन्भेस्टमेन्ट मेगा बैङ्क|नेपाल इन्भेस्टमेन्ट बैंक]] |२०२३ |[[मेगा बैङ्क नेपाल]] लिमिटेड र [[नेपाल इन्भेस्टमेन्ट मेगा बैङ्क|नेपाल इन्भेस्टमेन्ट बैंक]] गाभिएर [[नेपाल इन्भेस्टमेन्ट मेगा बैङ्क]] बनेको<ref name=":1">{{Cite web |title=इन्भेस्टमेन्ट र मेगा बैंक गाभिए, एकीकृत कारोबार सुरु |url=https://ekantipur.com/business/2023/01/12/167348680300226907.html |access-date=2023-01-12 |website=ekantipur.com |language=ne}}</ref> |- |[[नेपाल बङ्गलादेश बैङ्क]] र [[नबिल बैङ्क]] |२०२२ |[[नबिल बैङ्क]]द्वारा अधिग्रहरण<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2022-07-12 |title=Nabil completes acquisition of NBB |url=https://thehimalayantimes.com/business/nabil-completes-acquisition-of-nbb |access-date=2023-01-12 |website=The Himalayan Times |language=en}}</ref> |- |[[नेपाल क्रेडिट एन्ड कमर्स बैङ्क]] र [[कुमारी बैङ्क|कुमारी बैङ्क लिमिटेड]] |२०२३ |[[कुमारी बैङ्क|कुमारी बैङ्क लिमिटेड]]द्वारा अधिग्रहरण<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2023-01-02 |title=KBL, NCCB merge |url=https://thehimalayantimes.com/business/kbl-nccb-merge |access-date=2023-01-12 |website=The Himalayan Times |language=en}}</ref> |- |[[सिभिल बैङ्क]] र [[हिमालयन बैङ्क लिमिटेड]] |२०२३ |[[हिमालयन बैङ्क लिमिटेड]]द्वारा अधिग्रहरण<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2023-02-25 |title=HBL and CBL start joint operation |url=https://thehimalayantimes.com/business/hbl-and-cbl-start-joint-operation |access-date=2023-07-15 |website=The Himalayan Times |language=en}}</ref> |- |[[लक्ष्मी सनराइज बैङ्क|सनराइज बैङ्क]] र [[लक्ष्मी बैङ्क]] |२०२३ |सनराइज बैङ्क र लक्ष्मी बैङ्क गाभिएर [[लक्ष्मी सनराइज बैङ्क]] बनेको<ref name=":3">{{Cite web |title=एकीकृत कारोबार गर्दै 'लक्ष्मी सनराइज बैंक लिमिटेड' |url=https://www.karobardaily.com/news/227233 |access-date=2023-07-15 |website=Karobar Daily |language=en}}</ref> |- |} == ख वर्ग: विकास बैङ्क == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! बैङ्कको नाम !! प्रधान कार्यालय !! कार्य क्षेत्र!! [[चुक्ता पूँजी]] !! शाखा र <br>विस्तारित काउन्टरहरू!!वेबसाइट |- |[[गरिमा विकास बैङ्क]]||लामिम्पाट, काठमाडौँ||rowspan=8|''राष्ट्रिय''||रु ५.६८ अर्ब ||१३७||[https://www.garimabank.com.np/] |- |[[ज्योति विकास बैङ्क]]||कमलादी, काठमाडौँ||रु ४.४० अर्ब ||१२३||[https://jbbl.com.np/] |- |[[कामना सेवा विकास बैङ्क]]||ज्ञानेश्वर, काठमाडौँ||रु ३.५१ अर्ब ||१३१||[https://kamanasewabank.com/] |- |[[लुम्बिनी विकास बैङ्क]]||डिल्ली बजार, काठमाडौँ||रु ३.६२ अर्ब ||९१||[https://www.lumbinibikasbank.com/] |- |[[महालक्ष्मी विकास बैङ्क]]||दरबार मार्ग, काठमाडौँ||रु ४.३० अर्ब ||१०४||[https://www.mahalaxmibank.com/] |- |[[मुक्तिनाथ विकास बैङ्क]]||कमलादी, काठमाडौँ||रु ७.०५ अर्ब ||१९१||[https://www.muktinathbank.com.np/] |- |[[साङ्ग्रिला डेभलपमेन्ट बैङ्क]]|| बालुवाटार, काठमाडौँ||रु ३.५६ अर्ब ||१०९||[https://www.shangrilabank.com/] |- |[[साइन रेसुङ्गा डेभलपमेन्ट बैङ्क]]||कालिकानगर, [[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]]||रु ४.८८ अर्ब ||९०||[https://srdb.com.np/] |- |[[कर्पोरेट डेभलपमेन्ट बैङ्क]]|| आदर्शनगर, [[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगन्ज]]||[[पर्सा जिल्ला|पर्सा]] जिल्ला||रु ०.५३ अर्ब ||४ ||[https://www.corporatebank.com.np/] |- |[[एक्सेल डेभलपमेन्ट बैङ्क]]||मुक्ति चोक, [[बिर्तामोड नगरपालिका|बिर्तामोड]]||[[कोशी प्रदेश]]||रु १.२५ अर्ब ||४८||[https://edb.com.np/]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |[[ग्रिन डेभलपमेन्ट बैङ्क]]||सभागृह चोक, [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]||[[गण्डकी प्रदेश]]||रु ०.५३ अर्ब ||१६||[https://greenbank.com.np/]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |[[मितेरी डेभलपमेन्ट बैङ्क]]||महेन्द्र पथ, [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]||[[कोशी प्रदेश]]||रु १.२२ अर्ब ||१८||[https://www.miteribank.com.np/] |- |[[नारायणी डेभलपमेन्ट बैङ्क]]||[[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]], चितवन||[[चितवन जिल्ला|चितवन]] जिल्ला||रु ०.२६ अर्ब ||५||[https://ndbl.com.np/] |- |[[साल्पा विकास बैङ्क]]||दिक्तेल बजार, खोटाङ ||[[खोटाङ जिल्ला|खोटाङ]] जिल्ला||रु ०.३५ अर्ब ||६||[https://salapabikasbank.com.np/] |- |[[सप्तकोसी डेभलपमेन्ट बैङ्क]]|| मेन रोड, [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]]||[[कोशी प्रदेश]]||रु ०.८३ अर्ब ||३६||[https://skdbl.com.np/] |- |[[सिन्धु विकास बैङ्क]]||[[बाह्रविसे नगरपालिका|बाह्रबिसे]], [[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला|सिन्धुपाल्चोक]] जिल्ला||[[बागमती प्रदेश]]||रु ०.५६ अर्ब ||२७||[https://sindhubank.com.np/] |} === समस्याग्रस्त विकास बैङ्क === निम्न विकास बैङ्कहरूलाई नेपाल राष्ट्र बैङ्कले समस्याग्रस्त घोषणा गरेको छ र समाधान प्रक्रियामा छन्। * कर्णाली डेभलपमेन्ट बैङ्क<ref>{{Cite web|title=NRB declares Karnali Development Bank as Problematic|url=https://www.nrb.org.np/contents/uploads/2024/12/Press-Release_Karnali-Development-Bank-Ltd..pdf|access-date=2024-12-25 |language=ne}}</ref><ref>{{Cite web|title=NRB declares Karnali Development Bank as problematic|url=https://kdblnepal.com/news_event_pressrelease/nrb_takeover_notice|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=NRB declares Karnali Development Bank as crisis-ridden bank, takes management control|url=https://kathmandupost.com/national/2024/12/25/nrb-declares-karnali-development-bank-as-crisis-ridden-bank-takes-management-control|access-date=2024-12-25 |language=en}}</ref> === बन्द भएका विकास बैङ्कहरू (राष्ट्रिय) === {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" !बैङ्क !बन्द (सन्) !भवितव्यता |- |ओम डेभलपमेन्ट बैङ्क |२०१९ |एनएमबी बैङ्कसँग गाभिएको<ref>{{Cite web |title=NMB Bank & Om Development bank start joint transaction after merger|url=https://www.sharesansar.com/newsdetail/nmb-bank-and-om-development-bank-to-commence-joint-operation-as-nmb-bank-from-ashwin-11-2076paid-up-capital-and-reserves-to-reach-rs-2042-arba|access-date=2019-09-24 |language=en}}</ref> |- |कैलाश विकास बैङ्क |२०२० |प्राइम कमर्सियल बैङ्कसँग गाभिएको <ref>{{Cite web |title=Prime Bank & Kailash Bikash bank start joint transaction after merger|url=https://www.sharesansar.com/announcementdetail/prime-commercial-bank-limited-and-kailash-bikas-bank-limited-have-received-final-merger-approval-from-nrb-to-commence-their-joint-transaction-in-the-name-of-prime-commercial-bank-limited-from-29th-falgun-2076#:~:text=Share%20Kheladi-,Prime%20Commercial%20Bank%20Limited%20and%20Kailash%20Bikas%20Bank%20Limited%20have,Limited%20from%2029th%20Falgun%2C%202076.|access-date=2020-03-10 |language=en}}</ref> |- |देव विकास बैङ्क |२०२० |कुमारी बैड्कद्वारा अधिग्रहरण <ref>{{Cite web |title=Kumari Bank & Deva Development bank start joint transaction after acquisition|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/kumari-bank-to-acquire-deva-bikas-bank/#:~:text=KATHMANDU%2C%20Jan%2020%3A%20Kumari%20Bank,class%20development%20bank%20on%20Wednesday.|access-date=2020-01-20 |language=en}}</ref> |- |गण्डकी विकास बैङ्क |२०२० |मेगा बैङ्क नेपालसँग गाभिएको <ref name=":5">{{Cite web |title=Mega Bank & Gandaki Bikash bank start joint transaction after merger|url=https://eng.merolagani.com/NewsDetail.aspx?newsID=61668#:~:text=Mega%20Bank%20acquires%20Gandaki%20Bikas,on%20July%203%20and%204.|access-date=2020-06-30 |language=en}}</ref> |- |टुरिजम डेभलपमेन्ट बैङ्क |२०१८ |मेगा बैङ्क नेपालसँग गाभिएको<ref name=":5" /> |- |एनआइडिसी डेभलपमेन्ट बैङ्क |२०१८ |राष्ट्रिय वाणिज्य बैङ्कद्वारा अधिग्रहरण <ref>{{Cite web |title=Rastriya Baninjya Bank & NIDC Development bank start joint transaction after |url=https://kathmandupost.com/money/2018/05/03/rbb-acquires-nidc-to-become-2nd-largest-bank|access-date=2018-05-03 |language=en}}</ref> |- |रिलायबल डेभलपमेन्ट बैङ्क |२०१७ |ग्लोबल आइएमई बेङ्कद्वारा अधिग्रहरण <ref>{{Cite web |title=Global IME Bank & Reliable Development bank start joint transaction after acquisition|url=https://www.sharesansar.com/newsdetail/global-ime-bank-to-start-joint-operation-from-asadh-25-after-acquiring-reliable-dev-bank|access-date=2017-07-07 |language=en}}</ref> |- |सिद्धार्थ डेभलपमेन्ट बैङ्क |२०१७ |जनता बैङ्क नेपालद्वारा अधिग्रहरण<ref>{{Cite web |title=Janata Bank Nepal & Siddhartha Development bank start joint transaction after acquisition|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/janata-bank-acquires-siddhartha-dev-bank/|access-date=2017-07-17 |language=en}}</ref> |- |एस डेभलपमेन्ट बैङ्क |२०१७ |नेपाल इन्भेस्टमेन्ट बैङ्कद्वारा अधिग्रहरण<ref>{{Cite web |title=Nepal Investment Bank & AceDevelopment bank start joint transaction after acquisition|url=https://kathmandupost.com/money/2017/07/14/nibl-starts-joint-operation-with-ace-development-bank|access-date=2017-07-14 |language=en}}</ref> |- |सुप्रिम डेभलपमेन्ट बैङ्क |२०१७ |एनसिसी बैङ्क नेपालसँग गाभिएको <ref>{{Cite web |title=NCC Bank & Supreme Development bank start joint transaction after merger|url=https://eng.merolagani.com/NewsDetail.aspx?newsID=29332#:~:text=NCC%20Bank%20has%20commenced%20its,Bank%20and%20Supreme%20Development%20Bank.|access-date=2017-01-01|language=en}}</ref> |- |- |यति डेभलपमेन्ट बैङ्क |२०१७ |महालक्ष्मी विकास बैङ्कसँग गाभिएको <ref>{{Cite web |title=यति र महालक्ष्मी गाभिएपछिको एकिकृत कारोबार सुरु, तोकिएको पुँजी पुग्यो |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/605755/%E0%A4%AF%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%8F%E0%A4%AA%E0%A4%9B|access-date=२६ असार २०८२|language=नेपाली}}</ref> |- |} == ग वर्ग: फाइनान्स कम्पनी == [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क|नेपाल राष्ट्र बैंक]]ले फाइनान्स कम्पनीलाई 'ग' वर्गको बैङ्कको दर्जा दिएको छ। २०८२ असार सम्म नेपालमा १७ वटा फाइनान्स कम्पनी रहेका छन् जसमध्ये २ वटा कम्पानीहरू समस्याग्रस्त र १५ वटा सञ्चालित अवस्थामा छन्।<ref name=":4">{{Cite web |title=List of BFIs |url=https://www.nrb.org.np/contents/uploads/2025/02/List-of-BFIs-Poush-2081-English.pdf|website=nrb.org.np|language=en}}</ref> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" ! कम्पनीको नाम !! प्रधान कार्यालय !! कार्यक्षेत्र !! [[चुक्ता पूँजी]] !! शाखाहरू !!वेबसाइट |- | बेस्ट फाइनान्स || चावहिल, काठमाडौँ ||राष्ट्रिय|| रु ०.८९ अर्ब ||१९||[https://bestfinance.com.np/] |- | सेन्ट्ल फाइनान्स || कुपण्डोल, ललितपुर||राष्ट्रिय|| रु ०.९५ अर्ब ||२०||[https://centralfinance.com.np/]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | गोर्खाज फाइनान्स || डिल्लीबजार, काठमाडौँ ||राष्ट्रिय|| रु ०.८७ अर्ब ||२७||[https://www.gurkhasfinance.com.np/] |- | गुडविल फाइनान्स || हा्तिसार, काठमाडौँ ||राष्ट्रिय|| रु ०.९५ अर्ब ||१९||[https://goodwillfinance.com.np/] |- | गुहेश्वरी मर्चेन्ट बैङ्किङ एन्ड फाइनान्स || पुलचोक, ललितपुर||राष्ट्रिय|| रु १.०१ अर्ब ||२७||[https://www.gmbf.com.np/] |- | आइसिएफसी फाइनान्स || भाटभटेनी, काठमाडौँ ||राष्ट्रिय|| रु १.१८ अर्ब ||२१||[https://www.icfcbank.com/] |- | जानकी फाइनान्स ||स्टेसन रोड, [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]||[[मधेश प्रदेश|मधेश]] प्रदेश|| रु ०.६९ अर्ब ||५||[https://jfcjanakpur.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250421234416/http://jfcjanakpur.com/ |date=2025-04-21 }} |- | मञ्जुश्री फाइनान्स || नयाँ बानेश्वर, काठमाडौँ ||राष्ट्रिय|| रु १.३५ अर्ब ||२८||[https://manjushreefinance.com.np/] |- | मल्टिपर्पोज फाइनान्स || विद्यापति चोक, जनकपुर ||[[मधेश प्रदेश|मधेश]] प्रदेश|| रु ०.६१ अर्ब ||८||[https://multipurposefinance.com/] |- | नेपाल फाइनान्स || कमलादी, काठमाडौँ ||राष्ट्रिय|| रु ०.७३ अर्ब ||१३||[https://nepalfinancelimited.com.np/] |- | पोखरा फाइनान्स || न्यु रोड, पोखरा ||राष्ट्रिय|| रु १.०८ अर्ब ||२६||[https://pokharafinance.com.np/] |- | प्रोगेसिभ फाइनान्स || न्यु रोड, काठमाडौँ ||राष्ट्रिय|| रु ०.८५ अर्ब ||२८||[https://www.pfltd.com.np/] |- | रिलायन्स फाइनान्स || प्रदर्शनी मार्ग, काठमाडौँ ||राष्ट्रिय|| रु १.१२ अर्ब ||२२||[https://web.archive.org/web/20250712164653/https://reliancenepal.com.np/] |- | समृद्धि फाइनान्स || पुतलीसडक, काठमाडौँ ||राष्ट्रिय|| रु ०.८२ अर्ब ||१३||[https://www.sfcl.com.np/] |- | श्री इन्भेस्टमेन्ट एन्ड || डिल्लीबजार, काठमाडौँ ||राष्ट्रिय|| रु १.०० अर्ब ||१३||[https://www.shreefinance.com.np/] |- |} === समस्याग्रस्त फाइनान्स कम्पनीहरू === निम्न फाइनान्स कम्पनीहहरूलाई नेपाल राष्ट्र बैङ्कले समस्याग्रस्त घोषणा गरेको छ र तिनीहरू समाधानको प्रक्रियामा छन्। *नेपाल सेयर मार्केट्स एन्ड फाइनान्स कम्पनी *क्यापिटल मर्चेन्ट बैङ्किङ एन्ड फाइनान्स कम्पनी == घ वर्ग: लघुवित्त कम्पनीहरू == [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क|नेपाल राष्ट्र बैंक]]ले लघुवित्त वित्तीय संस्थालाई 'घ' वर्गको बैङ्कको दर्जा दिएको छ। २०८१ असार सम्म नेपालमा लघुवित्तको सङ्ख्या ५२ रहेको छ जसमध्ये ५१ वटा सञ्चालित अवस्थामा रहेका छन् भने एउटा लघुवित्त कम्पनी निलम्बित अवस्थामा रहेको छ।<ref name=":0" /> <ref name=":4"/> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! कम्पनीको नाम !! प्रधान कार्यालय !! कार्यक्षेत्र !! [चुक्ता पूँजी]] !! शाखाहरू |- | आत्मनिर्भर लघुवित्त|| [[घोराही उपमहानगरपालिका|घोराही]], [[दाङ जिल्ला|दाङ]]||[[लुम्बिनी प्रदेश]]|| रु ७.८३ करोड ||२२ |- | अभियान लघुवित्त|| [[पनौती नगरपालिका|पनौती]], [[काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला|काभ्रेपलाञ्चोक]]||राष्ट्रिय|| रु २५ करोड ||६१ |- | आरम्भ चौतारी लघुवित्त|| बनेपा, काभ्रेपलाञ्चोक||राष्ट्रिय|| रु ३६.७१ करोड||१३७ |- | आशा लघुवित्त|| मदनपुर, नुवाकोट||राष्ट्रिय|| रु ७३.३० करोड ||१३३ |- | छिमेक लघुवित्त|| मध्य-बानेश्वर, काठमाडौँ||राष्ट्रिय|| रु ३२१.५३ करोड ||२०५ |- | सिवाइसी नेपाल लघुवित्त|| पोखरा, कास्की||राष्ट्रिय|| रु २६.६४ करोड ||१२५ |- | ड्रिप्रोस लघुवित्त|| भरतपुर, चितवन||राष्ट्रिय|| रु १८३.८३ करोड ||१५८ |- | धौलागिरी लघुवित्त|| बागलुङ बजार, बागलुङ||राष्ट्रिय|| रु १३.३१ करोड||५९ |- | फर्स्ट माइक्रोफाइनान्स लघुवित्त|| ज्ञानेश्वर, काठमाडौँ||[[थोक बैङ्किङ]]|| रु १३४.४९ करोड ||३ |- | फर्वार्ड लघुवित्त|| दुहवी, सुनसरी||राष्ट्रिय|| रु ११९.६ करोड ||१६१ |- | गणपति लघुवित्त|| शुक्लागण्डकी, तनहुँ||राष्ट्रिय|| रु १५.१६ करोड ||४४ |- | ग्लोबल आइएमई लघुवित्त|| पोखरा, कास्की||राष्ट्रिय|| रु ६१.८९ करोड ||१२५ |- | ग्रमीण विकास लघुवित्त|| बुटवल, रुपन्देही||राष्ट्रिय|| रु ९८.२५ करोड ||१९५ |- | गुराँस लघुवित्त|| धनकुटा बजार, धनकुटा||[[कोशी प्रदेश]]|| रु ११.५८ करोड||३७ |- | हिमालयन लघुवित्त|| चावहिल, काठमाडौँ||राष्ट्रिय|| रु ३१.९८ करोड||७६ |- | इन्फिनिटी लघुवित्त|| [[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]], नवलपरासी (ब.सु.पु)||राष्ट्रिय|| रु ४९.७४ करोड ||९८ |- | जीवन विकास लघुवित्त|| कटहरी, मोरङ||राष्ट्रिय|| रु १५३.६२ करोड ||१६५ |- | जनउत्थान सामुदायिक लघुवित्त|| बुटवल, रुपन्देही||राष्ट्रिय|| रु १७.०१ करोड ||४० |- | कालिका लघुवित्त|| पोखरा, कास्की||राष्ट्रिय|| रु ४०.७७ करोड ||१०६ |- | लक्ष्मी लघुवित्त|| महाराजगन्ज, काठमाडौँ||राष्ट्रिय|| रु ४४.१७ करोड||९६ |- | महिला लघुवित्त|| बनेपा, काभ्रेपलाञ्चोक||राष्ट्रिय|| रु २१.७६ करोड ||८५ |- | महुली लघुवित्त|| बकधुवा, सप्तरी||राष्ट्रिय|| रु ३६.९९ करोड||६६ |- | मानुषी लघुवित्त|| बनेपा, काभ्रेपलाञ्चोक||राष्ट्रिय|| रु १०.९४ करोड ||३७ |- | मातृभूमि लघुवित्त<ref>{{cite web |url=https://www.investopaper.com/news/jalpa-laghubitta-to-merge-with-kisan-laghubitta/ |title=Jalpa Laghubitta to Merge with Kisan Laghubitta |website=investopaper.com |date=२०२४-०६-१२ |access-date=२०२४-०६-१४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603150003/https://www.investopaper.com/news/jalpa-laghubitta-to-merge-with-kisan-laghubitta/ |archive-date=2025-06-03}}</ref> || बूढानिलकण्ठ, काठमाडौँ||राष्ट्रिय|| रु ६२.८४ करोड|| २३७ |- | मेरो माइक्रोफाइनान्स लघुवित्त|| बत्तर, नुवाकोट||राष्ट्रिय|| रु १४१.९ करोड ||१५१ |- | मिथिला लघुवित्त|| ढल्केबर, धनुषा||[[मधेश प्रदेश]]|| रु १९.६० करोड ||४५ |- | नाडेप लघुवित्त|| गजुरी, धादिङ||राष्ट्रिय|| रु ४८.५८ करोड||९८ |- | राष्ट्रिय लघुवित्त|| नीलकण्ठ, धादिङ||राष्ट्रिय|| रु १३३.१६ करोड ||१८७ |- | नेरुडे मिर्मिरे लघुवित्त|| बनेपा, काभ्रेपलाञ्चोक||राष्ट्रिय|| रु १३९.७८ करोड ||२३३ |- | नेस्डो समृद्ध लघुवित्त|| कुश्मा, पर्वत||राष्ट्रिय|| रु २९.१३ करोड ||५७ |- | एनआइसी एसिया लघुवित्त|| बनेपा, काभ्रेपलाञ्चोक||राष्ट्रिय|| रु १७३.९४ करोड ||२९६ |- | निर्धन उत्थान लघुवित्त|| नक्साल, काठमाडौँ||राष्ट्रिय|| रु २६१.२१ करोड ||१९६ |- | एनएमबी लघुवित्त|| पोखरा, कास्की||राष्ट्रिय|| रु ७२.१४ करोड|| १५६ |- | आरएसडिसी लघुवित्त|| रुपन्देही, बुटवल||[[थोक बैङ्किङ]]|| रु १०३.४१ करोड ||४ |- |सम्पदा लघुवित्त<ref>{{cite web |url=https://bizmandu.com/content/20240628105846.html|title=तनहुँको सबैको र गोरखाको साधना लघुवित्तले पाए एकीकृत कारोबार गर्ने स्वीकृति |website=bizmandu.com |access-date=२०२४-०६-२८}}</ref>|| गोरखा, गोरखा||राष्ट्रिय|| रु ७०.०९ करोड ||१५७ |- |समाज लघुवित्त|| मलङ्गवा, सर्लाही||[[मधेश प्रदेश]]|| रु २.२९ करोड||६ |- |समता घरेलु लघुवित्त<ref>{{cite web |url=https://www.sharesansar.com/announcementdetail/samata-gharelu-laghubitta-bittiya-sanstha-limited-after-the-successful-acquisition-of-manakamana-smart-laghubitta-bittiya-sanstha-limited-to-commence-its-joint-operation-in-the-name-of-samata-gharelu-laghubitta-bittiya-sanstha-limited-from-24th-ashad-2081-2024-06-28 |website=sharesansar.com |access-date=२०२४-०६-२८ |title=Samata Gharelu Laghubitta Bittiya Sanstha Limited after the successful acquisition of Manakamana Smart Laghubitta Bittiya Sanstha Limited to commence its joint operation in the name of "Samata Gharelu Laghubitta Bittiya Sanstha Limited" from 24th Ashad, 2081|date=१५ December २०१६ }}</ref> || बनेपा, काभ्रेपलाञ्चोक||राष्ट्रिय|| रु ६२.९१ करोड ||९२ |- | सामुदायिक लघुवित्त|| बनेपा, काभ्रेपलाञ्चोक||राष्ट्रिय|| रु १७.०८ करोड||४७ |- | सानाकिसान विकास लघुवित्त|| बबरमहल, काठमाडौँ||[[थोक बैङ्किङ]]|| रु ४३१.२६ करोड||१३ |- | सिर्जनशील लघुवित्त|| गोलबजार, सिराहा||राष्ट्रिय|| रु १०.९४ करोड ||३४ |- | सपोर्ट लघुवित्त||इटहरी, सुनसरी|| [[कोशी प्रदेश]]||रु १२.२४ करोड ||२६ |- | सूर्योदय वोमी लघुवित्त|| बनेपा, काभ्रेपलाञ्चोक||राष्ट्रिय|| रु ७९.१९ करोड ||१७३ |- | स्वावलम्बन लघुवित्त|| कमलपोखरी, काठमाडौँ||राष्ट्रिय|| रु १६५.६६ करोड ||१५५ |- | स्वाभिमान लघुवित्त|| तिलोत्तमा, रुपन्देही||[[लुम्बिनी प्रदेश]]|| रु १४.६१ करोड||३७ |- | स्वस्तिक लघुवित्त|| लहान, सिराहा||[[मधेश प्रदेश]]|| रु ३.४७ करोड ||१३ |- | स्वरोजगार लघुवित्त|| बनेपा, काभ्रेपलाञ्चोक||राष्ट्रिय|| रु ६९.०७ करोड ||९१ |- | युनिक नेपाल लघुवित्त|| कोहलपुर, बाँके||राष्ट्रिय|| रु १४.८६ करोड ||४२ |- | उन्नति सहकारी लघुवित्त|| सिद्धार्थनगर, रुपन्देही||राष्ट्रिय|| रु २४.६९ करोड ||८४ |- | उपकार लघुवित्त|| कोहलपुर, बाँके||[[लुम्बिनी प्रदेश]]|| रु १०.६१ करोड ||३७ |- | विजय लघुवित्त|| गैँडाकोट, नवलपरासी (ब.सु.पु)||राष्ट्रिय|| रु ७४.५० करोड||१३६ |- | विन नेपाल लघुवित्त|| बनेपा, काभ्रेपलाञ्चोक||[[बागमती प्रदेश]]|| रु ७.९२ करोड ||२३ |- |} =='''खाद्य बैंक''' == * [[नेपाल खाद्य बैंक लिमिटेड|नेपाल खाद्य बैक लिमिटेड]] | काशिटार,नुवाकोट * रास्त्रीय खाद्य बैंक लिमिटेड | काठमाडौ ,नेपाल * समृद्धि खाद्य बैक लिमिटेड | काठमाडौ ,नेपाल === समस्याग्रस्त खुद्रा लघुवित्त कम्पनी === निम्न लघुवित्तलाई नेपाल राष्ट्र बैङ्कले समस्याग्रस्त घोषणा गरेको छ र यो समाधान प्रक्रियामा रहेको छ। * सुपर लघुवित्त वित्तीय संस्था ==पूर्वाधार विकास बैंक == पूर्वाधार विकास बैंक [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क|नेपाल राष्ट्र बैंक]]बाट इजाजतपत्र प्राप्त गैरवर्गीकृत वित्तीय संस्था हो। २०८० साउन सम्म, नेपालमा यस्तो संस्थाको सङ्ख्या १ रहेको छ।<ref name=":0" /> * नेपाल इन्फ्रास्ट्रक्चर बैंक लिमिटेड ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{नेपालका बैङ्कहरू}} [[श्रेणी:नेपाली बैङ्कहरू]] [[श्रेणी:नेपाल सम्बन्धित सूची|बैङ्कहरू]] [[श्रेणी:नेपालका कम्पनीहरूको सूची]] 5grsfvke4ceg7ipgiyfnlmz4nstdi6m 0 43915 1393866 1311339 2026-11-04T01:48:56Z Kootak 61918 Google LLC 1393866 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=मार्च २०१२}} {{Infobox website | name = गूगल प्लस | logo = File:Google+ logo.svg | logocaption = गूगल+को लोगो | screenshot = | caption = गूगल+को गृहपृष्ठ | url = {{URL|https://plus.google.com/|प्लस.गुगल.कम}} | slogan = Real-life sharing rethought for the web. | commercial = छ | type = [[सामाजिक संजाल]] | registration = १८ वर्ष भन्दा माथी गूगल खाता द्वारा खुल्ने<br />( सेप्टेम्बर २०, २०११ को अनुसार) | language = ४० भन्दा बढी | num_users = १११ मिलियन सक्रिय प्रयोगकर्ता<ref name="Google+: Users">{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/stevedenning/2015/04/23/has-google-really-died/001665134807778346|title=Has Google+ Really Died?|publisher=[[फोर्ब्स]]}}</ref> (२०१५) | programming language = [[Java (programming language)|Java]] र [[JavaScript]] | content license = | owner = [[गुगल]] | author = | launch date = {{Start date|2011|06|28}} | alexa = | revenue = | current status = २०१९ मा निष्क्रिय हुने | footnotes = }} '''गूगल प्लस''' गूगल निगमको स्वामित्बमा रहेको सामाजीक सञ्जाल साइट हो। [[फेसबुक]]सँग प्रतिश्पर्दा गर्ने उद्धेश्यले यसको निर्माण गरिएको हो। यसको मुख्य विशेषता भनेको गोपनियता हो। फेसबुकमा एक प्रयोगकर्ताले अर्को प्रयोकर्तालाई साथी बन्न आग्रह गर्नु पर्ने हुन्छ र अर्को प्रयोगकर्ताले त्यसलाई स्विकार्ने अथबा अस्विकार्न सक्दछ भने गूगल ‌प्लसमा जो कोइले पनि गूगल ‌पलसको प्रयोगकर्तालाई आफ्नो 'सर्कल'मा राख्न सक्दछ र अर्को प्रयोगकर्ताले स्विकार्न पर्छ भन्ने जरूरि छैन।गूगल ‌प्लसमा सामुहिक भिडिवो वार्ताको पनि सुबिधा रहेको छ। साथै मन परेका चिजहरूलाई 'स्पार्क'का माध्यमबाट थप जानकारी प्राप्त गर्न पनि सकिन्छ। ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरु== {{Commons category}} * {{Official website|https://plus.google.com|mobile=https://www.google.com/mobile/+/}} {{Google LLC}} [[श्रेणी:सामाजिक सञ्जाल]] k12xvaooa6jurdu0j0ifzlrrw5au9j5 0 46914 1393802 1321242 2026-11-03T19:12:37Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393802 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" | colspan="2" |जनआन्दोलन २ |- | colspan="2" |राजा ज्ञानेन्द्रले नेपाली कांग्रेसका प्रवक्ता अर्जुन नरसिंह केसी लगायतका प्रमुख नेताहरुलाई पक्राउ गरी केन्द्रीय कारागारमा लगेका थिए । |- |'''मिति''' |२०६२ चैत २४ देखि २०६३ वैशाख ११ |- |'''स्थान''' |[[नेपाल]] |- |'''यो नामले पनि चिनिन्छ''' |जनआन्दोलन २०६२/६३ |- |'''सहभागी''' |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|एकीकृत नेकपा माओवादी]] |- |'''परिणाम''' |[[नेपाल]]मा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना |- |'''मृत्यु''' |[[जनआन्दोलन २ का सहिदहरू|२० जना]] |} '''नेपालको जनआन्दोलन २०६२/२०६३ ''' वा '''जनआन्दोलन २''' नेपालमा भएको आन्दोलन थियो जुन १९ दिनसम्म चलेको थियो। यस आन्दोलनले नेपालको २ सय ३७ वर्ष पुरानो राजतन्त्र ढालेर देशमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको जग बसालेको थियो। यस आन्दोलनमा विभिन्न राजनीतिक दल र शसस्त्र युद्ध गरिरहेको तत्कालीन [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|माओवादी]] समेत सम्मिलित भएको थियो। <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=जैनेन्द्र जीवन|शीर्षक=जनआन्दोलन : इतिहास र अब|युआरएल=https://ekantipur.com/ampnews/2015-04-09/406893.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> ==आन्दोलनको पृष्ठभूमि== [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|२०४६ मा भएको जनआन्दोलन]]बाट पञ्चायती व्यवस्था ढलेर संसदीय व्यवस्था र संवैधानिक राजतन्त्र स्थापना भएको थियो। <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जनआन्दोलन दिवसमा मुख्यमन्त्री पोखरेलको शुभकामना– ४६ सालको जनआन्दोलन गणतन्त्र स्थापनाको कोसेढुङ्गा|युआरएल=https://nepallive.com/index.php/story/21323|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल लाइभ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=९ जनवरी २०२१}}</ref> बहुदलीय संसदीय व्यवस्था नेपालमा लामो समयसम्म चल्न सकेन। राजनीतिक दलहरूको आपसी बेमेल तथा वि.स‌. २०५२ मा सुरू भएको [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|माओवादी]] [[माओवादी जनयुद्ध|जनयुद्ध]]का कारण देश झन् अस्थिरता तर्फ बढेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जनयुद्ध सुरु गर्ने दिन प्रचण्ड र बाबुराम कहाँ थिए ? (भिडियोसहित)|युआरएल=https://nagarikkhabar.com/2020/02/23452/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक द‌ैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=३ जनवरी २०२१}}</ref> २०५८ सालमा नेपालका राष्ट्र प्रमुख रहेका [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]] लगायत उनको परिवारका सबै सदस्यहरूको [[दरबार हत्याकाण्ड|नारायणहिटी दरवारमा]]मा हत्या भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दरबार हत्याकाण्ड: यी हुन् नेपालमा सत्ता परिवर्तन गराउने चर्चित घटना|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-48488494.amp|कार्य=|प्रकाशक=बीबीसी नेपाली|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> त्यसपछि उनका माहिला भाइ [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]] नेपालका नयाँ राजाका रूपमा गद्दीमा बसेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाहको आज जन्मदिन : जाे माहिला छोरा भएर पनि दुइ पटक राजा भए|युआरएल=https://www.swadeshnepal.com/2020/07/189994/|कार्य=|प्रकाशक=स्वदेश नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> सोही साल देशमा [[संकटकालिन अवस्था]] लागू गरिएको थियो। तर न त माओवादी जनयुद्ध रोकियो न त दलहरूबीच नै सहमति बन्न सक्यो। फलतः राजाले निर्वाचित संसद भङ्ग गरेर सत्ता आफ्नो हातमा लिए। <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=माघ १९, राजा ज्ञानेन्द्र शाहले प्रजातन्त्रमाथि ‘कु’ गरेको दिन|युआरएल=https://www.khabarhub.com/2021/01/240134/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=खबरहब|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=माघ १९: ज्ञानेन्द्र शाहको त्यो ‘राजनीतिक कु’|युआरएल=https://deshsanchar.com/2019/02/02/154578/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=देशसञ्चार|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]]मा राजकीय सत्ता तथा राजाको अधिकारको विषयमा केही व्यवस्थाहरू स्पष्ट नभएकाले राजाले यो कदम उठाउन सकेका थिए। विना संसदको देशमा विभिन्न व्यक्तिहरूको प्रधानमन्त्रीत्वमा राजाले मन्त्रीमण्डल फेर्दै गए र अन्ततः [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र]]ले [[२०६१ माघ १९]] का दिन एउटा घोषणा मार्फत सम्पूर्ण राज्यसत्ता आफ्नो हातमा लिएर आफ्नै अध्यक्षतामा नयाँ मन्त्रीमण्डल गठन गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आज माघ १९ : व्यवस्था फेरियो, अवस्था फेरिएन|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2021/02/928021|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> त्यसपछि देशभरका टेलिफोन तथा मोबाइलहरूका प्रशारण लाइन काटिएको थियो। रेडियो, टिभी, पत्रपत्रिका लगायतका सञ्चार माध्यमहरूमा नियन्त्रण गरिएको थियो। मौलिक हकमा समेत प्रतिबन्ध लागेको थियो। राजा ज्ञानेन्द्रको यो कदमको देशभित्र मात्र नभएर विश्वव्यापी रूपमा विरोध भएको थियो। राजनीतिक दलहरू आन्दोलनमा उत्रिएका थिए। ==निर्णायक चरण== [[चित्र:मुकेश कायस्थ०२.jpg|thumb|250px|right|जनआन्दोलन २का घाइते [[मुकेश कायस्थ]](जिउँदा शहीद)]] विभिन्न राजनीतिक दलहरूको गठबन्धनले राजाको कदम विरूद्ध आन्दोलन गरिरह्यो। तर लामो समय सम्म पनि यसले कुनै परिवर्तन ल्याउन सकेन। यसै क्रममा शसस्त्र युद्ध गरिरहेको [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा माओवादी]] र आन्दोलनरत [[सात दलीय गठबन्धन|सात राजनीतिक पार्टीहरू]]बीच २०६२ फागुनमा भारतको मध्यस्थतामा नयाँ दिल्लीमा वार्ता भई १२ बुँदे सहमति भयो। त्यसपछि अन्य राजनीतिक दलसँगै माओवादीले पनि हतियार बिसाई जनआन्दोलनमा सहभागी भयो। सबै मिलेर आन्दोलन भयोऽ सुरक्षाकर्मीको व्यापक दमनका बाबजूद मानव सागर सडकमा उत्रियो। राजाले बैशाख ८ गते एक घोषणा गरी जनताको नासो जनतामा नै फिर्ता गरेको घोषणा गरे। तर आन्दोलन मत्थर भएन । त्यसपछि बैशाख ११ गतेको सम्बोधनमा ७ राजनितिक दलको मार्गचित्र बमोजिम विघटित संसद पुनर्स्थापित गरेको घोषणा गरेपछि लोकतन्त्रको स्थापना भयो। [[File:Poudel in Jana Aandolan I.jpg|thumb|शाही कदम विरुद्ध गरिएको रिले अनसन]] ==घटनाक्रम == {| |मिति |'''घटनाक्रम''' |- |२०६२ चैत्र २४ |सात दल द्वारा आम हडतालको सुरुवात |- |२०६२ चैत्र २५ |प्रहरीले पाटन र कीर्तिपुरमा आन्दोलनकारीमाथि रबरको गोली चलाउँदा तीन जना घाइते, आम हडतालको समर्थनमा नेपाल राष्ट्र बैंक र राष्ट्रिय बाणिज्य बैंकका कर्मचारी द्वारा कार्यालयको काम ठप्प; सरकारी स्वामित्वमा रहेका नेपाल टेलिकम र नेपाल विद्युत प्राधिकरणको कर्मचारी द्वारा लोकतन्त्रको पक्षमा नाराजुलुस |- |२०६२ चैत्र २७ |सात दल सम्बद्ध संयुक्त जन आन्दोलन केन्द्रीय संयोजन समितिको बैठकले कर्फ्यु तथा निषेधाज्ञाको अवज्ञा गर्दै विरोध प्रदर्शन तथा आमहडताललाई अझ सशक्त र प्रभावकारी ढंगले निरन्तरता दिने घोषणा |- |२०६२ चैत्र २८ |[[कर्फ्यू|कर्फ्यु]] फिर्ता गरि प्रजातन्त्र बहाली गर्न माग गर्दै वीर अस्पतालका चिकित्सक आन्दोलनमा उत्रेका |- |२०६२ चैत्र ३१ |कानुन व्यवसायीले निकालेको जुलिसमा प्रहरीले गोली र लाठी चार्ज गर्दा २८ जना भन्दा धेरै घाइते |- |२०६३ बैशाख १ |आन्दोलनरत दलहरूको आम हडताल र विरोध प्रदर्शन जारी |- |बैशाख ३ |आन्दोलनको एघारौं दिन प्रदर्शन जारी; प्रदर्शन रोक्न बल्खू र पाटन मंगलबजारमा प्रहरीले अन्धाधुन्ध गोली प्रहार गर्दा १३ जना गम्भीर घाइते |- |२०६३ बैशाख ५ |अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकारवादी संस्था [[एम्नेस्टी इन्टरनेसनल|एमनेस्टी इन्टरनेसनल]], ह्युमन राइट वाच र इन्टरनेसनल कमिदन अफ जुरिस्टले नेपालको मानवाधिकार स्थितिबारे स्वीट्जरल्यान्ड सरकारले जेनेभामा आयोजना गरेको बैठकमा राजा ज्ञानेन्द्र, बरिष्ठ सहयोगी र सैनिक उच्च पदाधिकारीहरूलाई अरू देश प्रवेशमा रोक लगाउन र तिनका सम्पत्ति रोक्न आह्वान। <br> गृह मन्त्रालय र नेपाल राष्ट्र बैंकका कर्मचारीहरू प्रदर्शनमा उत्रिएका। |- |बैशाख ७ |आन्दोलनरत प्रदर्शनकारीले आन्दोलनलाई नियन्त्रण गर्न लगाइएको कर्फ्यु आदेश अवज्ञा गर्दै पाँच लाख भन्दा बढी आन्दोलनकारी प्रदर्शनमा उत्रिएका। कलंकीमा प्रहरीले चलाएको गोलीबाट कम्तीमा ३ जनाको मृत्यु हुनुका साथै, ६ दर्जन भन्दा बढी व्यक्ति गम्भीर घाइते। |- |बैशाख ८ |राजा ज्ञानेन्द्रबाट नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ बमोजिम देशको शासन व्यवस्थाको अभिभारा ग्रहण गर्न मन्त्रिपरिषद गठन गर्नका लागि प्रधानमन्त्री पदका लागि यथाशीघ्र नाम सिफारिस गर्न सात राजनैतिक दललाई आह्वान। श्री ५ बाट सम्बोधन गर्दै मुलुकको कार्यकारिणी अधिकार जनतामा फिर्ता गरेको घोषणा <ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20319|title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट राष्ट्रको नाममा बक्सेको शाही घोषणा|last=राजपत्र|first=नेपाल|date=२०६३ बैशाख ८|website=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/list_by_type/0/2063|publisher=श्री ५ महाराजाधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबार|accessdate=2022-3-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815112637/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20319|archive-date=2020-08-15}}</ref> |- |बैशाख १० |शाही सम्बोधनको विरोधमा मुलुकभर कर्फ्यु र निषेधाज्ञा तोड्दै जन प्रदर्शन जारी। राजधानीका शान्तिपूर्ण प्रदर्शनमाथि प्रहरीले कोटेश्वर, बुद्धनगर, कलंकी, बालाजु लगायतका ठाउँमा अन्धाधुन्ध गोली, लाठी र अश्रुग्यास प्रहार गर्दा ५७ जना गम्भीर घाइते |- |बैशाख ११ |राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा राति ११:३० मा देशबासीको नाममा सम्बोधन। सम्बोधनमा राजाबाट नेपाल अधिराज्यको राज्यशक्तिको स्रोत नेपाली जनता नै रहेको र नेपालको सार्वभौमसत्ता एवं राजकीयसत्ता नेपाली जनतामा नै निहित रहेको तथ्यलाई हृदयङ्गम गर्दै बर्तमान जन आन्दोलन मार्फत अभिव्यक्त भएको जनभावना एवं आन्दोलनरत सात राजनैतिक दलको गठबन्धनको मार्गचित्रका आधारमा मुलुकमा जारी हिंसात्मक द्वन्द्व लगायत समग्र समस्याहरूको समाधान गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा २०५८ जेठ ८ मा विघटित भएको प्रतिनिधि सभालाई नेपालको संविधान २०४७ बमोजिम पुनस्थापित गरि, पुनस्थापित प्रतिनिधि सभाको बैठक वैशाख १५ गते शुक्रबार दिनको १ बजे संसद भवन सिंहदरबारमा बस्ने गरि आह्वान। <ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20320|title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट राष्ट्रको नाममा बक्सेको शाही घोषणा|last=राजपत्र|first=नेपाल|date=२०६३ बैशाख ११|website=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/list_by_type/0/2063|publisher=श्री ५ महाराजाधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबार|accessdate=2022-3-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815104735/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20320|archive-date=2020-08-15}}</ref> |- |बैशाख १४ |राजा ज्ञानेन्द्र द्वारा सात राजनैतिक दलको सर्वसम्मत निर्णयका आधारमा नेपाली काङ्ग्रेस [[संसदीय दलको नेता]] गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ बमोजिम प्रधानमन्त्री पदमा नियुक्त |- |बैशाख २९ |जन आन्दोलन दबाउने माथि छानबिन गर्न गठित उच्चस्तरीय छनबिन आयोगको सिफारिसमा निवर्तमान सरकारका [[कमल थापा]], [[रमेशनाथ पाण्डे]], श्रीर्ष शमशेर राणा, टंक ढकाल र निक्षशमशेर राणालाई सार्वजनिक सुरक्षा ऐन अन्तर्गत ९० दिनको पूर्जी दिई [[पक्राउ|गिरफ्तार]] |} ==अन्तरिम संविधान र अन्तरिम संसद== आन्दोलनरत माओवादी र सरकारबीच [[विस्तृत शान्ति सम्झौता]] सम्पन्न भयो। [[नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३]] निर्माण भयो र माओवादी समेतलाई सम्मिलित गरी अन्तरिम व्यवस्थापिका संसदको निर्माण भयो। माओवादी समेत सम्मिलित संयुक्त सरकार बन्यो र नेपालको भावी संविधान निर्माण गर्नका लागि संविधानसभाको निर्वाचन गरायो। ==संविधानसभाको निर्वाचन== '''मूल लेख [[नेपालको पहिलो संविधान सभा|नेपालको संविधान सभा]]''' ==गणतन्त्रको स्थापना== वि. सं.२०६५, जेठ १५ गते बसेको संविधान सभाको वैठकले नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतान्त्रिक मुलुकको रुपमा घोषणा गरेको थियो। त्यसपछि गणतान्त्रिक नेपालका प्रथम [[राष्ट्रपति]]को रूपमा [[रामवरण यादव|डा. राम वरण यादव]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपालका प्रथम राष्ट्रपतिमा रामवरण यादव निर्वाचित|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/story/2008/07/080721_first_president|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> र [[नेपालको उपराष्ट्रपति|उपराष्ट्रपति]]मा [[परमानन्द झा]] चुनिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=परमानन्द झा, उपराष्ट्रपति|युआरएल=https://nepalmag.com.np/eyed-window/2015/07/12/8653|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल पत्रिका|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|जनआन्दोलन २०४६]] * [[नेपाल ट्रष्ट]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{नेपालका क्रान्ति र विद्रोहहरू}} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालको राजनीति]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास (२००७–२०६५)]] 6ksns98bs6idvwr001rngzsll818iwk 0 47398 1393900 1393488 2026-11-04T04:55:30Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393900 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = | name = महेन्द्र विक्रम शाह | native_name = | honorific_suffix = | image = | image_size = | image_upright = | small_image = | alt = | caption = | order = | office4 = [[भारतको लागि नेपाली राजदुत]] | status4 = | term_start4 = १९५४ | term_end4 = १९५४ | monarch4 = राजा त्रिभुवन | prime_minister4 = | predecessor4 = [[विजय शमशेर]] | successor4 = [[दमन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|दमन शमशेर जबरा]] | president4 = | pronunciation = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | death_cause = |occupation = राजनीति | resting_place = | citizenship = नेपाली | nationality = | spouse = माया देवी शाह<ref name=":0" /> | relations = | children = | parents = <!-- overrides mother and father parameters --> | mother = | father = }} '''महेन्द्र विक्रम शाह''' नेपालका विद्वान व्यक्ति तथा पूर्वमन्त्री हुन्। यिनी [[मातृकाप्रसाद कोइराला]]को २००८ मङ्सिर १ गतेको मन्त्रीमण्डलमा पहिलोपटक मन्त्री भएका थिए।<ref>{{Cite web |title=श्री मातृका प्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्रीको अध्यक्षतामा मन्त्रीमण्डल गठन |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2168 |access-date=2026-05-08 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924222936/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2168 |archive-date=2020-09-24}}</ref><ref>{{Cite web |title=मन्त्रिमण्डल बैठकको निर्णय तथा कार्यविभाज गरिएको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2171 |access-date=2026-05-08 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20200107174315/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2171 |archive-date=2020-01-07}}</ref> ==लाइब्रेरी पर्व== {{मुख्य|लाइब्रेरी पर्व}} [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीमशमशेर]]ले श्री ३ बनेपछि देशमा नेपाली, हिन्दी, अङ्ग्रेजी र नेवारीमा भाषाको उन्नति गर्न भनेर इस्तिहार जारी गरे। यो खबर पाएर महेन्द्र विक्रम सहितका काठमाडौंका केही युवाहरूले पठन संस्कृतिको विकास गर्न पुस्तकालय महेन्द्रबहालमा राख्ने योजनासहित ४५ जना युवाहरूले श्री ३ भीम शम्शेरसमक्ष निवेदन पेस गर्न हस्ताक्षर अभियान चलाए। हस्ताक्षर गराउने मुख्य जिम्मा बैकुण्ठप्रसाद लाकौलले पाएका थिए । केही समयपश्चात हस्ताक्षर संकलन समेत भईवरी दरबारमा पत्र बुझाइयो। तर हस्ताक्षर नगर्ने रामचन्द्र अधिकारी नामक अर्का युवाले हस्ताक्षरकर्ता युवाहरूको अभियान राजनीतिक उद्देश्यको भएको र उनीहरूले श्री ३ को गाथगादी ताकेका छन् भन्ने उजुरी दरबारमा चढाए। यसरी राजनीतिक आवरणको आरोप लागेपछि दरबारले पत्रका हस्ताक्षरकर्ता सबैलाई पक्राउ गर्न उर्दी जारी गर्‍यो। बि‍. सं १९८७ साल वैशाख १६ र १७ गते दुई दिन गरी पुस्तकालय खोल्ने अभियानका युवाहरूलाई पक्राउ गरियो । त्यसरी पक्राउ परेका युवाहरूलाई दरबारबाट बिभिन्न सजाय तोकियो । ती मध्ये उमेश शाहलाई देश निकाला र मैनाबहादुर, खड्गमान, रंगनाथ आदिलाई जन्मकैदको सजाय सुनाइएको थियो । [[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा]], [[सिद्धिचरण श्रेष्ठ]], [[शङ्करदेव पन्त]]लगायतलाई रु. १०० जरिवाना र अबका १२ वर्ष जनस्तरका कुनै कार्य गर्ने छैन भन्ने कागज गराई छोडिएको थियो। राज खानदानका भएर पनि दुनियाँका छोराहरूका साथ हिँडेको भनी जितेन्द्र बहादुर शाह र पद्म शाहलाई जनही रु. १००० जरिवाना गरिएको थियो।<ref>{{Cite news|url=https://ekantipur.com/bibidha/2023/04/29/168267052220824323.html|title='लाइब्रेरी पर्व'को महत्त्व र राष्ट्रिय लेखक दिवसको औचित्य|last=नेपाल|first=रत्नमणि|date=वैशाख १६, २०८०|work=कान्तिपुर}}</ref> संयोगवश महेन्द्रविक्रम शाह जनरल हिरण्यशमशेरकी छोरीको नातेदार परेकाले उनीमाथि कडा कारबाही भएन तर जनही एक सय रुपियाँ दण्ड जरिबाना गरी भविष्यमा यस्तो कामकाज नगर्नू भनी चेतावनी दिएर सबैलाई मुक्त गरियो।<ref>{{Cite web |title=पुस्तक सम्हाल्न लालमोहर |url=https://gorkhapatraonline.com/news/44198 |access-date=2026-05-26 |website=GorakhaPatra}}</ref> ===२००७ सालको क्रान्ति=== २००७ असोजमा [[इन्द्रजात्रा]]को दिन शक्तिशाली बम पड्काएर प्रधानमन्त्रीसहित रोलवाला राणाहरूलाई एकै चिहान वनाउने योजनाको अन्तिम हुँदै गर्दा पक्राउ परेका मिसन टोलीका एक सदस्यले सूचना चुहाई दिए।<ref>{{Cite web |last=नेपाल |first=जगत |date=२०८२, साउन ३१ |title=ठोरीलाई क्रान्तिकारी पदमार्ग किन नबनाउने |url=https://khabarmukam.com/news/2025/08/16/35969 |access-date= |website=KhabarMukam |language=नेपाल}}</ref> खानतलासीमा तोरणशमशेरबाट “वायरलेस सेट”, प्रतापविक्रमबाट “स्टेनगन” हरू बरामद भयो । २००७ असोज ८ राती कर्णेल तोरण शमशेर, कर्णेल प्रतापविक्रम शाह, [[महेन्द्र विक्रम शाह|महेन्द्रविक्रम शाह]] र नेपाली सेनाका अरूलाई पनि पक्राउ गरियो । साथै नोदविक्रम; मोहनविक्रम; अम्बरबहादुर; राजदासहरू समेत पक्राउ परे।<ref name="पुरुषोत्तम">{{cite book|last=शम्शेर ज ब राणा|first=पुरुषोत्तम|author-link=पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|year=२०४७|title=श्री ३ हरुको तथ्य वृत्तान्त|publisher=|url=https://archive.org/details/gzof-shree-3-haruko-tathya-vrittanta-by-purushottam-sha/page/284/mode/2up|isbn=|pages=283}}</ref> [[पक्राउ]] परेका व्यक्तिहरू सबैलाई सिहदरबार भित्री गारतमा र बाहिरी गारतमा नेल हतकडीसमेत लगाई वन्दी बनाई राखे । श्री ३ र अरूहरूको हत्या गर्ने षड्यन्त्रमा लागेको, नेपाली सेनालाई भड्काउने प्रयत्न गरेको आदि कतिपय अभियोग मूलतः [[गणेशमान सिंह]], सुन्दरराज, दिलमान सिंह थापा, कुलमान लामा र तोरण शमशेरसमेतलाई लगाइएको थियो । त्यसैले उनीहरूलाई मृत्युदण्डको सजाय सुनाउने तयारीमा [[हरि शमशेर जङ्गबहादुर राणा|हरिशमशेर]]को नेतृत्वमा विशेष अदालत लागिरहेको थियो ।<ref>{{Cite web |last=बस्नेत |first=पुरुषोत्तम |date=३० वैशाख २०७९ |title=लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा ऐतिहासिक योगदान |url=https://gorkhapatraonline.com/news/12488 |access-date= |website=गोरखापत्र}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.martinchautari.org.np/blogs/a-failed-enterprise-to-kill-rana-rulers|title=राणा शासकहरूलाई मार्ने एक असफल उद्योग|last=पराजुली|first=लोकरञ्‍जन|date=2025-12-12|work=मार्टिन चौतारी}}</ref> सिंहसहितका राजबन्दीमाथिको मृत्युदण्डमाथि लालमोहर लगाउन प्रधानमन्त्रीले चर्को दबाब हालेका भए पनि [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले आलटाल गरिरहेका थिए । कार्तिक २१ मा राजा त्रिभुवन भारतीय दुतावासम शरण लिएपछि मृत्युदण्ड टर्‍यो । == राजनीति प्रवेश == वि.स. २००३ साल कार्तिक १५ गते अखिल भारतीय नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको अधिवेशन भयो । त्यसको संयोजक हुनुहुन्थ्यो वि.पी. कोईराला । वि.स. २००९ साल श्रावण १ मा नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेसको महाधिवेशबाट महेन्द्र विक्रम शाह सभापति हुनु भयो । दुबै पार्टी एकिरण पश्चात [[नेपाली कांग्रेस]] गठन भयो ।  वि.स. २००६ चैत्र २७ गते कलकत्तामा (पहिलो महाधिवेशन) भयो । महाधिवेशनबाट [[मातृकाप्रसाद कोइराला|मातृका प्रसाद कोईराला]] सभापति र महेन्द्र विक्रम शाह महामन्त्री हुनुभयो । वि.स. २००९ जेष्ठमा जनकपुरमा दोस्रो महाधिवेशन भयो । महाधिवेशनबाट [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|वि.पी. कोईराला]] सभापति र धनमान सिंह परियार र राजेश्वरी प्रसाद उपाध्याय हुनु भयो । त्यस्तै बीरगंजमा वि.स. २०१२ माघमा तेस्रो महाधिवेशन भयो । महाधिवेशनबाट [[सुवर्ण शमशेर राणा|सुवर्ण शम्सेर]] सभापति हुनु भयो भने [[विश्वबन्धु थापा]] र [[तुलसी गिरी]] महामन्त्री बन्नु भयो । ==भारतको लागि नेपाली राजदुत== {{main|भारतको लागि नेपाली राजदुत}} शाहको भारतीय प्रधानमन्त्री नेहरुलगायत राजनीतिक नेतासँग निकट सम्बन्ध थियो। भारतमा राणाहरू मात्र राजदूत हुने परम्परा तोड्न उनलाई राजदूत बनाइएको थियो। २०१२ सालमा भारतबाट महेन्द्रविक्रम शाहलाई फिर्ता बोलाउनुको पछाडि भारतले दिँदै आएको बाणिज्यको कोटासम्बन्धी विवादले काम गरेको थियो । तर, तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[मातृकाप्रसाद कोइराला]]सँग निकट मानिने शाहलाई उनी पदबाट हटेपछि त्यही कारणले फिर्ता बोलाएको भनिन्छ ।<ref>[http://pahilonews.com/news-post/%E0%A5%AE%E0%A5%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A5%A7-%E0%A4%B8%E0%A4%AF-%E0%A5%AC%E0%A5%AD-%E0%A4%B0/ ८२ वर्षमा नेपालका १ सय ८७ राजदूत, यस्तो छ नालीबेली]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == वैवाहिक जीवन == जीवनसाथी: माया देवी शाह<ref name=":0">{{Cite web |title=Engaging Saga of A Pioneering Woman |url=https://risingnepaldaily.com/news/24082 |access-date=2026-05-08 |website=GorakhaPatra}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:भारतको लागि नेपाली राजदुत]] {{stub}} 0ivni3ldqc3qmlzipmi3plx0ovizjll 0 47399 1393898 1393487 2026-11-04T04:45:29Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393898 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = महावीर सम्शेर राणा |image = |image_size = |caption = |nickname = |office2 = गृहमन्त्री, नेपाल |monarch2 = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|त्रिभुवन]] |term_start2 = २०१० असार २ |term_end2 = २०१० फागुन ७ |predecessor2 = [[सूर्यप्रसाद उपाध्याय]] |successor2 = [[टङ्कप्रसाद आचार्य]] |birth_name = |birth_date = सन् २०११ |birth_place = टंगाल दरबार |death_date = 31st May 1987<ref>{{Cite news|url=https://www.royalark.net/Nepal/lamb7.htm|title=Kaski and Lamajung|last=Buyers|first=Christopher |date=|work=|publisher=Royal Ark}}</ref> |death_place = कलकत्ता |residence = |alma_mater = |years_active = |occupation = राजनीति<br> व्यवसाय |known_for = |nationality = [[नेपाली]] |religion = |spouse = |relatives = |awards = |website = }} [[मेजर जनरल]] '''महावीर सम्शेर ज.ब.रा.''' नेपालका पूर्वमन्त्री हुन्। यिनी [[मातृकाप्रसाद कोइराला]]को २००८ मंसीर १ गतेको मन्त्रीमण्डलमा पहिलोपटक मन्त्री भएका थिए। यिनी राणा प्रधानमन्त्री [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम सम्शेर]]का सन्तान हुन्। ==पारिवारिक पृष्ठभुमि == महावीर शमशेर [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीमशमशेर]]का नाति तथा प्रकाशशमशेरका छोरा थिए। चन्द्र शमशेरले बनाएको [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|ए बि सि रोलक्रम]]मा, उनी [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|सि क्लासका]] राणामा पर्दथे। बि.सं. १९९० मा जुद्धशमशेरले सि-क्लासका राणालाई निष्कासन गर्दा प्रकाश समशेर र उनका सन्तानहरू त्यसमा परे। उनको सर्वस्वहरण भयो।<ref>[https://www.facebook.com/118885648986492/posts/984458489095866/?app=fbl सुनिल उलाक] </ref> त्यसकारण महावीर शमशेर राणाविरोधी आन्दोलनमा लागे। == राजनीति== श्री ३ हुने रोलक्रमबाट हटेपछि महावीर शमशेर राणाविरोधी अभियानमा सहभागी भए। राणा परिवारबाटै [[राणा शासन]] अन्त्यको लागि लागिपर्नेमा [[सुवर्ण शमशेर राणा|सुवर्ण शमशेर]], [[रुद्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|रुद्र शमशेर]] लागयत उनको नाम आउँछ। उनीहरूले [[नेपाली कांग्रेस]]को आन्दोलनलाई आर्थिक सहयोग गरे। २००७ फागुन ७ मा नेपालमा प्रजातन्त्रको घोषणा भयो। त्यसपछि मोहनशमशेरको नेतृत्वमा [[राणा - काङ्ग्रेस मन्त्रिमण्डल|राणा-कांग्रेस संयुक्त सरकार]] बन्यो। २००८ असोजमा यो सरकार विघटन भयो। त्यसपछि बनेको [[मातृकाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा उनी योजना बिकास, बन, खानी तथा विद्युत मन्त्री भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2171 |title=२००८ मंसिर ११ को राजपत्र |access-date=2022-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200107174315/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2171 |archive-date=2020-01-07}}</ref> २००९ श्रावण ३१ मा राजा त्रिभुवनले गठन गरेको [[नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू#२००९ साल श्रावण ३० गते गठन भएका परामर्शदात्रीहरू|परामर्शदाता समिति]]मा महावीर शमशेरलाई गृह र योजना तथा विकास बिभागको (मन्त्रालयको) जिम्मेवारी दिइएको थियो। <ref>{{Cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1990|title=श्री ५ महाराजाधिराजका सेक्रेटरीयट नारायणहीटी दरवार काठमाडौंको परामर्शदाताहरुको काम कर्तव्य|last=नारायण|first=गोविन्द|author-link=गोविन्द नारायण|date=२००९ भाद्र १०|work=नेपाल गजेट|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108031412/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1990|archive-date=2022-01-08|access-date=2022-01-08}}</ref> २०१० असार २ मा बनेको मन्त्रीपरिषदमा पनि उनी मन्त्री नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437|title=शाही घोषणा|last=शमशेर|first=तिलक|date=२०१० असार ४|work=नेपाल राजपत्र|publisher=[[मुद्रण विभाग (नेपाल)]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008072533/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437|archive-date=2021-10-08|access-date=2022-01-08}}</ref> नेपाल र भारत सरकारबीच १२ वैशाख २०११ (२५ अप्रिल १९५४) मा कोशी सम्झौता भएको थियो। नेपालका तर्फबाट महावीर शमशेर जबरा र भारतका तर्फबाट [[गुलजरीलाल नन्दा|गुल्जारीलाल नन्दा]]ले हस्ताक्षर गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=Koshi Agreement between India and Nepal |url=https://www.indianembassy.org.np/water-resources/agreement_on_the_Kosi_project_bet_nepal_india_kathmandu_april25_1954.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180902040356/https://www.indianembassy.org.np/water-resources/agreement_on_the_Kosi_project_bet_nepal_india_kathmandu_april25_1954.pdf |archive-date=2 September 2018 |access-date=2018-05-29 |website=Indian Embassy, Nepal |language=en-US }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902040356/https://www.indianembassy.org.np/water-resources/agreement_on_the_Kosi_project_bet_nepal_india_kathmandu_april25_1954.pdf |date=2018-09-02 }}</ref> ==व्यवसाय == महावीर शमशेर नेपालमा हवाइजहाज सेवाको सुरुवात गर्ने व्यक्ति हुन्। हिमालयन एभिएसनको नाममा नेपालमा पहिलो पटक डिसी ३ हवाईजहाज उडेको थियो। नेपालको राजनीति त्यागेर उनी कलकत्तामा व्यवसाय गर्न थाले। [[कोलकाता|कलकत्ता]]मा टाइगर सिनेमा, डलहौजी प्रोपर्टिज, हुँमायुँ प्रोपर्टिज, हिमालयन एभिएसन, कलकत्ता क्लब, क्लब थ्री हन्ड्रेड जस्ता कम्पनीका उनी मालिक थिए। == वैवाहिक जीवन == ==मृत्यु== उनको मृत्यु मृगौला फेल भएको कारणले भयो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:नेपालका गृह मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:भीमशमशेर खलक]] {{stub}} 28f87dco0u9affxpk3dn1xrmdm0jmmu 0 47419 1393825 1393469 2026-11-03T22:11:17Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393825 wikitext text/x-wiki {{infobox royalty | name = श्री साहेबज्यु पुरेन्द्रविक्रम शाह | title = | full name = श्री साहेबज्यु पुरेन्द्रविक्रम शाह | house = [[शाह वंश]] | type = वंश | father = ''जनरल साहेबज्यु'' झरेन्द्र विक्रम शाह | mother = ''साहेबज्यु रानी'' नयन राज्य लक्ष्मी | spouse = ''साहेबज्यु रानी'' लिला राज्यलक्ष्मी | issue = रिद्धि राज्य लक्ष्मी शाह <br />माधुरी राज्य लक्ष्मी शाह <br />तारिणी विक्रम शाह | birth_date = {{Birth date|1900|01|20|df=y}}{{citation needed|date=December 2021}} | birth_place = [[हनुमानढोका]], [[बसन्तपुर]] | death_date = {{death date and age|1976|5|1|1900|df=yes}}{{citation needed|date=December 2021}} | death_place = छप्कैया दरबार, वीरगञ्ज | religion = [[हिन्दु]] }} {{Infobox officeholder |office1 = शाही सल्लाहकार परिषद |term_start1 = 1955 |term_end1 = 1956 |monarch1 =[[राजा महेन्द्र]] |office2 = रक्षामन्त्री |prime_minister2 = [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|के आइ सिंह]] |term_start2 = 1956 |term_end2 = 1958 |monarch2 =[[राजा महेन्द्र]] |office3 = परराष्ट्र मन्त्री, नेपाल |term_start3 = |term_end3 = |monarch3 =[[राजा महेन्द्र]] |prime_minister3 = [[सुवर्ण शमशेर राणा|सुवर्णशमशेर]] |predecessor3 = [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|के.आई. सिंह]] |successor3 = [[बिपी कोइराला]] }} '''श्री साहेबज्यु पुरेन्द्रविक्रम शाह''' नेपालका पूर्वमन्त्री हुन्। उनी [[त्रैलोक्य वीरविक्रम शाह|त्रैलोक्य विक्रम शाह]]का नाति तथा [[झरेन्द्र विक्रम शाह]]का छोरा थिए ।<ref>{{Cite web |title=Nepal8 |url=https://www.royalark.net/Nepal/nepal8.htm |access-date=2026-05-23 |website=www.royalark.net}}</ref> उनी [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]द्वारा २०१२ साल वैशाख १ गते गठीत शाही सल्लाहकार सभाको रोयल एडभाइजर थिए भने [[गुञ्जमान सिंह|गुन्जमान सिंह]] प्रीन्सिपल रोयल एडभाइजर थिए । <ref>२०१२ साल वैशाख २ गतेको गो.प.बाट</ref> यिनी [[टङ्कप्रसाद आचार्य|टंङ्कप्रसाद आचार्यको]] मन्त्रीमण्डलमा रक्षा मन्त्री मन्त्री, [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|के.आई. सिंह]]को मन्त्रीमण्डलमा रक्षा मन्त्री<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=शाही घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1104 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119045037/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1104 |archive-date=2019-01-19 |access-date=2021-01-01 |website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref>, [[सुवर्ण शमशेर राणा|सुर्वणसम्शेर ज.ब.रा]]को मन्त्रीमण्डलमा रक्षा तथा परराष्ट्र<ref>{{Cite report|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=706|title=शूवर्ण शम्सेर जवरा समितिको मन्त्रिहरुको कार्य विभाजन|date=२०१५ जेठ २|publisher=नेपाल गजेट|language=नेपाली}}</ref> भएका थिए। == सम्मान == ;राष्ट्रिय सम्मान * [[त्रिशक्ति पट्ट]], पहिलो श्रेणी<ref>{{Cite web |url=http://Rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=4390 |title=नेपाल गजेट भाग ४ काठमाडौँ, श्रावण १६ गते २०१६ साल रक्षा मन्त्रालयको सूचना |access-date=2026-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521053422/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=4390 |archive-date=2026-05-21}}</ref> * [[गोरखा दक्षिण बाहु]], पहिलो श्रेणी * राजा त्रिभुवन राज्याभिषेक पदक * राजा त्रिभुवन गद्दी आरोहण रजत जयन्ती पदक * राजा महेन्द्र राज्याभिषेक पदक * राजा वीरेन्द्र राज्याभिषेक पदक ;विदेशी सम्मान * Knight Grand Cross of The Most Distinguished Order of St Michael and St George [GCMG] (1961).<ref>{{Cite web|url=http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/Honours/OrderofStMichaelandStGeorge.aspx|title=Royal Gov UK}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका रक्षा मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका परराष्ट्र मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९०० मा जन्म]] {{stub}} lym50ficz562rqs2ol12i7bxb32l7zp 0 47440 1393884 1270819 2026-11-04T03:29:50Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393884 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = भूपालमान सिंह कार्की |image = |image_size = |caption = |nickname = |birth_name = |birth_date = |birth_place = |office1 = राजसभा स्थायी समितिका सभापति |monarch1 = [[राजा बिरेन्द्र]] |term_start1 = २०३४ |term_end1 = २०४२[http://www.martinchautari.org.np/files/SINHAS-Articles/SINHAS-Vol.21-No.1_Article_Devendra-Uprety.pdf] |deputy1 =सल्यानी राजा जितेन्द्रबहादुर शाह<br>पूर्णबहादुर एम.ए.<ref>२०४१ जेठ १२ को राजपत्र</ref> | predecessor1 = श्री [[वेदानन्द झा]] | successor1 = [[अनिरुद्रप्रसाद सिंह]] |residence = |alma_mater = |years_active = |occupation = राजनीति |known_for = |nationality = [[नेपाली]] |religion = |spouse = |relatives = |awards = |website = |children = [[लोकमान सिंह कार्की]] }} '''भुपालमान सिंह कार्की''' नेपालका पूर्वमन्त्री हुन्। यिनी [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|के आई सिंह]]को मन्त्रीमण्डलमा पहिलोपटक खाद्य तथा कृषि मन्त्री भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1104०१४ |title=साल श्रावण ११ गतेको नेपाल गजेट |access-date=2020-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621111132/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1104%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AA |archive-date=2020-06-21}}</ref> उनी २०३४ वैशाख २० मा राजसभा स्थायी समितिका सभापति समेत नियुक्त भएका थिए ।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=11513 |title=नेपाल राजपत्र |access-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112181135/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=11513 |archive-date=2020-01-12}}</ref> == राजनीति प्रवेश == == वैवाहिक जीवन == ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:राजसभा स्थायी समितिका सभापतिहरू]] {{stub}} ipvkcq382bjkf1sz8n7nelu6jk9onjt 0 47445 1393919 1379932 2026-11-04T06:56:09Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393919 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=जुन २०१३}} '''रणधीर सुब्बा''' (जन्म:बि.सं १९१५) [[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|गोरखा परिषद]]का अध्यक्ष र नेपालका पूर्वमन्त्री हुन्। दार्जिलिंग को गोर्खा लिग नामक पार्टीका संस्थापक सचिब भई गोर्खालैंडको आंदोलनमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरेका रणधीर सुब्बाले १९४५.ई देखी गोर्खा साप्ताहिक मार्फ़त क्रांतिको बिचार संप्रेषण गर्थे। सुगौली सन्धिले हड्पेको भूभाग र अरु गोर्खालैंडको बाहूल्य क्षेत्र र गोर्खालीहरुका तर्फबाट २ डिसेम्बर १९४६ मा ब्यारिष्टर डम्बर सिं गुरुङ (जो भारतको संविधान निर्माण गर्ने सभाको सदस्य बनाइए) को नेतृत्वमा आएको डेलिगेसनमा कालिमपोंग को एस यू एम आईका प्राध्यापक र गोरखा साप्ताहिकका संपादक रणधीर सुब्बा (नेपाल आएर क़ानून मन्त्री, परराष्ट्र मन्त्री, राजदूत भए) एस यू एम आई मै पढ़ाउने मास्टर एवम् साहित्यकार टिकाराम शर्मा (नेपाल आएर रेडक्रसको सेवामा लागे) आदि थिए । यो डेलिगसनले जर्नेल [[बहादुर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|बहादुर समशेर जवरा]]लाई भेटेर सम्पूर्ण वृतान्त अवगत गरायो । बहादुर समशेरले आफू एक्लैले निर्णय गर्न नसक्ने तर श्री ३ मा जाहेर गरिदिने वचन दिए । पछि सोही वचन अनुसार भारदारी सभा बस्न गयो । त्यो भारदारी सभामा डेलिगेसनका तर्फबाट ‘हामी जमिनसँगै नेपाल आउँछौं, हाम्रो गोर्खा लिग पार्टीलाई नेपाल सरकारले मान्यता देवस, साथै गोर्खालिगको शाखा नेपालमा खोल्ने अनुमति मिलोस्’ भन्ने प्रस्ताव राख्यो ।यो प्रस्तावलाई जनरल विजय समशेर जवराले मैत्रीपूर्ण तरिकाले स्वागत जनाएका थिए तर भारदारी सभामा बस्ने केही भारदारहरुले यो प्रस्ताव स्विकार गर्न अप्ठ्यारो मानेर असहमति जनाए । ५ डिसेम्बर १९४६ का दिन डेलिगेसन दार्जीलिङ फर्कियो । यिनी २००८ भाद्र [[सुवर्ण शमशेर राणा|सुवर्ण सम्शेर]]को अन्तरिम मन्त्रीमण्डल सरकारमा राष्ट्रवादी गोरखा परिषदको तर्फबाट शिक्षा, स्थानीय स्वायत्त शासन, स्वास्थ्य, कानुन, संसदीय प्रबन्ध, उद्योग र वाणिज्यमन्त्री भएका थिए। २०१४ चैत ३ मा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले नयाँ व्यवस्था अनुरूपको संविधान निर्माणका निम्ति एउटा संविधान मस्यौदा आयोग बनाएका थिए। आयोगको अध्यक्षमा भगवतीप्रसाद सिंह थिए भने सदस्यहरूमा [[नेपाली कांग्रेस]]का तर्फबाट [[सूर्यप्रसाद उपाध्याय]] र [[होराप्रसाद जोशी]], [[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|गोरखा दल]]बाट रणधीर सुब्बा र कानुनविद्का रूपमा रामराज पन्त नियुक्त भएका थिए । == २०१५ सालको चुनाव == [[आम निर्वाचन २०१५|२०१५ सालको चुनाव]]मा गोरखा परिषदका अध्यक्ष '''रणधीर सुब्बा''' क्षेत्र नं २६ धनकुटाबाट पराजित भएका थिए। ==२०१७ सालपछि == २०१७ सालको राजनैतिक घटनापछि गोरखा परिषद नेपाली काँग्रेसमा विलय भयो। पछि उनी पञ्चायत समर्थक भए। उनले [[चीनको लागि नेपाली राजदुत|चीनको लागि नेपाली राजदूत]] र [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]को उपकुलपति भएर पनि काम गरेका थिए। बि.सं. २०३९ भदौ १ मा नेपालको उच्च शिक्षा क्षेत्रमा देखिएका र भविष्यमा देखिन सक्ने समस्या र त्यसको निराकरण राजा बिरेन्द्र द्वारा गठन गरिएको शाही उच्च शिक्षा आयोगमा सुब्बा अध्यक्ष थिए।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=9575 |title=शाही उच्च शिक्षा आयोोग गठन |access-date=2021-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022233443/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=9575 |archive-date=2021-10-22}}</ref> ==मृत्यु == २०४९ सालमा ८४ वर्षको उमेरमा सुब्बाको निधन भएको थियो । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:चीनको लागि नेपाली राजदुत]] [[श्रेणी:नेपालका परराष्ट्र मन्त्रीहरू]] {{stub}} k8v86jrqvkmo9rqc7gslglaoatixo6r 0 47471 1393973 1310190 2026-11-04T11:52:57Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393973 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = वेदानन्द झा |image = |image_size = |caption = |nickname = |birth_name = |birth_date = |birth_place = |residence = |office = राजसभा स्थायी समितिका सभापति |term_start = २०२५ चैत्र १९<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=4280 |title=२०२५ चैत्र १९को राजपत्र |access-date=2019-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207231232/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=4280 |archive-date=2024-12-07}}</ref> |term_end = - | predecessor = | successor = [[भूपालमान सिंह कार्की]] |office1 = [[भारतको लागि नेपाली राजदुत]] |term_start1 = अगस्त १, १९७७ |term_end1 = सन् १९८२ | predecessor1 = [[कृष्ण बम मल्ल]] | successor1 = [[जगदीश शमशेर राणा]] |alma_mater = |years_active = |occupation = राजनीति |known_for = |nationality = [[नेपाली]] |religion = |spouse = |relatives = |awards = |website = }} '''वेदानन्द झा''' [[नेपाल]]का पूर्वमन्त्री हुन्। उनी तराई [[नेपाली कांग्रेस|कांग्रेस]]का नेता थिए। कुलानन्द झा, रामजनम तिवारी, श्यामलाल मिश्र लगायतका नेताहरूको अगुवाइमा बिसं २००८ सालमा तराई [[नेपाली कांग्रेस|कांग्रेस]]को स्थापना भएको थियो । तराई कांग्रेसले तराईलाई सङ्घीय ढाँचामा लैजानुपर्ने [[हिन्दी]]लाई नेपालीपछिको दोस्रो राष्ट्रिय भाषाको मान्यता दिनुपर्ने, [[नेपाली सेना]]मा मधेसी युवालाई समाहित गर्नुपर्ने लगायतका मागहरु राखेका थिए। वि.सं २०१३ सालमा तत्कालीन [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|कुँवर इन्द्रजित सिंह]] सरकारले (शिक्षा मन्न्री [[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा]]) नेपालमा शिक्षाको मुख्य भाषा नेपाली लागू गरेपछि तराई कांग्रेसले हिन्दी आन्दोलन नै सुरु गर्‍यो। त्यसअघि तराईमा पनि हिन्दी भाषामा पढाइ हुन्थ्यो। सोही आन्दोलन चलीरहेको बेला [[आम निर्वाचन २०१५|पहिलो आमनिर्वाचन]] भयो र तराई कांग्रेसका सबै नेता उमेदवारको जमानत जफत भयो।<ref>[http://annapurnapost.com/news/104656 अन्नपूर्ण पोस्ट :प्रदेश र केन्द्रबीच टक्करको सङ्केत]</ref> यिनी २०१७ पुष १मा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला]]लाई हटाई [[पञ्चायती व्यवस्था|निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था]] लागू गरेपछि मन्त्री भएका थिए। उनी [[गाउँ फर्क राष्ट्रिय अभियान]] का अध्यक्ष भएका थिए। उनी [[भारतको लागि नेपाली राजदुत]] भएर सेवा गरे भने वि.सं २०३२ साल राजसभाका सभापति पनि बने । == राजनीति प्रवेश == == कुटनीति == [[भारतको लागि नेपाली राजदुत|भारत]] र मोरिसस लागि नेपाली राजदुत भएर काम गरे। <ref>{{Cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16236|title=श्री ५ महाराजाधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको सूचना|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=२०३८ जेठ २३|access-date=2022-03-23|agency=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119150810/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16236|archive-date=2020-01-19}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == <references/> [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:भारतको लागि नेपाली राजदुत]] [[श्रेणी:राजसभा स्थायी समितिका सभापतिहरू]] dgiat8kmkx4jjqax8bex84d0ybqtbre 0 47479 1393928 1271717 2026-11-04T07:36:28Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393928 wikitext text/x-wiki '''राजेश्वर देवकोटा''' (वि.सं. १९८६–२०७२) कवि, उपन्यासकार, निबन्धकार, एवम् राजनीतिक व्यक्तित्व हुन् । [[नेपाली साहित्य]]मा लामो समयसम्म क्रियाशील उपन्यासकार राजेश्वर देवकोटाका औपन्यासिक कृतिहरूका बारेमा नेपाली समालोचकहरूद्वारा अनेकौ लेख, अध्ययन र अनुसन्धान गर्ने कार्य भएका छन् । देवकोटाले कविता, निबन्ध, आधादर्जन विचार प्रधान उपन्यास र राजनीतिक लेख लेखेका भए पनि अधिकांश समीक्षकहरूले उनका उपन्यासलाई नै केन्द्र बनाएर विश्लेषण गरेका छन् तर जति उनले उपन्यासका क्षेत्रमा कलम चलाएर चर्चित हुनु पर्ने हो त्यति भएका छैनन्; उनी राजनीतिक पूर्वाग्रहका कारण राम्रा उपन्यास लेखेर पनि ओझेलमा परेका स्रष्टा रहेका छन् । विचार प्रधान उपन्यास लेख्ने र बिम्ब र प्रतीकका माध्यमबाट समाजको चित्रण गर्दै दार्शनिकता पनि अनुस्यूत गर्ने देवकोटाका उपन्यासमा पूर्वीय दर्शनको प्रभाव रहेको पाइन्छ । पूर्वीय सांख्य दर्शनका कोणबाट उनका उपन्यासको विश्लेषण भएको छैन । ==जीवनी== उनको जन्म वि.सं. १९८६ सालको असोज २३ गते [[गोरखाली|गोरखा]]को पण्डित गाउँ, [[लिगलिग]]मा पिता हरिभक्त र माता बसुन्धरा देवकोटाका पुत्रका रूपमा भएको हो। फोक्सोको रोगबाट पीडित देवकोटाको २०७२ साल साउन २५ गते ८६ वर्षको उमेरमा बिहान साढे सात बजे बाँसबारीस्थित न्युरो अस्पतालमा [[निधन]] भएको हो । == राजनीति == वि.सं. २००४ सालको [[जयतु संस्कृतम् आन्दोलन]]मा अगुवा भएपछि देश निकाला भए। अनि उनी राजनीतिमा प्रवेश गरे। वि.सं. २००७ सम्म राणा शासनविरुद्ध गोरखा क्षेत्रबाट नेतृत्त्व गरे। राजनीतिमा मन्त्री, सांसद्, [[राष्ट्रिय पञ्चायत]]का अध्यक्ष भए। === राष्ट्रिय पञ्चायत अध्यक्ष === राजेश्वर देवकोटा सं २०२१ आषाढ २६ मा राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्षमा नियुक्त भए । <ref>{{Cite web |title=राष्ट्रिय पञ्चायत अध्यक्ष पदमा श्री राजेश्वरप्रसाद देवकोटालाई नियुक्त गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=10883 |access-date=2025-01-23 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20250419200436/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=10883 |archive-date=2025-04-19}}</ref> ==साहित्य‍== देवकोटाले वि.सं. २००४ मा [[दार्जिलिङ|दार्जीलिङ]]बाट प्रकाशित हुने 'भारती'मा कविता छपाएर साहित्यमा प्रवेश गरेका हुन्। उनका लेखनहरू बालबालिका र विद्यार्थीकालागि, व्याकरण, तथा विश्वविद्यालयका पाठ्यक्रमहरूमा समावेश छन्। उनका विभिन्न पत्र-पत्रिकाहरूमा कथा, कविता, निबन्ध, लेख आदि प्रकाशित भएका छन्। === कृतिहरू === स्नातकसम्म गरेका देवकोटाले उपन्यास, राजनीति आदिमा पुस्तकहरू लेखेका छन्। उनका कृतिहरूः<br> {{Table |type=class="wikitable sortable" |title= राजेश्वर देवकोटाका कृतिहरू |hdrs= प्रकाशन मिति!!शीर्षक!!विधा |row1= वि.सं. २०१८ {{!!}} नेपाली व्याकरण {{!!}} व्याकरण |row2= वि. सं २०२४ {{!!}} असल पंचायतको लागि अनिवार्य पाठ {{!!}} राजनीति |row3= वि. सं २०२४ {{!!}} हाम्रा पुर्खाहरू {{!!}} जीवनी |row4= वि. सं २०३९ {{!!}} युगल काव्य {{!!}} हास्यव्यङ्ग्य |row5= वि. सं २०४१ {{!!}} [[आवर्तन]] {{!!}} उपन्यास |row6= वि. सं २०४२ {{!!}} [[द्वन्द्वको अवसान]] {{!!}} उपन्यास |row7= वि. सं २०४३ {{!!}} [[पूर्वकथा]] {{!!}} उपन्यास |row8= वि. सं २०४४ {{!!}} [[उत्सर्ग प्रेम]]{{!!}} उपन्यास |row9= वि. सं २०४८ {{!!}} एक राष्ट्रिय प्रस्ताव {{!!}} राजनीति |row10= वि. सं २०४८ {{!!}} उदारवाद {{!!}} राजनीति |row11= वि. सं २०५४ {{!!}} उदारवाद २ {{!!}} राजनीति |row12= वि. सं २०५४ {{!!}} [[पूर्णिमा]]{{!!}} उपन्यास |row13= वि. सं २०५५ {{!!}} वैध क्रान्ति {{!!}} राजनीति |row14= वि. सं २०५९ {{!!}} [[डबली]]{{!!}} उपन्यास |row15= वि. सं २०६७ {{!!}} पाँच कथा {{!!}} कथा |row16= वि. सं २०६८ {{!!}} [[महाराजको भूत]]{{!!}} उपन्यास |row17= वि. सं २०६८ {{!!}} [[स्वन]]{{!!}} कविता |row18= वि. सं २०६८ {{!!}} माया {{!!}} स्मृतिग्रन्थ }} === साहित्य‍ पुरस्कार === [[उत्सर्ग प्रेम]] नामक उपन्यास विधाको ग्रन्थका लागि [[मदन पुरस्कार]] २०४४ प्राप्त गरेका हुन्। उनले २०४३ सालमा [[पूर्वकथा]] उपन्यासका लागि [[साझा पुरस्कार]] पाए। नेपाली भाषा र साहित्यका क्षेत्रमा चिन्तनप्रधान निबन्ध, प्रबन्ध एवम् कविता र उपन्यास आदि विधामार्फत् उल्लेखनीय योगदान दिएकोमा उनलाई २०६७ सालको [[वेदनिधि पुरस्कार]] प्रदान गरिएको थियो। देवकोटाले [[भानु पुरस्कार]] पनि पाएका छन्। === विश्लेषण: ''भाग-१'' === राजेश्वर देवकोटाको उपन्यास यात्रा र समीक्षाका बारेमा नेपाली साहित्यमा लामो समयसम्म नेपाली समालोचकहरूद्वारा अनेकौँ लेख, अध्ययन र अनुसन्धान गर्ने कार्य भएका छन् । देवकोटाले कविता, निबन्ध, आधाद दर्जन विचार प्रधान उपन्यास, र राजनीतिक लेख लेखेका भए पनि अधिकांश समीक्षकहरूले उनका उपन्यासलाई नै केन्द्र बनाएर विश्लेषण गरेका छन् तर जति उनले उपन्यासका क्षेत्रमा कलम चलाएर चर्चित हुनु पर्ने हो त्यति भएका छैनन् । उनी राजनीतिक पूर्वाग्रहका कारण राम्रा उपन्यास लेखेर पनि ओझेलमा परेका स्रष्टा रहेका छन् । विचार प्रधान उपन्यास लेख्ने र बिम्ब र प्रतीकका माध्यमबाट समाजको चित्रण गर्दै [[दर्शन|दार्शनिकता]] पनि अनुस्यूत गर्ने देवकोटाका उपन्यासमा पूर्वीय दर्शनको प्रभाव रहेको पाइन्छ । पूर्वीय सांख्य दर्शनका कोणबाट उनका उपन्यासको विश्लेषण भएको छैन । त्यसैले प्रस्तावित शोधकार्य देवकोटाका उपन्यासमा सांख्य दर्शनको प्रभाव केलाउन केन्द्रित रहने छ । त्यसैले यस अध्ययनमा देवकोटाका उपन्यासलाई केन्द्रबिन्दु बनाएर लेखिएका सन्दर्भ कृतिहरूलाई मात्र ग्रहण गरिएको छ, जुन निम्नअनुसार रहेको छ : सञ्जयले प्रकृति जति मात्रामा रहस्यमय र गहन छ त्यत्तिकै रूपमा त्यसलाई बुझ्न अल्पज्ञानले नसकिने विश्लेषण ==== आवर्तन(उपन्यास) ==== उपन्यासकी सुन्दरीका माध्यमबाट अभिव्यक्त भएको बताएका छन् । प्रकृतिलाई भोग्या मान्दै प्रकृतिसँगकै उठबसले अन्य पदार्थभन्दा बढी आकर्षण भौतिक भोगविलासको साधनमा भइरहन्छ भन्ने मान्यता देवकोटाको रहेको सञ्जयको विश्लेषण छ । यस उपन्यासकी पात्र सुन्दरी प्रकृतिकै प्रतिरूप हुनाले अप्राकृतिक उपचारबाट नत उसका गोडा नै निका भएका छन् नत प्रकृतिमा आस्था नराख्ने पाँच प्रेमीहरू लोग्ने बन्न लायक हुन्छन् भन्दै सञ्जयले सुन्दरी र त्यसका प्रेमीहरूको प्रतीकात्मक औपन्यासिक स्थितिको विश्लेषण गरेका छन् । उनले पाँच प्रेमीहरूले सुन्दरीलाई रिझाउन गरेका प्रयत्न प्रकृतिका अगाडि क्षणस्थायी र नाशवान् भएको विश्लेषण गरेका छन् । सञ्जयले यस उपन्यासमा सांख्य दर्शनको प्रभाव रहेको बताएका छन् । उनले जीवन र प्रकृतिका बिच अनेक प्रश्न उत्तरित हुन बाँकी रहेका अवस्थामा त्यसतर्फको जिज्ञासा बढाउने विचारोत्तेजक उपन्यास रहेको मूल्याङ्कन गरेका छन् (सञ्जय, २०४२: १०८) । सञ्जयको प्रकृति गहन र रहस्यमय छ भन्ने विचार सांख्य दर्शनका कोणबाट अत्यन्तै सही विश्लेषण रहेको छ । प्रकृतिको अस्तित्व मानवको अस्तित्व रहँदासम्म मात्र सार्थक हुने उल्लेख गर्दै मानव र प्रकृतिबिच निकटतम सम्बन्ध रहेको प्रकाश पारेका छन् । प्रकृति भोग्य रहेको र त्यसको आकर्षण बढीभन्दा बढी भौतिकतासँग पनि सम्बन्धित रहेको प्रकृति र पुरुषका सन्दर्भबाट उपयुक्त विश्लेषण रहेको छ । टिपनटापन रूपमा उपन्यासको विश्लेषण गरिएको यस छोटो आलेखमा सांख्य दर्शनको प्रभावको विश्लेषण उचित ढङ्गबाट हुन सकेको छैन । त्यसैले उनको यो विश्लेषण अपूर्ण रहेको छ । कुमार बहादुर जोशीले देवकोटाका द्वन्द्वको अवसानमा महाभारतीय कथा र पात्र वरण गरी लेखिएको, ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== *कुँवर, चेत बहादुर (२०६२), पुरस्कार जगदम्बाश्री तथा मदन पुरस्कारद्वारा सम्मानित व्यक्तिहरू, ललितपुर : साझा प्रकाशन * खनाल, सुलोचना (२०५३), *राजेश्वर देवकोटाका औपन्यासिक कृतिहरूको अध्ययन, अप्रकाशित स्नातकोत्तर शोध प्रबन्ध, पोखरा: पृथ्वीनारायण क्याम्पस । .................. (२०६८), *‘आवर्तन’ उपन्यासमा प्रयुक्त कथ्य, अवधारण भदौ २.१ । (पृ.१४३–४७) गौतम, *हरिप्रशाद (२०६१), राजेश्वर देवकोटाका दोस्रो चरणका औपन्यासिक कृतिहरूको अध्ययन, अप्रकाशित शोध प्रबन्ध, पोखरा : पृथ्वीनारायण क्याम्पस । * घर्ती, दुर्गाबहादुर (२०६७), मनोविश्लेषणात्मक नेपाली उपन्यासमा पात्रविधान, ललितपुर : साझा प्रकाशन । *चालिसे, नारायण (२०६९), प्रथम सं. पूर्वीय दार्शनिक मान्यतामा कोइरालाका उपन्यास, दाङ : वी.पी. चिन्तन केन्द्र । *जोशी, कुमार बहादुर (२०४३), * पुस्तक समीक्षा, जनज्योति, ज्येष्ठ, ५.४९ । (पृ.३९–४१) .......................... (२०५८), *सिर्जना र विवेचना, काठमाडौँ : साझा प्रकाशन । *तिमिसिना, अनिरुद्ध (२०६२), * यथार्थवादी नेपाली समालोचना, पोखरा : गण्डकी साहित्य सङ्गम । *तिवारी, ठाकुर प्रसाद (२०६१), राजेश्वर देवकोटाको ‘उत्सर्ग प्रेम’ उपन्यास एक अध्ययन, अप्रकाशित स्नातकोत्तर शोध प्रबन्ध, पोखरा पृथ्वीनारायण क्याम्पस । * दाहाल, कृष्ण प्रसाद (२०६०), नेपाली उपन्यास शतवार्षिकी (स्मारिका), काठमाडौँ : नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठान । (पृ.८७) दहाल, * खेम (२०५०), दृढप्रतिज्ञा र यसको कार्यान्वयनमा पर्ने बाधा हाँक एवं समस्याको सङ्गम ‘द्वन्द्वको अवसान’ उपन्यास, समाकालीन साहित्य, २४.१२ । (पृ.१३६–३९) * प्रधान, कृष्णचन्द्रसिंह (२०५८), पाँचौं सं. साझा समालोचना, ललितपुरः साझा प्रकाशन । ............................(२०५९) *‘उत्सर्ग प्रेम’ एक परिकल्पना एक सङ्केत, कृति आलोकन, ललितपुर : साझा प्रकाशन । *पोखरेल, केशवराज (२०४६), साहित्यकार राजेश्वर देवकोटाको जीवनी, व्यक्तित्व र कृतित्वको निरूपण, अप्रकाशित स्नातकोत्तर शोध प्रबन्ध, कीर्तिपुर : त्रिभुवन विश्वविद्यालय । ....................(२०५३), *राजेश्वर देवकोटाको उपन्याकारिता, गरिमा, फागुन, १५.३ । (पृ.८८–९२) पौडेल, विष्णु प्रसाद (२०६८), ‘डबली’ उपन्यासको अध्ययन, अप्रकाशित शोध प्रबन्ध, पोखरा : पृथ्वीनारायण क्याम्पस । * पौडेल, विष्णु प्रसाद (डा.) (२०६९), समकालीन नेपाली साहित्य चिन्तन र उपन्यास समालोचना, पोखरा : सुलोचना खनाल * बराल, कृष्णहरि र एटम, नेत्र (२०५८) दोस्रो सं. उपन्यास सिद्धान्त र नेपाली उपन्यास, ललितपुरः साझा प्रकाशन । *बस्ताकोटी, भूमिराज (२०६८), भद्रकाली प्राज्ञ मञ्च, १. १ । (पृ.१५०–१५३) *भट्टराई, घटराज (२०५१), प्रतिभै प्रतिभा र साहित्य, दो.सं., काठमाडौँ : एकता बुक्स डिस्टिब्युटर्स प्रा.लि. * भट्टराई, जयदेव (२०५४), साहित्यकार परिचय र अभिव्यक्ति, काठमाडौँ : नेपाल राजकीय प्रज्ञाप्रतिष्ठान *राजहंस, (२०४५), नयाँ कृति, गोरखापत्र, मंसिर ११, काठमाडौ : गोरखापत्र संस्थान । (पृ.४) * लुइटेल, खगेन्द्र प्रसाद (२०६९), नेपाली उपन्यासको इतिहास, काठमाडौँ : नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठान । *शर्मा पौड्याल, हिरामणि (२०६१), समालोचनाको बाटोमा, दो.सं., ललितपुर : साझा प्रकाशन । * सञ्जय, (२०४२), ‘आवर्तन’ वैचारिक उपन्यास, गरिमा, जेष्ठ ३. ६.। (पृ.१०६–१०८) । * सुवेदी, देवीप्रसाद (२०४५), ‘उत्सर्ग प्रेम’को दर्शनिक पक्ष, गोरखापत्र, माघ ८, । पृ.०८) ..................... (२०४५), * मदनपुरस्कार विजेता देवकोटासँग केही क्षण, युगसंवाद, असोज २०, १.१६ । (पृ.३२) * सुवेदी, राजेन्द्र (२०६२), नेपाली उपन्यास : परम्परा र प्रवृत्ति, दो.सं., ललितपुर : साझा प्रकाशन । {{reflist}} ==बाहिरी लिङ्कहरू== * [http://www.madanpuraskar.org/guthi/rajeshwor.php मदन पुरस्कार गुठी] * [http://madanpuraskar.org/view_book_info.php?id=4105 राजेश्वर देवकोटा द्वारा लेखिएका पुस्तकहरू] * [http://www.ekantipur.com/nepal/article/?id=3204 जयतु संस्कृतम् आन्दोलनको थालनी]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ekantipur.com/nepal/article/?id=3988 बीपी-मातृका झगडा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120912234134/http://www.ekantipur.com/nepal/article/?id=3988 |date=2012-09-12 }} * [http://www.majheri.com/node/9847 नेपाली व्याकरण लेखन परम्परा] * [https://sites.google.com/site/sundarshailee2/diaspora प्रजातन्त्रोत्तर नेपालको गद्यसाहित्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630104204/https://sites.google.com/site/sundarshailee2/diaspora |date=2016-06-30 }} * [http://www.samakalinsahitya.com/reloaded.php?show=detail&art_id=3904 महाभारतको आंशिक विनिर्माण : द्वन्द्वको अवसान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004013413/http://samakalinsahitya.com/reloaded.php?show=detail&art_id=3904 |date=2012-10-04 }} * [http://www.ekantipur.com/nepal/article/?id=3154 स्वैरकाल्पनिक कथा]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.souryadaily.com/2012/07/28215.html सर्वकालिन ऐना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170421104532/http://www.souryadaily.com/2012/07/28215.html |date=2017-04-21 }} * [http://www.khabarsite.com/2011/09/blog-post_6146.html वेदनिधि पुरस्कार देवकोटा र शर्मालाई]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://hknepal.com/wp/?m=20100122 २८ जना राजनीतिक स्रष्टालाई देवकोटा शताब्दी सम्मान] * [http://nayakhabar.com/?p=7035 शहरमै मात्र भानु चर्चा तर बिजोग जन्मस्थलको] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915120051/http://nayakhabar.com/?p=7035 |date=2012-09-15 }} * [http://www.gorkhapatra.org.np/mag/madhuparka.detail.php?article_id=1580&cat_id=50 पाठ्यक्रममा साहित्यिक कृति] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010221948/http://gorkhapatra.org.np/mag/madhuparka.detail.php?article_id=1580&cat_id=50 |date=2012-10-10 }} [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:पञ्चायतकालिन मन्त्री]] [[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू]] [[श्रेणी:मदन पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:साझा पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:सन् १९२९ मा जन्म]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपालको राष्ट्रिय सभाका सदस्यहरू]] 1vub3bdntkx8y73buhv0nzyoiczaj62 0 49802 1393887 1352954 2026-11-04T03:40:23Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393887 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = डा. भेष बहादुर थापा |image = Bhekh Bahadur Thapa.jpg |image_size = |caption = |nickname = डा. भेख बहादुर थापा |birth_name = |birth_date = ४ मार्च, सन् १९३७<ref name="scoop.co.nz"/> |birth_place = [[तनहुँ जिल्ला]] |residence = |alma_mater = क्लेरमोन्ट विश्वविद्यालय |years_active = सन् १९६१–वर्तमान |occupation = सचिव, गभर्नर, कूटनीतिज्ञ, मन्त्री |office = [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]का चौथो गभर्नर<ref name="scoop.co.nz"/> |term_start = सन् १९६६ |term_end = सन् १९६७ |predecessor = [[प्रद्युम्नलाल राजभण्डारी]] |successor = [[यादव प्रसाद पन्त]] |office2 = नेपालको अर्थमन्त्री |term_start2 = सन् १९७६ |term_end2 = सन् १९७८ |office3 = [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको लागि नेपाली राजदूत]] |term_start3 = सन् १९८० |term_end3 = सन् १९८५ |predecessor3 = [[पद्म बहादुर खत्री]] |successor3 = [[बिश्व प्रधान]] |term_start4 = सन् १९९६ <ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17506 |title=अमेरीकाका राजदूत पदमा भेषबहादूर थापालाई नियुक्त गरिएको |access-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111213437/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17506 |archive-date=2019-11-11}}</ref> |term_end4 = सन् १९९७ |office5 = [[भारतको लागि नेपाली राजदूत]] |term_start5 = सन् १९९७ |term_end5 = सन् २००३ |office6 = परराष्ट्र मन्त्री<ref name="scoop.co.nz"/> |term_start6 = सन् २००४ |term_end6 = सन् २००५ |known_for = |nationality = [[नेपाली]] |religion = |spouse = रीता थापा |relatives = [[मञ्जुश्री थापा]] |awards = |website = }} '''डा. भेष बहादुर थापा''' नेपालका पूर्व राजदूत, पूर्व परराष्ट्रमन्त्री तथा [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]का चौथो गभर्नर हुन्।<ref name="scoop.co.nz">{{Cite web|url=http://www.scoop.co.nz/stories/WL0403/S00544/cablegate-nepal-king-appoints-bhekh-thapa-as-foreign.htm|title=डा. भेष बहादुर थापाको जीवनी|access-date=2017-02-23}}</ref> [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]का गभर्नरको रूपमा सन् १९६६ मा काम गरेका यिनले त्यसपश्चात अर्थसचिव, अर्थराज्यमन्त्री र अर्थमन्त्रीको पदभार सम्हाले।<ref name="scoop.co.nz"/> नेपालको राजदूतको रूपमा [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] दुई पटक र [[भारत]]मा एक पटक काम गरिसकेका यिनी [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र शाह]]को पालामा परराष्ट्र मन्त्री बनेका थिए। उनी नेपालको परराष्ट्र सम्बन्ध र [[कूटनीति]] सम्बन्धका विद्वान मानिन्छन्। नेपालको परराष्ट्र मामिलामा बेला–बेला यिनले प्रतिक्रिया दिने गरेका छन्।<ref>http://www.reportersnepal.com/newsbase/nid/626 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619013552/http://www.reportersnepal.com/newsbase/nid/626 |date=2012-06-19 }}</ref><ref>http://www.gorkhapatra.org.np/rising.detail.php?article_id=34638&cat_id=4{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> अङ्ग्रेजीमा लेख्ने नेपाली लेखिका [[मञ्जुश्री थापा]] यिनकी छोरी हुन्। == जग्गा विवाद == सन् २०२४ मा केही नेपाली मिडियाले काठमाडौंको बनेश्‍वर हाइट (धोबीखोला करिडोर) क्षेत्रमा रहेको सार्वजनिक नदीकिनार/खोला किनारको केही भू–भाग थापासम्बन्धी प्लटहरूमा अनियमित रूपमा समावेश गरिएको आरोपसम्बन्धी समाचार प्रकाशित/प्रसारित गरे। ती समाचारहरूमा वि.सं. २०५० दशकको अन्त्यतिर (झण्डै २०५५ सालतिर) दर्ता गतिविधि भएको र उक्त दर्ता–निर्णयसँग सम्बन्धित केही आधार कागजात मालपोत कार्यालयमा फेला नपरेको दाबी उल्लेख गरिएको छ। थापाले भने सार्वजनिक रूपमा ती आरोप अस्वीकार गर्दै नापी र मालपोतबाट नापजाँच गराउन तयार रहेको र आफूले “सरकारी जमिनको एक इञ्च पनि” नलिएको बताएका छन्। सोही सन्दर्भमा, अनुसन्धानका लागि गरिएको अन्तर्वार्तामा काठमाडौं महानगरपालिका वडा नं. १० का वडा अध्यक्षको भनाइ यसरी उद्धृत गरिएको छ: “उहाँ यहाँ बनेश्वर हाइटमा बस्न थालेको ५० वर्ष बढी भयो, हामी जन्मदेखि उहाँको घर देखिरहेका छौँ, उहाँको घर सरकारी जग्गामा पर्दैन।” अहिले सम्म प्रकाशित मिडिया रिपोर्ट बाहेक, विश्वसनीय स्रोतबाट अवैध अधिग्रहण प्रमाणित गर्ने थप आरोपहरू वा स्वतन्त्र सार्वजनिक कागजात प्रस्तुत भएको देखिँदैन।<ref>{{cite news |language=ne |title=पूर्व परराष्ट्रमन्त्री भेषबहादुर थापाले सार्वजनिक (सरकारी) जग्गा अतिक्रमण गरेको आरोप |url=https://ukeraa.com/news/detail/144065/ |work=उकेरा |date=2024-02-13 |access-date=2025-09-13 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news |language=ne |title=भेषबहादुर थापाको प्रतिक्रिया: 'एक इञ्च पनि सरकारी जग्गा लिएको छैन' |url=https://ukeraa.com/news/detail/144110/ |work=उकेरा |date=2024-02-14 |access-date=2025-09-13 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news |language=ne |title=भेरी बास बङ्गला प्रकरण: थापाको जग्गा दर्ता निर्णयका कागजात मालपोतमा गायब |url=https://sidhakura.com/detail/3130 |work=सिधा कुरा |date=2024-02-12 |access-date=2025-09-13}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपाली कूटनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपालका अर्थ मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका परराष्ट्र मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाल राष्ट्र बैङ्कका पूर्व गभर्नर]] [[श्रेणी:अमेरिकाको लागि नेपाली राजदूत]] [[श्रेणी:भारतको लागि नेपाली राजदूत]] [[श्रेणी:सन् १९३७ मा जन्म]] [[श्रेणी:तनहुँ जिल्लाका मानिसहरू]] 1w6k0nmhc9zman689q7mgaylri6olzl 0 53047 1393747 1392200 2026-11-03T14:23:16Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 7 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393747 wikitext text/x-wiki {{Infobox terrorist attack |title =दरबार हत्याकाण्ड |image = Narayanhiti Palace Museum.jpg| |caption = तत्कालीन [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी]] राजदरबार जसलाई पछि सङ्ग्राहलयमा परिणत गरिएको थियो। |location = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय#त्रिभुवन सदन|त्रिभुवन सदन]]; [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]], [[काठमाडौँ]], नेपाल |target = राज परिवार <br>[[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र शाह]] |type = पारिवारिक हत्या, जन हत्या |fatalities = १० |injuries = ५ |perp = |weapons =<li> कोल्ट, [[एम सिक्सटिन राइफल|एम१६ राइफल]]<li> मेसिन गन<li> ग्लोक पेस्तोल ९ मिलिमिटर पेस्तोल }} '''दरबार हत्याकाण्ड''' २०५८ जेठ १९ (सन् २००१ जुन १ तारिखका दिन) राजपरिवारका १० सदस्यको हत्या गरिएको घटना थियो। घटना पश्चात् सार्वजनिक समाचारमा [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराज दीपेन्द्र]]ले [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]], [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|रानी ऐश्वर्य]], [[अधिराजकुमारी श्रुति]], [[निराजन वीर विक्रम शाह]], काका धीरेन्द्र शाह, काकी शान्ति, श्रद्धा, जयन्ती र श्रद्धाका पति कुमार [[खड्गविक्रम शाह]]लाई गोली हानेर हत्या गरेर त्यसपछि [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराज दीपेन्द्र]]ले आफैँमाथि गोली प्रहार गरेको भनेर प्रचार गरिएको थियो। अर्को दिन अस्पतालमा गम्भीर घाइते रहेका भनिएका [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराज दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषणा गरिएको थियो र उनका काका अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्रलाई नायबी अधिकार सुम्पिएको थियो। राजपरिवारका सबै सदस्यको सामूहिक [[अन्तिम संस्कार]] गरिएको थियो। २०५८ जेठ २२ गते [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा दीपेन्द्र]]को मृत्युको औपचारिक घोषणा गरिएको थियो र ज्ञानेन्द्र नयाँ राजा घोषित भएका थिए। नयाँ राजाले [[नेपालको सर्वोच्च अदालत|सर्वोच्च अदालत]]का [[प्रधान न्यायाधीश]] केशवप्रसाद उपाध्याय र तत्कालिन सभामुख [[तारानाथ रानाभाट]] रहेको एक उच्चस्तरीय छानबिन समिति गठन गरी घटनाका सम्बन्धमा छानबिन गर्न आदेश दिएका थिए। एक हप्तापछि समितिले राजालाई प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्दै त्यसलाई सार्वजनिक गरेको थियो। प्रतिवेदनमा लागू पदार्थ र रक्सीले मातेका [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराज दीपेन्द्र]] घटनामा दोषी रहेको निष्कर्ष निकालिएको थियो।<ref name=":0" /> == मारिनेहरू == * [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा विरेन्द्र]] * [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|रानी एश्वर्य]] * [[निराजन वीर विक्रम शाह|राजकुमार निराजन]] * राजकुमारी श्रुति * राजा दिपेन्द्र (तत्कालिन युवराज) * [[धीरेन्द्र शाह|अधिराजकुमार धिरेन्द्र]] (राजा वीरेन्द्रका भाइ) * राजकुमारी जयन्ती ‌ (राजा वीरेन्द्रकी बहिनी -आफ्नै होइन-) * राजकुमारी शान्ती (राजा वीरेन्द्रकी बहिनी) * [[शारदा शाह|राजकुमारी शारदा]] (राजा वीरेन्द्रकी बहिनी) * कुमार खड्ग (राजकुमारी शारदाका श्रीमान्) == घाइते == * अधिराजकुमारी शोभा, राजा बिरेन्द्रकी कान्छी दिदी * कुमार गोरख, राजा विरेन्द्रका ज्वाइँ, श्रुतिका पति * [[कोमल शाह|कोमल राज्य]], अधिराजकुमार [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]]की पत्नी * [[केतकी चेस्टर]] <ref name=":0">{{cite web |title=Dipendra kicked his father after he shot him - Nepali Times |url=http://nepalitimes.com/news.php?id=18246#.UqYVWtF3vDc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702190914/http://nepalitimes.com/news.php?id=18246#.UqYVWtF3vDc |archive-date=2 July 2015 |access-date=25 May 2015 |work=nepalitimes.com}}</ref> ==घटना पश्चात् == घटनालगत्तै सबैलाई हतारहतार छाउनीस्थित सैनिक अस्पताल पुर्‍याइयो । अस्पतालको माहौल निकै तनावपूर्ण बनेको थियो । चिकित्सकहरू घाइतेको उपचारमा व्यस्त थिए । त्यसबेला [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]मा रहेका तत्कालीन अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्र शाहसँग पनि सम्पर्कको प्रयास भइरहेको थियो ।<ref name=":3">{{Cite web |last=शाह |first=विवेक |date=चैत्र १८, २०६६ |title=दरबार हत्याकान्ड र कोइराला |url=https://ekantipur.com/printedition/2010/03/31/214143.html}}</ref> राजा वीरेन्द्र शाहको सैनिक सचिव विवेक शाहले दरबारका अन्य उच्च कर्मचारी, सेनापति, प्रहरी प्रमुख, गृहका उच्च अधिकारी सबैलाई त्यही बोलाए । प्राधानमन्त्री कोइरालाले पनि पहिले ज्ञानेन्द्र शाहलाई ल्याउनुपर्नेमा जोड दिए । मौसमको प्रतिकूलताले हेलिकोप्टर पोखरातिर जानै सकिरहेको थिएन । कोइरालाले यसबीच चिकित्सकसँग केही कुरा गरे । तत्कालीन अधिराजकुमार शाह बिहानमात्रै आइपुगे। उहाँलाई लिन कोइराला अस्पतालको हेलिप्याडसम्मै पुगे। उनीहरूबीच अस्पतालकै पुस्तकालयमा केही कुरा भयो । तत्कालीन राजा वीरेन्द्रको निधन भइसकेको थियो । नयाँ राजा घोषणा नभएसम्म पूर्वराजाको मृत्यु घोषणा गर्न नमिल्ने प्रचलन थियो । ज्ञानेन्द्र, कोइराला र तत्कालीन राजपरिषदका सभापतिबीच छलफल भयो । अब के गर्नेभन्दा कोइरालाले परम्परा, विधि जे छ, सोहीअनुरूप गर्नुस्, सरकारको तर्फबाट मैले के सहयोग गर्नुपर्छ, गर्छु मात्र भन्नुभयो । अन्तमा तत्कालीन युवराज दीपेन्द्रलाई राजा घोषणा गर्ने र ज्ञानेन्द्रलाई राज्यसहायक बनाएर उहाँबाट देशवासीका नाममा सम्बोधन गर्ने तय भयो ।<ref name=":3" /> [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] राजगद्दी उत्तराधिकारी सम्बन्धी कानून, रीत र परम्परा अनुसार राज परिषद्को बैठकले युवराज दीपेन्द्र बेहोस अवस्थामा राजा घोषणा गर्यो<ref>{{Cite journal |last=मान्धर |first=जीतबहादुर |title=राज्यारोहणको घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19047 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ |issue=अतिरिक्ताङ्क १३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250418030002/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19047 |archive-date=2025-04-18 |access-date=2023-09-01}}</ref> र राजा शारीरिक अशक्तताको कारण कार्यभार संचालन गर्न असमर्थ भएकाले अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्रलाई राज्य सहायक घोषणा गरियो।<ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २१ |title=राज्यसहायक श्री ५ अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहबाट देशवासीका नाममा २०५८ जेठ २१ गते आइतबार बक्सेको सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19048 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १४ |pages=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250419115327/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19048 |archive-date=2025-04-19 |access-date=2023-08-31}}</ref>तदनुसार, [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह मन्त्रालय]]बाट सम्बधित पदाधिकारीहरुलाई दिउँसो ३:३० बजे औपचारिक पोशाकमा शवयात्रामा उपस्थित हुन उर्दी जारी गरियो। सिंहदरबार बाहिर आमजनको शोक जुलुसलाई नियन्त्रण गर्न कठिन हुँदा ठाउँठाउँमा कफ्र्यू लगाउने बाध्यता पर्यो । जताततै सुरक्षाकर्मी तैनाथ गरिए पनि सैनिक अस्पताल छाउनीबाट शुरु शवयात्रा जुलुसमा प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरु माथि स्वयम्भू क्षेत्रमा ढुङ्गा बर्सियो । मानिसहरु स्वस्फूर्त शवयात्रामा समेल हुन सडकमा ओइरिए ।<ref>{{Cite news|url=https://www.himalkhabar.com/news/114619|title=त्यो दरबार, यो दरबार (सन्दर्भः राजदरबार हत्याकाण्डकाे १९ वर्ष)|last=पाण्डे|first=आत्माराम|date=१९ जेठ, २०७७|work=हिमालखबर|archive-url=https://web.archive.org/web/20230902081636/https://www.himalkhabar.com/news/114619|archive-date=2023-09-02|access-date=2023-09-02}}</ref> राजपरिवारका सदस्यहरुको [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] अगाडि राजकीय अन्त्येष्टि गरिएको थियो। राज्य सहायक ज्ञानेन्द्रले २०५८ जेठ २१ मा दिएको शाही सन्देशमा "उक्त घटना आकस्मिक रुपमा स्वचालित हतियार पड्किन गई" भएको बताएका थिए।<ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २१ |title=नवघोषित श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट २०५८ साल जेठ २२ गते सोमबार देशवासीका नाममा बक्सेको सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19050 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १४ |pages=पृष्ठ १ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413191100/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19050 |archive-date=2025-04-13 |access-date=2023-08-31}}</ref> === ज्ञानेन्द्रको राज्यारोहण === २०५८ जेठ २२ बिहान ३:४५ मा राजा घोषित दीपेन्द्रको मृत्यु भयो। <ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=नवघोषित श्री ५ महाराजाधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहबाट देशवासीका नाममा २०५८ जेठ २१ गते आइतबार बक्सेको सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19050 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (क) |pages=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413191100/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19050 |archive-date=2025-04-13 |access-date=2023-08-31}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहबाट देशवासीका नाममा २०५८ जेठ २२ गते सोमबार बक्सेको शाही सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19051 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (क) |pages=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420025203/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19051 |archive-date=2025-04-20 |access-date=2023-08-31}}</ref> जेठ २२ गते कर्फ्यु लगाएर दीपेन्द्रको शवयात्रा गरिनु अघि नयाँ राजा ज्ञानेन्द्रको राज्यारोहण गरियो। राज्यारोहणपछि [[हनुमानढोका सङ्ग्रहालय|हनुमानढोका]]बाट नारायणहिटी दरबारसम्म बग्गीमा चढेर आउँदा  दरबारको नयाँ नेतृत्व विरुद्ध चारै तर्फ नारा-जुलूस भैरह्यो। आक्रोशित भीडले ढुंगाली हानला भनेर प्रधानमन्त्रीलाई नयाँ राजाको बग्गीमा समेत राखिएन। <ref name=":2">{{Cite journal |last=महर्जन |first=तुलसीदास |title=जनता सडकमा, पार्टीहरू कोठामा |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/mulyankan/pdf/Mulyankan_18_88.pdf |journal=मुल्याङ्कन |issue=८८ |pages=पृष्ठ २५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008090827/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/mulyankan/pdf/Mulyankan_18_88.pdf |archive-date=2023-10-08 |access-date=2023-09-01 }}</ref> बिहानैदेखि काठमाडौंका सहरहरूमा स्वत:स्फूर्त रुपमा ओर्लन थाले। राजा दीपेन्द्रको शव राखिएको छाउनी स्थित सैनिक अस्पताल नजिक मानिसहरू पुगेका थिए। सडकमा उत्रिएका आक्रोशित जनतालाई रोक्न सरकारले जेठ २२ गते दिउसो ४ बजे देखि कर्फ्यु लगायो। [[कर्फ्यू]]को समयमा नै सेनाको घेरा भित्र राखी बिना जनसमुदाय राजा दीपेन्द्रको शवयात्रा गरियो। <ref name=":2" /> ठाउँ ठाउँमा जनताले कर्फ्यू तोडेर जुलूस प्रदर्शन गर्यो। जुलूसमाथि सशस्त्र प्रहरीले अन्धाधुन्ध गोली चलाउँदा १२ जना घाइते भए, ४ जना मारिए, र सयुं गिरफ्तार भए। === उच्चस्तरीय समिति === [[चित्र:Madhav_Kumar_Nepal_2.jpg|अङ्गुठाकार|169x169पिक्सेल|[[माधवकुमार नेपाल]]]] शाही सन्देशमा राजा ज्ञानेन्द्रले राजादरबारमा घटेको घटनाको यथार्थ विवरण जनसमक्ष ल्याउने प्रक्रिया स्वरूप [[प्रधान न्यायाधीश|प्रधानन्यायाधीश]] केशवप्रसाद उपाध्यायको अध्यक्षतामा एक उच्चस्तरीय समिति गठन गरेका थिए। उक्त समितिमा सभामुख [[तारानाथ रानाभाट]] तथा प्रतिनिधि सभाका विपक्षी दलका नेता [[माधवकुमार नेपाल]]लाई सदस्य तोकिएको थियो। यस समितिलाई तीन दिन भित्र प्रतिवेदन जाहेर गर्न निर्देश दिइएको थियो।<ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहबाट देशवासीका नाममा २०५८ जेठ २२ गते सोमबार बक्सेको शाही सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19051 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (क) |pages=पृष्ठ ३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420025203/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19051 |archive-date=2025-04-20 |access-date=2023-08-31}}</ref> तर नेता माधवकुमार नेपालले "उक्त समितिमा रहेर काम गर्ने सम्बन्धमा २०५८ जेठ २३ गते बसेको [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] स्थायी कमिटीको बैठकले मेरो हकमा उक्त समितिमा रहन नसकिने निर्णय गरेकाले सोही बमोजिम सो समितिबाट राजिनामा जाहेर गरेको छु।" भनेर राजिनामा दिएका थिए।<ref name=":1" /> उक्त समितिलाई देहाय बमोजिमका अधिकार प्राप्त थिए;- <ref name=":1">{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको विज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19052 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (ग) |pages= |archive-url=https://web.archive.org/web/20250419133312/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19052 |archive-date=2025-04-19 |access-date=2023-08-31}}</ref> # घटनास्थालको अवलोकन गर्ने र घटनास्थालाको तस्वीर सहितको विवरण सङ्कलन गर्ने # घटानास्थलमा जमघटका लागि उपस्थित पारिवारिक सदस्यहरू तथा अन्य व्यक्तिहरू, राजपरिवारको सुरक्षा एवं सेवामा खटिएका व्यक्तिहरू, उपचारमा संलग्न रहेका चिकित्सकहरू एवम् परिचारिकाहरू तथा समितिले आवश्यक देखेका अन्य व्यक्तिहरूबाट जानकारी लिन सक्ने # सो घटनासंग सम्बन्धित हतियार, गोलीलागायतका अन्य चिज वस्तुको सङ्कलन र जाँच गर्न सक्ने एवम् घटनाका सम्बन्धमा अस्पतालबाट भएको जाँच परिक्षणको विवरण प्राप्त गर्न सक्ने # घटनाको सम्बन्धमा विशेषज्ञहरूको आवश्यक सहयोग लिन सक्ने # समितिले आफ्नो कार्य सम्पादन गर्न आवस्यक व्यक्तिहरूको सहयोग लिन सक्ने उक्त समितिले जेठ २६ गतेबाट आफ्नो काम सुरु गरेको थियो। ३ दिनमा काम नसकिएकाले राजाबाट सो समितिको कार्य अवधि जेठ ३२ गते सम्म ४ दिन थप भएको थियो।<ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २८ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19053 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (घ) |pages=}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्यो छानबिन प्रतिवेदनभन्दा पनि मुचुल्का प्रतिवेदन जस्तो थियो, जसमा प्रत्यक्षदर्शीहरुको बयान समेटिएको थियो। नशाले अनियन्त्रित युवराज दीपेन्द्रले नै गोली चलाएर यो घटना भएको भन्ने प्रतिवेदन नै अहिलेसम्मको आधिकारिक मानिन्छ। <ref>{{Cite web |last=Salokya |date=June 1, 2012 |title=दरबार हत्याकान्डः ११ वर्ष भो, रहस्य खुलेन |url=https://mysansar.com/2012/06/41/ |website=Mysansar}}</ref> समितिले सम्पूर्ण प्रतिवेदनलाई ३ भागमा विभाजन गरेको थियो। पहिलो भागमा समितिको गठन तथा कार्यप्रक्रिया उल्लेख छ। दोस्रो भागमा घटनासँग सम्बन्धित तथ्य एवम् तथ्याङ्कहरुको प्रस्तुति थियो। र, तेस्रो भागमा घटनाको यथार्थ विवरण उल्लेख थियो। तर समितिको प्रतिवेदनले आम स्वीकार्यता पाउन सकेन। अहिले पनि सो घटनालाई षड्यन्त्रको विभिन्न आयामको प्रतिफल मान्ने मानिसहरु प्रशस्तै छन्।<ref name=":4">{{Cite news|url=https://nepallive.com/story/218267|title=दरबार हत्याकाण्डको सम्झना : यस्तो थियो उच्चस्तरीय छानबिन समितिले बुझाएको 'घटनाको यथार्थ विवरण'|date=जेठ १९, २०७७|work=नेपाल लाइभ}}</ref> == प्रतिक्रिया == अमेरिकी राष्ट्रपति [[जर्ज डब्लू बुस]]ले राजा वीरेन्द्रको असामयिक निधनले अत्यन्त मर्माहत र स्तब्ध भएको बताएका थिए। [[ह्वाइट हाउस]]बाट जारी गरिएको बक्तव्यमा भनिएको थियो "राजा वीरेन्द्रको असामयिक निधनले म अत्यन्त मर्माहत र स्तब्ध छु । म रानी ऐश्वर्या र परिवारका अन्य सदस्यहरूको निधनमा शोक व्यक्त गर्दछु र राजाको विस्तारित परिवारमा गहिरो समवेदना प्रकट गर्दछु। यस दु:खद घडीमा म नेपाली जनताप्रति समवेदना व्यक्त गर्दछु। नेपाल सरकार र जनताप्रति हाम्रो प्रार्थना छ।"<ref>{{Cite web |last=THE WHITE HOUSE Office of the Press Secretary |title=Statement by President Bush on Deaths of Nepal's Royal Family |url=https://2001-2009.state.gov/p/sca/ci/np/3243.htm |website=US Department of States}}</ref> === षड्यन्त्रको सिद्धान्त === [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]] र उनका छोरा दीपेन्द्र नेपाली जनताद्वारा अत्यन्त लोकप्रिय र सम्मानित थिए।<ref>{{Cite news |date=4 June 2001 |title=Nepalese diaspora fears for future |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1368015.stm |url-status=live |access-date=29 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322114551/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1368015.stm |archive-date=22 March 2012}}</ref> हत्याकाण्डका दिन ज्ञानेन्द्र [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]मा थिए भने अन्य राजपरिवारका सदस्यहरू रात्रिभोजसमारोहमा सहभागी भएका थिए। त्यस बेला ज्ञानेन्द्रकी पत्नी [[कोमल शाह|कोमल]], छोरा पारस र छोरी प्रेरणा राजदरबारको कोठामा थिए। वीरेन्द्रको सम्पूर्ण परिवारहरू मारिँदा ज्ञानेन्द्रको परिवारमा कसैको पनि हत्या गरिएको थिएन।<ref>{{Cite news |date=5 June 2001 |title=Nepal's errant crown prince |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1371524.stm |url-status=live |access-date=31 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107010623/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1371524.stm |archive-date=7 January 2009}}</ref> उनको छोरा सामान्य चोटपटकबाट मात्र लाग्यो र कोमललाई पनि केही भएन जसले गर्दा यसले षडयन्त्रका सिद्धान्तहरूलाई जन्म दिएको थियो।<ref>{{Cite news |date=27 June 2001 |title=Nepal queen leaves hospital |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1410793.stm |url-status=live |access-date=31 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107061004/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1410793.stm |archive-date=7 January 2009}}</ref> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी)]]का अध्यक्ष [[पुष्पकमल दाहाल]]'प्रचण्ड'ले भारतीय अनुसन्धान तथा विश्लेषण शाखा वा अमेरिकी केन्द्रीय गुप्तचर संस्थाले नरसंहारको योजना बनाएको दाबी गरेका थिए। नरसंहारपछि केही प्रत्यक्षदर्शीको बयान सार्वजनिक भएको थियो, 'युवराज दीपेन्द्रको मुखौटा लगाएका थुप्रै मानिस कुनै बेला कोठामा उपस्थित थिए। हत्याकाण्ड पछि केही प्रत्यक्षदर्शीले 'युवराज दीपेन्द्रको मुखौटा लगाएका धेरै व्यक्ति हरू कुनै बेला कोठामा उपस्थित थिए' जस्ता बयानहरू दिएका थिए। राजपरिवारका केही सदस्यको शव भोजन कक्षमा नभई दरबारमा अन्यत्र फेला परेको थियो भने [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]लाई गोली लाग्ने पहिलो व्यक्तिका रुपमा उल्लेख गरिएको थियो। दरबारका दुई कामदारहरूको अन्तर्वार्तामा आधारित "रक्तकुण्ड" नामक पुस्तक प्रकाशित छ जसमा यी सिद्धान्तहरूको वर्णन गरिएको छ। यी विचारका प्रवर्तकहरूले उक्त नरसंहारमा ज्ञानेन्द्रको हात रहेको आरोप लगाएका थिए र उनको उद्देश राजा बन्ने रहेको आरोप लगाएका थिए।<ref>{{Cite news |date=1 June 2011 |title=Apathy, date quirk make Nepal forget royal massacre |work=The Times of India |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-01/south-asia/29607602_1_royal-massacre-birendra-and-nine-tribhuvan-sadan |url-status=dead |access-date=29 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513184624/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-01/south-asia/29607602_1_royal-massacre-birendra-and-nine-tribhuvan-sadan |archive-date=13 May 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513184624/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-01/south-asia/29607602_1_royal-massacre-birendra-and-nine-tribhuvan-sadan |date=13 May 2013 }}</ref> उनका भतिजा दीपेन्द्र र निराजनलाई उत्तराधिकारीको लाइनबाट हटाएको भए मात्र उनको सिंहासनमा आरोहण सम्भव हुने थियो। त्यति मात्र होइन, ज्ञानेन्द्र र उनका छोरा राजकुमार पारस निकै अलोकप्रिय थिए। हत्याकाण्डका प्रत्यक्षदर्शीमध्येका एक लालबहादुर मगरले यो नरसंहारको मुख्य कारण पारस नै भएको दाबी गरेका थिए। मगर त्यतिबेला युवराज दीपेन्द्रका अंगरक्षकमध्येका एक थिए।<ref>{{Cite news |date=December 25, 2009 |title=Gyanendra, Paras involved in 2001 royal massacre: Report |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/gyanendra-paras-involved-in-2001-royal-massacre-report/articleshow/5378550.cms}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://mysansar.com/2015/06/18170/ दरबार हत्याकान्डबारे पारस र हिमानीको बयान] * [https://www.himalkhabar.com/news/114662 दरबार हत्याकान्डबारे देवयानीको बयान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230902080706/https://www.himalkhabar.com/news/114662 |date=2023-09-02 }} * [https://mysansar.com/2014/06/12752/ दरबार हत्याकान्डका बिर्सनै नसकिने १० विषय] * [https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/mulyankan/pdf/Mulyankan_18_88.pdf मुल्याङ्कन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231008090827/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/mulyankan/pdf/Mulyankan_18_88.pdf |date=2023-10-08 }} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:हत्याकाण्डहरू]] [[श्रेणी:नेपालका हत्याकाण्डहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास (२००७–२०६५)]] qu729l6da6lxhzatms0osg790q0bn9c 0 54492 1393790 1268895 2026-11-03T16:31:22Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393790 wikitext text/x-wiki {{infobox person |name =नयराज पन्त |native_name = |native_name_lang = नेपाली | image = | caption = | birth_date = वि. सं. १९७० साउन २६ | birth_place = महाबौद्ध, [[काठमाडौँ]] | death_date = वि.सं. २०५९ कात्तिक १८ | death_place = | occupation = प्राध्यापन <br>इतिहासकार | spouse = |father = कृष्णदत्त पन्त |mother = यज्ञयुवादेवी पन्त | parents = कृष्णदत्त पन्त <br> यज्ञयुवादेवी | relatives = |children = २ छोरा :<br>[[महेशराज पन्त]]<br>[[दिनेशराज पन्त]]<br> ३ छोरी:<br> अम्बिका, धन र अमिता पन्त | notable_works = इतिहास<br>[[संशोधन मण्डल]] }} '''नयराज पन्त''' (वि.सं. १९७० - वि.सं. २०५९) एक नेपाली इतिहासकार हुन् । उनले उनले [[लिच्छवि संवत्‌को निर्णय]] नामक पुस्तकका लागि वि.सं. २०४३ को [[मदन पुरस्कार]] प्राप्त गरेका थिए ।<ref>{{Cite web |date=September 26, 1987 |title=मदन पुरस्कार समर्पण समारोह (वि.सं. २०४४) |url=https://guthi.madanpuraskar.org/puraskar-samaroha-2043-44/ |website=मदन पुरस्कार गुठी}}</ref> ==जीवनी== पन्तको जन्म बाबु कृष्णदत्त पन्त तथा आमा यज्ञयुवादेवीका सुपुत्रका रूपमा वि. सं. १९७० साउन २६ गते महाबौद्ध, [[काठमाडौँ]]मा भएको थियो।<ref>{{Cite journal |last=मिश्र |first=तीर्थप्रसाद |date=August 14, 2024 |title=अमर व्यक्तित्वः पण्डितराज नयराज पन्त |url=https://www.prabhabonline.com/uploads/epaper/1723601022.pdf |journal=प्रभाव दैनिक |pages=page 4}}</ref> नयराज जन्मेको डेढ वर्षमा नै कृष्णदत्तको मृत्यु भएको थियो। त्यसपछि यज्ञयुवा आफ्नो नाबालक छोरो बोकेर माइत गइन्। त्यही नै नयराज पन्त हुर्के, बढे र पढे। मामाघरमै १३ वर्षका पन्तको जनकराज पण्डित (पाण्डे)की छोरी १२ वर्षीया बुधकुमारीसँग विहे भयो। पन्तदम्पत्तिबाट दुई छोरा [[महेशराज पन्त]] तथा [[दिनेशराज पन्त]] अनि तीन जना छोरी अम्बिका, धन र अमिताको जन्म भयो। ==शिक्षा== पन्तको आफ्नी आमाका बुबा भुवननाथ पाण्डेबाट अक्षराम्भ भएको थियो। पन्तले सानैदेखि मावलका तिनै हजुरबुबाको आडमा ज्योतिष र इतिहास विषयक ज्ञान आर्जन गर्न थालेका थिए। वास्तवमा उनका हजुरबाबु यी दुवै विषयमा संलग्न भएका कारण पन्तले पनि त्यही बाटो मात्रै समाइरहे। उनैको वातावरण, भावना र हुटहुटीले नै पन्तले बाल्यकालदेखि इतिहासमा चासो राखेका थिए। आफ्नो शैक्षिक अनुभव आर्जन गर्नचाहिं उनी कुमारी चोकको भाषा पाठशालामा भर्ना भए। अनि उनी स्रेस्ता पाठशाला पनि पुगे। त्यसपछि उनको पढाई [[रानी पोखरी|रानीपोखरी]]को संस्कृत पाठशालामा हुन थाल्यो। पन्तले आफूले जानेको विद्या आफ्ना टोलका आफूभन्दा सानाहरूलाई पनि सिकाउँथे। उनी फकाईफकाई बालबच्चा पढाउँथे तर ट्युसन पढाउँदा कसैसँग पैसा लिदैन थिए। पन्तले काशीको राजकीय [[संस्कृत पाठशाला]]बाट गणित ज्योतिषमा आचार्य गरे र उनी त्यसमा प्रथम श्रेणीमा प्रथम भएका थिए। त्यही क्रममा यिनले संस्कृतको धेरै नै अध्ययन गरेका थिए। वास्तवमा त्यसै बेला उनी संस्कृतभाषा लेख्न र बोल्नमा सिद्धहस्त पण्डितका रूपमा नै प्रस्तुत भएका थिए। साथै यिनले अङ्ग्रेजी साहित्यको पनि विशेष अध्ययन गरेका थिए। अनि हिन्दी भाषाको लेखापढीमा पनि उनको दिलचस्पी थियो। == सरकारी सेवा == === रानीपोखरी संस्कृत पाठशाला === आचार्य गरेपछि पन्तले रानीपोखरीको संस्कृत पाठशालामा काम पाए। त्यहाँ उनी ज्योतिषको अध्यापक थिए। सरकारी स्कुलमा काम गर्न थालेपछि उनको दिनचर्या पनि राम्रो हुन थाल्यो। उनको कामले उनी आफै पालिने अवस्थामा अनुवाद हुन थाले। त्यसपछि उनी लेखन र सम्पादनमा पनि जुट्न थाले। === वाल्मीकि विद्यापिठ === पन्तको योगदान वाल्मीकि विद्यापिठमा पनि पुग्यो। त्यहाँ उनी नेपाल सरकारको प्रथम श्रेणी अधिकृत स्तरका प्राध्यापकका नियुक्त भए। अनि उनले त्यहाँ झन्नै सत्र वर्षसेवा गरे। === त्रिभुवन विश्वविद्यालय === वाल्मीकि विद्यापिठपछि उनी [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]अन्तर्गत अन्वेषणमा पसे। अनि उनी खगोल गणित ज्योतिषमा संलग्न भए। त्यसपछि उनको योगदानको चर्चा [[राजदरबार]]सम्म पनि पुग्यो। === नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान === २०३६ सालमा नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानका सदस्यका रूपमा नयराज पन्तको प्रज्ञा भवनमा प्रवेश भयो ।<ref>{{Cite web |last=पन्तको ‘राजद्रोह’ |first=राजकुमार दिक्पाल |title=महारानी राज्यलक्ष्मीको शंकास्पद सम्बन्ध र नयराज पन्तको ‘राजद्रोह’ |url=https://www.himalkhabar.com/news/120632 |access-date=2025-01-12 |website=हिमालमिडिया}}</ref> उनी झन्नै पन्ध्र वर्षम्म [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान|नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान]]को सदस्यमा आबद्ध भए। प्रतिष्ठानबाट प्राप्त जिम्मेवारीमध्ये उनले तीन–तीन महीनामा जंगबहादुर राणासम्बन्धी प्रवचन दिने क्रममा २०३६ साल असार ३२ गते ‘जंगबहादुरको अङ्ग्रेजसँग षाडगुण्य’ शीर्षकमा प्रवचन दिए । कात्तिक ९ गते ‘जंगबहादुरको राजभक्ति’ शीर्षकमा नयराजको दोस्रो प्रवचन भयो । उनले यस्तो श्लोक उल्लेख गरेका थिए<ref name="पन्त">{{cite book|last=पन्त|first=महेशराज|author-link=महेशराज पन्त|year=२०७१|title=को हुन् त नयराज पन्त|publisher=|url=|isbn=|pages=२०७–१०}}</ref>– ''हाम्रा राजा तरङ्गी, कलुषित चरित राजपत्नी हुनाले'' ''धेरैले दुःख पाए, मुलुक पनि भताभुङ्ग बन्दो छ ऐले'' ''पृथ्वीनारायणख्य प्रषित नृपतिको बुद्धिले जोडिएको'' ''हाम्रो देश अहिले कुमति नृपतिको कामले डुब्न आँट्यो।'' यो श्लोकले प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा तहल्का मच्चियो। त्यतिखेर प्रज्ञाका कुलपति [[लैनसिंह बाङ्देल]] थिए। यस श्लोकमा उल्लेख भएको ‘कुमति नृपति’ भनी [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]] र "''कलुषित चरित राजपत्नी "'' भनी [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|ऐश्वर्य]]लाई लक्षित गरिएको भन्दै बिरोध गर्ने समूहको नेतृत्त्व उपकुलपति [[माधवप्रसाद घिमिरे (साहित्यकार)|माधवप्रसाद घिमिरे]]ले गरेका थिए। [[माधवप्रसाद घिमिरे (साहित्यकार)|घिमिरे]]लाई साथ दिनेहरूमा सदस्यसचिव [[विजय मल्ल|विजयबहादुर मल्ल]], [[बालकृष्ण पोखरेल]], [[भूपि शेरचन|भूपी शेरचन]] र [[ढुण्डिराज भण्डारी]] थिए। उक्त श्लोकसहितको नयराज पन्तको प्रवचन लेखका रूपमा प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको पूर्णांक २८ मा छापिएर तयार गरी वितरणका लागि ठिक्क पारिएको थियो। त्यतिखेरै नयराजमाथि श्लोक हटाउन चर्को दबाब आयो। तर नयराज आफ्नो अडानमा अडिए। ढुण्डिराज भण्डारीले नयराज पन्तलाई लेखमा उल्लेख गरिएका श्लोक हरफहरूमा अन्डरलाइन गरी दरबारमा पेस गर्नेसम्मको धम्की दिए। सहकर्मी प्राज्ञहरू यस्तो दबाबपछि नयराज न्याय माग्न प्रतिष्ठान कुलपति बाङ्देलसमक्ष गए। तर उनी पनि ‘माधव घिमिरेहरू मान्दै मान्दैनन्’ भनी पन्छिए। यो विषय [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]]सम्म पुग्यो। हुँदाहुँदै माधव घिमिरे पक्षहरूले ‘यदि, तपाईं श्लोक हटाउनुहुन्न भने हामी च्यात्छौँ’ भन्न थालेपछि नयराजले पनि उनीहरूलाई ‘तपाईंहरू बलवान हुनुहुन्छ भने च्यात्नुहोस्’ भनी चुनौती दिए। यसरी आफ्नो लेखरचना च्यातिएपछि नयराजले प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको सम्पादक मण्डलबाट राजीनामा दिए। तर राजीनामा स्वीकृत भएन।<ref>{{cite book|last=श्रेष्ठ|first=तीर्थबहादुर |author-link=|year=२०६२|title=नेपालका बौद्धिक विभूति नयराज पन्त|publisher=|url=|isbn=|pages=१७}}</ref> माधवप्रसाद घिमिरेहरूले नयराजलाई त्यसबेला राजद्रोहकै आरोप लगाएर दरबारसम्म कुरा पुर्‍याएका थिए। प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा नयराजको सहायक भएर काम गरेका रुक्मनाथ पौडेलका अनुसार राजदरबारबाट नयराजमाथि कुनै नराम्रो दृष्टि भने परेको देखिएन। बरु अर्को वर्ष २०३७ मा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]]को जन्मोत्सवमा नयराजको नाम दरबारबाट गोरखा दक्षिण बाहु (दोस्रो)का लागि घोषणा गरिदा<ref>{{Cite web |title=श्री ५ महाराजधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट मौसुफको जन्मोत्सवमा मानपदवी अलङ्कार र पदकहरु प्रदान गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=11379 |access-date=2025-01-12 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20241016012730/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=11379 |archive-date=2024-10-16}}</ref> माधवप्रसाद घिमिरेहरूको अनुहार हेर्नलायक बनेको नयराजले रुक्मनाथहरूलाई सुनाएका थिए।<ref>{{cite book|last=दिक्पाल|first=राजकुमार |author-link=|year=२०७९|title=जंगबहादुरको युग|publisher=|url=|isbn=|pages=१४२}}</ref> ==संशोधन मण्डल‍== {{main|संशोधन मण्डल}} पन्तले नेपाली भाषासाहित्यको उत्थानका लागि किशोरावस्थादेखि आफ्नो गच्छे रोपे। उनको जागरणका कारण उनी नेपाली भाषा प्रकाशनी समितिको सदस्य पनि भए। त्यहाँ पनि यिनले आफ्नो मन, वचन र कर्म अर्पण गरे। आफू इतिहासमा जागरुक भएपछि यिनको समेत पहलमा वि.सं. २००९ सालमा [[संशोधन मण्डल]]को स्थापना भयो। त्यसपछि उनी एकोहोरो त्यहीं लागिरहे। संशोधन मण्डलले नेपालको इतिहासका धेरै तथ्यहरू खोजेर बाहिर ल्याएको छ । पन्तले नेपाली पात्रोलाई आकाशमा देखिने वास्तविक ग्रह स्थितिअनुसार शुद्ध पार्ने योजना बनाए र तत्कालीन सरकारसमक्ष प्रस्तुत गरे, तर पञ्चायती सरकारले उनको त्यो योजनालाई कुनै सहयोग गरेन । पन्तले फुटकर रूपमा कविता र प्रबन्ध लेखे। धेरै चाहिं उनले इतिहास नै लेखे। उनका इतिहास विषयक पुस्तकमात्र पन्ध्रवटा प्रकाशित भए। साथै उनीद्वारा लिखित ज्योतिष विषयक कृतिहरू मात्र दसवटा प्रकाशनमा आए। उनीद्वारा लिखित संस्कृत वाङ्मयका बारे लेखिएको एउटा कृति पनि प्रकाशनमा आएको छ। ==पुरस्कार== {| class="wikitable" |+ !पुरस्कार !प्राप्त !कारण, योगदान !सन्दर्भ |- |[[मदन पुरस्कार]] |वि.सं. २०४३ |[[लिच्छवि संवत्‌को निर्णय]] |<ref>{{Cite web |date=June 25, 2015 |title=नयराज पन्त |url=https://guthi.madanpuraskar.org/people/nayaraj-panta/ |website=मदन पुरस्कार गुठी}}</ref> |- |[[गोरखा दक्षिण बाहु]] प्रथम |वि.सं. २०३७ |नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान |<ref>{{Cite web |title=श्री ५ महाराजधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट मौसुफको जन्मोत्सवमा मानपदवी अलङ्कार र पदकहरु प्रदान गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=11379 |access-date=2025-01-12 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20241016012730/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=11379 |archive-date=2024-10-16}}</ref> |- |[[सम्मानार्थ महाविद्यावारिधी]], त्रिभुवन विश्वविद्यालय |वि.सं. २०५७ | | |- |[[त्रिभुवन प्रज्ञा पुरस्कार]] |२०४५ | | |} यिनले [[महेन्द्र विद्याभूषण]] पाइका थिए। साथै उनले, आदिकवि भानुभक्त पुरस्कार (२०५३),लगायत विभिन्न प्राज्ञिक, वाङ्मयी र सामाजिक सङ्घ संस्थाबाट सम्मान, अभिनन्दनहरू ग्रहण गरिरहे। ==निधन== उनको निधन वि.सं. २०५९ साल कात्तिक १८ गते भएको थियो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * [http://www.madanpuraskar.org/guthi/nayarajpanta.php मदन पुरस्कार गुठी] * [http://nagariknews.com/saturday/46645-2012-09-22-03-14-40.html नयराज पन्त स्कुल अफ हिस्ट्री] * [http://nai.com.np/contents.php?id=331 नयराज पन्त] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831220616/http://nai.com.np/contents.php?id=331 |date=2018-08-31 }} [[श्रेणी:मदन पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू]] [[श्रेणी:नेपालका इतिहासकारहरू]] 3dtaylu7051dqr1l3dguakr2rz6irdp 0 60485 1393943 1310005 2026-11-04T08:57:31Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393943 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | honorific_prefix = | name = रूक्माङ्गद कटवाल | honorific_suffix = | image = General Rookmangud Katawal, in New Delhi on December 12, 2007 (cropped).jpg|thumb|रूक्माङ्गद कटवाल(बाँया) | image_upright = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | other_name = | nickname = | birth_date = <!-- {{birth date and age|YYYY|MM|DD}} or {{birth date|YYYY|MM|DD}} if dead --> | birth_place = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} death date first, then birth date --> | death_place = | placeofburial_label = | placeofburial = | placeofburial_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | allegiance = | branch = | serviceyears = | serviceyears_label = | rank = | rank_label = | servicenumber = | unit = | commands = | battles_label = | battles = | awards = | memorials = | spouse = <!-- Add spouse if reliably sourced --> | children = | relations = | laterwork = | signature = | signature_size = | signature_alt = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = }} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[महारथी]] | name = रुकमाङ्गद कटवाल | honorific_suffix = | native_name = महारथी श्री <br> रुकमाङ्गद कटवाल | native_name_lang = ne | image = | image_size = | alt = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1948|12|12}} | birth_place = ओखलढुंगा | death_date = | death_place = | nickname = | birth_name = | office = [[नेपालका प्रधान सेनापतिहरू]] | term_start = २०६३ भदौ २०<ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20394|title=रुकमाङ्द कटवाललाई नेपाली सेनाको महारथी पदमा सेनाको प्रधान सेनापति पदमा नियूक्त गरेको|last=|first=|date=२०६३ भदौ २०|website=नेपाल राजपत्र|publisher=|accessdate=२०६३ भदौ २०|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117022246/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20394|archive-date=2019-11-17}}</ref> September 10, 2006 |term_end = August, 2009 | predecessor = [[प्यारजङ्ग थापा|प्यार जङ्ग थापा]] | successor = [[छत्रमानसिंह गुरुङ]] | allegiance = {{NEP}}[[File:Roundel of Nepal.svg|thumb|Roundel of Nepal|alt=Roundel of Nepal.svg]] | branch = [[नेपाली सेना]] | serviceyears = 1969-2009 | rank = महारथी | servicenumber = | unit = | commands = Shree Kalidhoj Battalion (1976-1977) <br> United Nation Interim Force in Lebanon (UNIFIL) (1988) <br> Shree Pashupati Prashad Battalion (1990-1993) <br> Commandant of the Royal Nepalese Military Academy (1993) <br> Adjutant General (AG) of the Directorate of Military Intelligence (DMI) (1999) | battles = | battles_label = | awards = Birendra Prajatantra Bhaskar Class II <br> [[गोरखा दक्षिण बाहु]] | relations = उमा कटवाल (wife) | laterwork = | signature = | website = }} '''रूक्माङ्गद कटवाल''' नेपाली सेनाका प्रधानपति थिए। कटवाललाई [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले हुर्काएका, पढाएका र बढाएका हुन् । == कटवाल प्रकरण == २०६६ वैशाख २१ गते ''''कटवाल प्रकरण'''<nowiki/>'का कारण दाहाल ९ महीनामै सरकारबाट बाहिरिनुपरेको थियो । नागरिक सरकारले दिएको आदेश पालना नगरेको भन्दै प्रचण्ड सरकारले कटवालसँग स्पष्टीकरण मागेपछि तीन हप्तासम्म विवाद चलेको थियो । २०६६ साल वैशाख २० मा उनले प्रधान सेनापति रूक्माङ्गद कटवाललाई बर्खास्त गरेर कुलबहादुर खड्कालाई निमित्त प्रधान सेनापति बनाएका थिए । आफ्नो पद बचाउनका लागि प्रधान सेनापति राजनीतिक शक्तिहरूको समर्थन जुटाउन लागि परे । माओवादीको यो कदमलाई कू र सत्ता कब्जा भएको दाबी गर्दै आफ्नो पक्षमा समर्थन जुटाएका थिए । निर्वाचनमा राजनीतिक चुनौती पेस गर्न नसकेका [[नेपाली कांग्रेस|काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|एमाले]]लाई के लाग्यो भने माओवादीलाई ठेगान लगाउने एक मात्र संस्था सेना नै हो । उनीहरूले माओवादीले गरेको निर्णयको विरोध गरे । धेरैखाले आइरोनी सतहमा देखिए । जब प्रधानमन्त्री प्रचण्डले सेनापति कटवाललाई हटाएको घोषणा गरे, [[गठबन्धन]] सरकारमा सहभागी अन्य दलले आफ्नो समर्थन फिर्ता लिइसकेका थिए । त्यही रात राष्ट्रपति [[रामवरण यादव]]लेअनपेक्षित कदम चाल्दै सोझै सेनापतिलाई पत्र लेखेर आफ्नो पदमा अडिग रहन र प्रधानमन्त्रीको आदेश उल्लङ्घन गर्न आदेश दिए । संवैधानिक सीमा नाघ्दै निर्वाचित कार्यकारीलाई बाइपास गरेर नै राष्ट्रपतिले सो कदम उठाएका थिए । तर प्रधानमन्त्रीले पनि उस्तै गल्ती गरेका थिए । राष्ट्रपतिमार्फत सेनापतिलाई बर्खास्त गराउनु साटो उनले सोझै बर्खास्त गर्ने निर्णय गरेका थिए । अरु सबै पार्टीलाई गठबन्धन सरकारबाट आफ्नो समर्थन फिर्ता गर्न लगाएर माओवादीलाई अल्पमतमा पार्न नेपथ्यबाट भारतले नै मुख्य भूमिका खेलेको थियो । यी घटना घटेकै हप्ताको सुरूआतमै भारतीय राजदूत सुदले राष्ट्रपति रामवरण यादवसँग बिहान ६ः३० बजे नै भेटघाट गरेका थिए । नेपाली सेनाको सुप्रिम कमान्डरसमेत रहेका यादवलाई उनले माओवादीको सेनापति हटाउने निर्णयविरूद्ध बलियो भएर उभिन आग्रह गरेका थिए । यो घटनाकै सेरोफेरोमा भारतीय राजदूतावासका कनिष्ठ कर्मचारीले राष्ट्रपतिका सल्लाहकारहरूसँग नजिकको सम्बन्ध बनाएका थिए । राष्ट्रपतिले सो कदम चालेको भोलिपल्ट दिउँसो माओवादी सचिवालयको बैठक बस्यो । बैठकलगत्तै प्रधानमन्त्री [[पुष्पकमल दाहाल|प्रचण्ड]]ले नेपाल टेलिभिजनमार्फत सम्बोधन गर्दै पदबाट राजीनामा दिए ।<ref>[[प्रयोगशाला (पुस्तक)]]</ref><ref>प्रशान्त झा द्धारा लिखित तथा उज्ज्वल प्रसाईद्धारा अनुवादित पुस्तक गणतन्त्रको सङ्घर्ष</ref> रामवरण यादवले ''''कटवाल प्रकरण'''<nowiki/>' मा आफूले तत्कालीन सरकारलाई साथ नदिएर नेपाली सेनाको सङ्गठन ध्वस्त हुनबाट बचाएको बताएका थिए ।<ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/printedition/2016/04/11/20160411081225.html|title=सेनाको सङ्गठन बचाएँ : यादव|last=पाण्डे|first=जगदीश्वर|date=चैत्र २९, २०७२|website=|publisher=|accessdate=}}</ref> ==आत्मकथा== प्रधान सेनापतिबाट अवकाश पाएपछि उनले आत्मकथा लेखे। पूरै गणतन्त्र आफैले ल्याएको पाराको व्याख्या भएको किताब पनि चर्चामा रह्यो। सार्वजनिक भएको दुई हप्तामा पहिलो पटक छपाइएका सबै पच्चिस हजार प्रति बिकेको पूर्व सेनापती रूपमाङ्गत कटवालको आत्मकथा अहिले गाली गलौज, बहस देखी चिया गफ सबैको तात्तातो विषय बनेको छ । भलै अखबरी कफी गफ्फी नारायण वाग्ले उनको अमृकाने गफ मै मग्न छन । ==जीवनी== कटवाललाई [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले हुर्काएका, पढाएका र बढाएका हुन् । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरू]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्धका मानिसहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:ओखलढुङ्गा जिल्लाका मानिसहरू]] {{stub}} 19bcy5ldcvd3awmxw2mfo8wy5un6lzs 0 60508 1393737 1320447 2026-11-03T12:55:59Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393737 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[Honourable]] | name = तारानाथ रानाभाट | native_name = | image = | caption = |party = [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] | office = प्रतिनिधि सभाका सभामुख | termstart = | termend = |constituency =कास्की १ | monarch = [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र]] | primeminister = [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] |predecessor =[[रामचन्द्र पौडेल]] |successor = [[सुवासचन्द्र नेम्वाङ|सुवासचन्द्र नेम्बाङ]] |nationality=नेपाली }} '''तारानाथ रानाभाट''' नेपालका राजनीतिज्ञ तथा प्रतिनिधि सभाका पूर्व सभामुख हुन्। ==दरबार हत्याकाण्डको छानबिन समिति == २०५८ जेठ १९ मा दरबार हत्याकाण्ड भयो। राजा वीरेन्द्रको निधन भइसकेको थियो । २०५८ जेठ २२ बिहान ३:४५ मा राजा घोषित दीपेन्द्रको मृत्यु भयो। <ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=नवघोषित श्री ५ महाराजाधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहबाट देशवासीका नाममा २०५८ जेठ २१ गते आइतबार बक्सेको सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19050 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (क) |pages=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413191100/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19050 |archive-date=2025-04-13 |access-date=2023-12-17}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहबाट देशवासीका नाममा २०५८ जेठ २२ गते सोमबार बक्सेको शाही सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19051 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (क) |pages=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420025203/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19051 |archive-date=2025-04-20 |access-date=2023-12-17}}</ref> त्यस घटनापछि श्री ५ बनेका राजा ज्ञानेन्द्रले शाही सन्देश मा राजा ज्ञानेन्द्रले राजादरबारमा घटेको घटनाको यथार्थ विवरण जनसमक्ष ल्याउने प्रक्रिया स्वरूप प्रधानन्यायाधीश [[केशवप्रसाद उपाध्याय]]को अध्यक्षता मा एक उच्चस्तरीय समिति गठन गरे। उक्त समितिमा सभामुख [[तारानाथ रानाभाट]] तथा प्रतिनिधि सभाका विपक्षी दलका नेता [[माधवकुमार नेपाल]]लाई सदस्य तोकियो। यस समितिलाई तीन दिन भित्र प्रतिवेदन जाहेर गर्न निर्देश दिइयो।<ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहबाट देशवासीका नाममा २०५८ जेठ २२ गते सोमबार बक्सेको शाही सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19051 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (क) |pages=पृष्ठ ३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420025203/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19051 |archive-date=2025-04-20 |access-date=2023-12-17}}</ref> तर नेता माधवकुमार नेपालले "उक्त समितिमा रहेर काम गर्ने सम्बन्धमा २०५८ जेठ २३ गते बसेको नेकपा एमाले स्थायी कमिटीको बैठकले मेरो हकमा उक्त समितिमा रहन नसकिने निर्णय गरेकाले सोही बमोजिम सो समितिबाट राजिनामा जाहेर गरेको छु।" भनेर राजिनामा दिए।<ref name=":1">{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको विज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19052 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (ग) |pages= |archive-url=https://web.archive.org/web/20250419133312/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19052 |archive-date=2025-04-19 |access-date=2023-12-17}}</ref> उक्त समितिलाई देहाय बमोजिमका अधिकार प्राप्त थिए;- <ref name=":1" /> # घटनास्थालको अवलोकन गर्ने र घटनास्थालाको तस्वीर सहितको विवरण संकलन गर्ने # घटानास्थलमा जमघटका लागि उपस्थित पारिवारिक सदस्यहरू तथा अन्य व्यक्तिहरू, राजपरिवारको सुरक्षा एवं सेवामा खटिएका व्यक्तिहरू, उपचारमा संलग्न रहेका चिकित्सकहरू एवंम परिचारिकाहरू तथा समितिले आवश्यक देखेका अन्य व्यक्तिहरूबाट जानकारी लिन सक्ने # सो घटनासंग सम्बन्धित हतियार, गोलीलागायतका अन्य चिज वस्तुको संकलन र जांच गर्न सक्ने एवम् घटनाका सम्बन्धमा अस्पतालबात भएको जांच परिक्षणको विवरण प्राप्त गर्न सक्ने # घटनाको सम्बन्धमा विशेषज्ञहरूको आवश्यक सहयोग लिन सक्ने # समितिले आफ्नो कार्य सम्पादन गर्न आवस्यक व्यक्तिहरूको सहयोग लिन सक्ने उक्त समितिले जेठ २६ गतेबाट आफ्नो काम सुरु गर्यो। ३ दिनमा काम नसकिएकाले राजाबाट सो समितिको कार्य अवधि जेठ ३२ गते सम्म ४ दिन थप भयो।<ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २८ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19053 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (घ) |pages=}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्यो छानबिन प्रतिवेदनभन्दा पनि मुचुल्का प्रतिवेदन जस्तो थियो, जसमा प्रत्यक्षदर्शीहरुको बयान समेटिएको छ। नशाले अनियन्त्रित युवराज दीपेन्द्रले नै गोली चलाएर यो घटना भएको भन्ने प्रतिवेदन नै अहिलेसम्मको आधिकारिक हो। <ref>{{Cite web |last=Salokya |date=June 1, 2012 |title=दरबार हत्याकान्डः ११ वर्ष भो, रहस्य खुलेन |url=https://mysansar.com/2012/06/41/ |website=Mysansar}}</ref> समितिले सम्पूर्ण प्रतिवेदनलाई ३ भागमा विभाजन गरेको थियो। पहिलो भागमा समितिको गठन तथा कार्यप्रक्रिया उल्लेख छ। दोस्रो भागमा घटनासँग सम्बन्धित तथ्य एवम् तथ्याङ्कहरुको प्रस्तुति थियो। र, तेस्रो भागमा घटनाको यथार्थ विवरण उल्लेख थियो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{stub}} [[श्रेणी:नेपालको प्रतिनिधि सभाका सभामुखहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशका नेपाली कांग्रेस राजनीतिज्ञहरू]] hqs7708mofedglffvxds9zw9hdpfmlm 0 61267 1393933 1389713 2026-11-04T08:01:57Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393933 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = रामेछाप जिल्ला#बागमती प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[रामेछाप जिल्ला|रामेछाप]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-3/district-ramechhap/ramechhap?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = नगरप्रमुख | leader_name = लवश्री न्‍यौपाने <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = उपप्रमुख | leader_name1 = बालकुमारी कार्की थापा <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 202.45<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=32&municipality=4|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 24971 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|27.38|86.07|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०४८ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[रामेछाप, रामेछाप|रामेछाप]] गाविसको कार्यालय | website = [http://www.ramechhapmun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''रामेछाप नगरपालिका''' [[नेपाल]]को [[बागमती प्रदेश]] अन्तर्गत [[रामेछाप जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[नगरपालिका]] हो।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम">{{cite news|title=स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम|url=http://lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/02_Other_New_Municipalities/17_Ramechhap.jpg|accessdate=मङ्सिर २०७१|publisher=[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]|date=मंसिर|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404060143/http://www.lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/02_Other_New_Municipalities/17_Ramechhap.jpg|archive-date=2015-04-04}}</ref><ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा"/> [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]ले २०७१ मङ्सिर १६ मा, ६१ वटा नयाँ नगरपालिका थप्दा [[रामेछाप जिल्ला]]मा रामेछाप, [[सुकाजोर]] र [[ओख्रेनी]] गरी तीन [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]हरू लाई समेटेर रामेछाप नगरपालिका घोषणा गरेको थियो भने २७ फागुन २०७३ मा क्षेत्र विस्तार गर्दा [[गोठगाउँ]], [[देउराली, रामेछाप|देउराली]], [[साँघुटार]], [[हिमगङ्गा]] र [[रामपुर, रामेछाप|रामपुर]] गाविसलाई पनि यसमा गाभिएको थियो।<ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा">{{cite news|title=६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा|url=http://www.himalkhabar.com/?p=87898|accessdate=१६ मङ्सिर|publisher=हिमाल खबरपत्रिका|date=१६ मंसीर २०७१|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824211749/http://www.himalkhabar.com/?p=87898|archive-date=2015-08-24}}</ref> रामेछाप नगरपालिकाको केन्द्र भने '''रामेछाप बजार'''मा रहेको छ। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २४,९७१ रहेको छ भने यहाँ ६,६२७ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ रामेछाप नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[गोठगाउँ ]]|| २,७५४ || १०.४१ || २६४.५५ |- | २ || [[देउराली, रामेछाप|देउराली]] || ३,०१४ || १७.१४ || १७५.८५ |- | ३ || [[साँघुटार]] || १,९४३ || ९.०५ || २१४.७० |- | ४ || [[हिमगङ्गा]] || ३,३९९ || ३४.९५ || ९७.२५ |- | ५ || [[रामपुर, रामेछाप|रामपुर]] || ३,१३५ || ३७.८६ || ८२.८१ |- | ६ || [[ओख्रेनी]] || २,८०१ || २५.६९ || १०९.०३ |- | ७ || [[सुकाजोर]] || ३,०९१ || २८.८५ || १०७.१४ |- | ८ || [[रामेछाप, रामेछाप|रामेछाप]] (१-४,८,९) || ३,५३८ || २४.५७ || १४३.९९ |- | ९ || [[रामेछाप, रामेछाप|रामेछाप]] (५-७) || १,२९६ || १३.९३ || ९३.०४ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''२४,९७१''' || '''२०२.४५''' || '''१२३.३४''' |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.ddcramechhap.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, रामेछाप] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918201811/http://ddcramechhap.gov.np/ |date=2020-09-18 }} {{रामेछाप जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:रामेछाप जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:बागमती प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] 6n4pbnqk0jfyhz80fysbdg0v5bdy77v 0 62223 1393963 1310108 2026-11-04T10:21:21Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393963 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name =लोकमान सिंह कार्की |image = Lok Man Singh Karki01.JPG |office = पूर्व प्रमुख आयुक्त, [[अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, नेपाल]] |term_start = २०७० बैशाख २५ |term_end = (६ वर्षको लागि) |office1 = [[नेपालको मुख्य सचिव|नेपाल सरकारका मुख्यसचिव]] |term_start1 = २०६२/६/३ |term_end1 = २०६३/१/२८ |predecessor1 = [[विमल कोइराला]] |successor1 = [[मुकुन्द शर्मा पौडेल]] |appointer = [[रामवरण यादव]] |birth_date =विसं २०१२ चैत्र २४ (१९५६ अप्रिल ५) |religion = [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] |spouse = सुनिता कार्की }} '''लोकमान सिंह कार्की''' (विसं २०१२-) [[अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, नेपाल]]का पूर्व प्रमुख आयुक्त हुनुहुन्थ्यो ।<ref name=CIAA>{{cite web|title=प्रमुख आयुक्त लोकमान सिंह कार्की|url=http://ciaa.gov.np/index.php?name=chief_commissioner|work=ciaa.gov.np|publisher=अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग|accessdate=२०७० माघ २४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221150629/http://ciaa.gov.np/index.php?name=chief_commissioner|archive-date=2014-02-21}}</ref> संसदमा महाअभियोग प्रस्ताव दर्ता भएपछि उनी अहिले निलम्बित छन्।[http://setopati.com/raajneeti/55381/]{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} कार्की निलम्बित भएपछि अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगको प्रमुखको जिम्मेवारी वरिष्ठताको हैसियतले आयुक्त दीप बस्न्यातले सम्हालेका छन्।[http://thahakhabar.com/news/4745] ==बाल्यकाल== लोकमान सिंह कार्कीको जन्म [[भूपालमान सिंह कार्की|भुपालमान सिंह कार्की]] तथा दुर्गा कार्कीको छोराको रूपमा विसं २०१२ चैत्र २४ बिहीबार भएको थियो ।<ref name=CIAA/> ==अख्तियारमा नियुक्ती र विवाद== कार्की विसं २०७० बैशाख २५ गते सर्बदलीय सहमतिको आधारमा अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगको प्रमुख आयुक्तको रूपमा ६ वर्षको लागि नियुक्त भएका थिए । <ref name=CIAA/> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Lokman Singh Karki}} [[श्रेणी:अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगका प्रमुख आयुक्तहरू]] [[श्रेणी:नेपालका प्रशासकहरू]] [[श्रेणी:नेपाल सरकारका मुख्य सचिवहरू]] trup5dh6op3nn5rwxt6lbywxqae8cwq 0 62350 1393948 1389866 2026-11-04T09:17:47Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393948 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = रोवान एटकिनसन | image = Rowan Atkinson, 2011.jpg | caption = एटकिनसन, ''जोनि इङलिस रिबोर्न''को पहिलो दिनको प्रदर्शनीमा, सन् २०११ | birth_name = रोवान सिब्यास्चियन एटकिनसन | birth_date = ६ जनवरी १९५५ (उमेर:६० वर्ष)<ref>{{cite news |title=Rowan Atkinson: Biography |accessdate=9 February 2012 |url=http://movies.msn.com/celebrities/celebrity-biography/rowan-atkinson/ |publisher=[[MSN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225133230/http://www.msn.com/en-us/movies |archive-date=25 December 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225133230/http://www.msn.com/en-us/movies |date=25 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tvguide.com/celebrities/rowan-atkinson/bio/173131 |title=Rowan Atkinson: Biography |publisher=[[TV Guide]] |accessdate=9 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923235434/https://www.tvguide.com/celebrities/rowan-atkinson/bio/173131/ |archive-date=23 September 2020}}</ref> |birth_place =[[इङ्ग्ल्यान्ड]], [[संयुक्त अधिराज्य]] | current_location = [[Ipsden]],अक्सफोर्डसायर<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-oxfordshire-11082430|work=BBC News|title=Rowan Atkinson's Oxfordshire new home plans approved|date=25 August 2010}}</ref> | medium = स्टयान्ड अप कमेडी, [[टेलिभिजन]], [[चलचित्र]] | genre = कमेडी (हास्य), स्टायर (घोचपेच) | influences = पिटर सेलर्स, [[चार्ली च्याप्लिन]], जेकुस तेती<ref>{{cite web|url=http://www.blackadderhall.com/blog/?p=43|title=Blackadder Hall Blog » Blog Archive » Rowan Interview – no more Bean... or Blackadder|publisher=Blackadderhall.com|date=23 August 2007|accessdate=21 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225133237/http://www.blackadderhall.com/blog/?p=43|archive-date=25 December 2018}}</ref> | वहांबाट प्रभावित = [[:en:Steve Pemberton|स्टिब पोम्बरटन]]<br>डेबिट विलियम्स<br>[[:en:Sacha Baron Cohen|सचा बोअर कोएन]]<br>[[:en:Rik Mayall|रिक मयाल]] | yearsactive = १९७६–वर्तमान | spouse =सुनित्रा शास्त्री (१९९०-वर्तमान) | सन्तान =बेन रोवान, लिल्ली, गेमा, डेबिड | module = {{Listen |embed= yes |filename= Rowan_Atkinson_BBC_Radio4_Front_Row_8_Jan_2012_b018zvm9.flac |title= Rowan Atkinson's voice |type= speech |description= from the BBC programme ''Front Row Interviews'', 8 January 2012.<ref>{{Cite episode |title= Rowan Atkinson |series= Front Row Interviews |serieslink= |url= http://bbc.co.uk/programmes/b018zvm9 |station= [[BBC Radio 4 Extra]] |date= 8 January 2012 |accessdate= 18 January 2014 }}</ref> }} }} '''रोवान एटकिनसन''' बहुप्रतिभाशाली विश्वचर्चित बेलायती [[अभिनेता]], [[चलचित्र-निर्माता]], [[हास्य-अभिनेता]], [[निर्माता]], [[पटकथा-लेखक]],[[सम्पादक]] र [[रचनाकार]] हुन्। चलचित्रको पर्दामा उनी ''[[मिस्टर बिन]]''को नामले प्रख्यात छन्। ''बिन'', ''मिस्टर बिन्स होलिडे'', ''जोनि इङलिस'' (२००३) र ''जोनि इङलिस रिबोर्न'' (२०११) जस्ता हांस्य प्रधान चलचित्रहरूबाट उनले सफलता पाएका छन्। मिस्टर बिन का रमाइला भिडियोहरू समेत युट्ुब ‍मा भेट्न सकिन्छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{Reflist|30em}} ==बाहिरी लिङ्कहरू== {{Commons category|Rowan Atkinson}} * {{IMDb name|100}} * [https://web.archive.org/web/20090930190111/http://www.screenonline.org.uk/people/id/571262/index.html Rowan Atkinson biography at BFI Screenonline] <!-- Metadata: see विकिपिडिया:Persondata --> {{Commonscat|Rowan Atkinson}} {{Persondata |NAME = Atkinson, Rowan |ALTERNATIVE NAMES = Atkinson, Rowan Sebastian |SHORT DESCRIPTION = Comedian, actor, writer |DATE OF BIRTH = 6 January 1955 |PLACE OF BIRTH = Consett, County Durham, England |DATE OF DEATH = |PLACE OF DEATH = }} [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र निर्देशकहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र निर्माताहरू]] [[श्रेणी:बेलायती कलाकारहरू]] 899ijgflegucaedczjy87yu0lszxdfh 0 63293 1393872 1393474 2026-11-04T02:16:06Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393872 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = भक्तपुर नगरपालिका | other_name = भादगाउँ | settlement_type = नगर | image_skyline = Nyatpola & Bhairav Temple.jpg | image_flag = | image_seal = Bhaktapur Municipality Emblem.svg | nickname = नाँचगानको राजधानी<ref name="नगर इतिहास"/> | etymology = {{lang-new|खोपरिङ|lit=चामल गाउँ}} | motto = पुर्खाले सिर्जेको सम्पति, हाम्रो कला र संस्कृति | image_map = | mapsize = 300 | map_caption = | pushpin_map = भक्तपुर जिल्ला#Nepal Bagmati Province#Nepal <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/ढाँचा:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|40|20|N|85|25|40|E|region:NP|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = [[नेपाल]] | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] | subdivision_name2 = [[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]] | established_title = स्थापना | established_date = प्राचीनकालदेखि बसोबास गरिएको, १२औँ शताब्दीमा आनन्द देवद्वारा सहरको रूपमा समावेश{{sfn|Shrestha|2001|p=2}} | established_title1 = म्युनिसिपालिटी | established_date1 = वि.सं. २००६ असार २४<ref>{{Cite book |last=अमात्य |first=साफल्य |url=https://www.nepjol.info/index.php/OPSA/article/download/3036/2637 |title=Local Movements, Political Processes and Transformation: A Case Study of Bhaktapur Municipality |trans-title= स्थानीय आन्दोलन, राजनीतिक प्रक्रिया र रूपान्तरण: भक्तपुर नगरपालिकाको अध्ययन |date=सन् २००९ |page=२२ |publisher=त्रिभुवन विश्वविद्यालय समाजशास्त्र/मानवविज्ञान केन्द्रीय विभाग |language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://onlinemajdoor.com/?p=89080 |title=भक्तपुर नगरपालिकाको ७३औँ स्थापना दिवसमा ख्वप अस्पतालको नयाँ भवनको उद्घाटन |last=nlawoju |date=2022-12-18 |website=अनलाइन मजदुर |language=नेपाली |accessdate=2023-02-22}}</ref> | established_title2 = नगर पञ्चायत | established_date2 = वि.सं. २००७ साउन ११<ref name="नगर इतिहास">{{Cite web |url=https://www.bhaktapurmun.gov.np/ne/node/3 |title=भक्तपुर नगरपालिका सङ्क्षिप्त परिचय |website=भक्तपुर नगरपालिका |language=नेपाली |accessdate=2023-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222042605/https://www.bhaktapurmun.gov.np/ne/node/3 |archive-date=2023-02-22}}</ref><ref name="सवाल">{{cite news |title=स्वायत्त शासन |url=http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta_Shasan-2072-Issue-I.pdf |date=वि.सं. २०७२ बैशाख |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २ |language=नेपाली |page=७ |publisher=स्वशासन अध्ययन प्रतिष्ठान |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316075129/http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta_Shasan-2072-Issue-I.pdf |archive-date=2022-03-16 }}</ref> | established_title3 = नगरपालिका | established_date3 = वि.सं. २०१० जेठ १९<ref name="भक्तपुर नगर">{{cite news |title=भक्तपुर नगरपालिकाको सभापति चुनाव सम्बन्धी |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=513 |date=वि.सं. २०१० |accessdate=वि.सं. २०७९ फागुन १० |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112232101/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=513 |archive-date=2020-01-12}}</ref> | established_title4 = नगर पञ्चायत | established_date4 = वि.सं. २०१९ भदौ ४<ref>{{Cite book|url=https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/24342/189.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=सामाजिक शिक्षा पञ्चायत, कक्षा ८|publisher=जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र|language=नेपाली|type=pdf|page=१५|accessdate=2022-02-10}}</ref> | established_title5 = नगरपालिका | established_date5 = वि.सं. २०५२ जेठ ३०<ref name="नगरपालिका ऐन">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|title=नगरपालिका ऐन, २०४७|date=वि.सं. २०४७ जेठ २८|accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222160428/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|archive-date=2022-02-22}}</ref> | parts_type = वडा सङ्ख्या | parts = १० | local government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख|मेयर]] | leader_name = [[सुनिल प्रजापति]] <small> ([[नेपाल मजदुर किसान पार्टी|नेमकिपा]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख|उप मेयर]] | leader_name1 = रजनी जोशी <small> ([[नेपाल मजदुर किसान पार्टी|नेमकिपा]]) | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref name="bhaktapur.com"/><ref name=":1"/> | area_total_km2 = 6.89 | area_total_sq_mi = | elevation_footnotes = <ref name=":1"/> | elevation_m = 1401 |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=29&municipality=2|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 79136 | population_density_km2 = auto | population_blank2_title = धर्मावलम्बी | population_blank2 = | population_note = | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ४४८०० | area_code = ०१ | website = {{url|http://www.bhaktapurmun.gov.np}} | footnotes = | timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +०५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | name = भक्तपुर | native_name_lang = नेवारी | image_caption = भक्तपुरमा रहेको [[पाँचतले मन्दिर|न्यातपोल मन्दिर]] | imagesize = 300px | founder = आनन्द देव | population_blank1_title = रैथाने | population_blank1 = [[नेवार जाति|नेवार]], [[तामाङ जाति|तामाङ]], [[खस जाति|खस]] | population_demonym = ख्वापे | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = आधिकारिक भाषाहरू | demographics1_info1 = [[नेवारी भाषा|नेपाल भाषा]] र [[नेपाली भाषा]] }} '''भक्तपुर नगरपालिका''' ([[नेवारी भाषा|नेवारी]]: ख्वप) वा ऐतिहासिक रूपमा '''भादगाउँ''' भनिन्थ्यो,'<ref name=":1" /> [[नेपाल]]को [[काठमाडौँ उपत्यका]]को पूर्वी कुनामा अवस्थित एक नगरपालिका तथा [[भक्तपुर जिल्ला]]को सदरमुकाम हो। यो राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट करिब १३ किलोमिटर (८.१ माइल) दूरीमा अवस्थित छ। भक्तपुर नेपालकै सबैभन्दा [[नेपालका सहरहरूको सूची|सानो सहर]] मात्र तथा सबैभन्दा धेरै जनघनत्व भएका सहरहरू मध्ये एक हो।<ref name=":1">{{cite web|title=Brief Introduction - Bhaktapur Municipality|url=https://bhaktapurmun.gov.np/en/node/4|access-date=2021-12-28|df=dmy-all|website=bhaktapurmun.gov.np|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261019004605/https://bhaktapurmun.gov.np/en/node/4|archive-date=2026-10-19}}</ref><ref name=":34">{{cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=Reclaiming Kathmandu's old Newari landscape|url=https://theannapurnaexpress.com/news/reclaiming-kathmandus-old-newari-landscape-864|access-date=2022-01-22|df=dmy-all|website=The Annapurna Express|language=en}}</ref> यहाँ [[नेवार जाति]]को बाहुल्यता रहेको छ।<ref name=":1" /><ref name=":35">{{cite conference|last1=Shrestha|first1=Rajani|last2=Duwal|first2=Sunil|last3=Duwal|first3=Suman|date=2018-04-11 |df=dmy-all|title=Making Bhaktapur a Rain-Efficient City|conference=International Conference in Water, Environment and Climate Change, Knowledge Sharing and Partnership (10-12 April 2018)|location=Kathmandu, Nepal |url=https://www.researchgate.net/publication/334883996}}</ref> यो सहर नेवारी परम्परा, परिकार र कलाको लागि समेत प्रसिद्ध छ। भक्तपुरले [[विसं २०७२ को महाभूकम्प]]मा ठूलो क्षति भोगेको थियो।<ref>{{Cite web |last=Tuladhar |first=Alok |title=Resurrecting Rani Pokhari Right |url=https://www.nepalitimes.com/banner/resurrecting-rani-pokhari-right/ |access-date=2022-09-16|language=en}}</ref> काठमाडौँ उपत्यकाको एक भागको रूपमा, यसले उपत्यकाका अन्य सहरहरूसँग यसको इतिहास, संस्कृति र भाषा साझा गर्दछ। यद्यपि [[गोपाल वंश]]को वंशावली जस्ता इतिहासहरूका अनुसार १२औँ शताब्दीमा भक्तपुरको जग बसालिएको थियो र यो कम्तिमा [[लिच्छवी काल]]देखि धेरै बस्तीहरूको स्थल हो। १२औँ शताब्दीदेखि वि.सं १५३८ सम्म [[मल्ल वंश|मल्ल]] कालमा नेपाल तीन स्वतन्त्र राज्यहरूमा विभाजित हुँदा काष्ठमण्डपको राजधानी [[नेपाल मण्डल]] थियो। मल्ल वंशलाई भक्तपुरको लागि स्वर्ण काल ​​मानिन्छ र वि.सं १४८४ मा यसको विभाजन पछि पनि, भक्तपुर एक धनी र मुख्यतया प्राचीन [[भारत]]-[[तिब्बत]] व्यापार मार्गमा यसको स्थानको कारण यो शक्तिशाली नेवार राज्यको रूपमा रहेको थियो।<ref name=":1" /><ref name=":2">{{cite web|last=Arora|first=Vanicka|title=Five years on from the earthquake in Bhaktapur, Nepal, heritage-led recovery is uniting community|url=http://theconversation.com/five-years-on-from-the-earthquake-in-bhaktapur-nepal-heritage-led-recovery-is-uniting-community-136255|access-date=2021-12-28|df=dmy-all|website=The Conversation|language=en}}</ref> वि.सं १८२५ मा, भक्तपुरलाई आक्रमण गरी विस्तार भइरहेको [[गोरखा राज्य]] (जुन पछि नेपालको राज्य बन्यो) मा गाभिएको थियो।<ref>{{cite web|title=Unasylva - No. 121 - Nepal: urban renewal - Nepal: urban renewal - The restoration of Bhaktapur|url=https://www.fao.org/3/l2680e/l2680e01.htm|access-date=2022-01-24|df=dmy-all|website=www.fao.org}}</ref> विलय पछि, भक्तपुर नेपालका अन्य भागहरूबाट धेरै हदसम्म अलग्गै रहेको थियो जसले गर्दा यसको अर्थतन्त्र र कलाको विकासमा गतिरोध आएको थियो। काठमाडौँमा केन्द्रीय सरकारद्वारा अलग्गिएको र बेवास्ता गरिएको कारणले गर्दा, यसको पूर्वाधार र अर्थतन्त्र बिग्रिन पुगेको थियो{{sfn|Levy|1990|p=20}} र १९९० को भूकम्पले स्थितिलाई अझ बिगारेको थियो।{{Sfn|Haland|1982|p=4}} भक्तपुरको अर्थतन्त्र र पूर्वाधारमा मुख्यतया पर्यटन र भक्तपुर विकास परियोजनाको एक भागको रूपमा [[पश्चिम जर्मनी]]ले प्रदान गरेको सहयोगको कारण वि.सं २०३५ साल देखि मात्र सुधार भएको थियो।{{Sfn|Haland|1982|p=4}} अन्य नेवार बस्तीहरूको तुलनामा, भक्तपुर मुख्यतया हिन्दु हो। यहाँ नेवारी भाषाका विभिन्न भाषाहरू बोलिन्छ।{{sfn|Levy|1990|p=20}}<ref name="bhaktapur.com">{{cite web|date=2020-07-19|title=Bhaktapur Municipality; the municipality of world's heritage|url=https://www.bhaktapur.com/bhaktapur-municipality/|access-date=2022-01-27|df=dmy-all|website=Bhaktapur.com|language=en}}</ref> भक्तपुर नेपालको सबैभन्दा धेरै भ्रमण गरिएको पर्यटकीय गन्तव्यहरू मध्ये एक हो जहाँ २०७१ मा ३,०१,०१२ पर्यटकहरू यहाँ घुम्न आएका थिए।<ref name=":4">{{cite web |last=Prasad |first=Bardal Bharat |date=2014 |title=Tourism in Bhaktapur |url=https://www.nepjol.info/index.php/rnjds/article/view/29650/23819 |website=Nepjol}}</ref> नेपाल संवत् ८८२ मा सम्पन्न भएको पाँचतले भएको न्यातापोल, भक्तपुरको सबैभन्दा प्रसिद्ध संरचना हो र पूर्व शाही दरबारसँगै, यो भक्तपुरको पर्यटकीय केन्द्र हो। यो सहर यसका असङ्ख्य चाडपर्वहरू र जात्राहरूको लागि पनि प्रसिद्ध छ जसमा बिस्का जात्रा र सापारु (वा गाई जात्रा) पर्दछन् जसले पर्यटनमा राम्रो योगदान पुर्‍याइरहेका छन्। २०० भन्दा बढी प्रकारका परम्परागत नृत्यहरूका कारण भक्तपुरलाई नेपालमा "सङ्गीत र नृत्यको राजधानी" पनि भनिन्छ।<ref>{{Cite web |date=2016-04-27 |title=Bhaktapur: City of Festivals |url=https://www.insidehimalayas.com/bhaktapur-city-festivals/ |access-date=2023-01-05 |website=Inside Himalayas |language=en}}</ref> [[जुजु धौ]] यहाँको लोकप्रिय परिकार हो।<ref>{{Cite journal |last=Rana |first=Jagadish |date=1989 |title=Bhaktapur, Nepal's Capital of Music and Dance |url=https://www.repository.cam.ac.uk/bitstream/handle/1810/227184/kailash_16_0102_01.pdf |journal=Kailash}}</ref> भक्तपुरका कुमाले र हस्तकला उद्योगहरू पनि देशभरि परिचित छन्।<ref name=":5" /><ref name=":0">{{cite journal |last=Shrestha |first=Purushottam Lochan |date=2016 |title=Bhaktapur the Historical city—A world heritage site |url=https://www.tewa.org.np/publications/244Bhaktapur%20The%20Historical%20City.pdf |journal=Tewā Nepal |access-date=22 October 2021 |archive-date=22 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022102327/https://www.tewa.org.np/publications/244Bhaktapur%20The%20Historical%20City.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022102327/https://www.tewa.org.np/publications/244Bhaktapur%20The%20Historical%20City.pdf |date=22 October 2021 }}</ref> यसको राम्रोसँग संरक्षित मध्ययुगीन प्रकृतिको कारण, युनेस्कोले २०३५ देखि भक्तपुरलाई [[विश्व सम्पदा स्थल]]को रूपमा सूचीबद्ध गरेको छ।<ref name=":5">{{cite web|title=Opinion - Cultural heritage and tourism in Bhaktapur|url=https://kathmandupost.com/columns/2020/02/19/cultural-heritage-and-tourism-in-bhaktapur|access-date=2021-12-28|df=dmy-all|website=kathmandupost.com|language=en}}</ref><ref name=":4" /> == शब्दको उत्पत्ति == "भक्तपुर" नामको सबैभन्दा पुरानो प्रयोग ९२८ को एक शिलालेखबाट भएको हो।.<ref name=":41" /> यो नाम [[नेवारी भाषा]]को प्रारम्भिक रूप, खोप्रिङमा सहरको नामको संस्कृत अनुवाद हो भन्ने कुरा व्यापक रूपमा स्वीकार गरिएको छ। यस नामको सबैभन्दा पुरानो प्रयोग ५९४ को [[लिच्छवि वंश]]को शिलालेखमा गरिएको छ।{{Sfn|Shrestha|2001|p=2}} खोप्रिङ नाम नेवारी भाषाको प्रारम्भिक रूप, "खो" र "प्रिङ"बाट दुई शब्दहरूको संयोजन हो जसको अर्थ क्रमशः "पकाएको भात" र "गाउँ" हो।<ref name=":24">{{cite journal |last=Gaiju |first=Rajesh |date=2020-01-01 |title=भक्तपुर नामाकरण |url=https://www.academia.edu/45082751 |journal=Nepalaya Edits |df=dmy-all}}</ref> सहरलाई कहिलेकाहीँ भक्तपुराको सट्टा भक्तग्राम पनि भनिन्थ्यो जहाँ ग्रामले गाउँलाई जनाउँछ भने पुरले संस्कृतमा सहरलाई जनाउँदछ।.<ref name=":24" /> खोप्रिङबाट पनि विकसित भएको, [[शास्त्रीय नेवारी|ख्वप भाषा]]को शास्त्रीय र आधुनिक रूपमा सहरको नामको रूपमा ख्वप, पहिलो पटक १००४ को पाण्डुलिपिमा देखा परेको थियो।<ref name=":41">{{Cite book |last=कायस्थ|first=बलराम|title=मध्यकालीन भक्तपुर |publisher=रत्न पुस्तक भण्डार |year=२०१९|isbn=9789937332064 |location=भक्तपुर नगरपालिका, [[नेपाल]] |pages=7–8|language=ne}}</ref> मल्ल राजवंशका लगभग सबै शिलालेख, पाण्डुलिपि र दस्तावेजहरूमा सहरको वर्णन गर्न ख्वप शब्द प्रयोग गरिएको थियो।<ref name=":0" /> सहरको अर्को लोकप्रिय नाम "भादगाउँ" थियो, जुन "भक्तग्राम"को हिन्दुस्तानी र खस अनुवाद हो। वि.सं १८२५ मा [[पृथ्वीनारायण शाह]]को गोरखाली सेनाले [[भक्तपुरको युद्ध|भक्तपुरको विजय]] पछि यो नाम विशेष गरी लोकप्रिय भएको थियो।<ref name=":0" /><ref name=":40">{{Cite web |title=जिल्ला परिचय |url=https://daobhaktapur.moha.gov.np/page/district-introduction-8 |access-date=2022-03-05 |website=daobhaktapur.moha.gov.np |language=ne}}</ref> [[राणा वंश|राणा प्रधानमन्त्री]] जुद्ध शमशेर राणाको पालामा एक आदेशद्वारा आधिकारिक नाम भक्तपुर राखिएको थियो, सहरमा असङ्ख्य मन्दिरहरू र यसप्रति स्थानीयहरूको भक्ति देखेपछि, सहरलाई भादगाउँको सट्टा "भक्तहरूको सहर" को रूपमा भक्तपुर भनेर सम्बोधन गरिनुपर्ने भएको थियो।<ref name=":40" /> भक्तपुरमा "भक्त"को अर्थ संस्कृतमा पकाएको भात पनि हो। == इतिहास == === प्राचिन समय === {{मुख्य|काठमाडौँको इतिहास}} [[काठमाडौँ उपत्यका]]को लोककथामा भनिए अनुसार सम्पूर्ण उपत्यका र त्यस्तै भक्तपुर आफैँमा एक समय एक विशाल ताल थियो।{{Sfn|Shrestha|2001|p=2}} स्विस भूगर्भशास्त्री टोनी हेगनद्वारा गरिएको भूगर्भीय सर्वेक्षणले काठमाडौँ उपत्यका वास्तवमा एउटा ताल रहेको प्रमाणित गरेको थियो जुन [[भारतीय भूखण्ड|भारतीय]] र [[युरेसियाली भूखण्ड]] बीचको टक्करको कारण तल्लो हिमालय शृङ्खला सिर्जना हुँदा बनेको थियो।<ref name=":10">{{cite book |last=Toffin |first=Gérard |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00592202/document |title=Mythic and Symbolic origins of a city: A case of Kathmandu Valley |publisher=SAGE |year=1990 |location=[[इङ्ल्यान्ड]] |pages=101–123}}</ref> तालको पानीले [[चोभार]]को [[चुनढुङ्गा]] पहाडहरूलाई कटान गर्न थाल्दै लगभग तीस हजार वर्ष पहिलेदेखि ताल सुक्न थालेको थियो।<ref>{{Cite book |last=Hagen |first=Toni |url=https://books.google.com/books?id=_vm9tQEACAAJ |title=Report on the Geological Survey of Nepal |date=1968 |publisher=Kommission Gebr. Fretz |language=en}}</ref> उपत्यकामा समतल भूमि देखा परेको थियो र ३०,००० देखि १५,००० वर्षको बीचमा, उपत्यकाको अधिकांश भाग सुक्त गएको थियो।<ref name=":6">{{Cite web |title=The lake that was once Kathmandu - Nepali Times |url=https://archive.nepalitimes.com/news.php?id=17327#.Y4SL7nZBy00 |access-date=2022-11-28 |website=archive.nepalitimes.com}}</ref> लोककथामा, उपत्यका सुकाउने श्रेय विशाल चीनका एक सन्त मानिने [[बोधिसत्त्व]] [[मञ्जुश्री]]लाई दिइएको छ। स्वयम्भूनाथमा बुद्धको पूजा गर्न र ज्ञान प्राप्त गर्नका लागि मञ्जुश्रीले उपत्यका सुकाउन आफ्नो तरवारबाट एउटा खोँच काटेको भनिएको छ। मञ्जुश्री पूर्वबाट काठमाडौँ उपत्यकामा प्रवेश गरेको मानिन्छ र उनको विश्रामस्थललाई तीर्थस्थलमा परिणत गरिएको छ जहाँ भक्तपुरका मानिसहरू प्रत्येक वर्ष जाडोको अन्त्यतिर र श्रीपञ्चमीको पर्व अघि तीर्थयात्रा गर्ने गर्दछन्। माथि उल्लेखित बाहेक, भक्तपुरको प्रारम्भिक इतिहासको धेरैजसो भाग अज्ञात छ। मानिसहरूले काठमाडौँ उपत्यकामा बसोबास गर्न थालेपछि यसको उर्वर माटो तालको किनार भएको कारणले गर्दा पानी कम भएको कुरा स्पष्ट छ।<ref name=":10" /> १४औँ शताब्दीको नेवारी भाषाको पाण्डुलिपि, गोपाल राज वंशावलीका अनुसार गोपाल भनेर चिनिने कुलले पहिले काठमाडौँ उपत्यकामा बसोबास गरेको थियो। पाण्डुलिपिमा यसका अतिरिक्त गाईका गोठाला गोपाललाई भैँसीका गोठाला महिष्पालले पराजित गरेका थिए। पछि, किराँत राजा यलम्बरले उपत्यका जितेर र आफ्नो किराँत राजवंश स्थापना गरेका थिए। गोपाल राजवंश वंशावलीमा उल्लेख गरिएका प्रथम तीन शासक राजवंशहरूको अस्तित्वको प्रत्यक्ष प्रमाण फेला परेको छेन, तर [[लिच्छवि काल]]का शिलालेखहरूमा स्थानको नाम र उल्लेख जस्ता अप्रत्यक्ष प्रमाणहरू कम्तिमा किराँत राजवंशको अस्तित्वलाई समर्थन गर्न प्रयोग गरिएको छ।{{Sfn|Shrestha|2001|p=2}} भक्तपुरको लागि पनि, लिच्छवि राजवंशको संस्कृत भाषाको ढुङ्गा शिलालेखमा गैर-संस्कृत नाम, खोप्रिङको अस्तित्वले वैशालीबाट लिच्छवि कुलको आगमन अघि बस्तीको अस्तित्वलाई समर्थन गर्दछ। नेवारहरूको आधुनिक ज्यापु समुदाय किराँत कुलका सन्तान मानिन्छ र आधुनिक नेवार भाषा उनले किराँत कुलले बोल्ने भाषाबाट आएको मानिन्छ।{{Sfn|Shrestha|2001|p=2}} === लिच्छवि काल === {{See also|लिच्छवि राज्य}} भक्तपुरमा हालसम्म लिच्छवि वंशका तीनवटा शिलालेखहरू प्राप्त भएका छन्।{{Sfn|Shrestha|2001|p=2}} ती मध्ये ५९४ को मितिको एउटा भक्तपुरको पूर्वी भागमा रहेको गोमारी जिल्लामा बरामद भएको थियो जुन [[अंशुवर्मा]]को शासनकालमा बनाइएको थियो। भक्तपुरको मध्य भागमा रहेको तुलाचेबाट प्राप्त भएको ५९४ को अर्को यस्तै शिलालेख पनि अंशुवर्माको शासनकालमा बनाइएको थियो। लिच्छवि राजवंशको समयमा, न्यूनतम १०० घर र अधिकतम ५०० घर भएका बस्तीहरूलाई "ग्राम" को रूपमा वर्गीकृत गरिएको थियो र धनी बस्तीहरूलाई "द्राङ्ग" को रूपमा वर्गीकृत गरिएको थियो।{{Sfn|Shrestha|2001|p=2}} त्यसैले, हालको गोमारी वरपरका बस्तीहरू वर्तमान तुलाछे जिल्ला वरपरका बस्तीहरू भन्दा धनी थिए। नेपाल भाषामा, मा एक उपसर्ग हो जसको अर्थ "मुख्य वा प्रमुख" हो, जसको अर्थ माखोप्रिङ्ग खोप्रिङको उप-विभाजन थियो, सम्भवतः जुन खोप्रिङको मुख्य भाग हो।{{Sfn|Shrestha|2001|p=2}} अन्तमा, भक्तपुरको दक्षिणपश्चिमी भागमा रहेको तालाको जिल्लामा प्राप्त भएको तेस्रो शिलालेखमा ठाउँको नाम "माखोडुलुम" उल्लेख गरिएको छ जुन सम्भवतः खोप्रिङबाट अलग गाउँ थियो। भक्तपुरको सबैभन्दा पुरानो [[ढुङ्गे धारा]] पनि लिच्छवी राजवंशको पालाको हो<ref name=":36">{{Cite journal |last=Parajuli |first=Sandhya Khanal |date=2019-12-02 |title=काठमाडौं उपत्यकाका ऐतिहासिक राजकुलो|url=https://www.nepjol.info/index.php/nc/article/view/27499 |journal=नेपाली संस्कृति|language=नेपाली |volume=१३|pages=२९–४२|doi=10.3126/nc.v13i0.27499 |s2cid=214298969 |issn=2091-1165|url-access=subscription }}</ref> === स्थापना === [[File:Bhaktapur 2022.jpg|thumb|भक्तपुरको सुलामा महादेव मन्दिरको प्राङ्गणमा भक्तपुरका संस्थापक आनन्ददेवको मुर्ति फेला परेको थियो।<ref name=":16">{{Cite news|last=Shrestha|first=Purushottam Lochan|date=April 2022|title=Sulamā, Kulamā wa Nandadev juju|language=नेवारी|work=Khwopa Pau|url=https://bhaktapurmun.gov.np/sites/bhaktapurmun.gov.np/files/documents/Khwopa%20pau-86.pdf}}</ref>]] १४औँ शताब्दीमा गोपाल राज वंशावलीमा, १२०२ देखि १२२३ सम्म [[नेपाल मण्डल]]मा शासन गर्ने आनन्द देवलाई भक्तपुर सहर स्थापना गर्ने श्रेय दिइन्छ।<ref name=":12">{{Cite journal |last=GUTSCHOW |first=NIELS |date=1993 |title=Bhaktapur: Sacred Patterns of a Living Urban Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/42620478 |journal=Studies in the History of Art |volume=31 |pages=163–183 |jstor=42620478 |issn=0091-7338}}</ref> लिच्छवि वंशको समयमा भक्तपुरमा पहिले नै माखोप्रिङ्ग र माखोडुलुम् जस्ता बस्तीहरू भएकाले, आनन्द देवले यी साना बस्तीहरूलाई एक एकाइमा एकीकृत गर्ने सम्भावना बढी थियो।<ref name=":12" /> परम्परागत रूपमा भक्तपुरको स्थापनाको समयमा १२,००० घरहरू भएक विश्वास गरिन्छ।<ref name=":72">{{cite news |last=Grimm |first=Lucas |title=The rebirth of Bhaktapur |work=Nepali Times |url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=19496#.YeV7E2nA5Pw |access-date=2022-01-23 |via=archive.nepalitimes.com |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Bhaktapur, Nepal |encyclopedia=Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Bhaktapur |access-date=2021-12-31 |language=en |df=dmy-all}}</ref> आनन्द देवले भक्तपुरको मध्य भागमा त्रिपुरा राजकुला नामक शाही दरबार पनि स्थापना गरेका थिए र यसलाई नेपालको नयाँ राजधानी घोषणा गरेका थिए।<ref name=":0" /> गोपाल राज वंशावलीले सहर वरिपरि आठ मातृकाहरूको मन्दिर र सहरको केन्द्रमा नवौँ र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मन्दिर, त्रिपुरासुन्दरीको जगको जग बसालेको पनि उल्लेख गर्दछ।<ref name=":11">{{cite journal |last1=MacFadyen |first1=J. Tevere |last2=Vogt |first2=Jay Woodworth |date=1977 |title=The city is a mandala: Bhaktapur |url=https://www.jstor.org/stable/43618945 |journal=Ekistics |volume=44 |issue=265 |pages=307–309 |issn=0013-2942 |jstor=43618945}}</ref> माता देवीको तीर्थस्थलहरूको यो व्यवस्था सम्पूर्ण सहरलाई पवित्र मण्डलको रूपमा अवधारणा गर्न प्रयोग गरिन्छ। सहर भित्रै, आनन्द देवले स्थापित महाविद्याका दस साना तीर्थस्थलहरू पनि छन्। पछिल्ला १९औँ शताब्दीका इतिहासहरूले आनन्द देवलाई देवी अन्नपूर्णाले भक्तपुर स्थापना गर्न निर्देशन दिएको बताउँछन्।<ref name=":9">{{Cite book |last=Wright |first=Daniel |url=https://books.google.com/books?id=AiU50pM_z6MC&q=history+of+nepal |title=History of Nepal |publisher=Asian Educational services |year=1877 |isbn=9788120605527 |pages=163–164}}</ref> === नेपालको राजधानी सहर === भक्तपुर राज्यको केन्द्र बनेसँगै, यो धेरै विदेशी आक्रमणहरूको निशाना पनि बनेको थियो। यी आक्रमणहरूको मुख्य कारण नेपालको राजपरिवारमा आन्तरिक विभाजन थियो। आनन्द देवको मृत्युको लगत्तै, भित्रबाट नयाँ राजपरिवारको उदय भयएको थियो।{{Sfn|Shrestha|2001|p=9}} उनीहरूले आफ्नो पुर्खाको थर देवको सट्टा मल्ललाई आफ्नो थरको रूपमा प्रयोग गरेका थिए जसलाई अरी मल्लद्वारा सुरु गरिएको मानिन्छ। दुवै घराना बीचको द्वन्द्व बढ्दै गएका कारण, त्रिपुरा घरानाले तिरहुतबाट र युथुनिमम घरानाले [[खस राज्य]]बाट मद्दत मागेका थिए। यसरी, यी दुवै राज्यहरूले नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा हस्तक्षेप गर्न थालेका थिए। १३६६ पछि, तिरहुतसँग नेपाल मण्डलको सम्बन्ध सुधार गर्न राजा रुद्र मल्लले आफ्नी बहिनी देवलादेवीको विवाह तिरहुत राजा [[हरिसिंहदेव]]सँग गराएका थिए।<ref name=":42">{{Cite book |last=अधिकारी|first=बमबहादुर|title=नेपालको सरल इतिहास|publisher=पल्लव प्रकाशन|year=२०१९|isbn=9789937692229 |edition=प्रथम|location=काठमाडौँ|pages=१७७ |language=नेपाली}}</ref> विवाह पछि, दुई राज्यहरू बीचको सम्बन्ध सुमधुर भएको र [[मिथिला|तिरहुत]]को नेपालमाथि आक्रमण बन्द भएको थियो।<ref name=":42" /> वि.सं १३८२, [[दिल्ली सल्तनत]]का सुल्तान तुगलक शाहले आक्रमण गरी कब्जा गरेपछि देवलादेवीका छोरा जगतसिंहदेव र उनको दरबारसँगै तिरहुतबाट प्रस्थान गरेका थिए।<ref name=":42" /> देवलादेवी र उनको परिवार उनको जन्म राज्य नेपाल मण्डलमा आइपुग्दा बाटोमा नै उनको पति हरिसिमदेवको मृत्यु हुन पुगेको थियो जहाँ उनको भाइ रुद्र मल्लले उनलाई स्वागत गरेका थिए। देवलादेवीको आगमन भएको ६ महिना पछि, उनका भाइ रुद्र मल्लको मृत्यु भएको थियो। रुद्र मल्लकी छोरी नायकदेवी उनकी हजुरआमा पद्मा लक्ष्मीको शासनकालमा नेपाल मण्डलको नयाँ शासक बनेकी थिइन्।<ref name=":42" /><ref name=":15">{{Cite web |last=Sakya |first=Shaguni Singh |date=2021-04-12 |title=DEVALA DEVI: THE WOMAN BEHIND THE RISE OF ONE OF NEPAL'S GREATEST KING, JAYASTHITI MALLA |url=https://wownepal.com.np/devala-devi-the-woman-behind-the-rise-of-one-of-nepals-greatest-king-jayasthiti-malla/ |access-date=2022-12-05 |website=WOW Magazine Nepal {{!}} World Of Women |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013174208/https://wownepal.com.np/devala-devi-the-woman-behind-the-rise-of-one-of-nepals-greatest-king-jayasthiti-malla/ |archive-date=2023-10-13 }}</ref><ref name=":8">{{Cite journal |last=Das |first=Basudev Lal |date=2015 |title=Devalakshmidevi in the Medieval History of Nepal |url=https://www.nepjol.info/index.php/AV/article/view/15844/12771 |journal=Academic Voices |volume=5 |issue=1 |via=Nepjol}}</ref> सोही वर्ष, नायकदेवीको विवाह उनकी हजुरआमाले काशीका राजकुमार हरिश्चन्द्रसँग गराइदिएकी थिइन् तर १३८८ मा सतसट्ठी वर्षको उमेरमा पद्मा लक्ष्मीको मृत्युपछि दरबारले उनको विरुद्ध विद्रोह गर्दै अन्ततः १३९१ मा उनको हत्या गरिएको थियो। हरिश्चन्द्रको मृत्युपछि, राजनीतिक शक्ति प्राप्त गर्ने प्रयासमा देवलादेवीले आफ्नो छोरा जगतसिंहदेवको विवाह आफ्नी भतिजी नायकदेवीसँग गराइदिएकी थिइन्।<ref name=":42" /><ref name=":15" /> १४०३ मा, नायकदेवीले एक छोरीलाई जन्म दिएकी थिइन् जसको नाम राज्यलक्ष्मी देवी (छोटकरीमा राजलदेवी) राखिएको थियो। राजलदेवीलाई जन्म दिएको दश दिनपछि नायकदेवीको मृत्यु भएको थियो। उनको मृत्युले दरबारमा अशान्तिको शृङ्खला सुरु गरेको थियो जसको क्रममा जगतसिंहलाई कैद गरिएको थियो जहाँ उनको हिरासतमा नै मृत्यु भएको थियो। देवलदेवीले आफ्नी नातिनी/पातिनी, राजलदेवीको लागि शासकको रूपमा नेपाल मण्डलमा आफ्नै शासन स्थापना गरेकी थिइन्।<ref name=":13">{{cite web |last=देवकोटा|first=सविन|title=१४औँ शताब्दीमा नेपालमा भएको मुसलमानी आक्रमण पुष्टि गर्ने यी दुई शिलालेख |url=https://shilapatra.com/detail/69872/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030042101/https://shilapatra.com/detail/69872 |archive-date=2021-10-30 |access-date=2022-01-06 |website=शिलापत्र|df=dmy-all}}</ref> १४०५ मा, नेपालले आफ्नो इतिहासको सबैभन्दा विनाशकारी आक्रमणहरू मध्ये एक भोगेको थियो। [[बङ्गाल]]का सुल्तान शमसुद्दीन इलियास शाह र उनका सेनाहरूले १४०६ मा एक हप्ताको लागि नेपाल उपत्यका लुटेका थिउ। यस आक्रमणबाट भक्तपुर सबैभन्दा बढी पीडित बनेको थियो। आक्रमणको बेलामा यो राजधानी थियो र सहर उपत्यकाको पूर्वी भागमा पनि थियो जहाँ उक्त दिशाबाट २०,००० सेना आएका थिए।<ref name=":13" /><ref name=":14">{{cite news |title=The Sultan's siege of Kathmandu |language=en|work=Online Khabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/the-sultans-siege-of-kathmandu.html |access-date=2022-01-06 |df=dmy-all}}</ref> गोपाल राज वंशावलीका अनुसार, आक्रमणकारीहरूले भक्तपुरलाई लुटपाट गरी आगजनी गरेका थिए जुन सात दिनसम्म चलेको थियो। उक्त क्षेत्रका मानिसहरू ठाउँ छोडेर भागेका थिए। केही इतिहासकारहरूले यो आक्रमणलाई लिच्छवी र प्रारम्भिक मल्ल राजवंशका स्मारकहरू हराउनुको कारणको रूपमा उल्लेख गर्दछन्। आक्रमण पछि, सहरको धेरैजसो भाग नष्ट हुन पुगेको थियो र भक्तपुर पूर्ण रूपमा देवलदेवीको नेतृत्वमा पुनर्निर्माण गरिएको थियो। त्यसबेलादेखि सहरको पुरानो भागको [[वास्तुशास्त्र]] प्रायः उस्तै रहेको छ।{{Sfn|Levy|1990|p=42}} वि.सं १४१० मा, मिथिलाका एक दानवर कुलीन नौ वर्षीया जयस्थितिलाई भक्तपुर ल्याइएको थियो र अन्ततः १४११ मा राजल्लादेवी मल्लसँग विवाह गरिएको थियो।<ref name=":43">{{Cite web |last=श्रेष्ठ |first=सविना |date=29 January 2023 |title=मिथिलासँग जोडिएको नेवार सभ्यता |url=https://www.setopati.com/social/293321/ |access-date=2023-02-05 |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013174123/https://www.setopati.com/social/293321/ |archive-date=2023-10-13 }}</ref> वि.सं १४२२ मा देवलादेवीको मृत्यु पछि, राजल्लादेवी र उनकी राजा पत्नी [[जयस्थिति मल्ल]]ले [[नेपाल मण्डल]]को नियन्त्रण लिएका थिए जुन उनीहरूको शासनकालमा नेपालले स्थिरता र सांस्कृतिक साथै आर्थिक विकासको अवधि थियो। जयस्थिति मल्लले युद्धरत कुलीनहरूलाई पराजित गर्दै नेपाल मण्डललाई एकल राजाको रूपमा एकीकृत गरेका थिए। जयस्थिति मल्लले मिथिला र दक्षिण भारतबाट ब्राह्मणहरूलाई ल्याएर उनीहरूको सिफारिसमा, पेशामा आधारित पहिले नै अवस्थित हिन्दु जाति व्यवस्थालाई पुनर्जीवित र सुधार गरेको मानिन्छ। जयस्थिति मल्ललाई [[नेवारी भाषा]]लाई प्रशासन, साहित्य र धर्मको भाषाको रूपमा बनाउने श्रेय पनि दिइन्छ। [[नेपालको इतिहास]]को बारेमा नेवारी भाषाको पाण्डुलिपि, प्रभावशाली गोपाल राज वंशावलीलाई जयस्थिति मल्लले दिएका थिए।<ref name=":51">{{Cite book |last1=Vajracharya |first1=Dhanavajra |url=http://archive.org/details/GopalarajaVamsavaliDhanavajraVajracaryaAndKamalP..Malla |title=The Gopalaraja Vamsavali |last2=Malla |first2=Kamal P. |publisher=Franz Steiner Verlag |year=1985 |pages=131 |language=}}</ref> [[File:Medieval Gate of Bhaktapur in 1921.jpg|thumb|१५औँ शताब्दीमा [[यक्ष मल्ल]]ले मूल रूपमा निर्माण गरेको पूर्वी भक्तपुरको मध्ययुगीन सहरको ढोकाको भग्नावशेष [[विसं १९९० को महाभूकम्प|विसं १९९० को भूकम्प]] मा नष्ट भएको थियो।<ref name=":26">{{Cite news |last= |first= |date=October 2020 |title=''भक्तपुरका ऐतिहासिक ढोकाहरू'' |language=नेपाली |edition=287 |pages=17–22 |work=भक्तपुर |url=https://bhaktapurmun.gov.np/sites/bhaktapurmun.gov.np/files/documents/BKT-287%20A.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20231229125450/https://bhaktapurmun.gov.np/sites/bhaktapurmun.gov.np/files/documents/BKT-287%20A.pdf |archive-date=2023-12-29 |access-date=2025-12-03}}</ref>]] उनका नाति, [[यक्ष मल्ल]] एकीकृत नेपाल मण्डलका अन्तिम राजा थिए जसले १४८४ देखि १५३७ सम्म भक्तपुरमा शासन गरेका थिए।<ref name=":17">{{cite book |last=उपाध्याय|first=श्रीरामप्रसाद |title=नेपालको प्रचिन तथा मध्यकालिन इतिहास|publisher=रत्न पुस्तक भण्डार |year=सन् २००९|isbn=978-9993304555 |location=नेपाल|pages=१२५–१२९|language=नेपाली}}</ref> यक्ष मल्लका धेरै पत्नीहरू र उपपत्नीहरू थिए जसमा सरुपादेवी, कर्पुरादेवी, उदयादेवी, जीवलक्ष्मी, जयतना, कृतिलक्ष्मी, सरस्वतीदेवी (जसमध्ये सरुपादेवी र कर्पुरादेवी सबैभन्दा प्रभावशाली थिए) समावेश थिए र त्यसैले उनका धेरै सन्तानहरू थिए।<ref name=":44">{{Cite news|last=|first=|date=सन् २०१८|title=भक्तपुरको मल्लकालीन वंशावली|language=नेपाली|pages=८०–८२|work=भक्तपुर नगरपालिका|issue=२६२|url=https://bhaktapurmun.gov.np/sites/bhaktapurmun.gov.np/files/documents/Bhaktapur%20262Merged.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20231227210007/https://bhaktapurmun.gov.np/sites/bhaktapurmun.gov.np/files/documents/Bhaktapur%20262Merged.pdf|archive-date=2023-12-27|access-date=2025-12-03}}</ref> उनले आफ्नो राजधानी भक्तपुरलाई खाडल, रक्षात्मक पर्खाल र आठ सहरका ढोकाहरूद्वारा सुदृढ बनाएका थिए जुन आठ [[मातृका]]हरूको मन्दिरहरूसँग मेल खान्छ। उनले भक्तपुरका सबै नागरिकहरूलाई जात वा धनको पर्वाह नगरी सिथि नखको वार्षिक उत्सवको समयमा रक्षात्मक पर्खाल र खाडलहरूको मर्मत र मर्मत गर्न अनिवार्य बनाएका थिए।<ref name=":26" /> वि.सं १५३८ मा यक्ष मल्लको मृत्युपछि उनका धेरै सन्तानले राज्यमा ठूलो समस्या निम्त्याएका थिए। उनका जेठा छोरा राय मल्ल थिए र उनको उमेरका कारण उनलाई देशको नयाँ राजाको रूपमा राज्याभिषेक गरिएको थियो। तर उनका दुई सौतेनी भाइ रत्न र अरी मल्ल र उनकी सौतेनी बहिनी रत्नादेवी, जसमध्ये तीनै जना एउटै जैविक आमा थिए। उनले राज्याभिषेकको विरोध गगरेका थिए फलस्वरूप राजधानीबाट अलग्गिएर काठमाडौँमा नयाँ स्थापना गरेका थिए जहाँ रत्न मल्लले आफूलाई राजा घोषणा गरेका थिए। त्यसैगरी, रण मल्ल राजधानीबाट [[बनेपा नगरपालिका|बनेपा]] गएका थिए जहाँ उनले आफूलाई यसको नयाँ राजा घोषणा गरेका थिए। यसरी, यक्ष मल्लको राज्य उनका छोराहरूमा विभाजित भएको थियो जसमध्ये जेठा राय मल्ल पूर्व राजधानी सहर भक्तपुरका राजा बनेका थिए।<ref name=":44" /> == जनसाङ्ख्यिकी == वि.सं १८२५ मा [[रणजित मल्ल]]ले रचेको एउटा गीतमा भक्तपुरलाई १२,००० घरपरिवार भएको सहरको रूपमा उल्लेख गरिएको छ।<ref>{{Cite book |last=Widdess |first=Professor Richard |url=https://books.google.com/books?id=QWcIzK4VHusC |title=Dāphā: Sacred Singing in a South Asian City: Music, Performance and Meaning in Bhaktapur, Nepal |date=2013-12-02 |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=978-1-4094-6601-7 |page=299 |language=en}}</ref> वि.सं १९०६ पछि नेपाल भ्रमण गरेका हेनरी एम्ब्रोस ओल्डफिल्डले भक्तपुरमा पचास हजार बासिन्दा रहेको लेखेका थिए।<ref>{{Cite book |last=Oldfield |first=Henry Ambrose |url=http://archive.org/details/sketchesfromnipa01oldf |title=Sketches from Nipal, historical and descriptive, with anecdotes of the court life and wild sports of the country in the time of Maharaja Jang Bahadur, G. C. B.; |date=1880 |publisher=London : W. H. Allen |others=University of California Libraries |pages=131}}</ref> [[नेपालको दसौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०५८]]को समयमा यसको जनसङ्ख्या ७२,५४३ थियो।<ref>City Population [http://www.citypopulation.de]. Retrieved: 9 December 2011.</ref> [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८]]ले भक्तपुरको जनसङ्ख्या ८१,७४८ रहेको जनाएको थियो र जसमा ४१,०८१ पुरुष र ४०,६६७ महिला थिए।<ref name=":22">{{cite web|title=भक्तपुर नगरपालिका संक्षिप्त परिचय भक्तपुर नगरपालिका|url=https://bhaktapurmun.gov.np/ne/content/%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF|access-date=2022-01-12|df=dmy-all|website=bhaktapurmun.gov.np|language=ne|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120170243/https://bhaktapurmun.gov.np/ne/content/%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF|archive-date=2022-01-20}}</ref> [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८]]को नतिजाले भक्तपुरको जनसङ्ख्या ७९,१३६ रहेको छ जसमा पुरुषको जनसङ्ख्या क्रमशः ३९,७५५ र महिलाको जनसङ्ख्या ३९,३८१ रहेको थियो र घरपरिवारको कुल सङ्ख्या १८,९८७ रहेको थियो।<ref name="Nepal Government">{{Cite web |last=नेपाल सरकार |first=राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय |title=राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को नतिजा |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/population?province=3&district=29&municipality=2 |access-date=2023-03-28 |website=censusnepal.cbs.gov.np}}</ref> भक्तपुर नगरपालिकाको जनसङ्ख्याको लगभग ९०% [[नेवार जाति]]को रहेका छन्।<ref name=":22" /> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[भक्तपुरको युद्ध]] * [[न्यातपोल मन्दिर ]] * [[भक्तपुर दरबार क्षेत्र]] == चित्र दीर्घा == <gallery> File:Street scene, Bhaktapur, Nepal. 1979.jpg|सडकको दृश्य, भक्तपुर, नेपाल, सन् १९७९ File:Street of Bhaktapur at night.jpg|रातको समयमा भक्तपुरको सडक File:Bhaktapur Durbar Square.jpg|भक्तपुर दरबार क्षेत्र File:Bhaktapur-city-centre-large.jpg|भक्तपुर टौमडी क्षेत्र File:Statue of King Bhupatindra Malla at Bhaktapur Durbar Square.jpg|भक्तपुर दरबार क्षेत्रमा राजा [[भूपतीन्द्र मल्ल]]को शालिक File:Bhaktapur1.JPG|टौमडी क्षेत्रको हवाई दृश्य File:Peacockwindow.JPG|मयूरको झ्याल File:Rice being dried by a woman.jpg|[[धान]] सुकाउँदै महिला File:Nepali curd.JPG|नेवारी राजा दही (जुजु धौ) File:Bhaktapur statue.JPG|भक्तपुर दरबार क्षेत्र File:Bhaktapurr6.JPG|[[न्यातपोल मन्दिर]] File:Nepál - Bhaktapur, stavba alegorického vozu (1970).jpg|महोत्सवको तयारी </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.free-writer.ru/pages/bhaktapur.html भक्तपुरका तस्वीरहरू] *[http://www.explorenepal.com/info/destination/bhaktapur.php एक्सप्लोर नेपाल: भक्तपुर] {{भक्तपुर जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} {{Commonscat|Bhaktapur|भक्तपुर}} {{Wikivoyage|Bhaktapur|भक्तपुर}} [[श्रेणी:नेपालका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०१० मा घोषित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरू]] m3fniwhrbarqzsoo2va3rzwjzll58ub 3 63638 1393748 1393346 2026-11-03T14:23:43Z MediaWiki message delivery 14766 /* Tech News: 2026-45 */ नयाँ खण्ड 1393748 wikitext text/x-wiki {{archive box| search=yes| * [[प्रयोगकर्ता:Nawaraj_Ghimire/वर्ता१|पुराना सन्देशहरू १ : २०१७/०३/१७ सम्म]] * [[प्रयोगकर्ता:Nawaraj_Ghimire/वर्ता२|पुराना सन्देशहरू २ : २०२२/०७/२२सम्म]] * [[प्रयोगकर्ता:Nawaraj_Ghimire/वर्ता३|पुराना सन्देशहरू ३ : २०२३/०३/२१सम्म]] * [[प्रयोगकर्ता:Nawaraj_Ghimire/वर्ता४|पुराना सन्देशहरू ४ : २०२५/१०/२०८सम्म]] }} == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-13</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] condition limit was increased from 1000 to 2000. [https://phabricator.wikimedia.org/T309609] * [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter#Locally disabled actions|Some Global AbuseFilter]] actions will no longer apply to local projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T332521] * Desktop users are now able to subscribe to talk pages by clicking on the {{int:discussiontools-newtopicssubscription-button-subscribe-label}} link in the {{int:toolbox}} menu. If you subscribe to a talk page, you receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when new topics are started on that talk page. This is separate from putting the page on your watchlist or subscribing to a single discussion. [https://phabricator.wikimedia.org/T263821] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You will be able to choose [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|visual diffs]] on all [[m:Special:MyLanguage/Help:Page history|history pages]] at the Wiktionaries and Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T314588] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The legacy [[mw:Mobile Content Service|Mobile Content Service]] is going away in July 2023. Developers are encouraged to switch to Parsoid or another API before then to ensure service continuity. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/4MVQQTONJT7FJAXNVOFV3WWVVMCHRINE/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०६:५९, २८ मार्च २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24780854 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-14</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The system for automatically creating categories for the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Babel|Babel]] extension has had several important changes and fixes. One of them allows you to insert templates for automatic category descriptions on creation, allowing you to categorize the new categories. [https://phabricator.wikimedia.org/T211665][https://phabricator.wikimedia.org/T64714][https://phabricator.wikimedia.org/T170654][https://phabricator.wikimedia.org/T184941][https://phabricator.wikimedia.org/T33074] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Some older [[w:en:Web browser|Web browsers]] will stop being able to use [[w:en:JavaScript|JavaScript]] on Wikimedia wikis from this week. This mainly affects users of Internet Explorer 11. If you have an old web browser on your computer you can try to upgrade to a newer version. [https://phabricator.wikimedia.org/T178356] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The deprecated <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.hoverIntent</code></bdi> module has been removed. This module could be used by gadgets and user scripts, to create an artificial delay in how JavaScript responds to a hover event. Gadgets and user scripts should now use jQuery <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>hover()</code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>on()</code></bdi> instead. Examples can be found in the [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#jquery.hoverIntent|migration guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T311194] * Some of the links in [[{{#special:SpecialPages}}]] will be re-arranged. There will be a clearer separation between links that relate to all users, and links related to your own user account. [https://phabricator.wikimedia.org/T333242] * You will be able to hide the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Reply button]] in archived discussion pages with a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__ARCHIVEDTALK__</nowiki></code></bdi> magic word. There will also be a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mw-archivedtalk</code></bdi> CSS class for hiding the Reply button in individual sections on a page. [https://phabricator.wikimedia.org/T249293][https://phabricator.wikimedia.org/T295553][https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/DiscussionTools/+/738221] '''Future changes''' * The Vega software that creates data visualizations in pages, such as graphs, will be upgraded to the newest version in the future. Graphs that still use the very old version 1.5 syntax may stop working properly. Most existing uses have been found and updated, but you can help to check, and to update any local documentation. [[phab:T260542|Examples of how to find and fix these graphs are available]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:२५, ४ अप्रिल २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24820268 --> == This Month in Education: March 2023 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 12 • Issue 3 • March 2023</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2023|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2023/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2023/Audio-seminar project of the Wikimedia Mexico Education Program|Audio-seminar project of the Wikimedia Mexico Education Program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2023/Empowering Nigerian Female Artists: Through Art & Feminism Edith-A-Thon at KWASU Fan Club|Empowering Nigerian Female Artists: Through Art & Feminism Edith-A-Thon at KWASU Fan Club]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2023/Exploring How Wikipedia Works|Exploring How Wikipedia Works]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2023/Florida graduate students complete Library History edit-a-thon for credit|Florida graduate students complete Library History edit-a-thon for credit]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2023/Improving hearing health content in Brazil|Improving hearing health content in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2023/Media Literacy Portal to become a key resource for media education in Czech Libraries |Media Literacy Portal to become a key resource for media education in Czech Libraries]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2023/Wikeys in the Albanian language|Wikeys in the Albanian language]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2023/Wikimarathon is an opportunity to involve students and teachers in creating and editing articles in Wikipedia|Wikimarathon is an opportunity to involve students and teachers in creating and editing articles in Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2023/Wikimedia Polska short report|Wikimedia Polska short report]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2023/Wikimedia Serbia participated in the State Seminar of the The Mathematical Society of Serbia|Wikimedia Serbia participated in the State Seminar of the The Mathematical Society of Serbia]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] ००:३०, ९ अप्रिल २०२३ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=24824837 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] In the visual editor, it is now possible to edit captions of images in galleries without opening the gallery dialog. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/Editable gallery captions in Visual Editor|voted #61 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T190224] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] You can now receive notifications when another user edits your user page. See the "{{int:Echo-category-title-edit-user-page}}" option in [[Special:Preferences#mw-prefsection-echo|your Preferences]]. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Notifications for user page edits|voted #3 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T3876] '''Problems''' * There was a problem with all types of CentralNotice banners still being shown to logged-in users even if they had [[Special:Preferences#mw-prefsection-centralnotice-banners|turned off]] specific banner types. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T331671] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-arywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dinwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-elwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-emlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-etwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-euwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-extwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tumwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ffwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiu_vrowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-furwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gcrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gotwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-guwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304551][https://phabricator.wikimedia.org/T308133] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:५०, ११ अप्रिल २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24851886 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now see [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Show_nearby_articles|nearby articles on a Kartographer map]] with the button for the new feature "{{int:Kartographer-sidebar-nearbybutton}}". Six wikis have been testing this feature since October. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles#Implementation][https://phabricator.wikimedia.org/T334079] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[m:Special:GlobalWatchlist|Special:GlobalWatchlist]] page now has links for "{{int:globalwatchlist-markpageseen}}" for each entry. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Button to mark a single change as read in the global watch list|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334246] '''Problems''' * At Wikimedia Commons, some thumbnails have not been getting replaced correctly after a new version of the image is uploaded. This should be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T331138][https://phabricator.wikimedia.org/T333042] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] For the last few weeks, some external tools had inconsistent problems with logging-in with OAuth. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T332650] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०७:४०, १८ अप्रिल २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24881071 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The date-selection menu on pages such as [[{{#special:Contributions}}]] will now show year-ranges that are in the current and past decade, instead of the current and future decade. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Change year range shown in date selection popup|voted #145 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334316] '''Problems''' * Due to security issues with the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]], graphs have been disabled in all Wikimedia projects. Wikimedia Foundation teams are working to respond to these vulnerabilities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940] * For a few days, it was not possible to save some kinds of edits on the mobile version of a wiki. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T334797][https://phabricator.wikimedia.org/T334799][https://phabricator.wikimedia.org/T334794] '''Changes later this week''' * All wikis will be read-only for a few minutes on April 26. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1682517653 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The Editing team plans an A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|a usability analysis of the Talk page project]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|planned measurements are available]]. Your wiki [[phab:T332946|may be invited to participate]]. Please suggest improvements to the measurement plan at [[mw:Talk:Talk pages project/Usability|the discussion page]]. * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024|The Wikimedia Foundation annual plan 2023-2024 draft is open for comment and input]] until May 19. The final plan will be published in July 2023 on Meta-wiki. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०३:४८, २५ अप्रिल २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24933592 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the French and Italian Wikipedias. More languages will be added in the near future. This is part of the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T243711][https://phabricator.wikimedia.org/T270490][https://phabricator.wikimedia.org/T334891] * The [[:commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2commons]] tool has been updated. This fixed several bugs related to YouTube uploads. [https://github.com/toolforge/video2commons/pull/162/commits] * The [[{{#special:Preferences}}]] page has been redesigned on mobile web. The new design makes it easier to browse the different categories and settings at low screen widths. You can also now access the page via a link in the Settings menu in the mobile web sidebar. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Content_moderation_on_mobile_web/Preferences] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०७:३०, २ मे २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24966974 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] Last week, Community Tech released the first update for providing [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diffs]], the #1 request in the 2022 Community Wishlist Survey. [[phab:T324759|This update]] adds legends and tooltips to inline diffs so that users unfamiliar with the blue and yellow highlights can better understand the type of edits made. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] When you close an image that is displayed via MediaViewer, it will now return to the wiki page instead of going back in your browser history. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Return to the article when closing the MediaViewer|voted #65 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T236591] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|SyntaxHighlight]] extension now supports <bdi lang="en" dir="ltr"><code>wikitext</code></bdi> as a selected language. Old alternatives that were used to highlight wikitext, such as <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html5</code></bdi>, <bdi lang="en" dir="ltr"><code>moin</code></bdi>, and <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html+handlebars</code></bdi>, can now be replaced. [https://phabricator.wikimedia.org/T29828] * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating pages with preloaded text|Preloading text to new pages/sections]] now supports preloading from localized MediaWiki interface messages. [https://cs.wikipedia.org/wiki/User_talk:Martin_Urbanec_(WMF)?action=edit&section=new&preload=MediaWiki:July Here is an example] at the {{int:project-localized-name-cswiki/en}} that uses <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>preload=MediaWiki:July</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T330337] '''Problems''' * Graph Extension update: Foundation developers have completed upgrading the visualization software to Vega5. Existing community graphs based on Vega2 are no longer compatible. Communities need to update local graphs and templates, and shared lua modules like <bdi lang="de" dir="ltr">[[:de:Modul:Graph]]</bdi>. The [https://vega.github.io/vega/docs/porting-guide/ Vega Porting guide] provides the most comprehensive detail on migration from Vega2 and [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Template:Graph:PageViews&action=history here is an example migration]. Vega5 has currently just been enabled on mediawiki.org to provide a test environment for communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940#8813922] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Until now, all new OAuth apps went through manual review. Starting this week, apps using identification-only or basic authorizations will not require review. [https://phabricator.wikimedia.org/T67750] '''Future changes''' * During the next year, MediaWiki will stop using IP addresses to identify logged-out users, and will start automatically assigning unique temporary usernames. Read more at [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates|IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates]]. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#What should it look like?|join the discussion]] about the [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates#What will temporary usernames look like?|format of the temporary usernames]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T332805] * There will be an [[:w:en:A/B testing|A/B test]] on 10 Wikipedias where the Vector 2022 skin is the default skin. Half of logged-in desktop users will see an interface where the different parts of the page are more clearly separated. You can [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2023-05 Zebra9 A/B test|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333180][https://phabricator.wikimedia.org/T335972] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] <code>jquery.tipsy</code> will be removed from the MediaWiki core. This will affect some user scripts. Many lines with <code>.tipsy(</code> can be commented out. <code>OO.ui.PopupWidget</code> can be used to keep things working like they are now. You can [[phab:T336019|read more]] and [[:mw:Help:Locating broken scripts|read about how to find broken scripts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336019] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०६:२१, ९ मे २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24998636 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translations]] are available. '''Problems''' * Citations that are automatically generated based on [[d:Q33057|ISBN]] are currently broken. This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts. Work is ongoing to restore this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-gorwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hakwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hifwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-htwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-igwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ilowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-inhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308134] '''Future changes''' * There is a recently formed team at the Wikimedia Foundation which will be focusing on experimenting with new tools. Currently they are building [[m:Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI|a prototype ChatGPT plugin that allows information generated by ChatGPT to be properly attributed]] to the Wikimedia projects. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and userscript developers should replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi>. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> library will be removed in ~1 month, and staff developers will run a script to replace any remaining uses at that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T336018] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०३:३०, १६ मे २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25011501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The "recent edits" time period for page watchers is now 30 days. It used to be 180 days. This was a [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Change information about the number of watchers on a page|Community Wishlist Survey proposal]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336250] '''Changes later this week''' * An [[mw:special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Impact|improved impact module]] will be available at Wikipedias. The impact module is a feature available to newcomers [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer homepage|at their personal homepage]]. It will show their number of edits, how many readers their edited pages have, how many thanks they have received and similar things. It is also accessible by accessing Special:Impact. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W21"/> </div> २२:४०, २२ मे २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25028325 --> == This Month in Education: April 2023 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 12 • Issue 4 • April 2023</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/April 2023|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/April 2023/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2023/Auckland Museum Alliance fund project update|Auckland Museum Alliance fund project update]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2023/Introducing Wikipedia to Kusaal Language Teachers|Introducing Wikipedia to Kusaal Language Teachers]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2023/KWASU Fan Club Leads the Way in 21st Century Learning with Wiki in School Program|KWASU Fan Club Leads the Way in 21st Century Learning with Wiki in School Program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2023/On-line Courses for Educators in Poland|On-line Courses for Educators in Poland]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2023/Online meeting of Ukrainian educators working with Wikipedia – four perspectives|Online meeting of Ukrainian educators working with Wikipedia – four perspectives]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2023/Wikiclubs Editathon in Elbasan, Albania |Wikiclubs Editathon in Elbasan, Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2023/Wikipedia at the Brazilian Linguistics Olympiad|Wikipedia at the Brazilian Linguistics Olympiad]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2023/Wikipedia at the University of Łódź Information Management Conference|Wikipedia at the University of Łódź Information Management Conference]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] २२:१२, २३ मे २०२३ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=24999562 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Citations can once again be added automatically from ISBNs, thanks to Zotero's ISBN searches. The current data sources are the Library of Congress (United States), the Bibliothèque nationale de France (French National Library), and K10plus ISBN (German repository). Additional data source searches can be [[mw:Citoid/Creating Zotero translators|proposed to Zotero]]. The ISBN labels in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]] will reappear later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298#8859917] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The page [[{{#special:EditWatchlist}}]] now has "{{int:watchlistedit-normal-check-all}}" options to select all the pages within a namespace. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Watchlist edit - "check all" checkbox|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334252] '''Problems''' * For a few days earlier this month, the "Add interlanguage link" item in the Tools menu did not work properly. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337081] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * VisualEditor will be switched to a new backend on [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/small.dblist small] and [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/medium.dblist medium] wikis this week. Large wikis will follow in the coming weeks. This is part of the effort to move Parsoid into MediaWiki core. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०३:४९, ३० मे २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25079963 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe|RealMe]] extension allows you to mark URLs on your user page as verified for Mastodon and similar software. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] Citation and footnote editing can now be started from the reference list when using the visual editor. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Citations/Allow citations to be edited in the references section with VisualEditor|voted #2 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T54750] * Previously, clicking on someone else's link to Recent Changes with filters applied within the URL could unintentionally change your preference for "{{int:Rcfilters-group-results-by-page}}". This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T202916#8874081] '''Problems''' * For a few days last week, some tools and bots returned outdated information due to database replication problems, and may have been down entirely while it was being fixed. These issues have now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337446] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Bots will no longer be prevented from making edits because of URLs that match the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SpamBlacklist|spam blacklist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T313107] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:३७, ६ जुन २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25114640 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the Dutch, German, Hungarian, Indonesian, Japanese, Polish and Portuguese Wikipedias. This was the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334891] * The [[mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Search Improvements#Search Preview panel|Search Preview panel]] has been deployed on four Wikipedias (Catalan, Dutch, Hungarian and Norwegian). The panel will show an image related to the article (if existing), the top sections of the article, related images (coming from MediaSearch on Commons), and eventually the sister projects associated with the article. [https://phabricator.wikimedia.org/T306341] * The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe#Verifying_a_link_on_non-user_pages|RealMe]] extension now allows administrators to verify URLs for any page, for Mastodon and similar software. [https://phabricator.wikimedia.org/T324937] * The default project license [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimediaannounce-l@lists.wikimedia.org/thread/7G6XPWZPQFLZ2JANN3ZX6RT4DVUI3HZQ/ has been officially upgraded] to CC BY-SA 4.0. The software interface messages have been updated. Communities should feel free to start updating any mentions of the old CC BY-SA 3.0 licensing within policies and related documentation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T319064] '''Problems''' * For three days last month, some Wikipedia pages edited with VisualEditor or DiscussionTools had an unintended <code><nowiki>__TOC__</nowiki></code> (or its localized form) added during an edit. There is [[mw:Parsoid/Deployments/T336101_followup|a listing of affected pages sorted by wiki]], that may still need to be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T336101] * Currently, the "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is broken. Existing <code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code> keywords incorrectly appear as missing templates in VisualEditor. Developers are exploring how to fix this. In the meantime, those wishing to edit the default sortkey of a page are advised to switch to source editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Last week, an update to the delete form may have broken some gadgets or user scripts. If you need to manipulate (empty) the reason field, replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#wpReason</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space: nowrap;"><code>#wpReason > input</code></bdi>. See [https://cs.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AGadget-CleanDeleteReasons.js&diff=22859956&oldid=12794189 an example fix]. [https://phabricator.wikimedia.org/T337809] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * VisualEditor will be switched to a new backend on English Wikipedia on Monday, and all other [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/large.dblist large] wikis on Thursday. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529] '''Future changes''' * From 5 June to 17 July, the Foundation's [[:mw:Wikimedia Security Team|Security team]] is holding a consultation with contributors regarding a draft policy to govern the use of third-party resources in volunteer-developed gadgets and scripts. Feedback and suggestions are warmly welcome at [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] on meta-wiki. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:३७, १२ जुन २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25133779 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Flame graphs are now available in WikimediaDebug. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/JXNQD3EHG5V5QW5UXFDPSHQG4MJ3FWJQ/][https://techblog.wikimedia.org/2023/06/08/flame-graphs-arrive-in-wikimediadebug/] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * There is now a toolbar search popup in the visual editor. You can trigger it by typing <code>\</code> or pressing <code>ctrl + shift + p</code>. It can help you quickly access most tools in the editor. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Visual_editor_toolbar_search_feature.png][https://phabricator.wikimedia.org/T66905] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:५४, २० जुन २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25159510 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Action API modules and Special:LinkSearch will now add a trailing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>/</code></bdi> to all <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prop=extlinks</code></bdi> responses for bare domains. This is part of the work to remove duplication in the <code>externallinks</code> database table. [https://phabricator.wikimedia.org/T337994] '''Problems''' * Last week, search was broken on Commons and Wikidata for 23 hours. [https://phabricator.wikimedia.org/T339810][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-06-18_search_broken_on_wikidata_and_commons] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Minerva skin now applies more predefined styles to the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mbox-text</code></bdi> CSS class. This enables support for mbox templates that use divs instead of tables. Please make sure that the new styles won't affect other templates in your wiki. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/skins/MinervaNeue/+/930901/][https://phabricator.wikimedia.org/T339040] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets will now load on both desktop and mobile by default. Previously, gadgets loaded only on desktop by default. Changing this default using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|targets=</code></bdi> parameter is also deprecated and should not be used. You should make gadgets work on mobile or disable them based on the skin (with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|skins=</code></bdi> parameter in <bdi lang="en" dir="ltr">MediaWiki:Gadgets-definition</bdi>) rather than whether the user uses the mobile or the desktop website. Popular gadgets that create errors on mobile will be disabled by developers on the Minerva skin as a temporary solution. [https://phabricator.wikimedia.org/T127268] * All namespace tabs now have the same browser [[m:Special:MyLanguage/Help:Keyboard_shortcuts|access key]] by default. Previously, custom and extension-defined namespaces would have to have their access keys set manually on-wiki, but that is no longer necessary. [https://phabricator.wikimedia.org/T22126] * The review form of the Flagged Revisions extension now uses the standardized [[mw:Special:MyLanguage/Codex|user interface components]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change in the coming weeks at [[:wikitech:Deployments/Train#Thursday|group2 wikis]]. This change improves the accessibility of content. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:०४, २६ जुन २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25202311 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the rolling out of the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|audio links that play on click]] wishlist proposal, [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/small.dblist small wikis] will now be able to use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline audio player mode|inline audio player]] that is implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] From this week all gadgets automatically load on mobile and desktop sites. If you see any problems with gadgets on your wikis, please adjust the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|gadget options]] in your gadget definitions file. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:३६, ४ जुलाई २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25231546 --> == This Month in Education: June 2023 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 12 • Issue 5 • June 2023</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2023|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2023/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2023/Africa Day 2023: Abuja Teachers celebrates|Africa Day 2023: Abuja Teachers celebrates]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2023/From editing articles to civic power – Wikimedia UK's research on democracy and Wikipedia|From editing articles to civic power – Wikimedia UK's research on democracy and Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2023/Reading Wikipedia in the Classroom Program in Yemen Brings Positive Impact to Yemeni Teachers|Reading Wikipedia in the Classroom Program in Yemen Brings Positive Impact to Yemeni Teachers]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2023/Using Wikipedia in education: students' and teachers' view|Using Wikipedia in education: students' and teachers' view]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2023/The Journey of Reading Wikipedia in the Classroom Lagos State|The Journey of Reading Wikipedia in the Classroom Lagos State]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2023/WMB goes to Serbia |WMB goes to Serbia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2023/But we don't want it to end!|But we don't want it to end!]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] १४:२९, ४ जुलाई २०२३ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=25147408 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Section-level Image Suggestions|Section-level Image Suggestions feature]] has been deployed on seven Wikipedias (Portuguese, Russian, Indonesian, Catalan, Hungarian, Finnish and Norwegian Bokmål). The feature recommends images for articles on contributors' watchlists that are a good match for individual sections of those articles. * [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter|Global abuse filters]] have been enabled on all Wikimedia projects, except English and Japanese Wikipedias (who opted out). This change was made following a [[:m:Requests for comment/Make global abuse filters opt-out|global request for comments]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T341159] * [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] is a new tool for administrators to help fight spam. It provides a clearer interface for blocking plain domains (and their subdomains), is more easily searchable, and is faster for the software to process for each edit on the wiki. It does not support regex (for complex cases), nor URL path-matching, nor the [[MediaWiki:Spam-whitelist|MediaWiki:Spam-whitelist]], but otherwise it replaces most of the functionalities of the existing [[MediaWiki:Spam-blacklist|MediaWiki:Spam-blacklist]]. There is a Python script to help migrate all simple domains into this tool, and more feature details, within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:BlockedExternalDomains|the tool's documentation]]. It is available at all wikis except for Meta-wiki, Commons, and Wikidata. [https://phabricator.wikimedia.org/T337431] * The WikiEditor extension was updated. It includes some of the most frequently used features of wikitext editing. In the past, many of its messages could only be translated by administrators, but now all regular translators on translatewiki can translate them. Please check [https://translatewiki.net/wiki/Special:MessageGroupStats?group=ext-wikieditor&messages=&x=D#sortable:0=asc the state of WikiEditor localization into your language], and if the "Completion" for your language shows anything less than 100%, please complete the translation. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-ambassadors@lists.wikimedia.org/thread/D4YELU2DXMZ75PGELUOKXXMFF3FH45XA/ a more detailed explanation]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * The default protocol of [[{{#special:LinkSearch}}]] and API counterparts has changed from http to both http and https. [https://phabricator.wikimedia.org/T14810] * [[{{#special:LinkSearch}}]] and its API counterparts will now search for all of the URL provided in the query. It used to be only the first 60 characters. This feature was requested fifteen years ago. [https://phabricator.wikimedia.org/T17218] '''Future changes''' * There is an experiment with a [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin. This is to show users where the information is coming from when they read information from Wikipedia. It has been tested by Wikimedia Foundation staff and other Wikimedians. Soon all ChatGPT plugin users can use the Wikipedia plugin. This is the same plugin which was mentioned in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Tech News 2023/20]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI] * There is an ongoing discussion on a [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|proposed Third-party resources policy]]. The proposal will impact the use of third-party resources in gadgets and userscripts. Based on the ideas received so far, policy includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, some best practices and exemption requirements such as code transparency and inspectability. Your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on [[m:Talk:Third-party resources policy|on the policy talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:३९, ११ जुलाई २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25278797 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] We are now serving 1% of all global user traffic from [[:en:Kubernetes|Kubernetes]] (you can [[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more technical details]]). We are planning to increment this percentage regularly. You can [[phab:T290536|follow the progress of this work]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message|system messages]] will now look for available local fallbacks, instead of always using the default fallback defined by software. This means wikis no longer need to override each language on the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback_languages|fallback chain]] separately. For example, English Wikipedia doesn't have to create <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-ca</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-gb</code></bdi> subpages with a transclusion of the base pages anymore. This makes it easier to maintain local overrides. [https://phabricator.wikimedia.org/T229992] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthsetmentorstatus</code></bdi> API will be deprecated with the new MediaWiki version. Bots or scripts calling that API should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthmanagementorlist</code></bdi> API now. [https://phabricator.wikimedia.org/T321503] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:५३, १८ जुलाई २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25289122 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] On July 18, the Wikimedia Foundation launched a survey about the [[:mw:Technical_decision_making|technical decision making process]] for people who do technical work that relies on software that is maintained by the Foundation or affiliates. If this applies to you, [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/885471 please take part in the survey]. The survey will be open for three weeks, until August 7. You can find more information in [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/Q7DUCFA75DXG3G2KHTO7CEWMLCYTSDB2/|the announcement e-mail on wikitech-l]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०८:०५, २५ जुलाई २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25332248 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Synchronizer|Synchronizer]] tool is now available to keep Lua modules synced across Wikimedia wikis, along with [[mw:Multilingual Templates and Modules|updated documentation]] to develop global Lua modules and templates. * The tag filter on [[{{#special:NewPages}}]] and revision history pages can now be inverted. For example, you can hide edits that were made using an automated tool. [https://phabricator.wikimedia.org/T334337][https://phabricator.wikimedia.org/T334338] * The Wikipedia [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin experiment can now be used by ChatGPT users who can use plugins. You can participate in a [[:m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Draft/Future Audiences#Announcing monthly Future Audiences open "office hours"|video call]] if you want to talk about this experiment or similar work. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI] '''Problems''' * It was not possible to generate a PDF for pages with non-Latin characters in the title, for the last two weeks. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T342442] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Tuesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-kawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kaawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-knwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kshwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kwwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308135] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:३९, १ अगस्ट २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25362228 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Mobile Web editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced_mobile_contributions#August_1,_2023_-_Full-page_editing_added_on_mobile|edit a whole page at once]]. To use this feature, turn on "{{int:Mobile-frontend-mobile-option-amc}}" in your settings and use the "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" button in the "{{int:Minerva-page-actions-overflow}}" menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T203151] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०३:०६, ८ अगस्ट २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25420038 --> == This Month in Education: July 2023 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 12 • Issue 7 • July 2023</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/July 2023|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/July 2023/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2023/Wikimedia Kaduna Connect Campaign|Wikimedia Kaduna Connect Campaign]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2023/Wikimedia Serbia published a paper Promoting Equity in Access to Open Knowledge: An Example of the Wikipedia Educational Program|Wikimedia Serbia published a paper Promoting Equity in Access to Open Knowledge: An Example of the Wikipedia Educational Program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2023/Wikimedia and Education Kailali Multiple campus|Wikimedia and Education Kailali Multiple campus]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2023/WikiCamp in Istog, Kosovo: Promoting Knowledge and Nature Appreciation|WikiCamp in Istog, Kosovo: Promoting Knowledge and Nature Appreciation]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2023/Wiki at the Brazilian National History Symposium|Wiki at the Brazilian National History Symposium]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2023/US & Canada program reaches 100M words added |US & Canada program reaches 100M words added]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2023/Renewed Community Wikiconference brought together experienced Wikipedians and newcomers|Renewed Community Wikiconference brought together experienced Wikipedians and newcomers]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2023/Kusaal Wikipedia Workshop at Ajumako Campus, University of Education, Winneba|Kusaal Wikipedia Workshop at Ajumako Campus, University of Education, Winneba]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2023/Join us to celebrate the Kiwix4Schools Africa Mentorship Program Graduation Ceremony|Join us to celebrate the Kiwix4Schools Africa Mentorship Program Graduation Ceremony]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2023/Activities that took place during the presentation of the WikiEducation book|Activities that took place during the presentation of the WikiEducation book. Educational practices and experiences in Mexico with Wikipedia and other open resources in Xalala, Veracruz from the Wikimedia Mexico Education Program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2023/62+ Participants Graduates from the Kiwix4Schools Africa Mentorship Program|62+ Participants Graduates from the Kiwix4Schools Africa Mentorship Program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2023/“Reading Wikipedia in the Classroom” course launched in Ukraine|“Reading Wikipedia in the Classroom” course launched in Ukraine]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2023/OFWA and Goethe Institute Host Wiki Skills For Librarians Workshop-Ghana|OFWA and Goethe Institute Host Wiki Skills For Librarians Workshop-Ghana]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] २१:१८, १४ अगस्ट २०२३ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=25457946 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Content translation system is no longer using Youdao's [[mw:Special:MyLanguage/Help:Content_translation/Translating/Initial_machine_translation|machine translation service]]. The service was in place for several years, but due to no usage, and availability of alternatives, it was deprecated to reduce maintenance overheads. Other services which cover the same languages are still available. [https://phabricator.wikimedia.org/T329137] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ladwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lezwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lfnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-liwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lijwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lmowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ltgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-maiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-map_bmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mdfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kywiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308136] <!-- TODO replace wiki codes --> '''Future changes''' * A few gadgets/user scripts which add icons to the Minerva skin need to have their CSS updated. There are more details available including a [[phab:T344067|search for all existing instances and how to update them]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ११:४५, १५ अगस्ट २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25428668 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-34</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [https://gdrive-to-commons.toolforge.org/ GDrive to Commons Uploader] tool is now available. It enables [[m:Special:MyLanguage/GDrive to Commons Uploader|securely selecting and uploading files]] from your Google Drive directly to Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T267868] * From now on, we will announce new Wikimedia wikis in Tech News, so you can update any tools or pages. ** Since the last edition, two new wikis have been created: *** a Wiktionary in [[d:Q7121294|Pa'O]] ([[wikt:blk:|<code>wikt:blk:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343540] *** a Wikisource in [[d:Q34002|Sundanese]] ([[s:su:|<code>s:su:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343539] ** To catch up, the next most recent six wikis are: *** Wikifunctions ([[f:|<code>f:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T275945] *** a Wiktionary in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[wikt:btm:|<code>wikt:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335216] *** a Wikipedia in [[d:Q5555465|Ghanaian Pidgin]] ([[w:gpe:|<code>w:gpe:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335969] *** a Wikinews in [[d:Q3111668|Gungbe]] ([[n:guw:|<code>n:guw:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T334394] *** a Wiktionary in [[d:Q33522|Kabardian]] ([[wikt:kbd:|<code>wikt:kbd:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T333266] *** a Wikipedia in [[d:Q35570|Fante]] ([[w:fat:|<code>w:fat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335016] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There is an existing [[mw:Stable interface policy|stable interface policy]] for MediaWiki backend code. There is a [[mw:User:Jdlrobson/Stable interface policy/frontend|proposed stable interface policy for frontend code]]. This is relevant for anyone who works on gadgets or Wikimedia frontend code. You can read it, discuss it, and let the proposer know if there are any problems. [https://phabricator.wikimedia.org/T344079] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W34"/> </div> २१:१०, २१ अगस्ट २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25497111 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-35</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diff handling of paragraph splits]], improved detection of splits is being rolled out. Over the last two weeks, we deployed this support to [[wikitech:Deployments/Train#Groups|group0]] and group1 wikis. This week it will be deployed to group2 wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341754] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] All [[{{#special:Contributions}}]] pages now show the user's local edit count and the account's creation date. [https://phabricator.wikimedia.org/T324166] * Wikisource users can now use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prpbengalicurrency</code></bdi> label to denote Bengali currency characters as page numbers inside the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><pagelist></nowiki></code></bdi> tag. [https://phabricator.wikimedia.org/T268932] * Two preferences have been relocated. The preference "{{int:visualeditor-preference-visualeditor}}" is now shown on the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|"{{int:prefs-editing}}" tab]] at all wikis. Previously it was shown on the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab at some wikis. The preference "{{int:visualeditor-preference-newwikitexteditor-enable}}" is now also shown on the "{{int:prefs-editing}}" tab at all wikis, instead of the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab. [https://phabricator.wikimedia.org/T335056][https://phabricator.wikimedia.org/T344158] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] New signups for a Wikimedia developer account will start being pushed towards <bdi lang="en" dir="ltr">[https://idm.wikimedia.org/ idm.wikimedia.org]</bdi>, rather than going via Wikitech. [[wikitech:IDM|Further information about the new system is available]]. * All right-to-left language wikis, plus Korean, Armenian, Ukrainian, Russian, and Bulgarian Wikipedias, will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. This feature will come to more wikis in future weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921] '''Future changes''' * The removal of the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DoubleWiki|DoubleWiki extension]] is being discussed. This extension currently allows Wikisource users to view articles from multiple language versions side by side when the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><=></code></bdi> symbol next to a specific language edition is selected. Comments on this are welcomed at [[phab:T344544|the phabricator task]]. * A proposal has been made to merge the second hidden-categories list (which appears below the wikitext editing form) with the main list of categories (which is further down the page). [[phab:T340606|More information is available on Phabricator]]; feedback is welcome! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:४५, २८ अगस्ट २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25510866 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-36</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[m:Wikisource_EditInSequence|EditInSequence]], a feature that allows users to edit pages faster on Wikisource has been moved to a Beta Feature based on community feedback. To enable it, you can navigate to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features tab in Preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Generate Audio for IPA|Generate Audio for IPA]] and [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|Audio links that play on click]] wishlist proposals, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player mode]] of [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] has been deployed to all projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763] * There is a new option for Administrators when they are changing the usergroups for a user, to add the user’s user page to their watchlist. This works both via [[{{#special:UserRights}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T272294] * One new wiki has been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34318|Talysh]] ([[w:tly:|<code>w:tly:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T345166] '''Problems''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:LoginNotify|LoginNotify extension]] was not sending notifications since January. It has now been fixed, so going forward, you may see notifications for failed login attempts, and successful login attempts from a new device. [https://phabricator.wikimedia.org/T344785] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-mhrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-miwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-minwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mtwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mwlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-myvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mznwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-napwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ndswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nds_nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-novwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nqowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nrmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nsowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ocwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-olowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-omwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-orwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-oswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pagwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-papwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pcdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pdcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pflwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pihwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pnbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pntwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pswiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308137][https://phabricator.wikimedia.org/T308138] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:१९, ५ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25566983 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-37</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/ORES|ORES]], the revision evaluation service, is now using a new open-source infrastructure on all wikis except for English Wikipedia and Wikidata. These two will follow this week. If you notice any unusual results from the Recent Changes filters that are related to ORES (for example, "{{int:ores-rcfilters-damaging-title}}" and "{{int:ores-rcfilters-goodfaith-title}}"), please [[mw:Talk:Machine Learning|report them]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T342115] * When you are logged in on one Wikimedia wiki and visit a different Wikimedia wiki, the system tries to log you in there automatically. This has been unreliable for a long time. You can now visit the login page to make the system try extra hard. If you feel that made logging in better or worse than it used to be, your feedback is appreciated. [https://phabricator.wikimedia.org/T326281] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Technical decision making|Technical Decision-Making Forum Retrospective]] team invites anyone involved in the technical field of Wikimedia projects to signup to and join [[mw:Technical decision making/Listening Sessions|one of their listening sessions]] on 13 September. Another date will be scheduled later. The goal is to improve the technical decision-making processes. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|Better diff handling of paragraph splits]] wishlist proposal, the inline switch widget in diff pages is being rolled out this week to all wikis. The inline switch will allow viewers to toggle between a unified inline or two-column diff wikitext format. [https://phabricator.wikimedia.org/T336716] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on 20 September. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T345263] * The Enterprise API is launching a new feature called "[http://breakingnews-beta.enterprise.wikimedia.com/ breaking news]". Currently in BETA, this attempts to identify likely "newsworthy" topics as they are currently being written about in any Wikipedia. Your help is requested to improve the accuracy of its detection model, especially on smaller language editions, by recommending templates or identifiable editing patterns. See more information at [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/Breaking news|the documentation page]] on MediaWiki or [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#What is Breaking News|the FAQ]] on Meta. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:५३, १२ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25589064 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-38</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki now has a [[mw:Stable interface policy/frontend|stable interface policy for frontend code]] that more clearly defines how we deprecate MediaWiki code and wiki-based code (e.g. gadgets and user scripts). Thank you to everyone who contributed to the content and discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T346467][https://phabricator.wikimedia.org/T344079] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * All wikis will be read-only for a few minutes on September 20. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345263] * All wikis will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The team investigating the Graph Extension posted [[mw:Extension:Graph/Plans#Proposal|a proposal for reenabling it]] and they need your input. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:०५, १९ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25623533 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-39</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Vector 2022 skin will now remember the pinned/unpinned status for the Table of Contents for all logged-out users. [https://phabricator.wikimedia.org/T316060] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui</nowiki></code></bdi> modules are now deprecated as part of the move to Vue.js and Codex. There is a [[mw:Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. More [[phab:T346468|details are available in the task]] and your questions are welcome there. * Gadget definitions will have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "namespaces" option]]. The option takes a list of namespace IDs. Gadgets that use this option will only load on pages in the given namespaces. '''Future changes''' * New variables will be added to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]]: <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_groups</bdi></code> and <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_editcount</bdi></code>. They are available only when an account is being created. You can use them to prevent blocking automatic creation of accounts when users with many edits elsewhere visit your wiki for the first time. [https://phabricator.wikimedia.org/T345632][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Rules_format] '''Meetings''' * You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1698426015 27 October at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Office_Hours#October_2023|details and how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:३६, २६ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25655264 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-40</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering-advancedrendering|user preference]] for "{{int:tog-forcesafemode}}". This setting will make pages load without including any on-wiki JavaScript or on-wiki stylesheet pages. It can be useful for debugging broken JavaScript gadgets. [https://phabricator.wikimedia.org/T342347] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget definitions now have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "<var>contentModels</var>" option]]. The option takes a list of page content models, like <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">wikitext</bdi></code> or <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">css</bdi></code>. Gadgets that use this option will only load on pages with the given content models. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.29|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Vector 2022 skin will no longer use the custom styles and scripts of Vector legacy (2010). The change will be made later this year or in early 2024. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|how to adjust the CSS and JS pages on your wiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T331679] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०७:१२, ३ अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25686930 --> == ५०,००० लेख प्रतियोगिता == <div style="color:#c9c6bd; box-shadow: 0 20px 20px rgba(0, 0, 0, 0.900); border-radius: 20px;"> <div style="position: relative; background: #DC143C; width: 100%; padding:5px;"> <div style="text-align:center; font-size: 36px; margin-top: 15px;margin-left: 26px; font-family: 'Verdana'; line-height: 1.5em;">नमस्ते, <span style="color: #ebe6d8">'''{{safesubst:<noinclude />BASEPAGENAME}}'''ज्यू!</span> तपाईंलाई नयाँ '''{{Uline|c=#ebe6d8|{{Coloredlink|#ebe6d8|विकिपिडिया:५० हजार लेखहरू|५०,००० लेख प्रतियोगिता}}}}'''मा सामेल हुन हार्दिक निमन्त्रणा गरिन्छ</div> <div style="font-size:20px; color: #c9c6bd; padding: 20px;margin-left: 26px; text-align: center;">सबैभन्दा पहिले, नेपाली विकिपिडियामा योगदान गर्नुभएकोमा धन्यवाद। तपाईंलाई नयाँ ५०,००० लेख प्रतियोगितामा सामेल हुन आमन्त्रित गरिएको छ, एउटा चुनौतीपूर्ण प्रतिस्पर्धा जसले लगभग १७,८०० लेख सिर्जनाहरू गर्ने लक्ष्य राखेको छ। सबै विषयहरूका लेखहरू स्वागत छन्। यदि इच्छुक हुनुहुन्छ भने '''{{Coloredlink|#ebe6d8|विकिपिडिया:५० हजार लेखहरू|यो पृष्ठमा}}''' सामेल हुनुहोस् र योगदान गर्न सुरु गर्नुहोस्!</div> </div></div> धन्यवाद - [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|कुरा गर्नुहोस्]]) १९:१९, ३ अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:बडा काजी@newiki using the list at https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:%E0%A4%AC%E0%A4%A1%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%80/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%B2%E0%A5%AD&oldid=1171544 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-41</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translations]] are available. '''Recent changes''' * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33291|Fon]] ([[w:fon:|<code>w:fon:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T347935] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.30|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-warwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xalwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xmfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zeawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zh_min_nanwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zuwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308139] * At some wikis, newcomers are suggested images from Commons to add to articles without any images. Starting on Tuesday, newcomers at these wikis will be able to add images to unillustrated article sections. The specific wikis are listed under "Images recommendations" [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment table|at the Growth team deployment table]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add an image|learn more about this feature.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345940] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In the mobile web skin (Minerva) the CSS ID <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#page-actions</nowiki></code></bdi> will be replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-views</nowiki></code></bdi>. This change is to make it consistent with other skins and to improve support for gadgets and extensions in the mobile skin. A few gadgets may need to be updated; there are [https://phabricator.wikimedia.org/T348267 details and search-links in the task]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:२४, ९ अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25712895 --> == This Month in Education: September 2023 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 12 • Issue 7 • September 2023</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/September 2023|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/September 2023/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2023/Inauguration of the Kent Wiki Club at the Wikimania 2023 Conference|Inauguration of the Kent Wiki Club at the Wikimania 2023 Conference]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2023/Letter Magic: Supercharging Your WikiEducation Programs|Letter Magic: Supercharging Your WikiEducation Programs]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2023/Réseau @pprendre (Learning Network) : The Initiative for Educational Change in Francophone West Africa|Réseau @pprendre (Learning Network) : The Initiative for Educational Change in Francophone West Africa]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2023/WikiChallenge Ecoles d’Afrique closes its 5th edition with 13 winning schools|WikiChallenge Ecoles d’Afrique closes its 5th edition with 13 winning schools]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2023/WikiConecta: connecting Brazilian university professors and Wikimedia|WikiConecta: connecting Brazilian university professors and Wikimedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2023/Wikimedia Germany launches interactive event series Open Source AI in Education |Wikimedia Germany launches interactive event series Open Source AI in Education]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] १०:४६, १० अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=25700976 --> == Image Description Month in India Campaign == Dear Wikimedian, A2K has conducted an online activity or campaign which is an ongoing Image Description Month in India description-a-thon, a collaborative effort known as [[:m:Image Description Month|Image Description Month]]. This initiative aims to enhance image-related content across Wikimedia projects and is currently underway, running from October 1st to October 31st, 2023. Throughout this event, our focus remains centered on three primary areas: Wikipedia, Wikidata, and Wikimedia Commons. We have outlined several tasks, including the addition of captions to images on Wikipedia, the association of images with relevant Wikidata items, and improvements in the organization, categorization, and captions of media files on Wikimedia Commons. To participate, please visit our dedicated [[:m:CIS-A2K/Events/Image Description Month in India|event page]]. We encourage you to sign up on the respective meta page and generously contribute your time and expertise to make essential and impactful edits. Should you have any questions or require further information, please do not hesitate to reach out to me at nitesh@cis-india.org or [[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]]. Your active participation will play a significant role in enriching Wikimedia content, making it more accessible and informative for users worldwide. Join us in this ongoing journey of improvement and collaboration. Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|कुरा गर्नुहोस्]]) २१:५४, १० अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&oldid=20516231 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-42</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|Unified login]] system's edge login should now be fixed for some browsers (Chrome, Edge, Opera). This means that if you visit a new sister project wiki, you should be logged in automatically without the need to click "Log in" or reload the page. Feedback on whether it's working for you is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T347889] * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/Edit_notice|Edit notices]] are now available within the MobileFrontend/Minerva skin. This feature was inspired by [[w:en:Wikipedia:EditNoticesOnMobile|the gadget on English Wikipedia]]. See more details in [[phab:T316178|T316178]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * In 3 weeks, in the Vector 2022 skin, code related to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-namespaces</nowiki></code></bdi> that was deprecated one year ago will be removed. If you notice tools that should appear next to the "Discussion" tab are then missing, please tell the gadget's maintainers to see [[phab:T347907|instructions in the Phabricator task]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:३२, १७ अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25745824 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-43</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language engineering/Newsletter/2023/October|Language and internationalization newsletter]], written quarterly. It contains updates on new feature development, improvements in various language-related technical projects, and related support work. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Source map support has been enabled on all wikis. When you open the debugger in your browser's developer tools, you should be able to see the unminified JavaScript source code. [https://phabricator.wikimedia.org/T47514] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:०१, २४ अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25782286 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-44</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Structured Content team, as part of its project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]], made some UX improvements to the upload step of choosing own vs not own work ([[phab:T347590|T347590]]), as well as to the licensing step for own work ([[phab:T347756|T347756]]). * The Design Systems team has released version 1.0.0 of [[wmdoc:codex/latest/|Codex]], the new design system for Wikimedia. See the [[mw:Special:MyLanguage/Design_Systems_Team/Announcing_Codex_1.0|full announcement about the release of Codex 1.0.0]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). * Listings on category pages are sorted on each wiki for that language using a [[:w:en:International Components for Unicode|library]]. For a brief period on 2 November, changes to categories will not be sorted correctly for many languages. This is because the developers are upgrading to a new version of the library. They will then use a script to fix the existing categories. This will take a few hours or a few days depending on how big the wiki is. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Operations/ICU announcement|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T345561][https://phabricator.wikimedia.org/T267145] * Starting November 1, the impact module (Special:Impact) will be upgraded by the Growth team. The new impact module shows newcomers more data regarding their impact on the wiki. It was tested by a few wikis during the last few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203] '''Future changes''' * There is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans#Roadmap|a proposed plan]] for re-enabling the Graph Extension. You can help by reviewing this proposal and [[mw:Extension_talk:Graph/Plans#c-PPelberg_(WMF)-20231020221600-Update:_20_October|sharing what you think about it]]. * The WMF is working on making it possible for administrators to [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration_2.0|edit MediaWiki configuration directly]]. This is similar to previous work on Special:EditGrowthConfig. [[phab:T349757|A technical RfC is running until November 08, where you can provide feedback.]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:०६, ३१ अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25801989 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-45</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the Vector 2022 skin, the default font-size of a number of navigational elements (tagline, tools menu, navigational links, and more) has been increased slightly to match the font size used in page content. [https://phabricator.wikimedia.org/T346062] '''Problems''' * Last week, there was a problem displaying some recent edits on [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist a few wikis], for 1-6 hours. The edits were saved but not immediately shown. This was due to a database problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T350443] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). * The Growth team will reassign newcomers from former mentors to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Structured mentor list|the currently active mentors]]. They have also changed the notification language to be more user-friendly. [https://phabricator.wikimedia.org/T330071][https://phabricator.wikimedia.org/T327493] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:५१, ७ नोभेम्बर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25838105 --> == This Month in Education: October 2023 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">Volume 12 • Issue 8 • October 2023</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/October 2023|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/October 2023/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2023/3 Generations at Wikipedia Education Program in Türkiye|3 Generations at Wikipedia Education Program in Türkiye]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2023/CBSUA Launches Wiki Education in Partnership with PhilWiki Community and Bikol Wikipedia Community|CBSUA Launches Wiki Education in Partnership with PhilWiki Community and Bikol Wikipedia Community]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2023/Celebrating Wikidata’s Birthday in Elbasan|Celebrating Wikidata’s Birthday in Elbasan]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2023/Edu Wiki Camp 2023 - together in Sremski Karlovci|Edu Wiki Camp 2023 - together in Sremski Karlovci]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2023/PhilWiki Community promotes language preservation and cultural heritage advocacies at ADNU|PhilWiki Community promotes language preservation and cultural heritage advocacies at ADNU]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2023/PunjabWiki Education Program: A Wikipedia Adventure in Punjab|PunjabWiki Education Program: A Wikipedia Adventure in Punjab]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2023/WikiConference on Education ignites formation of Wikimedia communities|WikiConference on Education ignites formation of Wikimedia communities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2023/Wikimedia Estonia talked about education at CEE meeting in Tbilisi|Wikimedia Estonia talked about education at CEE meeting in Tbilisi]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2023/Wikimedia in Brazil is going to be a book|Wikimedia in Brazil is going to be a book]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2023/Wikipedian Editor Project: Arabic Sounds Workshop 2023|Wikipedian Editor Project: Arabic Sounds Workshop 2023]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] १७:१९, ८ नोभेम्बर २०२३ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=25784366 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-46</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Four new wikis have been created: ** a Wikipedia in [[d:Q7598268|Moroccan Amazigh]] ([[w:zgh:|<code>w:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350216] ** a Wikipedia in [[d:Q35159|Dagaare]] ([[w:dga:|<code>w:dga:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350218] ** a Wikipedia in [[d:Q33017|Toba Batak]] ([[w:bbc:|<code>w:bbc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350320] ** a Wikiquote in [[d:Q33151|Banjar]] ([[q:bjn:|<code>q:bjn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350217] '''Problems''' * Last week, users who previously visited Meta-Wiki or Wikimedia Commons and then became logged out on those wikis could not log in again. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350695] * Last week, some pop-up dialogs and menus were shown with the wrong font size. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350544] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * Reference Previews are coming to many wikis as a default feature. They are popups for references, similar to the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]]. [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|You can opt out]] of seeing them. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews. [[phab:T282999|Deployment]] is planned for November 22, 2023. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Canary (also known as heartbeat) events will be produced into [https://stream.wikimedia.org/?doc#/streams Wikimedia event streams] from December 11. Streams users are advised to filter out these events, by discarding all events where <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>meta.domain == "canary"</nowiki></code></bdi>. Updates to [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] or [https://github.com/ChlodAlejandro/wikimedia-streams wikimedia-streams] will discard these events by default. [https://phabricator.wikimedia.org/T266798] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:३७, १४ नोभेम्बर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25859263 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-47</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-quwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_rupwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_tarawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ruewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rwwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-satwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-shwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-siwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-skwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-slwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-smwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-suwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-szlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tcywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tetwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-towiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tpiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ttwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-twwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tyvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-udmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ugwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-uzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vecwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vepwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vlswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vowiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308141][https://phabricator.wikimedia.org/T308142][https://phabricator.wikimedia.org/T308143] * The Vector 2022 skin will have some minor visual changes to drop-down menus, column widths, and more. These changes were added to four Wikipedias last week. If no issues are found, these changes will proceed to all wikis this week. These changes will make it possible to add new menus for readability and dark mode. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Updates#November_2023:_Visual_changes,_more_deployments,_and_shifting_focus|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T347711] '''Future changes''' * There is [[mw:Extension talk:Graph/Plans#Update: 15 November|an update on re-enabling the Graph Extension]]. To speed up the process, Vega 2 will not be supported and only [https://phabricator.wikimedia.org/T335325 some protocols] will be available at launch. You can help by sharing what you think about the plan. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०६:४०, २१ नोभेम्बर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25884616 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-48</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki's JavaScript system will now allow <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>async</code>/<code>await</code></bdi> syntax in gadgets and user scripts. Gadget authors should remember that users' browsers may not support it, so it should be used appropriately. [https://phabricator.wikimedia.org/T343499] * The deployment of "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a link]]" announced [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|last week]] was postponed. It will resume this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:५४, २८ नोभेम्बर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25906379 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-49</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The spacing between paragraphs on Vector 2022 has been changed from 7px to 14px to match the size of the text. This will make it easier to distinguish paragraphs from sentences. [https://phabricator.wikimedia.org/T351754] * The "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is working again. You no longer need to switch to source editing to edit <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code></bdi> keywords. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * On 6 December, people who have the enabled the preference for "{{int:Discussiontools-preference-visualenhancements}}" will notice the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|talk page usability improvements]] appear on pages that include the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__NEWSECTIONLINK__</nowiki></code></bdi> magic word. If you notice any issues, please [[phab:T352232|share them with the team on Phabricator]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge [[wikitech:News/Toolforge Grid Engine deprecation|Grid Engine shutdown process]] will start on December 14. Maintainers of [[toolforge:grid-deprecation|tools that still use this old system]] should plan to migrate to Kubernetes, or tell the team your plans on Phabricator in the task about your tool, before that date. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/VIWWQKMSQO2ED3TVUR7KPPWRTOBYBVOA/] * Communities using [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions|Structured Discussions]] are being contacted regarding [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|the upcoming deprecation of Structured Discussions]]. You can read more about this project, and share your comments, [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|on the project's page]]. '''Events''' * Registration & Scholarship applications are now open for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2024|Wikimedia Hackathon 2024]] that will take place from 3–5 May in Tallinn, Estonia. Scholarship applications are open until 5 January 2024. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:३५, ५ डिसेम्बर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25914435 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-50</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On Wikimedia Commons, there are some minor user-interface improvements for the "choosing own vs not own work" step in the UploadWizard. This is part of the Structured Content team's project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T352707][https://phabricator.wikimedia.org/T352709] '''Problems''' * There was a problem showing the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Newcomer homepage|Newcomer homepage]] feature with the "impact module" and their page-view graphs, for a few days in early December. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T352352][https://phabricator.wikimedia.org/T352349] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]] The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/796964 2023 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 5 January 2024, and has an associated [[foundation:Legal:December_2023_Developer_Satisfaction_Survey|privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०७:५७, १२ डिसेम्बर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25945501 --> == This Month in Education: November 2023 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 12 • Issue 9 • November 2023</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/November 2023|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/November 2023/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2023/4th WikiUNAM Editathon: Community knowledge strengthens education|4th WikiUNAM Editathon: Community knowledge strengthens education]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2023/Edit-a-thon at the Faculty of Medical Sciences of Santa Casa de São Paulo|Edit-a-thon at the Faculty of Medical Sciences of Santa Casa de São Paulo]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2023/EduWiki Nigeria Community: Embracing Digital Learning Through Wikipedia|EduWiki Nigeria Community: Embracing Digital Learning Through Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2023/Evening Wikischool offers Czech seniors further education on Wikipedia|Evening Wikischool offers Czech seniors further education on Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2023/Expansion of Wikipedia Education Program through Student Associations at Iranian Universities|Expansion of Wikipedia Education Program through Student Associations at Iranian Universities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2023/Exploring Wikipedia through Wikiclubs and the Wikeys board game in Albania |Exploring Wikipedia through Wikiclubs and the Wikeys board game in Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2023/First anniversary of the game Wikeys|First anniversary of the game Wikeys]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2023/Involve visiting students in education programs|Involve visiting students in education programs]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2023/Iranian Students as Wikipedians: Using Wikipedia to Teach Research Methodology and Encyclopedic Writing|Iranian Students as Wikipedians: Using Wikipedia to Teach Research Methodology and Encyclopedic Writing]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2023/Kiwix4Schools Nigeria: Bridging Knowledge Gap through Digital Literacy|Kiwix4Schools Nigeria: Bridging Knowledge Gap through Digital Literacy]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2023/Lire wikipedia en classe à Djougou au Bénin|Lire wikipedia en classe à Djougou au Bénin]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2023/Tyap Wikimedians Zaria Outreach|Tyap Wikimedians Zaria Outreach]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2023/Art Outreach at Aje Compreshensive Senior High School 1st November 2023, Lagos Mainland|Art Outreach at Aje Comprehensive Senior High School 1st November 2023, Lagos Mainland]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2023/PhilWiki Community holds a meet-up to advocate women empowerment|PhilWiki Community holds a meet-up to advocate women empowerment]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] १४:०९, १४ डिसेम्बर २०२३ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=25919737 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-51</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * The next issue of Tech News will be sent out on 8 January 2024 because of [[w:en:Christmas and holiday season|the holidays]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting December 18, it won't be possible to activate Structured Discussions on a user's own talk page using the Beta feature. The Beta feature option remains available for users who want to deactivate Structured Discussions. This is part of [[mw:Structured Discussions/Deprecation|Structured Discussions' deprecation work]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T248309] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There will be full support for redirects in the Module namespace. The "Move Page" feature will leave an appropriate redirect behind, and such redirects will be appropriately recognized by the software (e.g. hidden from [[{{#special:UnconnectedPages}}]]). There will also be support for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Renaming or moving modules|manual redirects]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T120794] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The MediaWiki JavaScript documentation is moving to a new format. During the move, you can read the old docs using [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/REL1_41/js/ version 1.41]. Feedback about [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/master/js/ the new site] is welcome on the [[mw:Talk:JSDoc_WMF_theme|project talk page]]. * The Wishathon is a new initiative that encourages collaboration across the Wikimedia community to develop solutions for wishes collected through the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]]. The first community Wishathon will take place from 15–17 March. If you are interested in a project proposal as a user, developer, designer, or product lead, you can [[m:Special:MyLanguage/Event:WishathonMarch2024|register for the event and read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:०३, १८ डिसेम्बर २०२३ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25959059 --> == [[User:Kulchandra pyakurel|Kulchandra pyakurel]]बाट प्रश्न (००:०५, २० डिसेम्बर २०२३) == नमस्कार profile मा आफ्नो फोटो कसरी राख्ने --[[User:Kulchandra pyakurel|Kulchandra pyakurel]] ([[User talk:Kulchandra pyakurel|कुरा गर्नुहोस्]]) ००:०५, २० डिसेम्बर २०२३ (नेपाली समय) नमस्कार [[User:Kulchandra pyakurel|Kulchandra pyakurel]] तपाइले विकिमीडिया कमन्स [[यहाँ|https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard]] आफ्नो तस्विरहरु अपलोड जानुपर्ने छ र तपाईको आवश्यकता अनुसार [[file:filename]] राखी प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ [[User:Nawaraj Ghimire|Nawaraj Ghimire]] ([[User talk:Nawaraj Ghimire|कुरा गर्नुहोस्]]) १६:२०, २० डिसेम्बर २०२३ (नेपाली समय) :Ok [[User:Kulchandra pyakurel|Kulchandra pyakurel]] ([[User talk:Kulchandra pyakurel|कुरा गर्नुहोस्]]) २१:२४, १५ अक्टोबर २०२४ (नेपाली समय) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-02</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [https://mediawiki2latex.wmflabs.org/ mediawiki2latex] is a tool that converts wiki content into the formats of LaTeX, PDF, ODT, and EPUB. The code now runs many times faster due to recent improvements. There is also an optional Docker container you can [[b:de:Benutzer:Dirk_Hünniger/wb2pdf/install#Using_Docker|install]] on your local machine. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The way that Random pages are selected has been updated. This will slowly reduce the problem of some pages having a lower chance of appearing. [https://phabricator.wikimedia.org/T309477] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W02"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०७:०५, ९ जनवरी २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26026251 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-03</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Pages that use the JSON [[mw:Special:MyLanguage/Manual:ContentHandler|contentmodel]] will now use tabs instead of spaces for auto-indentation. This will significantly reduce the page size. [https://phabricator.wikimedia.org/T326065] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and personal user scripts may now use JavaScript syntax introduced in ES6 (also known as "ES2015") and ES7 ("ES2016"). MediaWiki validates the source code to protect other site functionality from syntax errors, and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browsers|supported browsers]]. Previously, Gadgets could use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>requiresES6</nowiki></code></bdi> option. This option is no longer needed and will be removed in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T75714] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|Bot passwords]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|owner-only OAuth consumers]] can now be restricted to allow editing only specific pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T349957] * You can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thank]] edits made by bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T341388] * An update on the status of the Community Wishlist Survey for 2024 [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Future Of The Wishlist/January 4, 2024 Update|has been published]]. Please read and give your feedback. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting on January 17, it will not be possible to login to Wikimedia wikis from some specific old versions of the Chrome browser (versions 51–66, released between 2016 and 2018). Additionally, users of iOS 12, or Safari on Mac OS 10.14, may need to login to each wiki separately. [https://phabricator.wikimedia.org/T344791] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> module was deprecated and replaced with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi> module last year. A script has now been run to replace any remaining uses, and this week the temporary alias will be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354966] '''Future changes''' * Wikimedia Deutschland is working to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. They are looking for people who are interested in participating in [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ individual video calls for user research in January and February]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:५८, १६ जनवरी २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26074460 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-04</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translations]] are available. '''Problems''' * A bug in UploadWizard prevented linking to the userpage of the uploader when uploading. It has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354529] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०६:४९, २३ जनवरी २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26096197 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-05</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Starting Monday January 29, all talk pages messages' timestamps will become a link. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they are looking for, even if this comment was moved elsewhere. This will affect all wikis except for the English Wikipedia. You can read more about this change [https://diff.wikimedia.org/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/ on Diff] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk_pages_permalinking|on Mediawiki.org]].<!-- The Diff post will be published on Monday morning UTC--> [https://phabricator.wikimedia.org/T302011] * There are some improvements to the CAPTCHA to make it harder for spam bots and scripts to bypass it. If you have feedback on this change, please comment on [[phab:T141490|the task]]. Staff are monitoring metrics related to the CAPTCHA, as well as secondary metrics such as account creations and edit counts. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] On February 1, a link will be added to the "Tools" menu to download a [[w:en:QR code|QR code]] that links to the page you are viewing. There will also be a new [[{{#special:QrCode}}]] page to create QR codes for any Wikimedia URL. This addresses the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Mobile and apps/Add ability to share QR code for a page in any Wikimedia project|#19 most-voted wish]] from the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Results|2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T329973] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] which only work in some skins have sometimes used the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>targets</code></bdi> option to limit where you can use them. This will stop working this week. You should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>skins</code></bdi> option instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T328497] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:१६, ३० जनवरी २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26137870 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-06</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' *The mobile site history pages now use the same HTML as the desktop history pages. If you hear of any problems relating to mobile history usage please point them to [[phab:T353388|the phabricator task]]. *On most wikis, admins can now block users from making specific actions. These actions are: uploading files, creating new pages, moving (renaming) pages, and sending thanks. The goal of this feature is to allow admins to apply blocks that are adequate to the blocked users' activity. [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative/Partial blocks#action-blocks|Learn more about "action blocks"]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T242541][https://phabricator.wikimedia.org/T280531] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Talk pages permalinks that included diacritics and non-Latin script were malfunctioning. This issue is fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356199] '''Future changes''' * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#24WPs|24 Wikipedias]] with [[mw:Special:MyLanguage/Reference_Tooltips|Reference Tooltips]] as a default gadget are encouraged to remove that default flag. This would make [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] the new default for reference popups, leading to a more consistent experience across wikis. For [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#46WPs|46 Wikipedias]] with less than 4 interface admins, the change is already scheduled for mid-February, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|unless there are concerns]]. The older Reference Tooltips gadget will still remain usable and will override this feature, if it is available on your wiki and you have enabled it in your settings. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews#Reference_Previews_to_become_the_default_for_previewing_references_on_more_wikis][https://phabricator.wikimedia.org/T355312] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:०७, ६ फेब्रुअरी २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26180971 --> == This Month in Education: January 2024 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 13 • Issue 1 • January 2024</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/January 2024|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/January 2024/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2024/Cross-Continental Wikimedia Activities: A Dialogue between Malaysia and Estonia|Cross-Continental Wikimedia Activities: A Dialogue between Malaysia and Estonia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2024/Czech programme SWW in 2023 – how have we managed to engage students|Czech programme SWW in 2023 – how have we managed to engage students]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2024/Extending Updates on Wikipedia in Education – Elbasan, Albania|Extending Updates on Wikipedia in Education – Elbasan, Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2024/Reading Wikipedia in the Classroom Teacher’s guide – now available in Bulgarian language|Reading Wikipedia in the Classroom Teacher’s guide – now available in Bulgarian language]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2024/Summer students at Auckland Museum|Summer students at Auckland Museum]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2024/WikiDunong: EduWiki Initiatives in the Philippines Project|WikiDunong: EduWiki Initiatives in the Philippines Project]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2024/Wikimedia Armenia's Educational Workshops|Wikimedia Armenia's Educational Workshops]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2024/Wikimedia Foundation publishes its first Child Rights Impact Assessment|Wikimedia Foundation publishes its first Child Rights Impact Assessment]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] १५:४७, १० फेब्रुअरी २०२४ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=26091771 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-07</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split experiment]] is working and loaded onto 3 test servers. The team in charge is testing the split's impact and requires feedback from WDQS users through the UI or programmatically in different channels. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata_talk:SPARQL_query_service/WDQS_graph_split][https://phabricator.wikimedia.org/T356773][https://www.wikidata.org/wiki/User:Sannita_(WMF)] Users' feedback will validate the impact of various use cases and workflows around the Wikidata Query service. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:SPARQL_query_service/WDQS_backend_update/October_2023_scaling_update][https://www.mediawiki.org/wiki/Wikidata_Query_Service/User_Manual#Federation] '''Problems''' *There was a bug that affected the appearance of visited links when using mobile device to access wiki sites. It made the links appear black; [[phab:T356928|this issue]] is fixed. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] As work continues on the grid engine deprecation,[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation] tools on the grid engine will be stopped starting on February 14th, 2024. If you have tools actively migrating you can ask for an extension so they are not stopped. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ११:३४, १३ फेब्रुअरी २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26223994 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-08</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * If you have the "{{int:Tog-enotifwatchlistpages}}" option enabled, edits by bot accounts no longer trigger notification emails. Previously, only minor edits would not trigger the notification emails. [https://phabricator.wikimedia.org/T356984] * There are changes to how user and site scripts load for [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022| Vector 2022]] on specific wikis. The changes impacted the following Wikis: all projects with [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|Vector legacy]] as the default skin, Wikivoyage, and Wikibooks. Other wikis will be affected over the course of the next three months. Gadgets are not impacted. If you have been affected or want to minimize the impact on your project, see [[Phab:T357580| this ticket]]. Please coordinate and take action proactively. *Newly auto-created accounts (the accounts you get when you visit a new wiki) now have the same local notification preferences as users who freshly register on that wiki. It is effected in four notification types listed in the [[phab:T353225|task's description]]. *The maximum file size when using [[c:Special:MyLanguage/Commons:Upload_Wizard|Upload Wizard]] is now 5 GiB. [https://phabricator.wikimedia.org/T191804] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Selected tools on the grid engine have been [[wikitech:News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation|stopped]] as we prepare to shut down the grid on March 14th, 2024. The tool's code and data have not been deleted. If you are a maintainer and you want your tool re-enabled reach out to the [[wikitech:Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support|team]]. Only tools that have asked for extension are still running on the grid. * The CSS <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/filter filter]</code></bdi> property can now be used in HTML <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>style</code></bdi> attributes in wikitext. [https://phabricator.wikimedia.org/T308160] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:२२, १९ फेब्रुअरी २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26254282 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-09</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile|mobile visual editor]] is now the default editor for users who never edited before, at a small group of wikis. [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile/VE_mobile_default#A/B_test_results| Research ]] shows that users using this editor are slightly more successful publishing the edits they started, and slightly less successful publishing non-reverted edits. Users who defined the wikitext editor as their default on desktop will get the wikitext editor on mobile for their first edit on mobile as well. [https://phabricator.wikimedia.org/T352127] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core modules#mw.config|mw.config]] value <code>wgGlobalGroups</code> now only contains groups that are active in the wiki. Scripts no longer have to check whether the group is active on the wiki via an API request. A code example of the above is: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>if (/globalgroupname/.test(mw.config.get("wgGlobalGroups")))</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T356008] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * The right to change [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Tags|edit tags]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>changetags</code></bdi>) will be removed from users in Wikimedia sites, keeping it by default for admins and bots only. Your community can ask to retain the old configuration on your wiki before this change happens. Please indicate in [[phab:T355639|this ticket]] to keep it for your community before the end of March 2024. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:०८, २७ फेब्रुअरी २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26294125 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-10</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Special:Book</code></bdi> page (as well as the associated "Create a book" functionality) provided by the old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Collection|Collection extension]] has been removed from all Wikisource wikis, as it was broken. This does not affect the ability to download normal books, which is provided by the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Wikisource|Wikisource extension]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358437] * [[m:Wikitech|Wikitech]] now uses the next-generation [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] wikitext parser by default to generate all pages in the Talk namespace. Report any problems on the [[mw:Talk:Parsoid/Parser_Unification/Known_Issues|Known Issues discussion page]]. You can use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ParserMigration|ParserMigration]] extension to control the use of Parsoid; see the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|ParserMigration help documentation]] for more details. * Maintenance on [https://etherpad.wikimedia.org etherpad] is completed. If you encounter any issues, please indicate in [[phab:T316421|this ticket]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=| Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] allow interface admins to create custom features with CSS and JavaScript. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget_definition</code></bdi> namespaces and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>gadgets-definition-edit</code></bdi> user right were reserved for an experiment in 2015, but were never used. These were visible on Special:Search and Special:ListGroupRights. The unused namespaces and user rights are now removed. No pages are moved, and no changes need to be made. [https://phabricator.wikimedia.org/T31272] * A usability improvement to the "Add a citation" in Wikipedia workflow has been made, the insert button was moved to the popup header. [https://phabricator.wikimedia.org/T354847] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233] * The HTML markup of headings and section edit links will be changed later this year to improve accessibility. See [[mw:Special:MyLanguage/Heading_HTML_changes|Heading HTML changes]] for details. The new markup will be the same as in the new Parsoid wikitext parser. You can test your gadget or stylesheet with the new markup if you add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>?useparsoid=1</code></bdi> to your URL ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Selecting_a_parser_using_a_URL_query_string|more info]]) or turn on Parsoid read views in your user options ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Enabling_via_user_preference|more info]]). * '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:३२, ५ मार्च २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26329807 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-11</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * After consulting with various communities, the line height of the text on the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] will be increased to its previous value of 1.65. Different options for typography can also be set using the options in the menu, as needed. [https://phabricator.wikimedia.org/T358498] *The active link color in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva]] will be changed to provide more consistency with our other platforms and best practices. [https://phabricator.wikimedia.org/T358516] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Structured data|Structured data on Commons]] will no longer ask whether you want to leave the page without saving. This will prevent the “information you’ve entered may not be saved” popups from appearing when no information have been entered. It will also make file pages on Commons load faster in certain cases. However, the popups will be hidden even if information has indeed been entered. If you accidentally close the page before saving the structured data you entered, that data will be lost. [https://phabricator.wikimedia.org/T312315] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:४९, १२ मार्च २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26374013 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-12</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The notice "Language links are at the top of the page" that appears in the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]] main menu has been removed now that users have learned the new location of the Language switcher. [https://phabricator.wikimedia.org/T353619] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/IP_Info_feature|IP info feature]] displays data from Spur, an IP addresses database. Previously, the only data source for this feature was MaxMind. Now, IP info is more useful for patrollers. [https://phabricator.wikimedia.org/T341395] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge Grid Engine services have been shut down after the final migration process from Grid Engine to Kubernetes. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Obsolete:Toolforge/Grid][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation][https://techblog.wikimedia.org/2022/03/14/toolforge-and-grid-engine/] * Communities can now customize the default reasons for undeleting a page by creating [[MediaWiki:Undelete-comment-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T326746] '''Problems''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE_Technical_Wishes/RevisionSlider|RevisionSlider]] is an interface to interactively browse a page's history. Users in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider/Developing_a_RTL-accessible_feature_in_MediaWiki_-_what_we%27ve_learned_while_creating_the_RevisionSlider|right-to-left]] languages reported RevisionSlider reacting wrong to mouse clicks. This should be fixed now. [https://phabricator.wikimedia.org/T352169] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1710943200 14:00 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:२५, १८ मार्च २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26410165 --> == This Month in Education: February 2024 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 13 • Issue 2 • February 2024</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/February 2024|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/February 2024/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2024/2 new courses in Students Write Wikipedia Starting this February|2 new courses in Students Write Wikipedia Starting this February]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2024/More two wiki-education partnerships|More two wiki-education partnerships]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2024/Open Education Week 2024 in Mexico|Open Education Week 2024 in Mexico]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2024/Reading Wikipedia in Bolivia, the community grows|Reading Wikipedia in Bolivia, the community grows]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2024/Wiki Education Philippines promotes OERs utilization|Wiki Education Philippines promotes OERs utilization]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2024/Wiki Loves Librarians, Kaduna|Wiki Loves Librarians, Kaduna]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2024/Wiki Workshop 2024 CfP - Call for Papers Research track|Wiki Workshop 2024 CfP – Call for Papers Research track]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] ००:२३, २१ मार्च २०२४ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=26310117 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-13</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] An update was made on March 18th 2024 to how various projects load site, user JavaScript and CSS in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]]. A [[phab:T360384|checklist]] is provided for site admins to follow. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:४२, २६ मार्च २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26446209 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-14</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|reading accessibility]] beta feature will notice that the default line height for the standard and large text options has changed. [https://phabricator.wikimedia.org/T359030] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation has an annual plan. The annual plan decides what the Wikimedia Foundation will work on. You can now read [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs#Draft Key Results|the draft key results]] for the Product and Technology department. They are suggestions for what results the Foundation wants from big technical changes from July 2024 to June 2025. You can [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs|comment on the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०९:२१, २ अप्रिल २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26462933 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Web browsers can use tools called [[:w:en:Browser extension|extensions]]. There is now a Chrome extension called [[m:Future Audiences/Experiment:Citation Needed|Citation Needed]] which you can use to see if an online statement is supported by a Wikipedia article. This is a small experiment to see if Wikipedia can be used this way. Because it is a small experiment, it can only be used in Chrome in English. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit Recovery|Edit Recovery]] feature has been added to all wikis, available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user preference]]. Once you enable it, your in-progress edits will be stored in your web browser, and if you accidentally close an editing window or your browser or computer crashes, you will be prompted to recover the unpublished text. Please leave any feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Community Wishlist Survey 2023/Edit-recovery feature|project talk page]]. This was the #8 wish in the 2023 Community Wishlist Survey. * Initial results of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] experiments [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#4_April_2024|have been published]]. Edit Check is now deployed as a default feature at [[phab:T342930#9538364|the wikis that tested it]]. [[mw:Talk:Edit check|Let us know]] if you want your wiki to be part of the next deployment of Edit check. [https://phabricator.wikimedia.org/T342930][https://phabricator.wikimedia.org/T361727] * Readers using the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] on mobile will notice there has been an improvement in the line height across all typography settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T359029] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * New accounts and logged-out users will get the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] as their default editor on mobile. This deployment is made at all wikis except for the English Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T361134] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:२२, ९ अप्रिल २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translations]] are available. '''Problems''' * Between 2 April and 8 April, on wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|Flagged Revisions]], the "{{Int:tag-mw-reverted}}" tag was not applied to undone edits. In addition, page moves, protections and imports were not autoreviewed. This problem is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T361918][https://phabricator.wikimedia.org/T361940] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#DEFAULTSORT|Default category sort keys]] will now affect categories added by templates placed in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite|footnotes]]. Previously footnotes used the page title as the default sort key even if a different default sort key was specified (category-specific sort keys already worked). [https://phabricator.wikimedia.org/T40435] * A new variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>page_last_edit_age</code></bdi> will be added to [[Special:AbuseFilter|abuse filters]]. It tells how many seconds ago the last edit to a page was made. [https://phabricator.wikimedia.org/T269769] '''Future changes''' * Volunteer developers are kindly asked to update the code of their tools and features to handle [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]]. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Four database fields will be removed from database replicas (including [[quarry:|Quarry]]). This affects only the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter_history</code></bdi> tables. Some queries might need to be updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T361996] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:१४, १६ अप्रिल २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Starting this week, newcomers editing Wikipedia [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Leveling up 3|will be encouraged]] to try structured tasks. [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer tasks|Structured tasks]] have been shown to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Structured tasks/Add a link/Experiment analysis, December 2021|improve newcomer activation and retention]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348086] * You can [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|nominate your favorite tools]] for the fifth edition of the Coolest Tool Award. Nominations will be open until May 10. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * This is the last warning that by the end of May 2024 the Vector 2022 skin will no longer share site and user scripts/styles with old Vector. For user-scripts that you want to keep using on Vector 2022, copy the contents of [[{{#special:MyPage}}/vector.js]] to [[{{#special:MyPage}}/vector-2022.js]]. There are [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|more technical details]] available. Interface administrators who foresee this leading to lots of technical support questions may wish to send a mass message to your community, as was done on French Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T362701] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:१३, २३ अप्रिल २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26647188 --> == This Month in Education: March 2024 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 13 • Issue 3 • March 2024</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2024|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2024/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2024/Reading Wikipedia in the classroom, Kaduna|Reading Wikipedia in the classroom, Kaduna]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2024/Reading Wikipedia in Ukraine – the course for educators is now available on demand|Reading Wikipedia in Ukraine – the course for educators is now available on demand]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2024/Wiki Movement Brazil will once again support the Brazilian Linguistics Olympiad|Wiki Movement Brazil will once again support the Brazilian Linguistics Olympiad]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2024/Wikipedia within the Education Setting in Albania|Wikipedia within the Education Setting in Albania]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] १३:१३, २८ अप्रिल २०२४ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=26659969 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' [[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages changed for the following wikis: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}. These wikis participated to a test, where 50% of users got the new design, for one year. As this test [[Mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|gave positive results]], the new design is deployed on these wikis as the default design. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at all wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T341491] * Seven new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[w:bew:|<code>w:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T357866] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35708|Kusaal]] ([[w:kus:|<code>w:kus:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T359757] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35513|Igala]] ([[w:igl:|<code>w:igl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361644] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q33541|Karakalpak]] ([[wikt:kaa:|<code>wikt:kaa:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T362135] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9228|Burmese]] ([[s:my:|<code>s:my:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361085] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[s:ms:|<code>s:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363039] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q8108|Georgian]] ([[s:ka:|<code>s:ka:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363085] * You can now [https://translatewiki.net/wiki/Support#Early_access:_Watch_Message_Groups_on_Translatewiki.net watch message groups/projects] on [[m:Special:MyLanguage/translatewiki.net|Translatewiki.net]]. Initially, this feature will notify you of added or deleted messages in these groups. [https://phabricator.wikimedia.org/T348501] * Dark mode is now available on all wikis, on mobile web for logged-in users who opt into the [[Special:MobileOptions|advanced mode]]. This is the early release of the feature. Technical editors are invited to [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ check for accessibility issues on wikis]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|more detailed guidelines]]. '''Problems''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can use an alternative visual style without labels, by using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mapstyle="osm"</nowiki></code></bdi>. This wasn't working in previews, creating the wrong impression that it wasn't supported. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T362531] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०९:१९, ३० अप्रिल २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26689057 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder to vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear Wikimedian, You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process. This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ०४:३८, ३ मे २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_3&oldid=26721208 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' [[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages changed for all wikis, except for Commons, Wikidata and most Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|a few]] have already received this design change). You can read the detail of the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at remaining wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T352087][https://phabricator.wikimedia.org/T319146] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Interface admins now have greater control over the styling of article components on mobile with the introduction of the <code>SiteAdminHelper</code>. More information on how styles can be disabled can be found [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikimediaMessages#Site_admin_helper|at the extension's page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T363932] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has added article body sections in JSON format and a curated short description field to the existing parsed Infobox. This expansion to the API is also available via Wikimedia Cloud Services. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/article-sections-and-description/] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * When you look at the Special:Log page, the first view is labelled "All public logs", but it only shows some logs. This label will now say "Main public logs". [https://phabricator.wikimedia.org/T237729] '''Future changes''' * A new service will be built to replace [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Extension:Graph]]. Details can be found in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans|the latest update]] regarding this extension. * Starting May 21, English Wikipedia and German Wikipedia will get the possibility to activate "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]". This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to all Wikipedias]]. These communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|activate and configure the feature locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308144] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:३०, ६ मे २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26729363 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On Wikisource there is a special page listing pages of works without corresponding scan images. Now you can use the new magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>__EXPECTWITHOUTSCANS__</code></bdi> to exclude certain pages (list of editions or translations of works) from that list. [https://phabricator.wikimedia.org/T344214] * If you use the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user-preference]] "{{int:tog-uselivepreview}}", then the template-page feature "{{int:Templatesandbox-editform-legend}}" will now also work without reloading the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T136907] * [[mw:Special:Mylanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can now specify an alternative text via the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> attribute. This is identical in usage to the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> attribute in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Images#Syntax|image and gallery syntax]]. An exception for this feature is wikis like Wikivoyage where the miniature maps are interactive. [https://phabricator.wikimedia.org/T328137] * The old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|Guided Tour]] for the "[[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|New Filters for Edit Review]]" feature has been removed. It was created in 2017 to show people with older accounts how the interface had changed, and has now been seen by most of the intended people. [https://phabricator.wikimedia.org/T217451] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[{{#special:search}}]] results page will now use CSS flex attributes, for better accessibility, instead of a table. If you have a gadget or script that adjusts search results, you should update your script to the new HTML structure. [https://phabricator.wikimedia.org/T320295] '''Future changes''' * In the Vector 2022 skin, main pages will be displayed at full width (like special pages). The goal is to keep the number of characters per line large enough. This is related to the coming changes to typography in Vector 2022. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T357706] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Two columns of the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:pagelinks table|pagelinks]]</code></bdi> database table (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_title</code></bdi>) are being dropped soon. Users must use two columns of the new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:special:MyLanguage/Manual:linktarget table|linktarget]]</code></bdi> table instead (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_title</code></bdi>). In your existing SQL queries: *# Replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN linktarget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_</code></bdi> in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>ON</code></bdi> statement *# Below that add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks ON lt_id = pl_target_id</code></bdi> ** See <bdi lang="en" dir="ltr">[[phab:T222224]]</bdi> for technical reasoning. [https://phabricator.wikimedia.org/T222224][https://phabricator.wikimedia.org/T299947] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:४४, १४ मे २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26762074 --> == This Month in Education: April 2024 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 13 • Issue 4 • April 2024</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/April 2024|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/April 2024/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2024/EduWiki Updates From Uganda|EduWiki Updates From Uganda]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2024/Good news from Bolivia: Reading Wikipedia Program continues in 2024|Good news from Bolivia: Reading Wikipedia Program continues in 2024]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2024/Hearing Health Project: Impactful partnership with Wiki Movement Brazil|Hearing Health Project: Impactful partnership with Wiki Movement Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2024/Wikimedia Spain, Amical Wikimedia and the University of Valencia develop Wikipedia educational project|Wikimedia Spain, Amical Wikimedia and the University of Valencia develop Wikipedia educational project]]</div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] ०९:०५, १४ मे २०२४ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=26698909 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, will now correctly delete pages which were moved to another title. [https://phabricator.wikimedia.org/T43351] * New changes have been made to the UploadWizard in Wikimedia Commons: the overall layout has been improved, by following new styling and spacing for the form and its fields; the headers and helper text for each of the fields was changed; the Caption field is now a required field, and there is an option for users to copy their caption into the media description. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:WMF_support_for_Commons/Upload_Wizard_Improvements#Changes_to_%22Describe%22_workflow][https://phabricator.wikimedia.org/T361049] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading_HTML_changes|is being changed to improve accessibility]]. It will change on 22 May in some skins (Timeless, Modern, CologneBlue, Nostalgia, and Monobook). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in all other skins. The developers are also considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:४९, २१ मे २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26786311 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Several bugs related to the latest updates to the UploadWizard on Wikimedia Commons have been fixed. For more information, see [[:phab:T365107|T365107]] and [[:phab:T365119|T365119]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In March 2024 a new [[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortlet|addPortlet]] API was added to allow gadgets to create new portlets (menus) in the skin. In certain skins this can be used to create dropdowns. Gadget developers are invited to try it and [[phab:T361661|give feedback]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Some CSS in the Minerva skin has been removed to enable easier community configuration. Interface editors should check the rendering on mobile devices for aspects related to the classes: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.collapsible</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.multicol</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.reflist</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.coordinates</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.topicon</code></bdi>. [[phab:T361659|Further details are available on replacement CSS]] if it is needed. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * When you visit a wiki where you don't yet have a local account, local rules such as edit filters can sometimes prevent your account from being created. Starting this week, MediaWiki takes your global rights into account when evaluating whether you can override such local rules. [https://phabricator.wikimedia.org/T316303] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०६:००, २८ मे २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26832205 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * It is now possible for local administrators to add new links to the bottom of the site Tools menu without JavaScript. [[mw:Manual:Interface/Sidebar#Add or remove toolbox sections|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T6086] * The message name for the definition of the tracking category of WikiHiero has changed from "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikhiero-usage-tracking-category</code></bdi>" to "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikihiero-usage-tracking-category</code></bdi>". [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/wikihiero/+/1035855] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q5317225|Kadazandusun]] ([[w:dtp:|<code>w:dtp:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T365220] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * Next week, on wikis with the Vector 2022 skin as the default, logged-out desktop users will be able to choose between different font sizes. The default font size will also be increased for them. This is to make Wikimedia projects easier to read. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-06 deployments|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:२०, ४ जुन २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26844397 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The software used to render SVG files has been updated to a new version, fixing many longstanding bugs in SVG rendering. [https://phabricator.wikimedia.org/T265549] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading HTML changes|is being changed to improve accessibility]]. It was changed last week in some skins (Vector legacy and Minerva). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in Vector-2022. The developers are still considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used for citations by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] changed last week. In places where Parsoid previously added the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-reference-text</code></bdi> class, Parsoid now also adds the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>reference-text</code></bdi> class for better compatibility with the legacy parser. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1036705] '''Problems''' * There was a bug with the Content Translation interface that caused the tools menus to appear in the wrong location. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T366374] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The new version of MediaWiki includes another change to the HTML markup used for citations: [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] will now generate a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><span class="mw-cite-backlink"></nowiki></code></bdi> wrapper for both named and unnamed references for better compatibility with the legacy parser. Interface administrators should verify that gadgets that interact with citations are compatible with the new markup. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1035809] * On multilingual wikis that use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><translate></nowiki></code></bdi> system, there is a feature that shows potentially-outdated translations with a pink background until they are updated or confirmed. From this week, confirming translations will be logged, and there is a new user-right that can be required for confirming translations if the community [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requests it]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T49177] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:०५, ११ जुन २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26893898 --> == This Month in Education: May 2024 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 13 • Issue 5 • May 2024</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/May 2024|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/May 2024/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2024/Albania - Georgia Wikimedia Cooperation 2024|Albania - Georgia Wikimedia Cooperation 2024]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2024/Aleksandër Xhuvani University Editathon in Elbasan|Aleksandër Xhuvani University Editathon in Elbasan]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2024/Central Bicol State University of Agriculture LitFest features translation and article writing on Wikipedia|Central Bicol State University of Agriculture LitFest features translation and article writing on Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2024/Empowering Youth Council in Bulqiza through editathons|Empowering Youth Council in Bulqiza through editathons]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2024/We left a piece of our hearts at Arhavi|We left a piece of our hearts at Arhavi]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2024/Wiki Movimento Brasil at Tech Week and Education Speaker Series |Wiki Movimento Brasil at Tech Week and Education Speaker Series]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2024/Wikimedia MKD trains new users in collaboration with MYLA|Wikimedia MKD trains new users in collaboration with MYLA]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] १९:१५, १५ जुन २०२४ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=26854161 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * People who attempt to add an external link in the visual editor will now receive immediate feedback if they attempt to link to a domain that a project has decided to block. Please see [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#11_June_2024|Edit check]] for more details. [https://phabricator.wikimedia.org/T366751] * The new [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CommunityConfiguration|Community Configuration extension]] is available [[testwiki:Special:CommunityConfiguration|on Test Wikipedia]]. This extension allows communities to customize specific features to meet their local needs. Currently only Growth features are configurable, but the extension will support other [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration#Use_cases|Community Configuration use cases]] in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T323811][https://phabricator.wikimedia.org/T360954] * The dark mode [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] is now available on category and help pages, as well as more special pages. There may be contrast issues. Please report bugs on the [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility_for_reading|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366370] '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Cloud Services tools were not available for 25 minutes last week. This was caused by a faulty hardware cable in the data center. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2024-06-11_WMCS_Ceph] * Last week, styling updates were made to the Vector 2022 skin. This caused unforeseen issues with templates, hatnotes, and images. Changes to templates and hatnotes were reverted. Most issues with images were fixed. If you still see any, [[phab:T367463|report them here]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367480] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting June 18, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Edit Check]] will be deployed to [[phab:T361843|a new set of Wikipedias]]. This feature is intended to help newcomers and to assist edit-patrollers by inviting people who are adding new content to a Wikipedia article to add a citation when they do not do so themselves. During [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#Reference_Check_A/B_Test|a test at 11 wikis]], the number of citations added [https://diff.wikimedia.org/?p=127553 more than doubled] when Reference Check was shown to people. Reference Check is [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|community configurable]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361843]<!-- NOTE: THE DIFF BLOG WILL BE PUBLISHED ON MONDAY --> * [[m:Special:MyLanguage/Mailing_lists|Mailing lists]] will be unavailable for roughly two hours on Tuesday 10:00–12:00 UTC. This is to enable migration to a new server and upgrade its software. [https://phabricator.wikimedia.org/T367521] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:३४, १८ जुन २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26911987 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Editors will notice that there have been some changes to the background color of text in the diff view, and the color of the byte-change numbers, last week. These changes are intended to make text more readable in both light mode and dark mode, and are part of a larger effort to increase accessibility. You can share your comments or questions [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading|on the project talkpage]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361717] * The text colors that are used for visited-links, hovered-links, and active-links, were also slightly changed last week to improve their accessibility in both light mode and dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T366515] '''Problems''' * You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|copy permanent links to talk page comments]] by clicking on a comment's timestamp. [[mw:Talk pages project/Permalinks|This feature]] did not always work when the topic title was very long and the link was used as a wikitext link. This has been fixed. Thanks to Lofhi for submitting the bug. [https://phabricator.wikimedia.org/T356196] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting 26 June, all talk pages messages' timestamps will become a link at English Wikipedia, making this feature available for you to use at all wikis. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they were linked to, even if this comment has since been moved elsewhere. You can read more about this feature [[DiffBlog:/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/|on Diff]] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|on Mediawiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365974] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:१८, २५ जुन २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26989424 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Over the next three weeks, dark mode will become available for all users, both logged-in and logged-out, starting with the mobile web version. This fulfils one of the [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2023/Reading/Dark_mode|top-requested community wishes]], and improves low-contrast reading and usage in low-light settings. As part of these changes, dark mode will also work on User-pages and Portals. There is more information in [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading/Updates#June_2024:_Typography_and_dark_mode_deployments,_new_global_preferences|the latest Web team update]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366364] * Logged-in users can now set [[m:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering-skin-skin-prefs|global preferences for the text-size and dark-mode]], thanks to a combined effort across Foundation teams. This allows Wikimedians using multiple wikis to set up a consistent reading experience easily, for example by switching between light and dark mode only once for all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341278] * If you use a very old web browser some features might not work on the Wikimedia wikis. This affects Internet Explorer 11 and versions of Chrome, Firefox and Safari older than 2016. This change makes it possible to use new [[d:Q46441|CSS]] features and to send less code to all readers. [https://phabricator.wikimedia.org/T288287][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Manual:How_to_make_a_MediaWiki_skin#Using_CSS_variables_for_supporting_different_themes_e.g._dark_mode] * Wikipedia Admins can customize local wiki configuration options easily using [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]]. Community Configuration was created to allow communities to customize how some features work, because each language wiki has unique needs. At the moment, admins can configure [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] on their home wikis, in order to better recruit and retain new editors. More options will be provided in the coming months. [https://phabricator.wikimedia.org/T366458] * Editors interested in language issues that are related to [[w:en:Unicode|Unicode standards]], can now discuss those topics at [[mw:Talk:WMF membership with Unicode Consortium|a new conversation space in MediaWiki.org]]. The Wikimedia Foundation is now a [[mw:Special:MyLanguage/WMF membership with Unicode Consortium|member of the Unicode Consortium]], and the coordination group can collaboratively review the issues discussed and, where appropriate, bring them to the attention of the Unicode Consortium. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[w:btm:|<code>w:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T368038] '''Problems''' * Editors can once again click on links within the visual editor's citation-preview, thanks to a bug fix by the Editing Team. [https://phabricator.wikimedia.org/T368119] '''Future changes''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 2 weeks. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:४४, २ जुलाई २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27038456 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * At the Wikimedia Foundation a new task force was formed to replace the disabled Graph with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project|more secure, easy to use, and extensible Chart]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Chart Project|subscribe to the newsletter]] to get notified about new project updates and other news about Chart. * The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents]] extension is now available on Meta-wiki, Igbo Wikipedia, and Swahili Wikipedia, and can be requested on your wiki. This extension helps in managing and making events more visible, giving Event organizers the ability to use tools like the Event registration tool. To learn more about the deployment status and how to request this extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment_status|CampaignEvents page on Meta-wiki]]. * Editors using the iOS Wikipedia app who have more than 50 edits can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits#Add an image|Add an Image]] feature. This feature presents opportunities for small but useful contributions to Wikipedia. * Thank you to [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth/Celebration|all of the authors]] who have contributed to MediaWiki Core. As a result of these contributions, the [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth|percentage of authors contributing more than 5 patches has increased by 25% since last year]], which helps ensure the sustainability of the platform for the Wikimedia projects. '''Problems''' * A problem with the color of the talkpage tabs always showing as blue, even for non-existent pages which should have been red, affecting the Vector 2022 skin, [[phab:T367982|has been fixed]]. '''Future changes''' * The Trust and Safety Product team wants to introduce [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] with as little disruption to tools and workflows as possible. Volunteer developers, including gadget and user-script maintainers, are kindly asked to update the code of their tools and features to handle temporary accounts. The team has [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|created documentation]] explaining how to do the update. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]]. '''Tech News survey''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 1 more week. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०३:१७, ९ जुलाई २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27080357 --> == This Month in Education: June 2024 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 13 • Issue 6 • June 2024</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2024|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2024/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2024/From a Language Teacher to a Library Support Staff: The Wikimedia Effect|From a Language Teacher to a Library Support Staff: The Wikimedia Effect]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2024/5th WikiEducation 2024 Conference in Mexico|5th WikiEducation 2024 Conference in Mexico]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2024/Lviv hosted a spring wikischool for Ukrainian high school students|Lviv hosted a spring wikischool for Ukrainian high school students]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2024/First class of teachers graduated from Reading Wikipedia in the Classroom 2024|First class of teachers graduated from Reading Wikipedia in the Classroom 2024]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2024/Empowering Digital Citizenship: Unlocking the Power of Open Knowledge with Participants of the LIFE Legacy|Empowering Digital Citizenship: Unlocking the Power of Open Knowledge with Participants of the LIFE Legacy]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2024/Wiki Movimento Brazil supports online and in-person courses and launches material to guide educators in using Wikimedia projects |Wiki Movimento Brazil supports online and in-person courses and launches material to guide educators in using Wikimedia projects]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2024/Where to find images for free? Webinar for librarians answered many questions|Where to find images for free? Webinar for librarians answered many questions]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2024/Wikimedia MKD and University of Goce Delchev start a mutual collaboration|Wikimedia MKD and University of Goce Delchev start a mutual collaboration]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] १२:४३, ९ जुलाई २०२४ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=27085892 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translations]] are available. '''Tech News survey''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 3 more days. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia developers can now officially continue to use both [[mw:Special:MyLanguage/Gerrit|Gerrit]] and [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]], due to a June 24 decision by the Wikimedia Foundation to support software development on both platforms. Gerrit and GitLab are both code repositories used by developers to write, review, and deploy the software code that supports the MediaWiki software that the wiki projects are built on, as well as the tools used by editors to create and improve content. This decision will safeguard the productivity of our developers and prevent problems in code review from affecting our users. More details are available in the [[mw:GitLab/Migration status|Migration status]] page. * The Wikimedia Foundation seeks applicants for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product and Technology Advisory Council]] (PTAC). This group will bring technical contributors and Wikimedia Foundation together to co-define a more resilient, future-proof technological platform. Council members will evaluate and consult on the movement's product and technical activities, so that we develop multi-generational projects. We are looking for a range of technical contributors across the globe, from a variety of Wikimedia projects. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal#Joining the PTAC as a technical volunteer|Please apply here by August 10]]. * Editors with rollback user-rights who use the Wikipedia App for Android can use the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Anti Vandalism|Edit Patrol]] features. These features include a new feed of Recent Changes, related links such as Undo and Rollback, and the ability to create and save a personal library of user talk messages to use while patrolling. If your wiki wants to make these features available to users who do not have rollback rights but have reached a certain edit threshold, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android#Contact us|you can contact the team]]. You can [[diffblog:2024/07/10/ِaddressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/|read more about this project on Diff blog]]. * Editors who have access to [[m:Special:MyLanguage/The_Wikipedia_Library|The Wikipedia Library]] can once again use non-open access content in SpringerLinks, after the Foundation [[phab:T368865|contacted]] them to restore access. You can read more about [[m:Tech/News/Recently_resolved_community_tasks|this and 21 other community-submitted tasks that were completed last week]]. '''Changes later this week''' * This week, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-07 deployments|dark mode will be available on a number of Wikipedias]], both desktop and mobile, for logged-in and logged-out users. Interface admins and user script maintainers are encouraged to check gadgets and user scripts in the dark mode, to find any hard-coded colors and fix them. There are some [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations for dark mode compatibility]] to help. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Next week, functionaries, volunteers maintaining tools, and software development teams are invited to test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on testwiki. Temporary accounts is a feature that will help improve privacy on the wikis. No further temporary account deployments are scheduled yet. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348895] * Editors who upload files cross-wiki, or teach other people how to do so, may wish to join a Wikimedia Commons discussion. The Commons community is discussing limiting who can upload files through the cross-wiki upload/Upload dialog feature to users auto-confirmed on Wikimedia Commons. This is due to the large amount of copyright violations uploaded this way. There is a short summary at [[c:Special:MyLanguage/Commons:Cross-wiki upload|Commons:Cross-wiki upload]] and [[c:Commons:Village pump/Proposals#Deactivate cross-wiki uploads for new users|discussion at Commons:Village Pump]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]]. </div><section end="technews-2024-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०७:१६, १६ जुलाई २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27124561 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translations]] are available. '''Feature News''' * Stewards can now [[:m:Special:MyLanguage/Global_blocks|globally block]] accounts. Before [[phab:T17294|the change]] only IP addresses and IP ranges could be blocked globally. Global account blocks are useful when the blocked user should not be logged out. [[:m:Special:MyLanguage/Global_locks|Global locks]] (a similar tool logging the user out of their account) are unaffected by this change. The new global account block feature is related to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project, which is a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors that are no longer made public. * Later this week, Wikimedia site users will notice that the Interface of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") is improved and consistent with the rest of the MediaWiki interface and [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Wikimedia's design system]]. The FlaggedRevs interface experience on mobile and [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MinervaNeue|Minerva skin]] was inconsistent before it was fixed and ported to [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]] by the WMF Growth team and some volunteers. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] * Wikimedia site users can now submit account vanishing requests via [[m:Special:GlobalVanishRequest|GlobalVanishRequest]]. This feature is used when a contributor wishes to stop editing forever. It helps you hide your past association and edit to protect your privacy. Once processed, the account will be locked and renamed. [https://phabricator.wikimedia.org/T367329] * Have you tried monitoring and addressing vandalism in Wikipedia using your phone? [https://diff.wikimedia.org/2024/07/10/%d9%90addressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/ A Diff blog post on Patrolling features in the Mobile App] highlights some of the new capabilities of the feature, including swiping through a feed of recent changes and a personal library of user talk messages for use when patrolling from your phone. * Wikimedia contributors and GLAM (galleries, libraries, archives, and museums) organisations can now learn and measure the impact Wikimedia Commons is having towards creating quality encyclopedic content using the [https://doc.wikimedia.org/generated-data-platform/aqs/analytics-api/reference/commons.html Commons Impact Metrics] analytics dashboard. The dashboard offers organizations analytics on things like monthly edits in a category, the most viewed files, and which Wikimedia articles are using Commons images. As a result of these new data dumps, GLAM organisation can more reliably measure their return on investment for programs bringing content into the digital Commons. [https://diff.wikimedia.org/2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/] '''Project Updates''' * Come share your ideas for improving the wikis on the newly reopened [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]]. The Community Wishlist is Wikimedia’s forum for volunteers to share ideas (called wishes) to improve how the wikis work. The new version of the wishlist is always open, works with both wikitext and Visual Editor, and allows wishes in any language. '''Learn more''' * Have you ever wondered how Wikimedia software works across over 300 languages? This is 253 languages more than the Google Chrome interface, and it's no accident. The Language and Product Localization Team at the Wikimedia Foundation supports your work by adapting all the tools and interfaces in the MediaWiki software so that contributors in our movement who translate pages and strings can translate them and have the sites in all languages. Read more about the team and their upcoming work on [https://diff.wikimedia.org/2024/07/17/building-towards-a-robust-multilingual-knowledge-ecosystem-for-the-wikimedia-movement/ Diff]. * How can Wikimedia build innovative and experimental products while maintaining such heavily used websites? A recent [https://diff.wikimedia.org/2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/ blog post] by WMF staff Johan Jönsson highlights the work of the [[m:Future Audiences#Objectives and Key Results|WMF Future Audience initiative]], where the goal is not to build polished products but test out new ideas, such as a [[m:Future_Audiences/Experiments: conversational/generative AI|ChatGPT plugin]] and [[m:Future_Audiences/Experiment:Add a Fact|Add a Fact]], to help take Wikimedia into the future. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]]. </div><section end="technews-2024-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:५०, २३ जुलाई २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27142915 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translations]] are available. '''Feature news''' * Editors using the Visual Editor in languages that use non-Latin characters for numbers, such as Hindi, Manipuri and Eastern Arabic, may notice some changes in the formatting of reference numbers. This is a side effect of preparing a new sub-referencing feature, and will also allow fixing some general numbering issues in Visual Editor. If you notice any related problems on your wiki, please share details at the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|project talkpage]]. '''Bugs status''' * Some logged-in editors were briefly unable to edit or load pages last week. [[phab:T370304|These errors]] were mainly due to the addition of new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|linter]] rules which led to caching problems. Fixes have been applied and investigations are continuing. * Editors can use the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Information tool]] to get information about IP addresses. This tool is available as a Beta Feature in your preferences. The tool was not available for a few days last week, but is now working again. Thank you to Shizhao for filing the bug report. You can read about that, and [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks#2024-07-25|28 other community-submitted tasks]] that were resolved last week. '''Project updates''' * There are new features and improvements to Phabricator from the Release Engineering and Collaboration Services teams, and some volunteers, including: the search systems, the new task creation system, the login systems, the translation setup which has resulted in support for more languages (thanks to Pppery), and fixes for many edge-case errors. You can [[phab:phame/post/view/316/iterative_improvements/|read details about these and other improvements in this summary]]. * There is an [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|update on the Charts project]]. The team has decided which visualization library to use, which chart types to start focusing on, and where to store chart definitions. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9056|Czech]] ([[voy:cs:|<code>voy:cs:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T370905] '''Learn more''' * There is a [[diffblog:2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/|new Wikimedia Foundation data center]] in São Paulo, Brazil which helps to reduce load times. * There is new [[diffblog:2024/07/22/the-perplexing-process-of-uploading-images-to-wikipedia/|user research]] on problems with the process of uploading images. * Commons Impact Metrics are [[diffblog:2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/|now available]] via data dumps and API. * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/July|Technical Community Newsletter]] is now available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:५६, ३० जुलाई २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27164109 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Two new parser functions will be available this week: <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#dir|#dir]]<nowiki>}}</nowiki></code> and <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#bcp47|#bcp47]]<nowiki>}}</nowiki></code>. These will reduce the need for <code>Template:Dir</code> and <code>Template:BCP47</code> on Commons and allow us to [[phab:T343131|drop 100 million rows]] from the "what links here" database. Editors at any wiki that use these templates, can help by replacing the templates with these new functions. The templates at Commons will be updated during the Hackathon at Wikimania. [https://phabricator.wikimedia.org/T359761][https://phabricator.wikimedia.org/T366623] * Communities can request the activation of the visual editor on entire namespaces where discussions sometimes happen (for instance ''Wikipedia:'' or ''Wikisource:'' namespaces) if they understand the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/FAQ#WPNS|known limitations]]. For discussions, users can already use [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] in these namespaces. * The tracking category "Pages using Timeline" has been renamed to "Pages using the EasyTimeline extension" [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3ATimeline-tracking-category&namespace=8 in TranslateWiki]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. '''Project updates''' * Editors who help to organize WikiProjects and similar on-wiki collaborations, are invited to share ideas and examples of successful collaborations with the Campaigns and Programs teams. You can fill out [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/WikiProjects|a brief survey]] or share your thoughts [[m:Talk:Campaigns/WikiProjects|on the talkpage]]. The teams are particularly looking for details about successful collaborations on non-English wikis. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The new parser is being rolled out on {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} wikis over the next few months. The {{int:project-localized-name-enwikivoyage}} and {{int:project-localized-name-hewikivoyage}} were [[phab:T365367|switched]] to Parsoid last week. For more information, see [[mw:Parsoid/Parser_Unification|Parsoid/Parser Unification]]. '''Learn more''' * There will be more than 200 sessions at Wikimania this week. Here is a summary of some of the [[diffblog:2024/08/05/interested-in-product-and-tech-here-are-some-wikimania-sessions-you-dont-want-to-miss/|key sessions related to the product and technology area]]. * The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/07-02|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/July|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New design previews for Translatable pages; Updates about MinT for Wiki Readers; the release of Translation dumps; and more. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/31|Growth newsletter]] is available. * The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/July 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:२९, ६ अगस्ट २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27233905 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] editors and maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Actions#Show a CAPTCHA|make a CAPTCHA show if a filter matches an edit]]. This allows communities to quickly respond to spamming by automated bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T20110] * [[m:Special:MyLanguage/Stewards|Stewards]] can now specify if global blocks should prevent account creation. Before [[phab:T17273|this change]] by the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product]] Team, all global blocks would prevent account creation. This will allow stewards to reduce the unintended side-effects of global blocks on IP addresses. '''Project updates''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#August_2024_committee_nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new members to refresh the [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]]. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open until at least 2024-08-26. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2880037|West Coast Bajau]] ([[w:bdr:|<code>w:bdr:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T371757] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:०७, १३ अगस्ट २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27253654 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translations]] are available. '''Feature news''' * Editors who want to re-use references but with different details such as page numbers, will be able to do so by the end of 2024, using a new [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Sub-referencing in a nutshell|sub-referencing]] feature. You can read more [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|about the project]] and [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|how to test the prototype]]. * Editors using tracking categories to identify which pages use specific extensions may notice that six of the categories have been renamed to make them more easily understood and consistent. These categories are automatically added to pages that use specialized MediaWiki extensions. The affected names are for: [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aintersection-category&namespace=8 DynamicPageList], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Akartographer-tracking-category&namespace=8 Kartographer], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aphonos-tracking-category&namespace=8 Phonos], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Arss-tracking-category&namespace=8 RSS], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Ascore-use-category&namespace=8 Score], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Awikihiero-usage-tracking-category&namespace=8 WikiHiero]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. Thanks to Pppery for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T347324] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Technical volunteers who edit modules and want to get a list of the categories used on a page, can now do so using the <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">categories</bdi></code> property of <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">[[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Title objects|mw.title objects]]</bdi></code>. This enables wikis to configure workflows such as category-specific edit notices. Thanks to SD001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T50175][https://phabricator.wikimedia.org/T85372] '''Bugs status''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Your help is needed to check if any pages need to be moved or deleted. A maintenance script was run to clean up unreachable pages (due to Unicode issues or introduction of new namespaces/namespace aliases). The script tried to find appropriate names for the pages (e.g. by following the Unicode changes or by moving pages whose titles on Wikipedia start with <code>Talk:WP:</code> so that their titles start with <code>Wikipedia talk:</code>), but it may have failed for some pages, and moved them to <bdi lang="zxx" dir="ltr">[[Special:PrefixIndex/T195546/]]</bdi> instead. Your community should check if any pages are listed there, and move them to the correct titles, or delete them if they are no longer needed. A full log (including pages for which appropriate names could be found) is available in [[phab:P67388]]. * Editors who volunteer as [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|mentors]] to newcomers on their wiki are once again able to access lists of potential mentees who they can connect with to offer help and guidance. This functionality was restored thanks to [[phab:T372164|a bug fix]]. Thank you to Mbch331 for filing the bug report. You can read about that, and 18 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Project updates''' * The application deadline for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC) has been extended to September 16. Members will help by providing advice to Foundation Product and Technology leadership on short and long term plans, on complex strategic problems, and help to get feedback from more contributors and technical communities. Selected members should expect to spend roughly 5 hours per month for the Council, during the one year pilot. Please consider applying, and spread the word to volunteers you think would make a positive contribution to the committee. '''Learn more''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award#2024 Winners|2024 Coolest Tool Awards]] were awarded at Wikimania, in seven categories. For example, one award went to the ISA Tool, used for adding structured data to files on Commons, which was recently improved during the [[m:Event:Wiki Mentor Africa ISA Hackathon 2024|Wiki Mentor Africa Hackathon]]. You can see video demonstrations of each tool at the awards page. Congratulations to this year's recipients, and thank you to all tool creators and maintainers. * The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-01|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available, and includes some highlights from Wikimania, an upcoming Language community meeting, and other news from the movement. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०६:३९, २० अगस्ट २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27307284 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Administrators can now test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on test2wiki. This was done to allow cross-wiki testing of temporary accounts, for when temporary accounts switch between projects. The feature was enabled on testwiki a few weeks ago. No further temporary account deployments are scheduled yet. Temporary Accounts is a project to create a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors which are no longer made public. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. * Later this week, editors at wikis that use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") may notice that the indicators at the top of articles have changed. This change makes the system more consistent with the rest of the MediaWiki interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] '''Bugs status''' * Editors who use the 2010 wikitext editor, and use the Character Insert buttons, will [[phab:T361465|no longer]] experience problems with the buttons adding content into the edit-summary instead of the edit-window. You can read more about that, and 26 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Project updates''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Please review and vote on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas|Focus Areas]], which are groups of wishes that share a problem. Focus Areas were created for the newly reopened Community Wishlist, which is now open year-round for submissions. The first batch of focus areas are specific to moderator workflows, around welcoming newcomers, minimizing repetitive tasks, and prioritizing tasks. Once volunteers have reviewed and voted on focus areas, the Foundation will then review and select focus areas for prioritization. * Do you have a project and are willing to provide a three (3) month mentorship for an intern? [[mw:Special:MyLanguage/Outreachy|Outreachy]] is a twice a year program for people to participate in a paid internship that will start in December 2024 and end in early March 2025, and they need mentors and projects to work on. Projects can be focused on coding or non-coding (design, documentation, translation, research). See the Outreachy page for more details, and a list of past projects since 2013. '''Learn more''' * If you're curious about the product and technology improvements made by the Wikimedia Foundation last year, read [[diffblog:2024/08/21/wikimedia-foundation-product-technology-improving-the-user-experience/|this recent highlights summary on Diff]]. * To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together.webm|Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together]] (55 mins) - about the [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] project. ** [[c:File:Wikimania 2024 - Belgrade - Day 1 - Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views.webm|Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views]] (30 mins) - an overview for both technical and non technical audiences, covering some of the challenges and open questions, related to the [[mw:MediaWiki Product Insights|platform evolution, stewardship and developer experiences]] research. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:१९, २७ अगस्ट २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27341211 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Editors and volunteer developers interested in data visualisation can now test the new software for charts. Its early version is available on beta Commons and beta Wikipedia. This is an important milestone before making charts available on regular wikis. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|read more about this project update]] and help to test the charts. '''Feature news''' * Editors who use the [[{{#special:Unusedtemplates}}]] page can now filter out pages which are expected to be there permanently, such as sandboxes, test-cases, and templates that are always substituted. Editors can add the new magic word [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#EXPECTUNUSEDTEMPLATE|<code dir="ltr"><nowiki>__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__</nowiki></code>]] to a template page to hide it from the listing. Thanks to Sophivorus and DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T184633] * Editors who use the New Topic tool on discussion pages, will [[phab:T334163|now be reminded]] to add a section header, which should help reduce the quantity of newcomers who add sections without a header. You can read more about that, and {{formatnum:28}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. * Last week, some Toolforge tools had occasional connection problems. The cause is still being investigated, but the problems have been resolved for now. [https://phabricator.wikimedia.org/T373243] * Translation administrators at multilingual wikis, when editing multiple translation units, can now easily mark which changes require updates to the translation. This is possible with the [[phab:T298852#10087288|new dropdown menu]]. '''Project updates''' * A new draft text of a policy discussing the use of Wikimedia's APIs [[m:Special:MyLanguage/API Policy Update 2024|has been published on Meta-Wiki]]. The draft text does not reflect a change in policy around the APIs; instead, it is an attempt to codify existing API rules. Comments, questions, and suggestions are welcome on [[m:Talk:API Policy Update 2024|the proposed update’s talk page]] until September 13 or until those discussions have concluded. '''Learn more''' * To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization.webm|Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization]] (25 mins) – about the above-mentioned Charts project. ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 3 - State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia.webm|State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia]] (90 mins) – about some of the language tools that support Wikimedia sites, such as [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content]]/[[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation|Section Translation]], [[mw:Special:MyLanguage/MinT|MinT]], and LanguageConverter; also the current state and future of languages onboarding. [https://phabricator.wikimedia.org/T368772] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०६:५३, ३ सेप्टेम्बर २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27390268 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translations]] are available. '''Feature news''' * Starting this week, the standard [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will receive new colors that make them compatible in dark mode. This is the first of many changes to come as part of a major upgrade to syntax highlighting. You can learn more about what's to come on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365311][https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Editors of wikis using Wikidata will now be notified of only relevant Wikidata changes in their watchlist. This is because the Lua functions <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>entity:getSitelink()</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw.wikibase.getSitelink(qid)</code></bdi> will have their logic unified for tracking different aspects of sitelinks to reduce junk notifications from [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Projects/Watchlist Wikidata Sitelinks Tracking|inconsistent sitelinks tracking]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T295356] '''Project updates''' * Users of all Wikis will have access to Wikimedia sites as read-only for a few minutes on September 25, starting at 15:00 UTC. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962] * Contributors of [[phab:T363538#10123348|11 Wikipedias]], including English will have a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS</code></bdi> namespace added to their Wikipedias. This improvement ensures that links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> (usually shortcuts to the [[w:en:Wikipedia:Manual of Style|Manual of Style]]) are not broken by [[w:en:Mooré|Mooré]] Wikipedia (language code <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mos</code></bdi>). [https://phabricator.wikimedia.org/T363538] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:३८, १० सेप्टेम्बर २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27424457 --> == This Month in Education: August 2024 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 13 • Issue 7 • August 2024</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/August 2024|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/August 2024/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2024/Cross-Cultural Knowledge Sharing: Wikipedia's New Frontier at University of Tehran|Cross-Cultural Knowledge Sharing: Wikipedia's New Frontier at University of Tehran]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2024/Let's Read Wikipedia in Bolivia reaches teachers in Cochabamba|Let's Read Wikipedia in Bolivia reaches teachers in Cochabamba]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2024/Results of the 2023 “Wikipedia for School” Contest in Ukraine|Results of the 2023 “Wikipedia for School” Contest in Ukraine]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2024/Edu Wiki Camp in Serbia, 2024|Edu Wiki Camp in Serbia, 2024]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2024/Wikimedia Human Rights Month this year engaged schools in large amount|Wikimedia Human Rights Month this year engaged schools in large amount]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2024/Strengthening Education Programs at Wikimania 2024: A Global Leap in Collaborative Learning|Strengthening Education Programs at Wikimania 2024: A Global Leap in Collaborative Learning]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2024/Wiki Education programs are featured in a scientific outreach magazine, and Wiki Movimento Brasil offers training for researchers in the Amazon|Wiki Education programs are featured in a scientific outreach magazine, and Wiki Movimento Brasil offers training for researchers in the Amazon]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2024/Wiki Movimento Brasil aims to adapt a game about Wikipedia, organize an academic event for scientific dissemination, and host the XXXIII Wiki-Education Workshop|Wiki Movimento Brasil aims to adapt a game about Wikipedia, organize an academic event for scientific dissemination, and host the XXXIII Wiki-Education Workshop]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] १९:०६, ११ सेप्टेम्बर २०२४ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=27310254 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translations]] are available. '''Improvements and Maintenance''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Editors interested in templates can help by reading the latest Wishlist focus area, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template recall and discovery]], and share your feedback on the talkpage. This input helps the Community Tech team to decide the right technical approach to build. Everyone is also encouraged to continue adding [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|new wishes]]. * The new automated [[{{#special:NamespaceInfo}}]] page helps editors understand which [[mw:Special:MyLanguage/Help:Namespaces|namespaces]] exist on each wiki, and some details about how they are configured. Thanks to DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T263513] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|References Check]] is a feature that encourages editors to add a citation when they add a new paragraph to a Wikipedia article. For a short time, the corresponding tag "Edit Check (references) activated" was erroneously being applied to some edits outside of the main namespace. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T373692] * It is now possible for a wiki community to change the order in which a page’s categories are displayed on their wiki. By default, categories are displayed in the order they appear in the wikitext. Now, wikis with a consensus to do so can [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|request]] a configuration change to display them in alphabetical order. [https://phabricator.wikimedia.org/T373480] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool authors can now access ToolsDB's [[wikitech:Portal:Data Services#ToolsDB|public databases]] from both [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry|Quarry]] and [[wikitech:Superset|Superset]]. Those databases have always been accessible to every [[wikitech:Portal:Toolforge|Toolforge]] user, but they are now more broadly accessible, as Quarry can be accessed by anyone with a Wikimedia account. In addition, Quarry's internal database can now be [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry#Querying Quarry's own database|queried from Quarry itself]]. This database contains information about all queries that are being run and starred by users in Quarry. This information was already public through the web interface, but you can now query it using SQL. You can read more about that, and {{formatnum:20}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. * Any pages or tools that still use the very old CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-message-box</code></bdi> need to be updated. These old classes will be removed next week or soon afterwards. Editors can use a [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-message-box&regex=1&namespaces=&title= global-search] to determine what needs to be changed. It is possible to use the newer <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>cdx-message</code></bdi> group of classes as a replacement (see [https://doc.wikimedia.org/codex/latest/components/demos/message.html#css-only-version the relevant Codex documentation], and [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Tech/Header&diff=prev&oldid=27449042 an example update]), but using locally defined onwiki classes would be best. [https://phabricator.wikimedia.org/T374499] '''Technical project updates''' * Next week, all Wikimedia wikis will be read-only for a few minutes. This will start on September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This maintenance process also targets other services.]] The previous switchover took 3 minutes, and the Site Reliability Engineering teams use many tools to make sure that this essential maintenance work happens as quickly as possible. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962] '''Tech in depth''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/August 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes details about: research about [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Hooks|hook]] handlers to help simplify development, research about performance improvements, work to improve the REST API for end-users, and more. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Auditorium Kyiv - Day 4 - Hackathon Showcase.webm|Hackathon Showcase]] (45 mins) - 19 short presentations by some of the Hackathon participants, describing some of the projects they worked on, such as automated testing of maintenance scripts, a video-cutting command line tool, and interface improvements for various tools. There are [[phab:T369234|more details and links available]] in the Phabricator task. ** [[c:File:Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem.webm|Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem]] (40 mins) - a roundtable discussion for tool-maintainers, users, and supporters of Toolforge about how to make the platform sustainable and how to evaluate the tools available there. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:४८, १७ सेप्टेम्बर २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27460876 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only]] for a few minutes on Wednesday September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. Reading the wikis will not be interrupted, but editing will be paused. These twice-yearly processes allow WMF's site reliability engineering teams to remain prepared to keep the wikis functioning even in the event of a major interruption to one of our data centers. '''Updates for editors''' [[File:Add alt text from a halfsheet, with the article behind.png|thumb|A screenshot of the interface for the Alt Text suggested-edit feature]] * Editors who use the iOS Wikipedia app in Spanish, Portuguese, French, or Chinese, may see the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|Alt Text suggested-edit experiment]] after editing an article, or completing a suggested edit using "[[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project#Hypothesis 2 Add an Image Suggested Edit|Add an image]]". Alt-text helps people with visual impairments to read Wikipedia articles. The team aims to learn if adding alt-text to images is a task that editors can be successful with. Please share any feedback on [[mw:Talk:Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|the discussion page]]. * The Codex color palette has been updated with new and revised colors for the MediaWiki user interfaces. The [[mw:Special:MyLanguage/Design System Team/Color/Design documentation#Updates|most noticeable changes]] for editors include updates for: dark mode colors for Links and for quiet Buttons (progressive and destructive), visited Link colors for both light and dark modes, and background colors for system-messages in both light and dark modes. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] It is now possible to include clickable wikilinks and external links inside code blocks. This includes links that are used within <code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code> tags and on code pages (JavaScript, CSS, Scribunto and Sanitized CSS). Uses of template syntax <code><nowiki>{{…}}</nowiki></code> are also linked to the template page. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T368166] * Two bugs were fixed in the [[m:Special:MyLanguage/Account vanishing|GlobalVanishRequest]] system by improving the logging and by removing an incorrect placeholder message. [https://phabricator.wikimedia.org/T370595][https://phabricator.wikimedia.org/T372223] * View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] From [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]]: ** The API now enables 5,000 on-demand API requests per month and twice-monthly HTML snapshots freely (gratis and libre). More information on the updates and also improvements to the software development kits (SDK) are explained on [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api/ the project's blog post]. While Wikimedia Enterprise APIs are designed for high-volume commercial reusers, this change enables many more community use-cases to be built on the service too. ** The Snapshot API (html dumps) have added beta Structured Contents endpoints ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/ blog post on that]) as well as released two beta datasets (English and French Wikipedia) from that endpoint to Hugging Face for public use and feedback ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/hugging-face-dataset/ blog post on that]). These pre-parsed data sets enable new options for researchers, developers, and data scientists to use and study the content. '''In depth''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The Wikidata Query Service (WDQS) is used to get answers to questions using the Wikidata data set. As Wikidata grows, we had to make a major architectural change so that WDQS could remain performant. As part of the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split project]], we have new SPARQL endpoints available for serving the "[https://query-scholarly.wikidata.org scholarly]" and "[https://query-main.wikidata.org main]" subgraphs of Wikidata. The [http://query.wikidata.org query.wikidata.org endpoint] will continue to serve the full Wikidata graph until March 2025. After this date, it will only serve the main graph. For more information, please see [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|the announcement on Wikidata]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:२२, २४ सेप्टेम्बर २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27493779 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Readers of [[phab:T375401|42 more wikis]] can now use Dark Mode. If the option is not yet available for logged-out users of your wiki, this is likely because many templates do not yet display well in Dark Mode. Please use the [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ night-mode-checker tool] if you are interested in helping to reduce the number of issues. The [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations page]] provides guidance on this. Dark Mode is enabled on additional wikis once per month. * Editors using the 2010 wikitext editor as their default can access features from the 2017 wikitext editor by adding <code dir=ltr>?veaction=editsource</code> to the URL. If you would like to enable the 2017 wikitext editor as your default, it can be set in [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-newwikitext|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T239796] * For logged-out readers using the Vector 2022 skin, the "donate" link has been moved from a collapsible menu next to the content area into a more prominent top menu, next to "Create an account". This restores the link to the level of prominence it had in the Vector 2010 skin. [[mw:Readers/2024 Reader and Donor Experiences#Donor Experiences (Key Result WE 3.2 and the related hypotheses)|Learn more]] about the changes related to donor experiences. [https://phabricator.wikimedia.org/T373585] * The CampaignEvents extension provides tools for organizers to more easily manage events, communicate with participants, and promote their events on the wikis. The extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|enabled]] on Arabic Wikipedia, Igbo Wikipedia, Swahili Wikipedia, and Meta-Wiki. [[w:zh:Wikipedia:互助客栈/其他#引進CampaignEvents擴充功能|Chinese Wikipedia has decided]] to enable the extension, and discussions on the extension are in progress [[w:es:Wikipedia:Votaciones/2024/Sobre la política de Organizadores de Eventos|on Spanish Wikipedia]] and [[d:Wikidata:Project chat#Enabling the CampaignEvents Extention on Wikidata|on Wikidata]]. To learn how to enable the extension on your wiki, you can visit [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|the CampaignEvents page on Meta-Wiki]]. * View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers with an account on Wikitech-wiki should [[wikitech:Wikitech/SUL-migration|check if any action is required]] for their accounts. The wiki is being changed to use the single-user-login (SUL) system, and other configuration changes. This change will help reduce the overall complexity for the weekly software updates across all our wikis. '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|server switch]] was completed successfully last week with a read-only time of [[wikitech:Switch Datacenter#Past Switches|only 2 minutes 46 seconds]]. This periodic process makes sure that engineers can switch data centers and keep all of the wikis available for readers, even if there are major technical issues. It also gives engineers a chance to do maintenance and upgrades on systems that normally run 24 hours a day, and often helps to reveal weaknesses in the infrastructure. The process involves dozens of software services and hundreds of hardware servers, and requires multiple teams working together. Work over the past few years has reduced the time from 17 minutes down to 2–3 minutes. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/66ZW7B2MG63AESQVTXDIFQBDBS766JGW/] '''Meetings and events''' * October 4–6: [[m:Special:MyLanguage/WikiIndaba conference 2024|WikiIndaba Conference's Hackathon]] in Johannesburg, South Africa * November 4–6: [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] in Vienna, Austria '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:०६, १ अक्टोबर २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27530062 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Communities can now request installation of [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator|Automoderator]] on their wiki. Automoderator is an automated anti-vandalism tool that reverts bad edits based on scores from the new "Revert Risk" machine learning model. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AutoModerator/Deploying|read details about the necessary steps]] for installation and configuration. [https://phabricator.wikimedia.org/T336934] '''Updates for editors''' * Translators in wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|the mobile experience of Content Translation is available]], can now customize their articles suggestion list from 41 filtering options when using the tool. This topic-based article suggestion feature makes it easy for translators to self-discover relevant articles based on their area of interest and translate them. You can [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions try it with your mobile device]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368422] * View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * It is now possible for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code></bdi> code blocks to offer readers a "Copy" button if the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>copy=1</nowiki></code></bdi> attribute is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight#copy|set on the tag]]. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T40932] * Customized copyright footer messages on all wikis will be updated. The new versions will use wikitext markup instead of requiring editing raw HTML. [https://phabricator.wikimedia.org/T375789] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this month, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] will be rolled out on several pilot wikis. The final list of the wikis will be published in the second half of the month. If you maintain any tools, bots, or gadgets on [[phab:T376499|these 11 wikis]], and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Rate limiting has been enabled for the code review tools [[Wikitech:Gerrit|Gerrit]] and [[Wikitech:GitLab|GitLab]] to address ongoing issues caused by malicious traffic and scraping. Clients that open too many concurrent connections will be restricted for a few minutes. This rate limiting is managed through [[Wikitech:nftables|nftables]] firewall rules. For more details, see Wikitech's pages on [[Wikitech:Firewall#Throttling with nftables|Firewall]], [[Wikitech:GitLab/Abuse and rate limiting|GitLab limits]] and [[Wikitech:Gerrit/Operations#Throttling IPs|Gerrit operations]]. * Five new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q49224|Komering]] ([[w:kge:|<code>w:kge:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374813] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36096|Mooré]] ([[m:mos:|<code>m:mos:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374641] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[wikt:mad:|<code>wikt:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374968] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q2501174|Gorontalo]] ([[q:gor:|<code>q:gor:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375088] ** a {{int:project-localized-name-group-wikinews}} in [[d:Q56482|Shan]] ([[n:shn:|<code>n:shn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375430] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:२८, ८ अक्टोबर २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27557422 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Structured Discussion extension (also known as Flow) is starting to be removed. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|A first set of wikis]] are being contacted. These wikis are invited to stop using Flow, and to move all Flow boards to sub-pages, as archives. At these wikis, a script will move all Flow pages that aren't a sub-page to a sub-page automatically, starting on 22 October 2024. On 28 October 2024, all Flow boards at these wikis will be set in read-only mode. [https://www.mediawiki.org/wiki/Structured_Discussions/Deprecation][https://phabricator.wikimedia.org/T370722] * WMF's Search Platform team is working on making it easier for readers to perform text searches in their language. A [[phab:T332342|change last week]] on over 30 languages makes it easier to find words with accents and other diacritics. This applies to both full-text search and to types of advanced search such as the <bdi lang="en" dir="ltr">''hastemplate''</bdi> and <bdi lang="en" dir="ltr">''incategory''</bdi> keywords. More technical details (including a few other minor search upgrades) are available. [https://www.mediawiki.org/wiki/User:TJones_%28WMF%29/Notes/Language_Analyzer_Harmonization_Notes#ASCII-folding/ICU-folding_%28T332342%29] * View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|EditCheck]] was installed at Russian Wikipedia, and fixes were made for some missing user interface styles. '''Updates for technical contributors''' * Editors who use the Toolforge tool [[toolforge:copyvios|Earwig's Copyright Violation Detector]] will now be required to log in with their Wikimedia account before running checks using the "search engine" option. This change is needed to help prevent external bots from misusing the system. Thanks to Chlod for these improvements. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_talk:New_pages_patrol/Reviewers#Authentication_is_now_required_for_search_engine_checks_on_Earwig's_Copyvio_Tool] * [[m:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] users can create tickets and add comments on existing tickets via Email again. [[mw:Special:MyLanguage/Phabricator/Help#Using email|Sending email to Phabricator]] has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356077] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Some HTML elements in the interface are now wrapped with a <code><nowiki><bdi></nowiki></code> element, to make our HTML output more aligned with Web standards. More changes like this will be coming in future weeks. This change might break some tools that rely on the previous HTML structure of the interface. Note that relying on the HTML structure of the interface is [[mw:Special:MyLanguage/Stable interface policy/Frontend#What is not stable?|not recommended]] and might break at any time. [https://phabricator.wikimedia.org/T375975] '''In depth''' * The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/September 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes: updates on Wikimedia's authentication system, research to simplify feature development in the MediaWiki platform, updates on Parser Unification and MathML rollout, and more. * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/October|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition include: research about improving topic suggestions related to countries, improvements to PHPUnit tests, and more. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०३:०७, १५ अक्टोबर २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27597254 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Mobile Apps team has released an [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh#Phase 1: Creating a user Profile Menu (T373714)|update]] to the iOS app's navigation, and it is now available in the latest App store version. The team added a new Profile menu that allows for easy access to editor features like Notifications and Watchlist from the Article view, and brings the "Donate" button into a more accessible place for users who are reading an article. This is the first phase of a larger planned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh|navigation refresh]] to help the iOS app transition from a primarily reader-focused app, to an app that fully supports reading and editing. The Wikimedia Foundation has added more editing features and support for on-wiki communication based on volunteer requests in recent years. [[File:IOS App Navigation refresh first phase 05.png|thumb|iOS Wikipedia App's profile menu and contents]] '''Updates for editors''' * Wikipedia readers can now download a browser extension to experiment with some early ideas on potential features that recommend articles for further reading, automatically summarize articles, and improve search functionality. For more details and to stay updated, check out the Web team's [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments|Content Discovery Experiments page]] and [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Web team's projects|subscribe to their newsletter]]. * Later this month, logged-out editors of [[phab:T376499|these 12 wikis]] will start to have [[mw:Special:Mylanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] created. The list may slightly change - some wikis may be removed but none will be added. Temporary account is a new [[mw:Special:MyLanguage/User account types|type of user account]]. It enhances the logged-out editors' privacy and makes it easier for community members to communicate with them. If you maintain any tools, bots, or gadgets on these 12 wikis, and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. Read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|deployment plan across all wikis]]. * View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[w:nr:Main Page|South Ndebele]], [[w:rsk:Главни бок|Pannonian Rusyn]], [[w:ann:Uwu|Obolo]], [[w:iba:Lambar Keterubah|Iban]] and [[w:tdd:ᥞᥨᥝᥴ ᥘᥣᥲ ᥖᥥᥰ|Tai Nüa]] Wikipedia languages were created last week. [https://www.wikidata.org/wiki/Q36785][https://www.wikidata.org/wiki/Q35660][https://www.wikidata.org/wiki/Q36614][https://www.wikidata.org/wiki/Q33424][https://www.wikidata.org/wiki/Q36556] * It is now possible to create functions on Wikifunctions using Wikidata lexemes, through the new [[f:Z6005|Wikidata lexeme type]] launched last week. When you go to one of these functions, the user interface provides a lexeme selector that helps you pick a lexeme from Wikidata that matches the word you type. After hitting run, your selected lexeme is retrieved from Wikidata, transformed into a Wikidata lexeme type, and passed into the selected function. Read more about this in [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2024-10-17#Function of the Week: select representation from lexeme|the latest Wikifunctions newsletter]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Users of the Wikimedia sites can now format dates more easily in different languages with the new <code dir="ltr">{{[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef|#timef]]:…}}</code> parser function. For example, <code dir="ltr"><nowiki>{{#timef:now|date|en}}</nowiki></code> will show as "<bdi lang="en" dir="ltr">{{#timef:now|date|en}}</bdi>". Previously, <code dir="ltr"><nowiki>{{#time:…}}</nowiki></code> could be used to format dates, but this required knowledge of the order of the time and date components and their intervening punctuation. <code dir="ltr">#timef</code> (or <code dir="ltr">#timefl</code> for local time) provides access to the standard date formats that MediaWiki uses in its user interface. This may help to simplify some templates on multi-lingual wikis like Commons and Meta. [https://phabricator.wikimedia.org/T223772][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Commons and Meta users can now efficiently [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Localization|retrieve the user's language]] using <code dir="ltr"><nowiki>{{USERLANGUAGE}}</nowiki></code> instead of using <code dir="ltr"><nowiki>{{int:lang}}</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T4085] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Tech Advisory Council]] (PTAC) now has its pilot members with representation across Africa, Asia, Europe, North America and South America. They will work to address the [[Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives/Technology Council|Movement Strategy's Technology Council]] initiative of having a co-defined and more resilient technological platform. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy/Initiatives/Technology_Council] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/32|Growth newsletter]] is available. It includes: an upcoming Newcomer Homepage Community Updates module, new Community Configuration options, and details on new projects. * The Wikimedia Foundation is [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Security Team#CNA Partnership|now an official partner of the CVE program]], which is an international effort to catalog publicly disclosed cybersecurity vulnerabilities. This partnership will allow the Security Team to instantly publish [[w:en:Common Vulnerabilities and Exposures|common vulnerabilities and exposures]] (CVE) records that are affecting MediaWiki core, extensions, and skins, along with any other code the Foundation is a steward of. * The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]] is now [[m:Community Wishlist/Updates#October 16, 2024: Conversations Made Easier: Machine-Translated Wishes Are Here!|testing machine translations]] for Wishlist content. Volunteers can now read machine-translated versions of wishes and dive into discussions even before translators arrive to translate content. '''Meetings and events''' * 24 October - Wiki Education Speaker Series Webinar - [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/N4XTB4G55BUY3M3PNGUAKQWJ7A4UOPAK/ Open Source Tech: Building the Wiki Education Dashboard], featuring Wikimedia interns and a Web developer in the panel. * 20–22 December 2024 - [[m:Special:MyLanguage/Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024|Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024]] in Odisha, India. A hackathon for community members, including developers, designers and content editors, to build technical solutions that improve contributors' experiences. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:३८, २२ अक्टोबर २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27634672 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Later in November, the Charts extension will be deployed to the test wikis in order to help identify and fix any issue. A security review is underway to then enable deployment to pilot wikis for broader testing. You can read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates#October 2024: Working towards production deployment|the October project update]] and see the [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Charts latest documentation and examples on Beta Wikipedia]. * View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[w:en:PediaPress|Pediapress.com]], an external service that creates books from Wikipedia, can now use [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Maps|Wikimedia Maps]] to include existing pre-rendered infobox map images in their printed books on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T375761] '''Updates for technical contributors''' * Wikis can use [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|the Guided Tour extension]] to help newcomers understand how to edit. The Guided Tours extension now works with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Dark mode|dark mode]]. Guided Tour maintainers can check their tours to see that nothing looks odd. They can also set <code>emitTransitionOnStep</code> to <code>true</code> to fix an old bug. They can use the new flag <code>allowAutomaticBack</code> to avoid back-buttons they don't want. [https://phabricator.wikimedia.org/T73927#10241528] * Administrators in the Wikimedia projects who use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Nuke|Nuke Extension]] will notice that mass deletions done with this tool have the "Nuke" tag. This change will make reviewing and analyzing deletions performed with the tool easier. [https://phabricator.wikimedia.org/T366068] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:४१, २९ अक्टोबर २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27668811 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Stewards can now make [[m:Special:MyLanguage/Global blocks|global account blocks]] cause global [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblocks]]. This will assist stewards in preventing abuse from users who have been globally blocked. This includes preventing globally blocked temporary accounts from exiting their session or switching browsers to make subsequent edits for 24 hours. Previously, temporary accounts could exit their current session or switch browsers to continue editing. This is an anti-abuse tool improvement for the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project. You can read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|progress on key features for temporary accounts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368949] * Wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]] can now use the [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Event list#October 29, 2024: Collaboration List launched|Collaboration List]] feature. This list provides a new, easy way for contributors to learn about WikiProjects on their wikis. Thanks to the Campaign team for this work that is part of [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product %26 Technology OKRs#WE KRs|the 2024/25 annual plan]]. If you are interested in bringing the CampaignEvents extension to your wiki, you can [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|follow these steps]] or you can reach out to User:Udehb-WMF for help. * The text color for red links will be slightly changed later this week to improve their contrast in light mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T370446] * View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, on multilingual wikis, users [[phab:T216368|can now]] hide translations from the WhatLinksHere special page. '''Updates for technical contributors''' * XML [[m:Special:MyLanguage/Data dumps|data dumps]] have been temporarily paused whilst a bug is investigated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/message/BXWJDPO5QI2QMBCY7HO36ELDCRO6HRM4/] '''In depth''' * Temporary Accounts have been deployed to six wikis; thanks to the Trust and Safety Product team for [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|this work]], you can read about [[phab:T340001|the deployment plans]]. Beginning next week, Temporary Accounts will also be enabled on [[phab:T378336|seven other projects]]. If you are active on these wikis and need help migrating your tools, please reach out to [[m:User:Udehb-WMF|User:Udehb-WMF]] for assistance. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/October|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New languages supported in translatewiki or in MediaWiki; New keyboard input methods for some languages; details about recent and upcoming meetings, and more. '''Meetings and events''' * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] is happening in Vienna, Austria and online from 4 to 6 November 2024. The conference will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:३५, ५ नोभेम्बर २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27693917 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * On wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Translate|Translate extension]] enabled, users will notice that the FuzzyBot will now automatically create translated versions of categories used on translated pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T285463] * View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the submitted task to use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SecurePoll|SecurePoll extension]] for English Wikipedia's special [[w:en:Wikipedia:Administrator elections|administrator election]] was resolved on time. [https://phabricator.wikimedia.org/T371454] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] In <code dir="ltr">[[mw:MediaWiki_1.44/wmf.2|1.44.0-wmf-2]]</code>, the logic of Wikibase function <code>getAllStatements</code> changed to behave like <code>getBestStatements</code>. Invoking the function now returns a copy of values which are immutable. [https://phabricator.wikimedia.org/T270851] * [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. The API will be rerouting some page content endpoints from RESTbase to the newer [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST API]] endpoints. The [[phab:T374683|impacted endpoints]] include getting page/revision metadata and rendered HTML content. These changes will be available on testwiki later this week, with other projects to follow. This change should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints should verify behavior on testwiki, and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]]. '''In depth''' * Admins and users of the Wikimedia projects [[mw:Special:MyLanguage/Moderator_Tools/Automoderator#Usage|where Automoderator is enabled]] can now monitor and evaluate important metrics related to Automoderator's actions. [https://superset.wmcloud.org/superset/dashboard/unified-automoderator-activity-dashboard/ This Superset dashboard] calculates and aggregates metrics about Automoderator's behaviour on the projects in which it is deployed. Thanks to the Moderator Tools team for this Dashboard; you can visit [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator/Unified Activity Dashboard|the documentation page]] for more information about this work. [https://phabricator.wikimedia.org/T369488] '''Meetings and events''' * 21 November 2024 ([[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] & [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]) - [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Community call]] with Wikimedia Commons volunteers and stakeholders to help prioritize support efforts for 2025-2026 Fiscal Year. The theme of this call is how content should be organised on Wikimedia Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:५२, १२ नोभेम्बर २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27732268 --> == This Month in Education: October 2024 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 13 • Issue 8 • October 2024</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/October 2024|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/October 2024/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2024/CBSUA Wiki Education turns 1 year|CBSUA Wiki Education turns 1 year]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2024/7th Senior WikiTown took place in Becov nad Teplou, Czech Republic|7th Senior WikiTown took place in Becov nad Teplou, Czech Republic]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2024/Edit-a-thon about Modern Architecture in Kosovo|Edit-a-thon about Modern Architecture in Kosovo]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2024/Edu_Wiki_in_South_Sudan:_Creating_a_better_future_in_education|Empowering Digital Literacy through Wikimedia in South Sudan]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2024/Many new articles and contributions in September and October for Wikimedia MKD|Many new articles and contributions in September and October for Wikimedia MKD]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2024/New Record: 5 Events in Municipal Library within a Month |New Record: 5 Events in Municipal Library within a Month]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2024/Wiki-Education programs in Brazil are centered around the Wikidata and Wikisource platforms|Wiki-Education programs in Brazil are centered around the Wikidata and Wikisource platforms]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2024/WikiChallenge African Schools wins the “Open Pedagogy” Award 2024 from OE Global|WikiChallenge African Schools wins the “Open Pedagogy” Award 2024 from OE Global]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2024/Wikipedia helps in improving cognitive skills|Wikipedia helps in improving cognitive skills]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2024/Wikipedia in Graduate Studies: Expanding Research Impact|Wikipedia in Graduate Studies: Expanding Research Impact]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2024/WiLMa PH establishes a Wiki Club|WiLMa PH establishes a Wiki Club]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] २०:४२, १२ नोभेम्बर २०२४ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=27733413 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Users of Wikimedia sites will now be warned when they create a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects|redirect]] to a page that doesn't exist. This will reduce the number of broken redirects to red links in our projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T326057] * View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot/Overview|Pywikibot]], which automates work on MediaWiki sites, was upgraded to 9.5.0 on Toolforge. [https://phabricator.wikimedia.org/T378676] '''Updates for technical contributors''' * On wikis that use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]], pages created or moved by users with the appropriate permissions are marked as flagged automatically. This feature has not been working recently, and changes fixing it should be deployed this week. Thanks to Daniel and Wargo for working on this. [https://phabricator.wikimedia.org/T379218][https://phabricator.wikimedia.org/T368380] '''In depth''' * There is a new [https://diff.wikimedia.org/2024/11/05/say-hi-to-temporary-accounts-easier-collaboration-with-logged-out-editors-with-better-privacy-protection Diff post] about Temporary Accounts, available in more than 15 languages. Read it to learn about what Temporary Accounts are, their impact on different groups of users, and the plan to introduce the change on all wikis. '''Meetings and events''' * Technical volunteers can now register for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which will take place in Istanbul, Turkey. [https://pretix.eu/wikimedia/hackathon2025/ Application for travel and accommodation scholarships] is open from '''November 12 to December 10 2024'''. The registration for the event will close in mid-April 2025. The Wikimedia Hackathon is an annual gathering that unites the global technical community to collaborate on existing projects and explore new ideas. * Join the [[C:Special:MyLanguage/Commons:WMF%20support%20for%20Commons/Commons%20community%20calls|Wikimedia Commons community calls]] this week to help prioritize support for Commons which will be planned for 2025–2026. The theme will be how content should be organised on Wikimedia Commons. This is an opportunity for volunteers who work on different things to come together and talk about what matters for the future of the project. The calls will take place '''November 21, 2024, [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]'''. * A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place '''November 29, 16:00 UTC''' to discuss updates and technical problem-solving. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०७:४६, १९ नोभेम्बर २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27806858 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new version of the standard wikitext editor-mode [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will be available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] later this week. This brings many new features and bug fixes, including right-to-left support, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Template folding|template folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and an improved search panel. You can learn more on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. * The 2010 wikitext editor now supports common keyboard shortcuts such <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>B</code></bdi> for bold and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>I</code></bdi> for italics. A full [[mw:Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|list of all six shortcuts]] is available. Thanks to SD0001 for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T62928] * Starting November 28, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>bswiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>elwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>euwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiquote</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiversity</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikivoyage</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>idwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>lvwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>plwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>ptwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>urwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>viwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwikisource</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a user creating a new AbuseFilter can now only set the filter to "protected" [[phab:T377765|if it includes a protected variable]]. '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]], which can be used in JavaScript, CSS, JSON, and Lua pages, [[phab:T377663|now offers]] live autocompletion. Thanks to SD0001 for this improvement. The feature can be temporarily disabled on a page by pressing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>,</code></bdi> and un-selecting "<bdi lang="en" dir="ltr">Live Autocompletion</bdi>". * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool-maintainers who use the Graphite system for tracking metrics, need to migrate to the newer Prometheus system. They can check [https://grafana.wikimedia.org/d/K6DEOo5Ik/grafana-graphite-datasource-utilization?orgId=1 this dashboard] and the list in the Description of the [[phab:T350592|task T350592]] to see if their tools are listed, and they should claim metrics and dashboards connected to their tools. They can then disable or migrate all existing metrics by following the instructions in the task. The Graphite service will become read-only in April. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/KLUV4IOLRYXPQFWD6WKKJUHMWE77BMSZ/] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/NewPP parser report|New PreProcessor parser performance report]] has been fixed to give an accurate count for the number of Wikibase entities accessed. It had previously been resetting after 400 entities. [https://phabricator.wikimedia.org/T279069] '''Meetings and events''' * A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place November 29 at [https://zonestamp.toolforge.org/1732896000 16:00 UTC]. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Mooré Wikipedia, the language support track at [[m:Wiki Indaba|Wiki Indaba]], and a report from the Wayuunaiki community on their experiences with the Incubator and as a new community over the last 3 years. This meeting will be in English and will also have Spanish interpretation. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:२७, २६ नोभेम्बर २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27847039 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Two new parser functions were added this week. The <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interwikilink|#interwikilink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interwiki links|interwiki link]] and the <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interlanguagelink|#interlanguagelink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interlanguage links|interlanguage link]]. These parser functions are useful on wikis where namespaces conflict with interwiki prefixes. For example, links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> on English Wikipedia [[phab:T363538|conflict with the <code>mos</code> language code prefix of Mooré Wikipedia]]. * Starting this week, Wikimedia wikis no longer support connections using old RSA-based HTTPS certificates, specifically rsa-2048. This change is to improve security for all users. Some older, unsupported browser or smartphone devices will be unable to connect; Instead, they will display a connectivity error. See the [[wikitech:HTTPS/Browser_Recommendations|HTTPS Browser Recommendations page]] for more-detailed information. All modern operating systems and browsers are always able to reach Wikimedia projects. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CTYEHVNSXUD3NFAAMG3BLZVTVQWJXJAH/] * Starting December 16, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>arwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>cawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>mediawikiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>orwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiktionary</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wikidatawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwiki</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T380910] * This month the Chart extension was deployed to production and is now available on Commons and Testwiki. With the security review complete, pilot wiki deployment is expected to start in the first week of December. You can see a working version [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details. * View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug with the "Download as PDF" system was fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T376438] '''Updates for technical contributors''' * In late February, temporary accounts will be rolled out on at least 10 large wikis. This deployment will have a significant effect on the community-maintained code. This is about Toolforge tools, bots, gadgets, and user scripts that use IP address data or that are available for logged-out users. The Trust and Safety Product team wants to identify this code, monitor it, and assist in updating it ahead of the deployment to minimize disruption to workflows. The team asks technical editors and volunteer developers to help identify such tools by adding them to [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/Impacted tools|this list]]. In addition, review the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|updated documentation]] to learn how to adjust the tools. Join the discussions on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|project talk page]] or in the [[discord:channels/221049808784326656/1227616742340034722|dedicated thread]] on the [[w:Wikipedia:Discord|Wikimedia Community Discord server (in English)]] for support and to share feedback. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:०८, ३ डिसेम्बर २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27873992 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Technical documentation contributors can find updated resources, and new ways to connect with each other and the Wikimedia Technical Documentation Team, at the [[mw:Special:MyLanguage/Documentation|Documentation hub]] on MediaWiki.org. This page links to: resources for writing and improving documentation, a new <bdi lang="zxx" dir="ltr">#wikimedia-techdocs</bdi> IRC channel on libera.chat, a listing of past and upcoming documentation events, and ways to request a documentation consultation or review. If you have any feedback or ideas for improvements to the documentation ecosystem, please [[mw:Wikimedia Technical Documentation Team#Contact us|contact the Technical Documentation Team]]. '''Updates for editors''' [[File:Edit Check on Desktop.png|thumb|Layout change for the Edit Check feature]] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] will be relocated to a sidebar on desktop. Edit check is the feature for new editors to help them follow policies and guidelines. This layout change creates space to present people with [[mw:Edit check#1 November 2024|new Checks]] that appear ''while'' they are typing. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#Reference Check A/B Test|initial results]] show newcomers encountering Edit Check are 2.2 times more likely to publish a new content edit that includes a reference and is not reverted. * The Chart extension, which enables editors to create data visualizations, was successfully made available on MediaWiki.org and three pilot wikis (Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedias). You can see a working examples [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details. * Translators in wikis where the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|mobile experience of Content Translation is available]], can now discover articles in Wikiproject campaigns of their interest from the "[https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=specialcx&filter-type=automatic&filter-id=collections&active-list=suggestions&from=es&to=en All collection]" category in the articles suggestion feature. Wikiproject Campaign organizers can use this feature, to help translators to discover articles of interest, by adding the <code dir=ltr><nowiki><page-collection> </page-collection></nowiki></code> tag to their campaign article list page on Meta-wiki. This will make those articles discoverable in the Content Translation tool. For more detailed information on how to use the tool and tag, please refer to [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists/How to use the features|the step-by-step guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378958] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, now has a [[phab:T376379#10310998|multiselect filter for namespace selection]]. This enables users to select multiple specific namespaces, instead of only one or all, when fetching pages for deletion. * The Nuke feature also now [[phab:T364225#10371365|provides links]] to the userpage of the user whose pages were deleted, and to the pages which were not selected for deletion, after page deletions are queued. This enables easier follow-up admin-actions. Thanks to Chlod and the Moderator Tools team for both of these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T364225#10371365] * The Editing Team is working on making it easier to populate citations from archive.org using the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|Citoid]] tool, the auto-filled citation generator. They are asking communities to add two parameters preemptively, <code dir=ltr>archiveUrl</code> and <code dir=ltr>archiveDate</code>, within the TemplateData for each citation template using Citoid. You can see an [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACite_web%2Fdoc&diff=1261320172&oldid=1260788022 example of a change in a template], and a [https://global-search.toolforge.org/?namespaces=10&q=%5C%22citoid%5C%22%3A%20%5C%7B&regex=1&title= list of all relevant templates]. [https://phabricator.wikimedia.org/T374831] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9240|Indonesian]] ([[voy:id:|<code>voy:id:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T380726] * Last week, all wikis had problems serving pages to logged-in users and some logged-out users for 30–45 minutes. This was caused by a database problem, and investigation is ongoing. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/3g2ckc7bp6l9] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add Link]] feature has been fixed. Previously, the list of sections which are excluded from Add Link was partially ignored in certain cases. [https://phabricator.wikimedia.org/T380455][https://phabricator.wikimedia.org/T380329] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, now has an early-stage [[git:design/codex-php|implementation in PHP]]. It is available for general use in MediaWiki extensions and Toolforge apps through [https://packagist.org/packages/wikimedia/codex Composer], with use in MediaWiki core coming soon. More information is available in [[wmdoc:design-codex-php/main/index.html|the documentation]]. Thanks to Doğu for the inspiration and many contributions to the library. [https://phabricator.wikimedia.org/T379662] * [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. On December 4, the MediaWiki Interfaces team began rerouting page/revision metadata and rendered HTML content endpoints on [[testwiki:|testwiki]] from RESTbase to comparable MediaWiki REST API endpoints. The team encourages active users of these endpoints to verify their tool's behavior on testwiki and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]] before the end of the year, as they intend to roll out the same change across all Wikimedia projects in early January. These changes are part of the work to replace the outdated [[mw:RESTBase/deprecation|RESTBase]] system. * The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/986172 2024 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 3 January 2025, and has an associated [[foundation:Legal:Developer Satisfaction Survey 2024 Privacy Statement|privacy statement]]. * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Meetings and events''' * The next meeting in the series of [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation discussions with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Event:Commons community discussion - 12 December 2024 08:00 UTC|December 12 at 8:00 UTC]] and [[m:Event:Commons community discussion - 12_December 2024 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is new media and new contributors. Contributors from all wikis are welcome to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:०१, १० डिसेम्बर २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27919424 --> == This Month in Education: November 2024 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 13 • Issue 9 • November 2024</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/November 2024|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/November 2024/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2024/Auckland Museum Wikipedia Student Programme|Auckland Museum Wikipedia Student Programme]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2024/Citizenship and free knowledge on Wikipedia in Albanian language|Citizenship and free knowledge on Wikipedia in Albanian language]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2024/Engaging students with Wikipedia and Wikidata at Hasanuddin University’s Wikimedia Week|Engaging students with Wikipedia and Wikidata at Hasanuddin University’s Wikimedia Week]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2024/Minigrant initiative by empowering the Rrëshen community in Albania|Minigrant initiative by empowering the Rrëshen community in Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2024/Wikidata birthday in Albania, 2024|Wikidata birthday in Albania, 2024]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2024/Wikidata birthday in School |Wikidata birthday in School]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2024/Wikimedia Education Workshop at Lumbini Technological University|Wikimedia Education Workshop at Lumbini Technological University]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2024/Wikimedia MKD's new collaborations and new content|Wikimedia MKD's new collaborations and new content]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2024/Improving Historical Knowledge on Persian Wikipedia through a continuous Wikimedia Education Program: Shahid Beheshti University Wikipedia Education Program|Improving Historical Knowledge on Persian Wikipedia through a continuous Wikimedia Education Program: Shahid Beheshti University Wikipedia Education Program]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] २०:५८, १० डिसेम्बर २०२४ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=27879342 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Interested in improving event management on your home wiki? The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents extension]] offers organizers features like event registration management, event/wikiproject promotion, finding potential participants, and more - all directly on-wiki. If you are an organizer or think your community would benefit from this extension, start a discussion to enable it on your wiki today. To learn more about how to enable this extension on your wiki, visit the [[m:CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|deployment status page]]. '''Updates for editors''' * Users of the iOS Wikipedia App in Italy and Mexico on the Italian, Spanish, and English Wikipedias, can see a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review|personalized Year in Review]] with insights based on their reading and editing history. * Users of the Android Wikipedia App in Sub-Saharan Africa and South Asia can see the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Rabbit Holes|Rabbit Holes]] feature. This feature shows a suggested search term in the Search bar based on the current article being viewed, and a suggested reading list generated from the user’s last two visited articles. * The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|global reminder bot]] is now active and running on nearly 800 wikis. This service reminds most users holding temporary rights when they are about to expire, so that they can renew should they want to. See [[m:Global reminder bot/Technical details|the technical details page]] for more information. * The next issue of Tech News will be sent out on 13 January 2025 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was [[phab:T374988|fixed]] in the Android Wikipedia App which had caused translatable SVG images to show the wrong language when they were tapped. '''Updates for technical contributors''' * There is no new MediaWiki version next week. The next deployments will start on 14 January. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar/2025] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:१०, १७ डिसेम्बर २०२४ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27942374 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Single User Login system is being updated over the next few months. This is the system which allows users to fill out the login form on one Wikimedia site and get logged in on all others at the same time. It needs to be updated because of the ways that browsers are increasingly restricting cross-domain cookies. To accommodate these restrictions, login and account creation pages will move to a central domain, but it will still appear to the user as if they are on the originating wiki. The updated code will be enabled this week for users on test wikis. This change is planned to roll out to all users during February and March. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and a timeline. '''Updates for editors''' * On wikis with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments|PageAssessments]] installed, you can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments#Search|filter search results]] to pages in a given WikiProject by using the <code dir=ltr>inproject:</code> keyword. (These wikis: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwikivoyage/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-huwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}) [https://phabricator.wikimedia.org/T378868] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34129|Tigre]] ([[w:tig:|<code>w:tig:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T381377] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with updating a user's edit-count after making a rollback edit, which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382592] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia REST API users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. Starting the week of January 13, we will begin rerouting [[phab:T374683|some page content endpoints]] from RESTbase to the newer MediaWiki REST API endpoints for all wiki projects. This change was previously available on testwiki and should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints may raise issues directly to the [[phab:project/view/6931/|MediaWiki Interfaces Team]] in Phabricator if they arise. * Toolforge tool maintainers can now share their feedback on Toolforge UI, an initiative to provide a web platform that allows creating and managing Toolforge tools through a graphic interface, in addition to existing command-line workflows. This project aims to streamline active maintainers’ tasks, as well as make registration and deployment processes more accessible for new tool creators. The initiative is still at a very early stage, and the Cloud Services team is in the process of collecting feedback from the Toolforge community to help shape the solution to their needs. [[wikitech:Wikimedia Cloud Services team/EnhancementProposals/Toolforge UI|Read more and share your thoughts about Toolforge UI]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] For tool and library developers who use the OAuth system: The identity endpoint used for [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user|OAuth 1]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user 2|OAuth 2]] returned a JSON object with an integer in its <code>sub</code> field, which was incorrect (the field must always be a string). This has been fixed; the fix will be deployed to Wikimedia wikis on the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T382139] * Many wikis currently use [[:mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|Cite CSS]] to render custom footnote markers in Parsoid output. Starting January 20 these rules will be disabled, but the developers ask you to ''not'' clean up your <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi> until February 20 to avoid issues during the migration. Your wikis might experience some small changes to footnote markers in Visual Editor and when using experimental Parsoid read mode, but if there are changes these are expected to bring the rendering in line with the legacy parser output. [https://phabricator.wikimedia.org/T370027] '''Meetings and events''' * The next meeting in the series of [[c:Special:MyLanguage/Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation Community Conversations with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 08:00 UTC|January 15 at 8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is defining the priorities in tool investment for Commons. Contributors from all wikis, especially users who are maintaining tools for Commons, are welcome to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०७:२७, १४ जनवरी २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28048614 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators can mass-delete multiple pages created by a user or IP address using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Extension:Nuke]]. It previously only allowed deletion of pages created in the last 30 days. It can now delete pages from the last 90 days, provided it is targeting a specific user or IP address. [https://phabricator.wikimedia.org/T380846] * On [[phab:P72148|wikis that use]] the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Patrolled edits|Patrolled edits]] feature, when the rollback feature is used to revert an unpatrolled page revision, that revision will now be marked as "manually patrolled" instead of "autopatrolled", which is more accurate. Some editors that use [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Filtering|filters]] on Recent Changes may need to update their filter settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T302140] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Visual Editor's "Insert link" feature did not always suggest existing pages properly when an editor started typing, which has now been [[phab:T383497|fixed]]. '''Updates for technical contributors''' * The Structured Discussion extension (also known as Flow) is being progressively removed from the wikis. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|The last group of wikis]] ({{int:project-localized-name-cawikiquote/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwikimedia/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwikibooks/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewikimedia/en}}) will soon be contacted. If you have questions about this process, please ping [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] at your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T380912] * The latest quarterly [[mw:Technical_Community_Newsletter/2025/January|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: updates about services from the Data Platform Engineering teams, information about Codex from the Design System team, and more. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०७:२२, २१ जनवरी २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28129769 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Patrollers and admins - what information or context about edits or users could help you to make patroller or admin decisions more quickly or easily? The Wikimedia Foundation wants to hear from you to help guide its upcoming annual plan. Please consider sharing your thoughts on this and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|13 other questions]] to shape the technical direction for next year. '''Updates for editors''' * iOS Wikipedia App users worldwide can now access a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review/How your data is used|personalized Year in Review]] feature, which provides insights based on their reading and editing history on Wikipedia. This project is part of a broader effort to help welcome new readers as they discover and interact with encyclopedic content. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Edit patrollers now have a new feature available that can highlight potentially problematic new pages. When a page is created with the same title as a page which was previously deleted, a tag ('Recreated') will now be added, which users can filter for in [[{{#special:RecentChanges}}]] and [[{{#special:NewPages}}]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T56145] * Later this week, there will be a new warning for editors if they attempt to create a redirect that links to another redirect (a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects#Double redirects|double redirect]]). The feature will recommend that they link directly to the second redirect's target page. Thanks to the user SomeRandomDeveloper for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T326056] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia wikis allow [[w:en:WebAuthn|WebAuthn]]-based second factor checks (such as hardware tokens) during login, but the feature is [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Fix security key (WebAuthn) support|fragile]] and has very few users. The MediaWiki Platform team is temporarily disabling adding new WebAuthn keys, to avoid interfering with the rollout of [[mw:MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3]] (single user login version 3). Existing keys are unaffected. [https://phabricator.wikimedia.org/T378402] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * For developers that use the [[wikitech:Data Platform/Data Lake/Edits/MediaWiki history dumps|MediaWiki History dumps]]: The Data Platform Engineering team has added a couple of new fields to these dumps, to support the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] initiative. If you maintain software that reads those dumps, please review your code and the updated documentation, since the order of the fields in the row will change. There will also be one field rename: in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki_user_history</code></bdi> dump, the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>anonymous</code></bdi> field will be renamed to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>is_anonymous</code></bdi>. The changes will take effect with the next release of the dumps in February. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LKMFDS62TXGDN6L56F4ABXYLN7CSCQDI/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:००, २८ जनवरी २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28149374 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors who use the "Special characters" editing-toolbar menu can now see the 32 special characters you have used most recently, across editing sessions on that wiki. This change should help make it easier to find the characters you use most often. The feature is in both the 2010 wikitext editor and VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T110722] * Editors using the 2010 wikitext editor can now create sublists with correct indentation by selecting the line(s) you want to indent and then clicking the toolbar buttons.[https://phabricator.wikimedia.org/T380438] You can now also insert <code><nowiki><code></nowiki></code> tags using a new toolbar button.[https://phabricator.wikimedia.org/T383010] Thanks to user stjn for these improvements. * Help is needed to ensure the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]] works properly on each wiki. ** (1) Administrators should update the local versions of the page <code dir=ltr>MediaWiki:Citoid-template-type-map.json</code> to include entries for <code dir=ltr>preprint</code>, <code dir=ltr>standard</code>, and <code dir=ltr>dataset</code>; Here are example diffs to replicate [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1189164774&oldid=1165783565 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1270832208&oldid=1270828390 for 'standard' and 'dataset']. ** (2.1) If the citoid map in the citation template used for these types of references is missing, [[mediawikiwiki:Citoid/Enabling Citoid on your wiki#Step 2.a: Create a 'citoid' maps value for each citation template|one will need to be added]]. (2.2) If the citoid map does exist, the TemplateData will need to be updated to include new field names. Here are example updates [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270829051&oldid=1262470053 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270831369&oldid=1270829480 for 'standard' and 'dataset']. The new fields that may need to be supported are <code dir=ltr>archiveID</code>, <code dir=ltr>identifier</code>, <code dir=ltr>repository</code>, <code dir=ltr>organization</code>, <code dir=ltr>repositoryLocation</code>, <code dir=ltr>committee</code>, and <code dir=ltr>versionNumber</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T383666] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q15637215|Central Kanuri]] ([[w:knc:|<code>w:knc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T385181] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Help:Extension:Wikisource/Wikimedia OCR|OCR (optical character recognition) tool]] used for Wikisource now supports a new language, Church Slavonic. [https://phabricator.wikimedia.org/T384782] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:५४, ४ फेब्रुअरी २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28203495 --> == [[User:मर्मिक|मर्मिक]]बाट प्रश्न (११:३३, ४ फेब्रुअरी २०२५) == साच्चिकै लेख्न शैलीमा कस्तो प्रकारको शब्द चयन र प्रकाशन गर्दा कस्तो तरीकाबाट गर्न सकिन्छ हो मलाई Wikipediaको बारेमा ज्ञान् त छोइन अब सिक्न खोजिरहेको छु --[[User:मर्मिक|मर्मिक]] ([[User talk:मर्मिक|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:३३, ४ फेब्रुअरी २०२५ (नेपाली समय) == This Month in Education: January 2025 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 14 • Issue 1 • January 2025</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/January 2025|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/January 2025/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2025/Advancing Education Pillar in Kosovo: 2024 Journey|Advancing Education Pillar in Kosovo: 2024 Journey]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2025/Auckland Museum Wikipedia Students Making Progress|Auckland Museum Wikipedia Students Making Progress]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2025/Celebrating 10 Years of Wiki Education|Celebrating 10 Years of Wiki Education]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2025/Empowering Multilingual Students: Expanding Wikipedia Through Collaboration of foreign languages faculty's students of the University of Tehran|Empowering Multilingual Students: Expanding Wikipedia Through Collaboration of foreign languages faculty's students of the University of Tehran]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2025/Ensuring accurate and authentic information with 1Lib1Ref Campaign in Anambra|Ensuring accurate and authentic information with 1Lib1Ref Campaign in Anambra]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2025/Experiences of Wikipedia in the classroom with a gender perspective in Monterrey |Experiences of Wikipedia in the classroom with a gender perspective in Monterrey]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2025/Fine Arts University Students exploring Wikipedia in Tirana, Albania|Fine Arts University Students exploring Wikipedia in Tirana, Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2025/Lviv hosted Ukraine’s first student photo walk for Wikipedia|Lviv hosted Ukraine’s first student photo walk for Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2025/Many new trained volunteers and new articles at the end of the year in Macedonia|Many new trained volunteers and new articles at the end of the year in Macedonia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2025/Wikimedia and Scientific Events in Brazil|Wikimedia and Scientific Events in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2025/Wiki Workshop- Call for Contributions|Wiki Workshop- Call for Contributions]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] २१:४१, ५ फेब्रुअरी २०२५ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=28111205 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Product and Technology Advisory Council (PTAC) has published [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|a draft of their recommendations]] for the Wikimedia Foundation's Product and Technology department. They have recommended focusing on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback/Mobile experiences|mobile experiences]], particularly contributions. They request community [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|feedback at the talk page]] by 21 February. '''Updates for editors''' * The "Special pages" portlet link will be moved from the "Toolbox" into the "Navigation" section of the main menu's sidebar by default. This change is because the Toolbox is intended for tools relating to the current page, not tools relating to the site, so the link will be more logically and consistently located. To modify this behavior and update CSS styling, administrators can follow the instructions at [[phab:T385346|T385346]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333211] * As part of this year's work around improving the ways readers discover content on the wikis, the Web team will be running an experiment with a small number of readers that displays some suggestions for related or interesting articles within the search bar. Please check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments#Experiment 1: Display article recommendations in more prominent locations, search|the project page]] for more information. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template editors who use TemplateStyles can now customize output for users with specific accessibility needs by using accessibility related media queries (<code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-motion prefers-reduced-motion]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-transparency prefers-reduced-transparency]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-contrast prefers-contrast]</code>, and <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/forced-colors forced-colors]</code>). Thanks to user Bawolff for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T384175] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the global blocks log will now be shown directly on the {{#special:CentralAuth}} page, similarly to global locks, to simplify the workflows for stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T377024] '''Updates for technical contributors''' * Wikidata [[d:Special:MyLanguage/Help:Default values for labels and aliases|now supports a special language as a "default for all languages"]] for labels and aliases. This is to avoid excessive duplication of the same information across many languages. If your Wikidata queries use labels, you may need to update them as some existing labels are getting removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T312511] * The function <code dir="ltr">getDescription</code> was invoked on every Wiki page read and accounts for ~2.5% of a page's total load time. The calculated value will now be cached, reducing load on Wikimedia servers. [https://phabricator.wikimedia.org/T383660] * As part of the RESTBase deprecation [[mw:RESTBase/deprecation|effort]], the <code dir="ltr">/page/related</code> endpoint has been blocked as of February 6, 2025, and will be removed soon. This timeline was chosen to align with the deprecation schedules for older Android and iOS versions. The stable alternative is the "<code dir="ltr">morelike</code>" action API in MediaWiki, and [[gerrit:c/mediawiki/services/mobileapps/+/982154/13/pagelib/src/transform/FooterReadMore.js|a migration example]] is available. The MediaWiki Interfaces team [[phab:T376297|can be contacted]] for any questions. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/GFC2IJO7L4BWO3YTM7C5HF4MCCBE2RJ2/] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: Updates about the "Contribute" menu; details on some of the newest language editions of Wikipedia; details on new languages supported by the MediaWiki interface; updates on the Community-defined lists feature; and more. * The latest [[mw:Extension:Chart/Project/Updates#January 2025: Better visibility into charts and tabular data usage|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on the progress towards bringing better visibility into global charts usage and support for categorizing pages in the Data namespace on Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:५७, ११ फेब्रुअरी २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28231022 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Communities using growth tools can now showcase one event on the <code>{{#special:Homepage}}</code> for newcomers. This feature will help newcomers to be informed about editing activities they can participate in. Administrators can create a new event to showcase at <code>{{#special:CommunityConfiguration}}</code>. To learn more about this feature, please read [[diffblog:2025/02/12/community-updates-module-connecting-newcomers-to-your-initiatives/|the Diff post]], have a look [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Community updates module|at the documentation]], or contact [[mw:Talk:Growth|the Growth team]]. '''Updates for editors''' [[File:Page Frame Features on desktop.png|thumb|Highlighted talk pages improvements]] * Starting next week, talk pages at these wikis – {{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}} – will get [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|a new design]]. This change was extensively tested as a Beta feature and is the last step of [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|talk pages improvements]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379102] * You can now navigate to view a redirect page directly from its action pages, such as the history page. Previously, you were forced to first go to the redirect target. This change should help editors who work with redirects a lot. Thanks to user stjn for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T5324] * When a Cite reference is reused many times, wikis currently show either numbers like "1.23" or localized alphabetic markers like "a b c" in the reference list. Previously, if there were so many reuses that the alphabetic markers were all used, [[MediaWiki:Cite error references no backlink label|an error message]] was displayed. As part of the work to [[phab:T383036|modernize Cite customization]], these errors will no longer be shown and instead the backlinks will fall back to showing numeric markers like "1.23" once the alphabetic markers are all used. * The log entries for each change to an editor's user-groups are now clearer by specifying exactly what has changed, instead of the plain before and after listings. Translators can [[phab:T369466|help to update the localized versions]]. Thanks to user Msz2001 for these improvements. * A new filter has been added to the [[{{#special:Nuke}}]] tool, which allows administrators to mass delete pages, to enable users to filter for pages in a range of page sizes (in bytes). This allows, for example, deleting pages only of a certain size or below. [https://phabricator.wikimedia.org/T378488] * Non-administrators can now check which pages are able to be deleted using the [[{{#special:Nuke}}]] tool. Thanks to user MolecularPilot for this and the previous improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T376378] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed in the configuration for the AV1 video file format, which enables these files to play again. [https://phabricator.wikimedia.org/T382193] '''Updates for technical contributors''' * Parsoid Read Views is going to be rolling out to most Wiktionaries over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyage to Parsoid Read Views last year. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/T385923][https://phabricator.wikimedia.org/T371640] * Developers of tools that run on-wiki should note that <code dir=ltr>mw.Uri</code> is deprecated. Tools requiring <code dir=ltr>mw.Uri</code> must explicitly declare <code dir=ltr>mediawiki.Uri</code> as a ResourceLoader dependency, and should migrate to the browser native <code dir=ltr>URL</code> API soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T384515] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०३:०२, १८ फेब्रुअरी २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28275610 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators can now customize how the [[m:Special:MyLanguage/User language|Babel feature]] creates categories using [[{{#special:CommunityConfiguration/Babel}}]]. They can rename language categories, choose whether they should be auto-created, and adjust other settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T374348] * The <bdi lang="en" dir="ltr">[https://www.wikimedia.org/ wikimedia.org]</bdi> portal has been updated – and is receiving some ongoing improvements – to modernize and improve the accessibility of our portal pages. It now has better support for mobile layouts, updated wording and links, and better language support. Additionally, all of the Wikimedia project portals, such as <bdi lang="en" dir="ltr">[https://wikibooks.org wikibooks.org]</bdi>, now support dark mode when a reader is using that system setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T373204][https://phabricator.wikimedia.org/T368221][https://meta.wikimedia.org/wiki/Project_portals] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33965|Santali]] ([[wikt:sat:|<code>wikt:sat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386619] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that prevented clicking on search results in the web-interface for some Firefox for Android phone configurations. [https://phabricator.wikimedia.org/T381289] '''Meetings and events''' * The next Language Community Meeting is happening soon, February 28th at [https://zonestamp.toolforge.org/1740751200 14:00 UTC]. This week's meeting will cover: highlights and technical updates on keyboard and tools for the Sámi languages, Translatewiki.net contributions from the Bahasa Lampung community in Indonesia, and technical Q&A. If you'd like to join, simply [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#28 February 2025|sign up on the wiki page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०६:२६, २५ फेब्रुअरी २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28296129 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * All logged-in editors using the mobile view can now edit a full page. The "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" link is accessible from the "{{int:minerva-page-actions-overflow}}" menu in the toolbar. This was previously only available to editors using the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced mobile contributions|Advanced mobile contributions]] setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T387180] * Interface administrators can now help to remove the deprecated Cite CSS code matching "<code dir="ltr">mw-ref</code>" from their local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi>. The list of wikis in need of cleanup, and the code to remove, [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-ref%5B%5E-a-z%5D&regex=1&namespaces=8&title=.*css can be found with this global search] and in [https://ace.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.css&oldid=145662#L-139--L-144 this example], and you can learn more about how to help on the [[mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|CSS migration project page]]. The Cite footnote markers ("<code dir="ltr">[1]</code>") are now rendered by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]], and the deprecated CSS is no longer needed. The CSS for backlinks ("<code dir="ltr">mw:referencedBy</code>") should remain in place for now. This cleanup is expected to cause no visible changes for readers. Please help to remove this code before March 20, after which the development team will do it for you. * When editors embed a file (e.g. <code><nowiki>[[File:MediaWiki.png]]</nowiki></code>) on a page that is protected with cascading protection, the software will no longer restrict edits to the file description page, only to new file uploads.[https://phabricator.wikimedia.org/T24521] In contrast, transcluding a file description page (e.g. <code><nowiki>{{:File:MediaWiki.png}}</nowiki></code>) will now restrict edits to the page.[https://phabricator.wikimedia.org/T62109] * When editors revert a file to an earlier version it will now require the same permissions as ordinarily uploading a new version of the file. The software now checks for 'reupload' or 'reupload-own' rights,[https://phabricator.wikimedia.org/T304474] and respects cascading protection.[https://phabricator.wikimedia.org/T140010] * When administrators are listing pages for deletion with the Nuke tool, they can now also list associated talk pages and redirects for deletion, alongside pages created by the target, rather than needing to manually delete these pages afterwards. [https://phabricator.wikimedia.org/T95797] * The [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|previously noted]] update to Single User Login, which will accommodate browser restrictions on cross-domain cookies by moving login and account creation to a central domain, will now roll out to all users during March and April. The team plans to enable it for all new account creation on [[wikitech:Deployments/Train#Tuesday|Group0]] wikis this week. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and an updated timeline. * Since last week there has been a bug that shows some interface icons as black squares until the page has fully loaded. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T387351] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q2044560|Sylheti]] ([[w:syl:|<code>w:syl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386441] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed with loading images in very old versions of the Firefox browser on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T386400] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०८:१६, ४ मार्च २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28334563 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors who use password managers at multiple wikis may notice changes in the future. The way that our wikis provide information to password managers about reusing passwords across domains has recently been updated, so some password managers might now offer you login credentials that you saved for a different Wikimedia site. Some password managers already did this, and are now doing it for more Wikimedia domains. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3 project]] which aims to improve how our unified login works, and to keep it compatible with ongoing changes to the web-browsers we use. [https://phabricator.wikimedia.org/T385520][https://phabricator.wikimedia.org/T384844] * The Wikipedia Apps Team is inviting interested users to help improve Wikipedia’s offline and limited internet use. After discussions in [[m:Afrika Baraza|Afrika Baraza]] and the last [[m:Special:MyLanguage/ESEAP Hub/Meetings|ESEAP call]], key challenges like search, editing, and offline access are being explored, with upcoming focus groups to dive deeper into these topics. All languages are welcome, and interpretation will be available. Want to share your thoughts? [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Improving Wikipedia Mobile Apps for Offline & Limited Internet Use|Join the discussion]] or email <bdi lang="en" dir="ltr">aramadan@wikimedia.org</bdi>! * All wikis will be read-only for a few minutes on March 19. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/33|Growth newsletter]] is available. It includes: the launch of the Community Updates module, the most recent changes in Community Configuration, and the upcoming test of in-article suggestions for first-time editors. * An old API that was previously used in the Android Wikipedia app is being removed at the end of March. There are no current software uses, but users of the app with a version that is older than 6 months by the time of removal (2025-03-31), will no longer have access to the Suggested Edits feature, until they update their app. You can [[diffblog:2025/02/24/sunset-of-wikimedia-recommendation-api/|read more details about this change]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:५५, ११ मार्च २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28372257 --> == This Month in Education: February 2025 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 14 • Issue 2 • February 2025</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/February 2025|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/February 2025/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2025/Activities series at the Shefit Hekali school in Peqin, Albania|Activities series at the Shefit Hekali school in Peqin, Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2025/Wikimedia Brazil has formed a partnership with a public policy research institute|Wikimedia Brazil has formed a partnership with a public policy research institute]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2025/Preserving Heritage: Tuluvas Aati Month Educational Wikimedia Programs|Preserving Heritage: Tuluvas Aati Month Educational Wikimedia Programs]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2025/Reflecting on our Past: Farewell to the Auckland Museum Summer Students|Reflecting on our Past: Farewell to the Auckland Museum Summer Students]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2025/Successful Conclusion of the Second Phase of "Reading Wikipedia in the Classroom" in Yemen|Successful Conclusion of the Second Phase of "Reading Wikipedia in the Classroom" in Yemen]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2025/Wiki Workshop in Mitrovica |Wiki Workshop in Mitrovica]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2025/Wikimedia MKD' Education: Lots of new trained users, lots of new articles|Wikimedia MKD' Education: Lots of new trained users, lots of new articles]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2025/Wikimedia Serbia receives accreditation from the National Library of Serbia for the Wiki Senior seminar|Wikimedia Serbia receives accreditation from the National Library of Serbia for the Wiki Senior seminar]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] १४:४९, १२ मार्च २०२५ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=28314249 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Twice a year, around the equinoxes, the Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team performs [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|a datacenter server switchover]], redirecting all traffic from one primary server to its backup. This provides reliability in case of a crisis, as we can always fall back on the other datacenter. [http://listen.hatnote.com/ Thanks to the Listen to Wikipedia] tool, you can hear the switchover take place: Before it begins, you'll hear the steady stream of edits; Then, as the system enters a brief read-only phase, the sound stops for a couple of minutes, before resuming after the switchover. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. If you want to keep an ear out for the next server switchover, listen to the wikis on [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 March 19 at 14:00 UTC]. '''Updates for editors''' * The [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es improved Content Translation tool dashboard] is now available in [[phab:T387820|10 Wikipedias]] and will be available for all Wikipedias [[phab:T387821|soon]]. With [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|the unified dashboard]], desktop users can now: Translate new sections of an article; Discover and access topic-based [https://ig.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions&from=en&to=ig&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits article suggestion filters] (initially available only for mobile device users); Discover and access the [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists|Community-defined lists]] filter, also known as "Collections", from wiki-projects and campaigns. * On Wikimedia Commons, a [[c:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements#Improve category selection|new system to select the appropriate file categories]] has been introduced: if a category has one or more subcategories, users will be able to click on an arrow that will open the subcategories directly within the form, and choose the correct one. The parent category name will always be shown on top, and it will always be possible to come back to it. This should decrease the amount of work for volunteers in fixing/creating new categories. The change is also available on mobile. These changes are part of planned improvements to the UploadWizard. * The Community Tech team is seeking wikis to join a pilot for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] feature and a refreshed Special:Block page in late March. Multiblocks enables administrators to impose multiple different types of blocks on the same user at the same time. If you are an admin or steward and would like us to discuss joining the pilot with your community, please leave a message on the [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|project talk page]]. * Starting March 25, the Editing team will test a new feature for Edit Check at [[phab:T384372|12 Wikipedias]]: [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi-check|Multi-Check]]. Half of the newcomers on these wikis will see all [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Checks]] during their edit session, while the other half will continue seeing only one. The goal of this test is to see if users are confused or discouraged when shown multiple Reference Checks (when relevant) within a single editing session. At these wikis, the tags used on edits that show References Check will be simplified, as multiple tags could be shown within a single edit. Changes to the tags are documented [[phab:T373949|on Phabricator]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379131] * The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], which is a service for notifying users that their temporary user-rights are about to expire, now supports using the localized name of the user-rights group in the message heading. Translators can see the [[m:Global reminder bot/Translation|listing of existing translations and documentation]] to check if their language needs updating or creation. * The [[Special:GlobalPreferences|GlobalPreferences]] gender setting, which is used for how the software should refer to you in interface messages, now works as expected by overriding the local defaults. [https://phabricator.wikimedia.org/T386584] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Wikipedia App for Android had a bug fixed for when a user is browsing and searching in multiple languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T379777] '''Updates for technical contributors''' * Later this week, the way that Codex styles are loaded will be changing. There is a small risk that this may result in unstyled interface message boxes on certain pages. User generated content (e.g. templates) is not impacted. Gadgets may be impacted. If you see any issues [[phab:T388847|please report them]]. See the linked task for details, screenshots, and documentation on how to fix any affected gadgets. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:३३, १८ मार्च २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28412594 --> == [[प्रयोगकर्ता:Janak SK]]मा [[User:Janak SK|Janak SK]]को प्रश्न (१६:२३, २० मार्च २०२५) == रिमाल थर रिमाल थर नेपालमा पाइने एउटा थर हो, जसलाई गैरदलित र दलित समुदाय दुबैमा वर्गीकृत गर्न सकिन्छ। ऐतिहासिक रूपमा, यो थर विभिन्न भौगोलिक स्थानहरूमा फैलिएको पाइन्छ। इतिहास र उत्पत्ति रिमाल थरका व्यक्तिहरू मुख्य रूपमा बैतडी जिल्लाको दुगेडाकेदार गाउँपालिका अन्तर्गत पर्ने रिम भन्ने ठाउँबाट बसाई सरी आएका मानिन्छन्। करिब पाँच-छ सय वर्ष पहिले, त्यहाँका केही व्यक्तिहरू दार्चुलाको लेकम गाउँपालिका तथा अन्य विभिन्न स्थानमा बसाइँ सरेका थिए। त्यस समयमा स्थानीय भूगोलको आधारमा थर कायम गर्ने परम्पराअनुसार रिम क्षेत्रबाट आएका व्यक्तिहरूले आफ्नो थरलाई रिमाल भनेर संशोधित गरेका थिए। धार्मिक तथा सांस्कृतिक पक्ष रिमाल थर भएका व्यक्तिहरू प्रमुख रूपमा हिन्दू धर्म मान्ने गर्छन्। उनीहरूले दशैँ, तिहार, जनै पूर्णिमा, र तीज जस्ता पर्वहरू विशेष रूपमा मनाउँछन्। परम्परागत रूपमा, तिनका संस्कार र चाडपर्वहरू क्षेत्रीय भिन्नताका आधारमा केही फरक देखिन्छ। रिमाल थरको विविधता रिमाल थर कुनै एकल समुदाय वा जातिमा मात्र सीमित छैन। नेपालमा पाइने सामाजिक तथा जातीय संरचनाका आधारमा यो थर विभिन्न समुदायमा रहेका व्यक्तिहरूले राखेको पाइन्छ। भूगोल, इतिहास, तथा पारिवारिक परम्पराका आधारमा यसको सामाजिक स्थान फरक हुन सक्छ। सम्बन्धित विषयहरू नेपालको थरहरूको उत्पत्ति बैतडी जिल्लाको ऐतिहासिक बसाइँसराइ नेपाली समाजमा थरको महत्व --- यो जानकारीलाई विकिपिडियामा पोस्ट गर्दा थप विश्वसनीय स्रोतहरू उल्लेख गर्नुपर्छ। यदि थप प्रमाण र ऐतिहासिक सन्दर्भहरू उपलब्ध छन् भने, तिनलाई पनि समावेश गर्दा राम्रो हुनेछ। --[[User:Janak SK|Janak]] ([[User talk:Janak SK|कुरा गर्नुहोस्]]) १६:२३, २० मार्च २०२५ (नेपाली समय) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation is seeking your feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|drafts of the objectives and key results that will shape the Foundation's Product and Technology priorities]] for the next fiscal year (starting in July). The objectives are broad high-level areas, and the key-results are measurable ways to track the success of their objectives. Please share your feedback on the talkpage, in any language, ideally before the end of April. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] will be released to multiple wikis (see [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|deployment plan]] for details) in April 2025, and the team has begun the process of engaging communities on the identified wikis. The extension provides tools to organize, manage, and promote collaborative activities (like events, edit-a-thons, and WikiProjects) on the wikis. The extension has three tools: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation Lists]]. It is currently on 13 Wikipedias, including English Wikipedia, French Wikipedia, and Spanish Wikipedia, as well as Wikidata. Questions or requests can be directed to the [[mw:Help talk:Extension:CampaignEvents|extension talk page]] or in Phabricator (with <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag). * Starting the week of March 31st, wikis will be able to set which user groups can view private registrants in [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], as part of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension. By default, event organizers and the local wiki admins will be able to see private registrants. This is a change from the current behavior, in which only event organizers can see private registrants. Wikis can change the default setup by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requesting a configuration change]] in Phabricator (and adding the <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag). Participants of past events can cancel their registration at any time. * Administrators at wikis that have a customized <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Sidebar]]</bdi> should check that it contains an entry for the {{int:specialpages}} listing. If it does not, they should add it using <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">* specialpages-url|specialpages</code>. Wikis with a default sidebar will see the link moved from the page toolbox into the sidebar menu in April. [https://phabricator.wikimedia.org/T388927] * The Minerva skin (mobile web) combines both Notice and Alert notifications within the bell icon ([[File:OOjs UI icon bell.svg|16px|link=|class=skin-invert]]). There was a long-standing bug where an indication for new notifications was only shown if you had unseen Alerts. This bug is now fixed. In the future, Minerva users will notice a counter atop the bell icon when you have 1 or more unseen Notices and/or Alerts. [https://phabricator.wikimedia.org/T344029] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * VisualEditor has introduced a [[mw:VisualEditor/Hooks|new client-side hook]] for developers to use when integrating with the VisualEditor target lifecycle. This hook should replace the existing lifecycle-related hooks, and be more consistent between different platforms. In addition, the new hook will apply to uses of VisualEditor outside of just full article editing, allowing gadgets to interact with the editor in DiscussionTools as well. The Editing Team intends to deprecate and eventually remove the old lifecycle hooks, so any use cases that this new hook does not cover would be of interest to them and can be [[phab:T355555|shared in the task]]. * Developers who use the <code dir=ltr>mw.Api</code> JavaScript library, can now identify the tool using it with the <code dir=ltr>userAgent</code> parameter: <code dir=ltr>var api = new mw.Api( { userAgent: 'GadgetNameHere/1.0.1' } );</code>. If you maintain a gadget or user script, please set a user agent, because it helps with library and server maintenance and with differentiating between legitimate and illegitimate traffic. [https://phabricator.wikimedia.org/T373874][https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Wikimedia_Foundation_User-Agent_Policy] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:२८, २५ मार्च २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28443127 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Editing team is working on a new [[mw:Special:MyLanguage/Edit Check|Edit check]]: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#26 March 2025|Peacock check]]. This check's goal is to identify non-neutral terms while a user is editing a wikipage, so that they can be informed that their edit should perhaps be changed before they publish it. This project is at the early stages, and the team is looking for communities' input: [[phab:T389445|in this Phabricator task]], they are gathering on-wiki policies, templates used to tag non-neutral articles, and the terms (jargon and keywords) used in edit summaries for the languages they are currently researching. You can participate by editing the table on Phabricator, commenting on the task, or directly messaging [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|Single User Login]] has now been updated on all wikis to move login and account creation to a central domain. This makes user login compatible with browser restrictions on cross-domain cookies, which have prevented users of some browsers from staying logged in. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting on March 31st, the MediaWiki Interfaces team will begin a limited release of generated OpenAPI specs and a SwaggerUI-based sandbox experience for [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST APIs]]. They invite developers from a limited group of non-English Wikipedia communities (Arabic, German, French, Hebrew, Interlingua, Dutch, Chinese) to review the documentation and experiment with the sandbox in their preferred language. In addition to these specific Wikipedia projects, the sandbox and OpenAPI spec will be available on the [[testwiki:Special:RestSandbox|on the test wiki REST Sandbox special page]] for developers with English as their preferred language. During the preview period, the MediaWiki Interfaces Team also invites developers to [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|share feedback about your experience]]. The preview will last for approximately 2 weeks, after which the sandbox and OpenAPI specs will be made available across all wiki projects. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.23|MediaWiki]] '''In depth''' * Sometimes a small, [[gerrit:c/operations/cookbooks/+/1129184|one line code change]] can have great significance: in this case, it means that for the first time in years we're able to run all of the stack serving <bdi lang="en" dir="ltr">[http://maps.wikimedia.org/ maps.wikimedia.org]</bdi> - a host dedicated to serving our wikis and their multi-lingual maps needs - from a single core datacenter, something we test every time we perform a [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter switchover]]. This is important because it means that in case one of our datacenters is affected by a catastrophe, we'll still be able to serve the site. This change is the result of [[phab:T216826|extensive work]] by two developers on porting the last component of the maps stack over to [[w:en:Kubernetes|kubernetes]], where we can allocate resources more efficiently than before, thus we're able to withstand more traffic in a single datacenter. This work involved a lot of complicated steps because this software, and the software libraries it uses, required many long overdue upgrades. This type of work makes the Wikimedia infrastructure more sustainable. '''Meetings and events''' * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025|MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025]] is happening in Sandusky, USA, and online, from 14–16 May 2025. The workshop will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. Registration and presentation signup is now available at the workshop's website. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:५०, १ अप्रिल २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28473566 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From now on, [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface admins]] and [[m:Special:MyLanguage/Central notice administrators|centralnotice admins]] are technically required to enable [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] before they can use their privileges. In the future this might be expanded to more groups with advanced user-rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T150898] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The Design System Team is preparing to release the next major version of Codex (v2.0.0) on April 29. Editors and developers who use CSS from Codex should see the [[mw:Codex/Release Timeline/2.0|2.0 overview documentation]], which includes guidance related to a few of the breaking changes such as <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">font-size</code>, <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">line-height</code>, and <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">size-icon</code>. * The results of the [[mw:Developer Satisfaction Survey/2025|Developer Satisfaction Survey (2025)]]  are now available. Thank you to all participants. These results help the Foundation decide what to work on next and to review what they recently worked on. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.24|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]] will take place in Istanbul, Turkey, between 2–4 May. Registration for attending the in-person event will close on 13 April. Before registering, please note the potential need for a [https://www.mfa.gov.tr/turkish-representations.en.mfa visa] or [https://www.mfa.gov.tr/visa-information-for-foreigners.en.mfa e-visa] to enter the country. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:३८, ८ अप्रिल २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28507470 --> == This Month in Education: March 2025 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 14 • Issue 3 • March 2025</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2025|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2025/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2025/A Whole New World: Research Findings on New Editor Integration in Serbian Wikipedia|A Whole New World: Research Findings on New Editor Integration in Serbian Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2025/Bolivia: a new round of Leamos Wikipedia begins in Bolivia|Bolivia: a new round of Leamos Wikipedia begins in Bolivia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2025/Faculty of Social Sciences Workshop in Albania|Faculty of Social Sciences Workshop in Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2025/Lots of contributions and trainings as part of Wikimedia MKD's Education Programme|Lots of contributions and trainings as part of Wikimedia MKD's Education Programme]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2025/Wikimedia organized multiple events of science and education in Brazil during the month of March|Wikimedia organized multiple events of science and education in Brazil during the month of March]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] २०:४९, १० अप्रिल २०२५ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=28458563 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Later this week, the default thumbnail size will be increased from 220px to 250px. This changes how pages are shown in all wikis and has been requested by some communities for many years, but wasn't previously possible due to technical limitations. [https://phabricator.wikimedia.org/T355914] * File thumbnails are now stored in discrete sizes. If a page specifies a thumbnail size that's not among the standard sizes (20, 40, 60, 120, 250, 330, 500, 960), then MediaWiki will pick the closest larger thumbnail size but will tell the browser to downscale it to the requested size. In these cases, nothing will change visually but users might load slightly larger images. If it doesn't matter which thumbnail size is used in a page, please pick one of the standard sizes to avoid the extra in-browser down-scaling step. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Images#Thumbnail_sizes][https://phabricator.wikimedia.org/T355914] '''Updates for editors''' * The Wikimedia Foundation are working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]] which will enable [[:w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[:w:en:Denial-of-service attack|Distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is so that they can more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. * To improve security for users, a small percentage of logins will now require that the account owner input a one-time password [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:EmailAuth|emailed to their account]]. It is recommended that you [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|check]] that the email address on your account is set correctly, and that it has been confirmed, and that you have an email set for this purpose. [https://phabricator.wikimedia.org/T390662] * "Are you interested in taking a short survey to improve tools used for reviewing or reverting edits on your Wiki?" This question will be [[phab:T389401|asked at 7 wikis starting next week]], on Recent Changes and Watchlist pages. The [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools team]] wants to know more about activities that involve looking at new edits made to your Wikimedia project, and determining whether they adhere to your project's policies. * On April 15, the full Wikidata graph will no longer be supported on <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi>. After this date, scholarly articles will be available through <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space:nowrap;">[https://query-scholarly.wikidata.org/ query-scholarly.wikidata.org]</bdi>, while the rest of the data hosted on Wikidata will be available through the <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi> endpoint. This is part of the scheduled split of the Wikidata Graph, which was [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|announced in September 2024]]. More information is [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|available on Wikidata]]. * The latest quarterly [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter/First quarter of 2025|Wikimedia Apps Newsletter]] is now available. It covers updates, experiments, and improvements made to the Wikipedia mobile apps. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2025/April|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: an invitation for tool maintainers to attend the Toolforge UI Community Feedback Session on April 15th; recent community metrics; and recent technical blog posts. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०६:१०, १५ अप्रिल २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28540654 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] is now integrated with [[w:dag:Solɔɣu|Dagbani Wikipedia]] since April 15. It is the first project that will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in articles. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. [https://www.wikifunctions.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status_updates/2025-04-16] * A new type of lint error has been created: [[Special:LintErrors/empty-heading|{{int:linter-category-empty-heading}}]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Lint errors/empty-heading|documentation]]). The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|Linter extension]]'s purpose is to identify wikitext patterns that must or can be fixed in pages and provide some guidance about what the problems are with those patterns and how to fix them. [https://phabricator.wikimedia.org/T368722] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Following its publication on HuggingFace, the "Structured Contents" dataset, developed by Wikimedia Enterprise, is [https://enterprise.wikimedia.com/blog/kaggle-dataset/ now also available on Kaggle]. This Beta initiative is focused on making Wikimedia data more machine-readable for high-volume reusers. They are releasing this beta version in a location that open dataset communities already use, in order to seek feedback, to help improve the product for a future wider release. You can read more about the overall [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/#open-datasets Structured Contents project], and about the [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-wikipedia-infobox/ first release that's freely usable]. * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings and events''' * The Editing and Machine Learning Teams invite interested volunteers to a video meeting to discuss [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Peacock check|Peacock check]], which is the latest [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] that will detect "peacock" or "overly-promotional" or "non-neutral" language whilst an editor is typing. Editors who work with newcomers, or help to fix this kind of writing, or are interested in how we use artificial intelligence in our projects are encouraged to attend. The [[mw:Special:MyLanguage/Editing team/Community Conversations#Next Conversation|meeting will be on April 28, 2025]] at [https://zonestamp.toolforge.org/1745863200 18:00–19:00 UTC] and hosted on Zoom. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:४६, २२ अप्रिल २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28578245 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Event organizers who host collaborative activities on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|multiple wikis]], including Bengali, Japanese, and Korean Wikipedias, will have access to the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] this week. Also, admins in the Wikipedia where the extension is enabled will automatically be granted the event organizer right soon. They won't have to manually grant themselves the right before they can manage events as [[phab:T386861|requested by a community]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The release of the next major version of [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, is scheduled for 29 April 2025. Technical editors will have access to the release by the week of 5 May 2025. This update will include a number of [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Breaking_changes|breaking changes]] and minor [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Visual_changes|visual changes]]. Instructions on handling the breaking and visual changes are documented on [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release Timeline/2.0#|this page]]. Pre-release testing is reported in [[phab:T386298|T386298]], with post-release issues tracked in [[phab:T392379|T392379]] and [[phab:T392390|T392390]]. * Users of [[wikitech:Special:MyLanguage/Help:Wiki_Replicas|Wiki Replicas]] will notice that the database views of <code dir="ltr">ipblocks</code>, <code dir="ltr">ipblocks_ipindex</code>, and <code dir="ltr">ipblocks_compat</code> are [[phab:T390767|now deprecated]]. Users can query the <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_table|block]]</code> and <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_target_table|block_target]]</code> new views that mirror the new tables in the production database instead. The deprecated views will be removed entirely from Wiki Replicas in June, 2025. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.27|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes an overview of the improved [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributionsmenu&to=es&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en#/ Content Translation Dashboard Tool], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Language Support for New and Existing Languages|support for new languages]], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Wiki Loves Ramadan Articles Made In Content Translation Mobile Workflow|highlights from the Wiki Loves Ramadan campaign]], [[m:Special:MyLanguage/Research:Languages Onboarding Experiment 2024 - Executive Summary|results from the Language Onboarding Experiment]], an analysis of topic diversity in articles, and information on upcoming community meetings and events. '''Meetings and events''' * The [[Special:MyLanguage/Grants:Knowledge_Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1745937000 April 29 at 14:30 UTC]. This edition will focus on "Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects". You can [[m:Special:MyLanguage/Event:Learning Clinic %E2%80%93 Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects (Part_1)|register now]] to attend. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which brings the global technical community together to connect, brainstorm, and hack existing projects, will take place from May 2 to 4th, 2025, at Istanbul, Turkey. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:१७, २९ अप्रिल २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28585685 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared the latest draft update to their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|annual plan]] for next year (July 2025–June 2026). This includes an [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|executive summary]] (also on [[diffblog:2025/04/25/sharing-the-wikimedia-foundations-2025-2026-draft-annual-plan/|Diff]]), details about the three main [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals|goals]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]], [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]], and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]), [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends]], and the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Budget Overview|budget]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Financial Model|financial model]]. Feedback and questions are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|talk page]] until the end of May. '''Updates for editors''' * For wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]], two new feature improvements have been released: ** Admins can now choose which namespaces are permitted for [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] via [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Permitted namespaces|documentation]]). The default setup is for event registration to be permitted in the Event namespace, but other namespaces (such as the project namespace or WikiProject namespace) can now be added. With this change, communities like WikiProjects can now more easily use Event Registration for their collaborative activities. ** Editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Transclusion|transclude]] the Collaboration List on a wiki page ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Collaboration list/Transclusion|documentation]]). The Collaboration List is an automated list of events and WikiProjects on the wikis, accessed via {{#special:AllEvents}} ([[w:en:Special:AllEvents|example]]). Now, the Collaboration List can be added to all sorts of wiki pages, such as: a wiki mainpage, a WikiProject page, an affiliate page, an event page, or even a user page. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers who use the <code dir=ltr>moment</code> library in gadgets and user scripts should revise their code to use alternatives like the <code dir=ltr>Intl</code> library or the new <code dir=ltr>mediawiki.DateFormatter</code> library. The <code dir=ltr>moment</code> library has been deprecated and will begin to log messages in the developer console. You can see a global search for current uses, and [[phab:T392532|ask related questions in this Phabricator task]]. * Developers who maintain a tool that queries the Wikidata term store tables (<code dir=ltr style="white-space: nowrap;">wbt_*</code>) need to update their code to connect to a separate database cluster. These tables are being split into a separate database cluster. Tools that query those tables via the wiki replicas must be adapted to connect to the new cluster instead. [[wikitech:News/2025 Wikidata term store database split|Documentation and related links are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T390954] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.28|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on preparing to expand the deployment to additional wikis as soon as this week (starting May 6) and scaling up over the following weeks, plus exploring filtering and transforming source data. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०६:००, ६ मे २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28665011 --> == This Month in Education: April 2025 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 14 • Issue 4 • April 2025</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/April 2025|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/April 2025/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2025/Ceremony of giving certificates and awarding the winners of the edit-a-thon: Meet Slovenia|Ceremony of giving certificates and awarding the winners of the edit-a-thon: Meet Slovenia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2025/The Workshops Wikimedia & Education are back in Brazil|The Workshops Wikimedia & Education are back in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2025/EduWiki Nigeria: Advancing Digital Literacy in Schools|EduWiki Nigeria: Advancing Digital Literacy in Schools]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2025/Empowering the Next Generation: Wikidata Training at Federal Government Boys College, FGBC Abuja|Empowering the Next Generation: Wikidata Training at Federal Government Boys College, FGBC Abuja]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2025/Final Wikipedia project with Shefit Hekali school in Peqin, Albania|Final Wikipedia project with Shefit Hekali school in Peqin, Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2025/Teachers who graduated from the Leamos Wikipedia program in Bolivia become mentors for their colleagues |Teachers who graduated from the Leamos Wikipedia program in Bolivia become mentors for their colleagues]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2025/Wikivoyage in Has region, Northern Albania|Wikivoyage in Has region, Northern Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2025/Wikivoyage workshop in Bulqiza|Wikivoyage workshop in Bulqiza]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] ०८:३३, १० मे २०२५ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=28656387 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|"Get shortened URL"]] link on the sidebar now includes a [[phab:T393309|QR code]]. Wikimedia site users can now use it by scanning or downloading it to quickly share and access shared content from Wikimedia sites, conveniently. '''Updates for editors''' * The Wikimedia Foundation is working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]], which will enable [[w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[w:en:Denial-of-service attack|distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is to help more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. Tech News has [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|previously written about this]]. The deployment will be gradual. Some might see the Edge Uniques cookie the week of 19 May. You can discuss this on the [[m:Talk:Edge Uniques|talk page]]. * Starting May 19, 2025, Event organisers in wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled can use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] in the project namespace (e.g., Wikipedia namespace, Wikidata namespace). With this change, communities don't need admins to use the feature. However, wikis that don't want this change can remove and add the permitted namespaces at [[Special:CommunityConfiguration/CampaignEvents]]. * The Wikipedia project now has a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q36720|Nupe]] ([[w:nup:|<code>w:nup:</code>]]). This is a language primarily spoken in the North Central region of Nigeria. Speakers of this language are invited to contribute to [[w:nup:Tatacin feregi|new Wikipedia]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers can now access pre-parsed Dutch Wikipedia, amongst others (English, German, French, Spanish, Italian, and Portuguese) through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/snapshot/#structured-contents-snapshot-bundle-info-beta Structured Contents snapshots (beta)]. The content includes parsed Wikipedia abstracts, descriptions, main images, infoboxes, article sections, and references. * The <code dir="ltr">/page/data-parsoid</code> REST API endpoint is no longer in use and will be deprecated. It is [[phab:T393557|scheduled to be turned off]] on June 7, 2025. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.1|MediaWiki]] '''In depth''' * The [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/2025_Cloud_VPS_VXLAN_IPv6_migration IPv6 support] is a newly introduced Cloud virtual network that significantly boosts Wikimedia platforms' scalability, security, and readiness for the future. If you are a technical contributor eager to learn more, check out [https://techblog.wikimedia.org/2025/05/06/wikimedia-cloud-vps-ipv6-support/ this blog post] for an in-depth look at the journey to IPv6. '''Meetings and events''' * The 2nd edition of 2025 of [[m:Special:MyLanguage/Afrika Baraza|Afrika Baraza]], a virtual platform for African Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747328400 May 15 at 17:00 UTC]. This edition will focus on discussions regarding [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|Wikimedia Annual planning and progress]]. * The [[m:Special:MyLanguage/MENA Connect Community Call|MENA Connect Community Call]], a virtual meeting for [[w:en:Middle East and North Africa|MENA]] Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747501200 May 17 at 17:00 UTC]. You can [[m:Event:MENA Connect (Wiki_Diwan) APP Call|register now]] to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:२३, १३ मे २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28714188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Edit check/Peacock check|Peacock check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Peacock language model for the following languages: Arabic, Spanish, Portuguese, English, and Japanese. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Edit check/Peacock check/model test|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on May 23, which will be the start date of the test. '''Updates for editors''' * From May 20, 2025, [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|oversighters]] and [[m:Special:MyLanguage/Meta:CheckUsers|checkusers]] will need to have their accounts secured with two-factor authentication (2FA) to be able to use their advanced rights. All users who belong to these two groups and do not have 2FA enabled have been informed. In the future, this requirement may be extended to other users with advanced rights. [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|Learn more]]. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] will begin mass deployment by the end of the month: all non-Wikipedia projects plus Catalan Wikipedia will adopt Multiblocks in the week of May 26, while all other Wikipedias will adopt it in the week of June 2. Please [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|contact the team]] if you have concerns. Administrators can test the new user interface now on your own wiki by browsing to [{{fullurl:Special:Block|usecodex=1}} {{#special:Block}}?usecodex=1], and can test the full multiblocks functionality [[testwiki:Special:Block|on testwiki]]. Multiblocks is the feature that makes it possible for administrators to impose different types of blocks on the same user at the same time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|help page]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121] * Later this week, the [[{{#special:SpecialPages}}]] listing of almost all special pages will be updated with a new design. This page has been [[phab:T219543|redesigned]] to improve the user experience in a few ways, including: The ability to search for names and aliases of the special pages, sorting, more visible marking of restricted special pages, and a more mobile-friendly look. The new version can be [https://meta.wikimedia.beta.wmflabs.org/wiki/Special:SpecialPages previewed] at Beta Cluster now, and feedback shared in the task. [https://phabricator.wikimedia.org/T219543] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is being enabled on more wikis. For a detailed list of when the extension will be enabled on your wiki, please read the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|deployment timeline]]. * [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] will be deployed on May 27 on five Wiktionaries: [[wikt:ha:|Hausa]], [[wikt:ig:|Igbo]], [[wikt:bn:|Bengali]], [[wikt:ml:|Malayalam]], and [[wikt:dv:|Dhivehi/Maldivian]]. This is the second batch of deployment planned for the project. After deployment, the projects will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in their pages. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. * Later this week, the Wikimedia Foundation will publish a hub for [[diffblog:2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/|experiments]]. This is to showcase and get user feedback on product experiments. The experiments help the Wikimedia movement [[diffblog:2023/07/13/exploring-paths-for-the-future-of-free-knowledge-new-wikipedia-chatgpt-plugin-leveraging-rich-media-social-apps-and-other-experiments/|understand new users]], how they interact with the internet and how it could affect the Wikimedia movement. Some examples are [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Generated Video|generated video]], the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Roblox game|Wikipedia Roblox speedrun game]] and [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Discord bot|the Discord bot]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with creating an account using the API, which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T390751] '''Updates for technical contributors''' * Gadgets and user scripts that interact with [[{{#special:Block}}]] may need to be updated to work with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|manage blocks interface]]. Please review the [[mw:Help:Manage blocks/Developers|developer guide]] for more information. If you need help or are unable to adapt your script to the new interface, please let the team know on the [[mw:Help talk:Manage blocks/Developers|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121] * The <code dir=ltr>mw.title</code> object allows you to get information about a specific wiki page in the [[w:en:Wikipedia:Lua|Lua]] programming language. Starting this week, a new property will be added to the object, named <code dir=ltr>isDisambiguationPage</code>. This property allows you to check if a page is a disambiguation page, without the need to write a custom function. [https://phabricator.wikimedia.org/T71441] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] User script developers can use a [[toolforge:gitlab-content|new reverse proxy tool]] to load javascript and css from [[gitlab:|gitlab.wikimedia.org]] with <code dir=ltr>mw.loader.load</code>. The tool's author hopes this will enable collaborative development workflows for user scripts including linting, unit tests, code generation, and code review on <bdi lang="zxx" dir="ltr">gitlab.wikimedia.org</bdi> without a separate copy-and-paste step to publish scripts to a Wikimedia wiki for integration and acceptance testing. See [[wikitech:Tool:Gitlab-content|Tool:Gitlab-content on Wikitech]] for more information. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.2|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The 12th edition of [[m:Special:MyLanguage/Wiki Workshop 2025|Wiki Workshop 2025]], a forum that brings together researchers that explore all aspects of Wikimedia projects, will be held virtually on 21-22 May. Researchers can [https://pretix.eu/wikimedia/wikiworkshop2025/ register now]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:५८, २० मे २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28724712 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A community-wide discussion about a very delicate issue for the development of [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]] is now open on Meta: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. The discussion is open until June 12 at [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]], and every opinion is welcomed. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. '''Updates for editors''' * Since last week, on all wikis except [[phab:T388604|the largest 20]], people using the mobile visual editor will have [[phab:T385851|additional tools in the menu bar]], accessed using the new <code>+</code> toolbar button. To start, the new menu will include options to add: citations, hieroglyphs, and code blocks. Deployment to the remaining wikis is [[phab:T388605|scheduled]] to happen in June. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##ifexist|#ifexist]]</code> parser function will no longer register a link to its target page. This will improve the usefulness of [[{{#special:WantedPages}}]], which will eventually only list pages that are the target of an actual red link. This change will happen gradually as the source pages are updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T14019] * This week, the Moderator Tools team will launch [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], starting at Indonesian Wikipedia. This new filter highlights edits that are likely to be reverted. The goal is to help Recent Changes patrollers identify potentially problematic edits. Other wikis will benefit from this filter in the future. * Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading. The feature will be available on both desktop and mobile. Readers of Catalan, Hebrew, and Italian Wikipedias and some sister projects will receive the change between May 21 and mid-June. Readers of other wikis will receive the change later. The goal is to encourage users to read the wikis more. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]]. * Some users of the Wikipedia Android app can use a new feature for readers, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|WikiGames]], a daily trivia game based on real historical events. The release has started as an A/B test, available to 50% of users in the following languages: English, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Newsletter|Newsletter extension]] that is available on MediaWiki.org allows the creation of [[mw:Special:Newsletters|various newsletters]] for global users. The extension can now publish new issues as section links on an existing page, instead of requiring a new page for each issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T393844] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The previously deprecated <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Ipblocks table|ipblocks]]</code> views in [[wikitech:Help:Wiki Replicas|Wiki Replicas]] will be removed in the beginning of June. Users are encouraged to query the new <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block table|block]]</code> and <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block target table|block_target]]</code> views instead. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects|Wikidata and Sister Projects]] is a multi-day online event that will focus on how Wikidata is integrated to Wikipedia and the other Wikimedia projects. The event runs from May 29 – June 1. You can [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects#Sessions|read the Program schedule]] and [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:५०, २७ मे २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28788673 --> == This Month in Education: May 2025 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 14 • Issue 5 • May 2025</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/May 2025|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/May 2025/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2025/Journalism students at Aleksandër Xhuvani University explore Wikipedia in Albania|Journalism students at Aleksandër Xhuvani University explore Wikipedia in Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2025/Reviewing pending articles editathon with high school students in Albania|Reviewing pending articles editathon with high school students in Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2025/Several educational workshops to promote science on Wiki were held in Brazil in the month of May|Several educational workshops to promote science on Wiki were held in Brazil in the month of May]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2025/Simón Bolívar Teacher Training College joins the Let's Read Wikipedia Program|Simón Bolívar Teacher Training College joins the Let's Read Wikipedia Program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2025/Students become Editors: Wikimedia Chile launches Latin America's first Vikidia Workshop|Students become Editors: Wikimedia Chile launches Latin America's first Vikidia Workshop]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2025/The DemocraTICon competition was held, this year for the first time with a discipline focused on Wikipedia |The DemocraTICon competition was held, this year for the first time with a discipline focused on Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2025/Wikimedia MKD's "Lajka" workshop in Skopje|Wikimedia MKD's "Lajka" workshop in Skopje]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] ०८:४३, २८ मे २०२५ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=28771448 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is now available on all Wikimedia wikis. Editors can use this new extension to create interactive data visualizations like bar, line, area, and pie charts. Charts are designed to replace many of the uses of the legacy [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]]. '''Updates for editors''' * It is now easier to configure automatic citations for your wiki within the visual editor's [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]]. Administrators can now set a default template by using the <code dir=ltr>_default</code> key in the local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Citoid-template-type-map.json]]</bdi> page ([[mw:Special:Diff/6969653/7646386|example diff]]). Setting this default will also help to future-proof your existing configurations when [[phab:T347823|new item types]] are added in the future. You can still set templates for individual item types as they will be preferred to the default template. [https://phabricator.wikimedia.org/T384709] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting the week of June 2, bots logging in using <code dir=ltr>action=login</code> or <code dir=ltr>action=clientlogin</code> will fail more often. This is because of stronger protections against suspicious logins. Bots using [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|bot passwords]] or using a loginless authentication method such as [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|OAuth]] are not affected. If your bot is not using one of those, you should update it; using <code dir=ltr>action=login</code> without a bot password was deprecated [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/3EEMN7VQX5G7WMQI5K2GP5JC2336DPTD/|in 2016]]. For most bots, this only requires changing what password the bot uses. [https://phabricator.wikimedia.org/T395205] * From this week, Wikimedia wikis will allow ES2017 features in JavaScript code for official code, gadgets, and user scripts. The most visible feature of ES2017 is <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>async</code>/<code>await</code></bdi> syntax, allowing for easier-to-read code. Until this week, the platform only allowed up to ES2016, and a few months before that, up to ES2015. [https://phabricator.wikimedia.org/T381537] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.4|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Scholarship applications to participate in the [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025|GLAM Wiki Conference 2025]] are now open. The conference will take place from 30 October to 1 November, in Lisbon, Portugal. GLAM contributors who lack the means to support their participation can [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025/Scholarships|apply here]]. Scholarship applications close on June 7th. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:४०, ३ जुन २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28819186 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product team]] is finalizing work needed to roll out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] on large Wikipedias later this month. The team has worked with stewards and other users with extended rights to predict and address many use cases that may arise on larger wikis, so that community members can continue to effectively moderate and patrol temporary accounts. This will be the second of three phases of deployment – the last one will take place in September at the earliest. For more information about the recent developments on the project, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|see this update]]. If you have any comments or questions, write on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|talk page]], and [[m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|join a CEE Catch Up]] this Tuesday. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist expiry|watchlist expiry]] feature allows editors to watch pages for a limited period of time. After that period, the page is automatically removed from your watchlist. Starting this week, you can set a preference for the default period of time to watch pages. The [[Special:Preferences#mw-prefsection-watchlist-pageswatchlist|preferences]] also allow you to set different default watch periods for editing existing pages, pages you create, and when using rollback. [https://phabricator.wikimedia.org/T265716] [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages will change at almost all Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|some]] have already received this design change, [[phab:T379264|a few]] will get these changes later). You can read details about the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). [https://phabricator.wikimedia.org/T319146][https://phabricator.wikimedia.org/T392121] * Users with specific extended rights (including administrators, bureaucrats, checkusers, oversighters, and stewards) can now have IP addresses of all temporary accounts [[phab:T358853|revealed automatically]] during time-limited periods where they need to combat high-speed account-hopping vandalism. This feature was requested by stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T386492] * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to several more Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * AbuseFilter editors active on Meta-Wiki and large Wikipedias are kindly asked to update AbuseFilter to make it compatible with temporary accounts. A link to the instructions and the private lists of filters needing verification are [[phab:T369611|available on Phabricator]]. * Lua modules now have access to the name of a page's associated thumbnail image, and on [https://gerrit.wikimedia.org/g/operations/mediawiki-config/+/2e4ab14aa15bb95568f9c07dd777065901eb2126/wmf-config/InitialiseSettings.php#10849 some wikis] to the WikiProject assessment information. This is possible using two new properties on [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#added-by-extensions|mw.title objects]], named <code dir=ltr>pageImage</code> and <code dir=ltr>pageAssessments</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T131911][https://phabricator.wikimedia.org/T380122] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०७:०२, १० जुन २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28846858 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * You can [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/359761?lang=en nominate your favorite tools] for the sixth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award]]. Nominations are anonymous and will be open until June 25. You can re-use the survey to nominate multiple tools. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.6|MediaWiki]] '''In depth''' * Foundation staff and technical volunteers use Wikimedia APIs to build the tools, applications, features, and integrations that enhance user experiences. Over the coming years, the MediaWiki Interfaces team will be investing in Wikimedia web (HTTP) APIs to better serve technical volunteer needs and protect Wikimedia infrastructure from potential abuse. You can [https://techblog.wikimedia.org/2025/06/12/apis-as-a-product-investing-in-the-current-and-next-generation-of-technical-contributors/ read more about their plans to evolve the APIs in this Techblog post]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:२४, १७ जुन २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to the third and last batch of Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] '''Updates for editors''' * Last week, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] were rolled out on Czech, Korean, and Turkish Wikipedias. This and next week, deployments on larger Wikipedias will follow. [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Share your thoughts]] about the project. [https://phabricator.wikimedia.org/T340001] * Later this week, the Editing team will release [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi check|Multi Check]] to all Wikipedias (except English Wikipedia). This feature shows multiple [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|Reference checks]] within the editing experience. This encourages users to add citations when they add multiple new paragraphs to a Wikipedia article. This feature was previously available as an A/B test. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/multi_check_ab_test_report_final.html#summary-of-results The test shows] that users who are shown multiple checks are 1.3 times more likely to add a reference to their edit, and their edit is less likely to be reverted (-34.7%). [https://phabricator.wikimedia.org/T395519] * A few pages need to be renamed due to software updates and to match more recent Unicode standards. All of these changes are related to title-casing changes. Approximately 71 pages and 3 files will be renamed, across 15 wikis; the complete list is in [[phab:T396903|the task]]. The developers will rename these pages next week, and they will fix redirects and embedded file links a few minutes later via a system settings update. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused pages to scroll upwards when text near the top was selected. [https://phabricator.wikimedia.org/T364023] '''Updates for technical contributors''' * Editors can now use Lua modules to filter and transform tabular data for use with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Extension:Chart]]. This can be used for things like selecting a subset of rows or columns from the source data, converting between units, statistical processing, and many other useful transformations. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Transforms|Information on how to use transforms is available]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates] * The <code dir=ltr>all_links</code> variable in [[Special:AbuseFilter|AbuseFilter]] is now renamed to <code dir=ltr>new_links</code> for consistency with other variables. Old usages will still continue to work. [https://phabricator.wikimedia.org/T391811] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.7|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/34|Growth newsletter]] is available. It includes: the recent updates for the "Add a Link" Task, two new Newcomer Engagement Features, and updates to Community Configuration. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:०६, २४ जुन २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == This Month in Education: June 2025 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 14 • Issue 6 • June 2025</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2025|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2025/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2025/Albanian high school students at the Wikimedia Youth Conference 2025 in Prague|Albanian high school students at the Wikimedia Youth Conference 2025 in Prague]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2025/Bolivia has 20 new teachers graduated from the Let's Read Wikipedia in the Classroom program|Bolivia has 20 new teachers graduated from the Let's Read Wikipedia in the Classroom program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2025/Brazil was present at the EduWiki Conference 2025 in Bogota|Brazil was present at the EduWiki Conference 2025 in Bogota]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2025/Does Wikipedia has future in the times of Chat-GPT|Does Wikipedia has future in the times of Chat-GPT]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2025/PhilWiki Community promotes accessible multilingual stories for children|PhilWiki Community promotes accessible multilingual stories for children]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2025/Reading and Editing Wikipedia in a Bangladeshi College|Reading and Editing Wikipedia in a Bangladeshi College]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2025/Wikimedia MKD's Workshops in June|Wikimedia MKD's Workshops in June]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2025/Wikipedia meets 2500 Ukrainian educators at the country’s biggest education festival|Wikipedia meets 2500 Ukrainian educators at the country’s biggest education festival]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] १३:०४, २७ जुन २०२५ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=28903832 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled on all Wikipedias. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|Deployment information page]]. '''Updates for editors''' * AbuseFilter maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:IPReputation/AbuseFilter variables|match against IP reputation data]] in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilters]]. IP reputation data is information about the proxies and VPNs associated with the user's IP address. This data is not shown publicly and is not generated for actions performed by registered accounts. [https://phabricator.wikimedia.org/T354599] * Hidden content that is within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Collapsible elements|collapsible parts of wikipages]] will now be revealed when someone searches the page using the web browser's "Find in page" function (Ctrl+F or ⌘F) in supporting browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T327893][https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTML/Reference/Global_attributes/hidden#browser_compatibility] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature, called [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery|Favourite Templates]], will be deployed later this week on all projects (except English Wikipedia, which will receive the feature next week), following a piloting phase on Polish and Arabic Wikipedia, and Italian and English Wikisource. The feature will provide a better way for new and experienced contributors to recall and discover templates via the template dialog, by allowing users to put templates on a special "favourite list". The feature works with both the visual editor and the wikitext editor. The feature is a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|community wishlist focus area]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused some Notifications to be sent multiple times. [https://phabricator.wikimedia.org/T397103] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.8|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:२६, १ जुलाई २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28917415 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary accounts|Temporary accounts]] have been rolled out on 18 large and medium-sized Wikipedias, including German, Japanese, French, and Chinese. Now, about 1/3 of all logged-out activity across wikis is coming from temporary accounts. Users involved in patrolling may be interested in two new documentation pages: [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Access to IP|Access to IP]], explaining everything related to access to temporary account IP addresses, and [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Repository|Repository]] with a list of new gadgets and user scripts. '''Updates for editors''' * Anyone can play an experimental new game, [[mw:Special:MyLanguage/New Engagement Experiments/WikiRun|WikiRun]], that lets you race through Wikipedia by clicking from one article to another, aiming to reach a target page in as few steps and in as little time as possible. The project's goal is to explore new ways of engaging readers. [https://wikirun-game.toolforge.org/ Try playing the game] and let the team know what you think [[mw:Talk:New Engagement Experiments/WikiRun|on the talk page]]. * Users of the Wikipedia Android app in some languages can now play the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|trivia game]]. ''Which came first?'' is a simple history game where you guess which of two events happened earlier on today's date. It was previously available as an A/B test. It is now available to all users in English, German, French, Spanish, Portuguese, Russian, Arabic, Turkish, and Chinese. The goal of the feature is to help engage with new generations of readers. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22] * Users of the iOS Wikipedia App in some languages may see a new tabbed browsing feature that enables you to open multiple tabs while reading. This feature makes it easier to explore related topics and switch between articles. The A/B test is currently running in Arabic, English, and Japanese in selected regions. More details are available on the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|Tabbed Browsing project page]]. * Bureaucrats on Wikimedia wikis can now use [[{{#special:VerifyOATHForUser}}]] to check if users have enabled [[mw:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T265726] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed later this week to all Wikimedia projects: a [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Template categories|template category browser]] will be introduced to assist users in finding templates to put in their “favourite” list. The browser will allow users to browse a list of templates which have been organised into a given category tree. The feature has been requested by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Select templates by categories|through the Community Wishlist]]. * It is now possible to access watchlist preferences from the watchlist page. Also the redundant button to edit the watchlist has been removed. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Watchlist] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of [[mw:MediaWiki_1.44|MediaWiki 1.44]] there is now a unified built-in Notifications system that makes it easier for developers to send, manage, and customize notifications. Check out the updated documentation at [[mw:Manual:Notifications|Manual:Notifications]], information about migration in [[phab:T388663|T388663]] and details on deprecated hooks in [[phab:T389624|T389624]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.9|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[d:Special:MyLanguage/Event:WikidataCon 2025|WikidataCon 2025]], the conference dedicated to Wikidata is now open for [https://pretalx.com/wikidatacon-2025/cfp session proposals] and for [[d:Special:RegisterForEvent/1340|registration]]. This year's event will be held online from October 31 – November 02 and will explore on the theme of "Connecting People through Linked Open Data". '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:५१, ८ जुलाई २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28930584 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Featured templates|Featured templates]], a new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed this week to all Wikimedia projects: With this feature, editors will be able to quickly access a list of templates that are likely to be useful. These templates will be displayed in a list, under the "featured" tab of the template discovery interface. Administrators can define the list via the Community Configuration interface. The feature fulfills a request by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Easy access Templates|through the Community Wishlist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367428][https://phabricator.wikimedia.org/T392896] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the request to add Malayalam fonts in the [[oldWikisource:Special:MyLanguage/Wikisource:WS Export|Wikisource Book Export Tool]] was resolved and now, the rendering of Malayalam letters in exported Wikisource books are accurate. [https://phabricator.wikimedia.org/T374457] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * Developers, designers, and all Wikimedians are invited to [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/7953/ submit a project idea] for the Wikimania Hackathon 2025. Read [https://diff.wikimedia.org/2025/06/30/call-for-projects-wikimania-hackathon-2025-is-coming-to-nairobi/ this Diff blog post] for more details. '''Meetings and events''' * [[m:WikiIndaba conference 2025|WikiIndaba 2025]] scholarship application and program submission is open until 23:59 GMT on July 20. WikiIndaba is a regional conference for African Wikimedians both on the continent and in the diaspora to unite and grow together. Submit [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdJTv68R1OPASXXDfpIl8EWiMLTM-TDwh6_5gNVvFuWccFZ2Q/viewform your scholarship application] and [https://ee.kobotoolbox.org/x/BI3omIfH program proposal] now! * [https://br.wikimedia.org/wiki/WikiCon_Brasil_2025 WikiCon Brasil 2025] will take place on July 19-20 in Salvador, Bahia, Brazil. The Brazilian community members are encouraged to register and attend! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:५५, १५ जुलाई २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28980963 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Translation Suggestions feature in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation tool]] now has another level of article filters added to the "[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=fi#/ ... More]" category. Translators who use the Suggestions feature can now select and receive article suggestions that are customized to geographical locations of their interest using the new "{{int:Cx-sx-suggestions-filters-tab-regions}}" filter. [https://phabricator.wikimedia.org/T113257] * Administrators can now limit "Add a Link" to newcomers. The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|"Add a Link"]] Structured Task [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Constructive activation experimentation#Enwiki A/B test & "Add a Link" Improvements (Wiki Experiences 1.2.11 & 1.2.16)|helps new account holders start editing]], but some communities have requested the ability to restrict it to its intended audience: newcomers. Administrators can configure this setting within the [[Special:CommunityConfiguration/GrowthSuggestedEdits|Community Configuration]] feature. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * For AbuseFilter editors on [[phab:T392144|some wikis]], it is now possible to filter edits based on the RevertRisk score of the edit being attempted. It is only populated if the action being evaluated is an edit. For more information, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ORES/AbuseFilter variables#What variables are available for use|ORES/AbuseFilter variables]] documentation. * The [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] wikis have [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/YDABPV75LADRQCXMJAFWUP256N4EQ25B/|been moved]] from <code dir=ltr>beta.wmflabs.org</code> to <code dir=ltr>beta.wmcloud.org</code>. Users may need to update URLs in any tools, or in their password managers. Any related issues can be [[phab:T289318|reported in the task]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.11|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[m:Special:MyLanguage/WikiCite 2025|WikiCite 2025]] will take place from 29–31 August, both online and in-person in Bern, Switzerland. The event's goals are to reconnect communities, institutions, and individuals working with open citations, bibliographic data, and the Wikidata/Wikibase ecosystem. Registration is open and the call for proposals will be announced soon. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/message/KQZUG3ETKLBWPBYSB2YAWZIRPWHS24TG/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:२८, २२ जुलाई २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29005283 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Community Tech team will be focusing on wishes related to Watchlists and Recent Changes pages, over the next few months. They are looking for feedback. Please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#July 24, 2025: Watchlists and Recent Changes pages|read the latest update]], and if you have ideas, please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|submit a wish]] on the topic. '''Updates for editors''' * The Wikimedia Commons community has decided to block [[:mw:Special:MyLanguage/Upload dialog|cross-wiki uploads]] to Wikimedia Commons, for all users without autoconfirmed rights on that wiki, starting on August 16. This is because of [[:c:Commons:Cross-wiki media upload tool/History|widespread problems]] related to files that are uploaded by newcomers. Users who are affected by this will get an error message with a link to the less restrictive UploadWizard on Commons. Please help translating the [[:c:Special:MyLanguage/MediaWiki:Abusefilter-disallowed-cross-wiki-upload|message]] or give feedback on the message text. Please also update your local help pages to explain this restriction. [https://phabricator.wikimedia.org/T370598] * On wikis with temporary accounts enabled and Meta-Wiki, administrators may now set up a footer for the Special:Contributions pages of temporary accounts, similar to those which can be shown on IP and user-account pages. They may do it by creating the page named <code dir=ltr>MediaWiki:Sp-contributions-footer-temp</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T398347] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the "no camera" icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KFEFVG/ Temporary Accounts: Enhancing privacy for our unregistered editors] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TVCVAB/ Building a Sustainable Future for Wikimedia Contributors] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/WTRQCJ/ A dozen visions for wikitext!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/8YKKP9/ Coordinate Across Stakeholders with the Product and Technology Advisory Council] * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2025|MediaWiki Users and Developers Conference, Fall 2025]] will be held 28–30 October 2025 in Hanover, Germany. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०६:१२, २९ जुलाई २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29051727 --> == This Month in Education: July 2025 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 14 • Issue 7 • July 2025</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/July 2025|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/July 2025/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2025/Crafting Impactful Education Newsletters: Shared Insights from EduWiki 2025|Crafting Impactful Education Newsletters: Shared Insights from EduWiki 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2025/Educational Outreach with Youth Centers in Albania|Educational Outreach with Youth Centers in Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2025/Discussing educational resources at WikiCon Brasil 2025|Discussing educational resources at WikiCon Brasil 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2025/Enhancing Mobile-Friendly Contribution in Wikimedia Education Programs|Enhancing Mobile-Friendly Contribution in Wikimedia Education Programs]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2025/The second semester of Leamos Wikipedia begins in Bolivia with challenges and learning|The second semester of Leamos Wikipedia begins in Bolivia with challenges and learning]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2025/When Travel Fails, Learning Continues: A Reflection from EduWiki 2025 |When Travel Fails, Learning Continues: A Reflection from EduWiki 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2025/Wiki club in Kumanovo - the newest Wiki club of Wikimedia MKD|Wiki club in Kumanovo - the newest Wiki club of Wikimedia MKD]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2025/Jaroslav Mašek: How KISK FF MU students used AI to write Wikipedia|Jaroslav Mašek: How KISK FF MU students used AI to write Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2025/Various programmes up and rolling with Charles University Prague|Various programmes up and rolling with Charles University Prague]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] ०८:४६, १ अगस्ट २०२५ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=29005310 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors can now enable the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info card]]. This feature adds an icon next to usernames on history pages and similar user-contribution log pages. When you tap or click on the icon, it displays data related to that user account such as the number of edits, reverted edits, blocks, and more. It's part of a broader project to make it easier for moderators to evaluate account trustworthiness. The feature can be enabled in [[testwiki:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|your global preferences]], and later this week it will be available in local preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T386439] * Everybody is invited to share comments on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative Contributions]], a project recently launched by the [[m:Special:MyLanguage/Connection Team|Connection team]]. The project aims to create a new way to display the impact of collaborative editing activities (such as edit-a-thons, backlog drives, and WikiProjects) on the wikis. Post your comments on the [[m:Talk:CampaignEvents/Collaborative contributions|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378035] * Administrators can now define the default block duration for temporary accounts. To do that, they need to create a page named <code dir=ltr>MediaWiki:Ipb-default-expiry-temporary-account</code> and use a value defined in <code dir=ltr>MediaWiki:Ipboptions</code>. This allows administrators to easily block temporary accounts for 90 days, which is functionally equivalent to an indefinite block. The advantage of this solution is that it does not clutter Special:BlockList. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block and unblock#Default block duration options|More documentation]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T398626] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Gadgets can now include <code dir=ltr>.vue</code> files. This makes it easier to develop modern user interfaces using [[mw:Vue.js|Vue.js]], in particular using [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the official design system of Wikimedia. [[wmdoc:codex/latest/icons/overview.html|Codex icons]] can be loaded through the gadget definition. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Pages|The documentation]] has examples. For user scripts that use Vue.js, an [[mw:API:CodexIcons|API module]] now exists to load Codex icons. [https://phabricator.wikimedia.org/T340460][https://phabricator.wikimedia.org/T311099] * Module developers can now use a [[mw:Help:Extension:Translate/Message Bundles/Lua reference|Lua interface]] to simplify the preparation of Lua modules for translation on Meta-Wiki. This improvement makes it easier for translators to find and edit module strings without dealing with raw Lua code. It helps prevent mistakes that could break the module during translation. Module developers and translators are invited to [[commons:File:Translatable modules video demo July 2025.webm|watch the demo video]], read more about [[mw:Special:MyLanguage/Translatable modules|translatable modules]] to understand how it works, refer to Meta-Wiki's [[m:Module:User Wikimedia project|Module:User Wikimedia project]] for example usage, and [[mw:Talk:Translatable modules|share their feedback]] on how well it addresses the challenges in their workflow. The interface still has some performance issues, so it should not be used in widely used modules yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T359918] * Developers of external tools that connect to Wikimedia pages must set a user-agent that complies with [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|the user-agent policy]]. This policy will start to be more strongly enforced in August because of external crawlers that are [[diffblog:2025/04/01/how-crawlers-impact-the-operations-of-the-wikimedia-projects/|overusing]] Wikimedia's resources. Tools that are hosted on Wikimedia's Toolforge or Cloud VPS will not be affected by this for now, but should still set a user-agent. [[phab:T400119|More technical details are available]], and related questions are welcome in that task. * Parsoid Read Views is going to be rolling out to some smaller Wikipedias over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyages and Wiktionaries to Parsoid Read Views. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/profile/7694/] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.13|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the "no camera" icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/GEH9DH/ Wikimedia’s knowledge infrastructure in a changing internet: Establishing sustainable pathways for content reuse] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/7ELN9Q/ Wikifunctions is coming soon to a wiki near you!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/ZMGVJV/ Shaping the Future of Wikipedia’s Reader Experience] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KCKTFZ/ Making Wikipedia More Readable: What Comes Next] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०९:२६, ५ अगस्ट २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29083927 --> == विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा सहभागी हुने सम्बन्धमा == {{fmbox | image = [[File:Wiki Women-Nepal 2015.png|90px|link=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%8F%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%A8_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AB]] | imageright= [[File:Wikipedia-logo-v2-ne.svg|80px|link=]] | style = | textstyle = | text = <center> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा ०५ अगस्ट २०२५ देखि ३१ अगस्ट २०२५ सम्म नारी सम्मानमा समर्पित '''"महिला स्वास्थ तथा स्वच्छता सम्बन्धी जागरूकता"''' नाराको साथ [[विकिपिडिया:विकी विमिन एडिटाथन २०२५|विकी विमिन एडिटाथन २०२५]] सञ्चालन भइरहेको छ, सहभागी हुनका लागि सहभागीहरूले '''[[विकिपिडिया:विकी विमिन एडिटाथन २०२५/सहभागीहरू|यहाँ]]''' आफ्नो नाम दर्ता गर्नको लागि अनुरोध गरिन्छ।<br> <span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">[[विकिपिडिया:विकी विमिन एडिटाथन २०२५|<span style="color:white">अझ थप जानकारी...</span>]]</span></br></center> }} <!-- Message sent by User:पर्वत सुबेदी@newiki using the list at https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Nabin_K._Sapkota/Mass_Message_Users_List&oldid=1299914 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The WikiEditor toolbar now includes [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|its keyboard shortcuts]] in the tooltips for its buttons. This will help to improve the discoverability of this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T400583] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] published a set of [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|proposed experiments]] the Wikimedia Foundation can try to improve communication with community. Feedback on the proposals are welcomed until August 22 on [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|this talk page]]. * The search bar on the Minerva skin (mobile) has been updated to use the same type-ahead search component that is used on the Vector 2022 skin. There are no changes in search functionality but there are minor visual changes. Specifically, the close-search button has been changed from an "X" to a back arrow. This helps to distinguish it from the other "X" button that is used to clear any text. [https://phabricator.wikimedia.org/T393944] * Editors on some wikis will see a new toggle for "Group results by page" on watchlist, related changes, and recent changes pages. This is [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment|an A/B experiment]] that is planned to start on August 11, and will run for 3–6 weeks on the Bengali, Chinese, Czech, French, Greek, Portuguese, and Urdu Wikipedias. The experiment will examine how making this feature more discoverable might affect editors' ability to find the edits they are looking for. [https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The multiwiki datasets of [[:wikt:en:Module:Unicode data|Unicode data]] have been moved to [[c:Category:Unicode Module Datasets|Category:Unicode Module Datasets]] on Wikimedia Commons, to follow the idea of "One common data source, multiple local wikis". Most wikis have been updated to use the Commons version. You can ask questions at [[c:Category talk:Unicode Module Datasets|the talkpage]]. [https://en.wiktionary.org/wiki/Module_talk:Unicode_data#Data_from_commons] * Lua code can add warnings when something is wrong, by using the <code dir=ltr>mw.addWarning()</code> function. It is now possible to add more than one warning, instead of new warnings replacing old ones. If you maintain a Lua module that used warnings, you should check it still works as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T398390] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:१५, १२ अगस्ट २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29106516 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Later this week, people who are logged-in and have the "[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|Discussion tools]]" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] enabled will gain the ability to "Thank" individual comments directly from talk pages, rather than needing to navigate to page history. [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|Learn more about this feature]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400849] * An A/B test comparing two versions of the desktop donate link launched on testwiki on 12 August and on English Wikipedia 14 August for 0.1% of logged out users on the desktop site. The experiment will run for three weeks, ending on 12 September. [https://phabricator.wikimedia.org/T395716] * An A/A test to measure the baseline for reader retention was launched 12 August using [[wikitech:Experimentation Lab|Experimentation Lab]]. This measures the percentage of users who revisit a wiki after their initial visit over a 14-day period. No visual changes are expected. The experiment will run through 31 August. [https://phabricator.wikimedia.org/T399227] * Five new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q34057|Tagalog]] ([[s:tl:|<code>s:tl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T388639] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[s:mad:|<code>s:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T391747] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3450749|Rakhine]] ([[w:rki:|<code>w:rki:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T392490] ** a {{int:project-localized-name-group-wikibooks/en}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[b:min:|<code>b:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T395452] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q7598268|Standard Moroccan Amazigh]] ([[wikt:zgh:|<code>wikt:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T399684] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:46}} community-submitted {{PLURAL:46|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०६:२४, १९ अगस्ट २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29127690 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template authors can now use additional CSS properties, since the CSS sanitizer used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] was updated. For example: <code>width: fit-content</code>; <code>ruby-align</code>; relative units such as <code>lh</code>; and custom strings in <code>list-style-type</code>. These improvements are a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|Community Wishlist wish]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271958][https://phabricator.wikimedia.org/T277755][https://phabricator.wikimedia.org/T293633][https://phabricator.wikimedia.org/T295088][https://phabricator.wikimedia.org/T326906][https://phabricator.wikimedia.org/T340057][https://phabricator.wikimedia.org/T360725][https://phabricator.wikimedia.org/T371809][https://phabricator.wikimedia.org/T375344][https://phabricator.wikimedia.org/T394619] * On large wikis, the default time period to display edits from, within the Special:RecentChanges page, has been changed from 7 days to 1 day. This is part of a performance improvement project. This should have no user-facing impact due to the quantity of edits on these wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T399455] * Administrators can now access the [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] page from the [[{{#special:CommunityConfiguration}}]] list page. This makes it easier to find. [https://phabricator.wikimedia.org/T393240] * Wikimedia Commons videos were not shown in the Videos tab in Google Search. The problem was investigated and reported to Google who have now fixed the issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T396168][https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/Wishes/Do_something_about_Google_%26_DuckDuckGo_search_not_indexing_media_files_and_categories_on_Commons] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[wikt:bew:|<code>wikt:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T402130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:39}} community-submitted {{PLURAL:39|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Two fields of the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Recentchanges table|recentchanges database table]] are being removed. <code>rc_new</code> and <code>rc_type</code> are being removed in favor of <code>rc_source</code>. Queries to these older fields will start to fail starting this week and developers should use <code>rc_source</code> instead. These older fields were deprecated over 10 years ago and should not be in use. This is part of work to improve the performance and stability of queries to the recentchanges table. [https://phabricator.wikimedia.org/T400696] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.16|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/July|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes: support for new languages in MediaWiki and translatewiki; the start of the Language Onboarding and Development project to help support the growth of new and small wikis; updates on research projects; and more. '''Meetings and events''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 August 2025|Language Community Meeting]] is happening soon, August 29th at [https://zonestamp.toolforge.org/1756479600 15:00 UTC]. This week's meeting will cover: the Avro keyboard developers from Wikimedia Bangladesh, who were recently awarded a national award for their contributions to this keyboard; and other topics. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:५८, २६ अगस्ट २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29175124 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing team wants to compile a list of templates, jargon terms, and policies used in edit summaries when a copyright violation is removed. This will help them identify the number of edits reverted due to copyright issues. We invite community members from the following Wikis to list these terms in [[Phab:T402601|T402601]], or to share their list with [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]]: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-plwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}. This project is open until September 9th 2025. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled for all Wikisources. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Connection Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the Deployment information page. [https://meta.wikimedia.org/wiki/CampaignEvents/Deployment_status#How_to_Request_the_CampaignEvents_Extension_for_your_wiki] * The lists in the footer of the editing interface, such as "Templates used on this page," will now be organized into columns when there is enough space. This enhancement minimizes scrolling when editing lengthy articles on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T401066] * On September 3rd, 2025 we will increase the sampling percentages of our [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment#Scope of the experiment|group by toggle experiment]] of the <code>Special:RecentChanges</code>, <code>Special:Watchlist</code>, and <code>Special:RelatedChanges</code> pages on the Chinese, French, and Portuguese Wikipedias to 100 percent, allowing more editors to be part of this experiment. This adjustment is intended to ensure we have sufficient data to make informed decisions when evaluating the experiment results. [https://phabricator.wikimedia.org/T402958][https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading on English Wikipedia beginning the week of September 22. The feature will be available on both desktop and mobile. All non-English wikis received this change in June and July. The goal is to make it easier for users to find articles. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.17|MediaWiki]] '''In depth''' * Wikifunctions now has a new capability called "lightweight enumeration types", an enumeration type is simply a fixed set of values that's in the type's definition. This capability makes it quick and easy to define such a type, and allows for the reuse of values that are already present in Wikidata. Here is [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-07-19|a newsletter]] to learn more. * The latest [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Newsletter updates#August 2025: Newsletter #1|Readers Newsletter]] is now available. This edition includes: the formation of two new teams — Reader Growth and Reader Experience; insights into declining pageviews and account creations; highlights from the Wikimania Nairobi panel on improving the reading experience; upcoming experiments to engage new and existing readers; and more. '''Meetings and events''' * Spotlight on some Wikimania 2025 Sessions: ** Identifying AI-generated text by searching for ISBNs whose checksums fail: Mathias Schindler of WMDE [https://www.youtube.com/watch?v=Dw9o8Lsl974&t=15910s shared tools to help communities search for these]. ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TCHZKH/ La durabilité du mouvement Wikimedia face aux défis actuels et futurs]: This session explored how Wikimedia can stay a trusted source of knowledge in the age of generative AI, information overload, and disinformation. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:३६, २ सेप्टेम्बर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29196010 --> == This Month in Education: August 2025 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 14 • Issue 8 • August 2025</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/August 2025|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/August 2025/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/Bootcamp Wikipedia in Classroom|Bootcamp Wikipedia in Classroom]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/Brazil launches campaign about Open Science on Wiki|Brazil launches campaign about Open Science on Wiki]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/Breaking Barriers: Yoruba Wikipedia Fan Club Offa's Historic Wins|Breaking Barriers: Yoruba Wikipedia Fan Club Offa's Historic Wins]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/Emerging Voices in Free Knowledge: The Journey of Wiki Club SATI|Emerging Voices in Free Knowledge: The Journey of Wiki Club SATI]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/From a Curious Student to a Wikimedia Leader|From a Curious Student to a Wikimedia Leader]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/From webinars to conferences: Wikimedia Ukraine’s approach to events for educators|From webinars to conferences: Wikimedia Ukraine’s approach to events for educators]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/Higher education with Wikipedia in Spain|Higher education with Wikipedia in Spain]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/Scientific Contribution from Serbia: Wikipedia in Education Research Published in a Prestigious Journal|Scientific Contribution from Serbia: Wikipedia in Education Research Published in a Prestigious Journal]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/Teachers with Wikipedia. What if we create a Spanish-speaking collaboration network|Teachers with Wikipedia. What if we create a Spanish-speaking collaboration network]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/The brains behind Wikipedia|The brains behind Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/Why EduWiki Should Be Considered by Policymakers|Why EduWiki Should Be Considered by Policymakers]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/Wikimedia Chile in Visviri: Free knowledge and education at Chile’s starting point|Wikimedia Chile in Visviri: Free knowledge and education at Chile’s starting point]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/Wikipedia as a tool presented at Media Education Summer School for Teachers|Wikipedia as a tool presented at Media Education Summer School for Teachers]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/Wikipedia vs AI at La Trobe University|Wikipedia vs AI at La Trobe University]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/St Aloysius University – Wikipedia training session for newcomers|St Aloysius University – Wikipedia training session for newcomers]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/Wiki Loves Academics, WUGN Kaduna|Wiki Loves Academics, WUGN Kaduna]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/In Just 3 Minutes: The Power of Wiki Education|In Just 3 Minutes: The Power of Wiki Education]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2025/Sensing Cebu: Fieldnotes of an Academic as a Wiki Volunteer|Sensing Cebu: Fieldnotes of an Academic as a Wiki Volunteer]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] २१:०१, २ सेप्टेम्बर २०२५ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=29205629 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing team is working on a new check: [[mw:Special:MyLanguage/Paste check|Paste check]]. This check informs newcomers who paste text into Wikipedia that the content might not be accepted. This check is an effort to increase the likelihood that the new content people are adding to Wikipedia is aligned with the Movement's commitment to offering information under a free content license. This check will soon be tested at a few wikis. If your community is interested in this test, please [[phab:T403680|tell us in this task]], or [[mw:Talk:Edit check|contact the team]]. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will be able to use a [[w:en:Lint (software)|linting tool]] to see errors or other potential problems in wikitext in real time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|help page for more information]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T381577] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] When browsing a wiki (like <code dir=ltr>en.wikipedia.org</code>), the software responds in one of two ways: a desktop page, or a redirect to a mobile version on an "m" domain (like <code dir=ltr>en.m.wikipedia.org</code>). Over the next three weeks, MediaWiki will start displaying the mobile version to mobile devices directly on the standard domain, without this redirect. This change does not affect existing m-dot URLs, or the "Desktop view" opt-out. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * When an edit changes the categories of a page, the changes to the category membership counts are now happening asynchronously. This improves the speed of saving edits, especially when moving many pages to or from the same category, and reduces the risk of site outages, but it means that the counts can show outdated information for a few minutes. [https://phabricator.wikimedia.org/T365303] * Edits on Wikidata to qualifiers (properties and values) and references (properties and values) in a Wikidata item statement will now not add entries to the RecentChanges or Watchlist pages on all other Wikis. This is a temporary change to improve performance while other solutions are created. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: Turn off (temporarily) Qualifiers and References Wikidata edits to the Recent Changes tables|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401286][https://phabricator.wikimedia.org/T400698] * Japanese-language wikis have had a major upgrade to the way that search works. The new search should generally give more accurate and more relevant search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T318269] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०७:००, ९ सेप्टेम्बर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29238161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * References lists that are made using the <code dir=ltr><nowiki><references/></nowiki></code> [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite#references-tag|tag]] will now automatically display with columns in Vector 2022 when readers are using its 'standard' settings for text-size and page-width. [https://phabricator.wikimedia.org/T334941] * Starting in the week of October 6, on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small wikis]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] that have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled, all autoconfirmed users will be able to use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] as an organizer. No changes will be made for [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/large.dblist|large wikis]] unless requested in Phabricator. This change is being made to make it easier for more people to use Event Registration, especially on wikis that are less likely to have policies related to the Event Organizer right. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Proposal to grant autoconfirmed users on small and medium wikis the organizer access to the event registration tool|Learn more]]. * Users that search using regular expressions (regex) can now use additional features including: ** for the <code dir=ltr>intitle:</code> keyword: [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Metacharacters|metacharacters]] for start-of-line (<code dir=ltr>^</code>) and end-of-line (<code dir=ltr>$</code>) anchors [https://phabricator.wikimedia.org/T317599] ** for both <code dir=ltr>intitle:</code> and <code dir=ltr>insource:</code> keywords: shorthand [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Character_Classes|character classes]] for digits (<code dir=ltr>\d</code>), whitespace (<code dir=ltr>\s</code>), and word characters (<code dir=ltr>\w</code>); and [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Escape codes|escape codes]] for line feed (<code dir=ltr>\r</code>), newline (<code dir=ltr>\n</code>), tab (<code dir=ltr>\t</code>), and unicode (e.g. <code dir=ltr>\uHHHH</code>). [https://phabricator.wikimedia.org/T403212] * When you search for text that looks like an IP, the system will now show search results. It used to take you to the contributions for that IP instead of showing search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T306325] * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on September 24. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests which happen twice a year. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that affected users who used the page-tabs to switch from wikitext editing of a section into the visualeditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T401043] '''Updates for technical contributors''' * The MediaWiki Interfaces team is redesigning the Wikimedia REST API Sandbox with Codex. If you have feedback on improvements for the API documentation or what makes developer experiences smooth (or frustrating), you’re invited to [https://calendar.google.com/calendar/u/0/appointments/schedules/AcZssZ2aZzbXeQvjOF7gB1fJXiwAYemQjKf4sXNaRODPA7_obFyNBwkzNkoVCoTF-aeov89kIjXHbCQm join an upcoming discovery interview], or [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Developer Feedback/Wikimedia Web APIs|leave feedback onwiki]]. [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/C4FBAOA57PH6G5ORVMAUF5TGYBLZDU5Q/|Learn more]]. * Edits to Wikidata aliases (an alternative name for an item or a property) will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: More granular Alias tracking|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401288] * The new [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/ Unicode 17.0] version has been released. The [[:c:Category:Unicode Module Datasets|datasets on Commons]] for the [[:d:Q39301585|Module:Unicode data]] have been updated. Wikipedias that do not use the Commons datasets should either update their own data or switch to the Commons datasets. * Users of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] Structured Contents endpoints can now access [https://enterprise.wikimedia.com/blog/parsed-wikipedia-tables/ Parsed Tables]. The new Parsed Tables feature extracts and represents Wikipedia tables in structured JSON. This improves machine accessibility as part of the [https://enterprise.wikimedia.com/api/structured-contents/ Structured Contents initiative]. Structured Contents output is freely available through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/on-demand/#article-structured-contents-beta On-demand API], or through Wikimedia Cloud Services. * A [https://www.kaggle.com/datasets/wikimedia-foundation/english-wikipedia-people-dataset dataset of English Wikipedia biographical information] from [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has been published on Kaggle, for evaluation and research. This provides structured data from more than 1.5 million biographies, including birth and death dates, education, affiliations, careers, awards, and more (from a June 2024 snapshot). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.19|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Scholarships|Scholarship applications]] for Wikimania 2026 in Paris, France, are open until October 31. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:५३, १५ सेप्टेम्बर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29263921 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 On September 24th at 15:00 UTC], all Wikimedia sites users will experience a brief read-only period due to a scheduled [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter server switchover]]. The Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team will redirect all traffic from one primary server to its backup. You can listen to the switchover using the [http://listen.hatnote.com/ "Listen to Wikipedia"] tool, where you will hear edits stop for a few minutes during the read-only phase, then resume. This twice-yearly datacenter server switchover ensures reliability by testing the backup datacenter, so that our sites can stay online even if the primary datacenter fails. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the process on the Diff blog]]. '''Updates for editors''' * Editors of [[f:Special:Mylanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-12#Next round of Wiktionaries to receive embedded Wikifunctions calls|60 more Wiktionaries]] will soon be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them into their pages. A function takes one or more inputs and transforms them into a desired output, like adding numbers, converting miles to meters, calculating elapsed time, or declining a word into a case. They will join the other [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-29#Wikifunctions available on 65 Wiktionaries|65 Wiktionary language editions]], which already have access to embedded Wikifunctions calls. Later this year, plans are in place to expand to more Wiktionaries and the Incubator. * A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Technical metadata of another page|parser function]] has been added: <code><nowiki>{{#contentmodel}}</nowiki></code>. Template editors and admins can use it to get the localized or canonical name of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|content model]] of a specific page. The function makes it easier to create and edit system messages, such as ''MediaWiki:editinginterface'', even when you switch types of pages, like wiki, JavaScript, CSS or JSON page. [https://phabricator.wikimedia.org/T328254] * Adding or editing a <code>DISPLAYTITLE</code> for an article using VisualEditor will no longer be broken. Editors who use VisualEditor mode to modify the <code><nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki></code> would no longer have the literal text "DISPLAYTITLE" or its localized variant added to their articles. A list of pages that may have been affected and might need cleanup is documented in [[phab:P83438|this ticket]]. * Beta users of the Wikipedia Android app can now try the redesigned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|Activity tab]], which replaces the Edits tab. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * Wikifunctions users can now import many essential facts involving [[f:Special:MyLanguage/Z6011|geo-coordinates]], [[f:Special:MyLanguage/Z6010|quantities]] and [[f:Special:MyLanguage/Z6064|time]] values from Wikidata. This is made possible by the creation of Wikifunctions types for these values, which makes them available for use by functions in Wikifunctions. Learn more about how this works in [[c:File:ImportingWikidataDatatypesIntoWikifunctions.webm|this video]] and Wikifunctions' [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-01#News in Types I: Wikidata quantity|August 1 newsletter]] (for quantities) and [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-22#News in Types: Wikidata geo-coordinate|August 22 newsletter]] (for geo-coordinates). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०४:४१, २३ सेप्टेम्बर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29305556 --> ==[[:सुदन गुरुङ]] [[विकिपिडिया:शीघ्र मेट्नुपर्ने आधार|शीघ्र मेट्नुपर्ने]]मा मनोनित== [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>यदि यो तपाईँले सृजना गर्नुभएको पहिलो लेख हो भने, तपाईँ [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा|लेखन सहयोग स्वशिक्षा]] पढ्न सक्नुहुन्छ।</p><p>लेख सृजना गर्न मद्दत गर्ने [[विकिपिडिया:लेख विजार्ड|लेख सहायिका]] पनि तपाईँ प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ।</p>|width=20%|align=right}} यस [[:सुदन गुरुङ]]लाई विकिपिडिया देखि [[विकिपिडिया:पृष्ठ हटाउने नीति|चाँडैनै मेटिने]] भनेर एउटा चिनो राखिएको छ। यसले [[वि:शीमे#ले७|ले७]] मापदण्ड अन्तर्गत एक वास्तविक व्यक्ति वा मानिसहरूको समूहलाई जनाउदछ। विकिपिडियाको [[विकिपिडिया:प्रमानिकता|विश्वसनीयता]] ज्ञानकोशमा भएका सम्पूर्ण सामग्री प्रमाणित भएको हुनुपर्नेछ । तर [[विकिपिडिया:प्रमानिकता|विश्वसनीयता]] नभएका सम्पूर्ण सामग्रीलाई [[विकिपिडिया:शीघ्र मेट्नुपर्ने आधार|शीघ्र मेट्नुपर्ने मापदण्ड]]को आधारमा कुनै पनि समयमा मेटाउन सकिन्छ। थप जानकारिका लागि कृपया [[विकिपिडिया:उल्लेखनियता|विकिपिडिया उल्लेखनियता]] पढ्नुहोला। यदि तपाईँलाई लाग्छ पृष्ठलाई यस कारणले मेटाउनु हुँदैन, तपाईँ '''नामाङ्कन विरोध गर्न''' [[:सुदन गुरुङ|पृष्ठमा गएर]] आफ्नो विचार राख्नुहोला। यसले तपाईँलाई पृष्ठ किन मेटाउनु हुँदैन वर्णन गर्ने अवसर दिनेछ। यद्यपि, याद रहोस्, एक पटक पृष्ठ शीघ्र मेटाउन अङ्कित भएमा, यो तत्काल मेटाइनेछ। कृपया पृष्ठबाट शीघ्र मेटाउने चिनो आफैंले नहटाउनुहोला, तर विकिपिडियाको [[विकिपिडिया:नीति तथा दिशानिर्देशहरूको सूची|नीति तथा दिशानिर्देशहरू]] अनुरूप जानकारी थप्न नहिचकिचाउनुहोला। यदि पृष्ठ मेटिसकिएको, र भविष्यका सन्दर्भ वा सुधारको लागि तपाईँ मेटाइएको सामग्री पुनःप्राप्त गर्न चाहनुहुन्छ भने, कृपया {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A4%A8+%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%99|मेटाउने प्रशासकलाई सम्पर्क गर्न सक्नुहुन्छ}}। <!-- Template:Db-notability-notice --><!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[User:Saroj|Saroj]] ([[User talk:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) १२:५२, २३ सेप्टेम्बर २०२५ (नेपाली समय) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A major software upgrade has been made to [[phab:|Phabricator]]. The update introduces performance improvements, a refreshed search interface, enhancements to Maniphest task search, updates to user profile pages and project workboards, new Herald automation features, as well as general text input, mobile experience improvements and more. [https://phabricator.wikimedia.org/phame/post/view/321/iterative_improvements_september_2025/] '''Updates for editors''' * The Community Tech team will release the new Community Wishlist extension on October 1, that will improve the way wishes will be submitted. The new extension will allow users to add tags to their wishes to better categorise them, and (in a future iteration) to filter them by status, tags and focus areas. It will also be possible to support individual wishes again, as requested by the community in many instances. The old system will be retired. There will be a brief period of downtime while the extension is deployed and wishes are migrated to the new system. You can read more about this [[:m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|in the latest update]] or you can consult the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CommunityRequests|current documentation on MediaWiki]]. * As announced [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|on Diff blog]], the production trial of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|hCaptcha]] service for bot detection has begun. The trial is currently using hCaptcha to protect account creation on Chinese, Persian, Portuguese, Indonesian, Japanese, and Turkish Wikipedias, where it will replace our existing [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ConfirmEdit#FancyCaptcha|CAPTCHA]] (FancyCaptcha). The goal with the trial is to better block bots while also improving usability and accessibility for users who encounter CAPTCHA challenges. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|deployed]] to Wikimedia Commons. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. On Commons, anyone who is a registered user can use it as an event participant. To use it as an organizer, someone needs to have the [[c:Special:MyLanguage/Commons:Event organizers|event organizer right]]. * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to German Wikipedia. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|test the feature]] on testwiki or [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing on betawiki] as well. Please share your thoughts on [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Templates used in sub-references|using templates in sub-references]] or [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|volunteer to become a pilot wiki]]. * On wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|Mentorship]] system, communities can now opt experienced editors out of Mentorship through [[{{#special:CommunityConfiguration/Mentorship}}]]. Within this setting, communities may define thresholds, based on edit count and account age, to decide when an editor is considered experienced enough to no longer receive Mentorship. [https://phabricator.wikimedia.org/T403563] * The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tone Check|Tone check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Tone language model for the following languages: Arabic, Czech, German, Hebrew, Indonesian, Dutch, Polish, Russian, Turkish, Chinese, Farsi, Italian, Norwegian, Romanian and Latvian. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/Tone_Check/Model_evaluation|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on October 3, which will be the start date of the test. * The rollout of [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|multiblocks]] had the side effect that non-active block logs may have been shown on {{#special:Contributions}} and on blocked users' user and user_talk pages. This issue will be fully resolved in a few days. As part of the fix, [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=sp-contributions-blocked-notice}} messages prefixed with <code>sp-contributions-blocked-notice</code>] will be removed and replaced with [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=blocked-notice-logextract}} those prefixed with <code>blocked-notice-logextract</code>] in a few weeks. Please help translate the new messages and update any local overrides if needed. * There was a bug with links added using visual editor if they included characters such as <code dir=ltr><nowiki>[ ] |</nowiki></code> after the fragment identifier (<code><nowiki>#</nowiki></code>). They were not encoded properly creating an incorrect link. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T404823] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikiquote/en}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[q:ms:|<code>q:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404698] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info Card]] now displays currently active global lock/blocks. [https://phabricator.wikimedia.org/T401128] '''Updates for technical contributors''' * Later this week, editors using Lua modules will be able to use the <code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.title.newBatch|mw.title.newBatch]]</code> function to look up the existence of up to 25 pages at once, in a way that only increases the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parser functions#Expensive parser functions|expensive function]] count once. * A new [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Unsupported Tools Working Group]] has been formed as part of ongoing efforts to collectively determine technical work priorities, similar to the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC). The working group will help prioritize and review requests for support of unmaintained extensions, gadgets, bots, and tools. For the first cycle, the group will be prioritizing an unsupported Wikimedia Commons tool. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:३८, ३० सेप्टेम्बर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29355230 --> == This Month in Education: September 2025 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 14 • Issue 9 • September 2025</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/September 2025|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/September 2025/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2025/Brazil organizes seminar to discuss open science and scientific dissemination|Brazil organizes seminar to discuss open science and scientific dissemination]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2025/CBSUA Recognizes Wiki Training Completers, Awards Feminism & Folklore 2025 Winners|CBSUA Recognizes Wiki Training Completers, Awards Feminism & Folklore 2025 Winners]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2025/2nd International Conference on Wikimedia, Education, and Digital Cultures Mexico 2025|2nd International Conference on Wikimedia, Education, and Digital Cultures Mexico 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2025/Accredited seminar for teachers in Veliko Gradište|Accredited seminar for teachers in Veliko Gradište]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2025/Breaking Barriers, Why open Knowledge matters|Breaking Barriers, Why open Knowledge matters]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2025/Cross-Continental Knowledge Exchange: Offa Youth Impact Initiative and St Aloysius University in 3D Education Outreach |Cross-Continental Knowledge Exchange: Offa Youth Impact Initiative and St Aloysius University in 3D Education Outreach]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2025/Igbo Language Audio Project in the Igbo Wiki Fan Club IMSU & Alvan|Igbo Language Audio Project in the Igbo Wiki Fan Club IMSU & Alvan]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2025/Let's Read Wikipedia reached teachers of the Weenhayek indigenous nation in Bolivia|Let's Read Wikipedia reached teachers of the Weenhayek indigenous nation in Bolivia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2025/Monográfico sobre Wikipedia en el aula, Revista Docere|Monograph on Wikipedia in the classroom, Docere Magazine]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2025/The Third Training Course of the “Reading Wikipedia in the Classroom” Program in Jordan|The Third Training Course of the “Reading Wikipedia in the Classroom” Program in Jordan]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2025/The Ukrainian Educators’ Wikimedia Conference 2025|The Ukrainian Educators’ Wikimedia Conference 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2025/Wikimedia MKD's edit-a-thon: Lakes|Wikimedia MKD's edit-a-thon: Lakes]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2025/Cultura libre en las aulas|Free culture in the classroom]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2025/Wikimedia Rwanda Wiki clubs|Wikimedia Rwanda Wiki clubs]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] २०:५५, २ अक्टोबर २०२५ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=29344785 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#paste|Paste Check]] is a new Edit Check feature to help avoid and fight copyright violations. When editors paste text into an article, Paste Check prompts them to confirm the origin and licensing of the content. Starting Wednesday, 8 October, [[phab:T403680|22 wikis will test Paste Check]]. Paste Check will help new volunteers understand and follow the policies and guidelines necessary to make constructive contributions to Wikipedia projects. '''Updates for editors''' * Mobile devices will receive mobile articles directly on the standard domain (like <code>en.wikipedia.org</code>), instead of via a redirect to an "m" domain (like <code>en.m.wikipedia.org</code>). This change improves performance. This week it will be enabled on Wikipedias. The existing mobile URLs and the "Desktop view" opt-out remain available. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * New [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#creationdate and lasteditdate|date filters]], <code dir=ltr>creationdate:</code> and <code dir=ltr>lasteditdate:</code>, are now available in the wiki search engine. This allows users to filter search results by a page's first or last revision date. The filters support comparison operators (e.g. <code dir=ltr>>2024</code>) and relative dates (e.g. <code dir=ltr>today-1d</code>), making it easier to find recently updated content or pages within specific age ranges. [https://phabricator.wikimedia.org/T403593] * [[f:|Wikifunctions]] now supports rich text in embedded calls across the 150 wikis where it's enabled. To showcase this, the team created a [[f:Z26333|Latin declination table]] that Wiktionary editors can use to automatically generate noun forms, producing clear, formatted results — see an [[f:Wikifunctions:Embedded function calls/Wiktionary tables demonstration|example output]]. If you need any help or have any feedback, please [[f:Wikifunctions:Project chat|contact the Wikifunctions Team]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T397402] * An edit link will now appear inside the categories box on article pages for logged in users, which will directly launch the VisualEditor category dialog. [https://phabricator.wikimedia.org/T291691] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a problem downloading pdf files last week and that has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T405957] '''Updates for technical contributors''' * The field <code dir=ltr>rev_sha1</code> in the revision database table is being removed in favor of <code dir=ltr>content_sha1</code> in the content database table. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud@lists.wikimedia.org/thread/2D2M3SP4WHR6BXXKTZ2PBLZQYR3EGQVR/ the announcement] for more information. * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will roll out [[w:en:Light-on-dark color scheme|Dark Mode]] user interface on all Wikimedia sites on October 29, 2025. All anonymous users of Wikimedia sites will have the option to activate a color scheme that features light-colored text on a dark background. This is designed to provide a more comfortable reading experience, especially in low-light situations. Template authors and technical contributors are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|learn how to make pages ready for Dark mode]] and address any compatibility issues found in templates in their wiki before the enablement. Please contact the Web team for questions or any support on [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|this talk page]] before the enablement. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Starting on Monday, October 6, API endpoints under the <code>rest.php</code> path will be rerouted through a new internal API Gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:०९, ६ अक्टोबर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29400897 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Last week, improvements to account security and two-factor authentication (2FA) features were enabled across all wikis. These changes include user interface improvements for [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity], the support of multiple 2FA methods via authenticator apps and portable security keys (previously users could only enable one method), and a new Recovery Codes module which facilitates fewer account lockouts due to lost two-factor apps and devices. As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project, work is continuing through the rest of 2025 on further user experience improvements, and support for passkeys as an alternate second factor. '''Updates for editors''' * Another part of the Account security project is making 2FA generally available to all users. Along with editors with advanced privileges, such as administrators and bureaucrats, 40% of editors now have access to 2FA. You can check if you have access at [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity]. Instructions for activation are on the linked page. The plan is to continue increasing availability if it is determined that the user support capabilities are able to support global usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T400579] * This week, users at wikis where talk page [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|Usability Improvements]] are already available by default (everywhere ''except'' the 12 wikis listed in [[phab:T379264|T379264]]) will gain the ability to Thank a comment directly from the talk page it appears on. Before this change, Thanking could only be done by visiting the revision history of the talk page. You can [[diffblog:2025/10/13/revolutionizing-gratitude-a-new-era-of-thanking-comments/|learn more about this change]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366095] * Users who have not [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|verified their email address]] will soon be receiving monthly Notification reminders to do so. This is because users who have verified their email can more easily recover their account. These reminders will not be sent if the user is inactive or removes the unverified email from their account. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation][https://phabricator.wikimedia.org/T58074] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a fix was made for an occasional error with saving translated paragraphs in the Content Translation tool, and the related error messages are now easier to see. [https://phabricator.wikimedia.org/T376531] '''Updates for technical contributors''' * The Unsupported Tools Working Group has chosen [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] as the first tool for its pilot cycle. The group will explore ways to improve and sustain the tool over the coming months. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Learn more on Meta]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:४५, १४ अक्टोबर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29434481 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * To optimize how user data is stored in our databases, the saved preferences of users who haven't logged in for over five years and have fewer than 100 edits will be cleared. When those users return, default settings will apply. [https://phabricator.wikimedia.org/T406724] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a broken link from the GlobalContributions interface message to the XTools GlobalContributions page which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406415] '''Updates for technical contributors''' * The work to reroute all traffic to API endpoints under the <code dir=ltr><nowiki>rest.php</nowiki></code> route through a common API gateway is now complete. If any issues are observed, please file a phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. * Edits to Wikidata references or qualifiers will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T401290] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:२२, २१ अक्टोबर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29478670 --> == विकिपिडिया एसियाली महिना २०२५ मा सहभागिता == [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|right|200px]] नमस्ते {{BASEPAGENAME}} ज्यू!<br /> तपाईंलाई '''[[विकिपिडिया:विकिपिडिया एसियाली महिना २०२५|विकिपिडिया एसियाली महिना २०२५]]''' मा सहभागी हुन हार्दिक निमन्त्रणा गर्दछौं। नोभेम्बर महिनाभर सञ्चालन हुने अनलाइन सम्पादन–थन प्रतियोगिताको उद्देश्य नेपाली विकिपिडियामा नेपालबाहेकका एसियाली देशहरूको लेख संख्या र गुणस्तर बढाउनु हो। चार वा सोभन्दा बढी योग्य लेख सिर्जना गर्ने सहभागीहरूले विशेष '''डिजिटल बार्नस्टार''' पाउनुहुनेछ। सहभागी हुन [[विकिपिडिया:विकिपिडिया एसियाली महिना २०२५/सहभागीहरू|यहाँ क्लिक गर्नुहोस्]]। आउनुहोस्, योगदान गरेर एसियाली विकिपिडिया समुदायबीच मित्रता र सहकार्य बढाऔं! --[[प्रयोगकर्ता:Saroj|Saroj]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) २०:४८, २५ अक्टोबर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Saroj@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Saroj/SampleInvitation&oldid=29506389 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia iOS app has launched an A/B/C test of improvements made to the tabbed browsing feature for select regions and languages. The test, named “More dynamic tabs”, explores new tab experiences and includes “Did you know” and “Because you read” article recommendations. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)/New Tab Experience and Recommendations Experiment|read more on the project page]]. * Autoconfirmed users on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] with the CampaignEvents extension can now use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] without the Event Organizer right. This feature lets organizers enable registration, manage participants, and lets users register with one click instead of signing event pages. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue of flashing colors when holding or pressing the arrow keys under the dark mode settings in Vector 2022 has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T402285] '''Updates for technical contributors''' * The CampaignEvents extension will be deployed to all remaining wikis during the week of 17 November 2025. The extension currently includes three features: Event Registration, Collaboration List, and Invitation List. For this rollout, Invitation List will not be enabled on Wikifunctions and MediaWiki unless requested by those communities. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|Visit the deployment page to learn more]]. * The SwaggerUI-based REST sandbox experience is now live on all wiki projects. The sandbox can be accessed through the [[{{#special:RestSandbox}}]] page. Please report any issues to the MediaWiki Interfaces team board, or join the discussion on the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|project launch]] page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/6931/] * Transform endpoints with a trailing slash path in the MediaWiki REST API are now marked as deprecated. They will remain functional during this time, but removal is expected by the end of January 2026. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found and tested using the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?api=mw-extra&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. See the [[mw:API/Deprecation|MediaWiki REST API Deprecation]] page for more detailed information about the API deprecation policies and procedures. * A dedicated [[mw:API:REST API/Changelog|changelog now exists for the MediaWiki REST API]]. The changelog provides an overview of these changes, making it easier for developers to keep track of improvements and iterations. Announcements will also continue to flow through the standard communication channels, including Tech News and email distribution lists, but can now be more easily referenced from a central location. If you have feedback about the style, structure, or content of this changelog, please [[mw:API talk:REST API/Changelog|join the discussion]]. * Administrators can delete the tracking category which was previously added by the JsonConfig extension, as it is no longer used. See the categories linked from [[d:Q130635582#sitelinks-wikipedia|Q130635582]]. It is OK if there are still pages listed in the category as that is just a caching issue, and they will be automatically cleared out the next time each page is edited. [https://phabricator.wikimedia.org/T378352] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:१७, २८ अक्टोबर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29513638 --> == This Month in Education: October 2025 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 14 • Issue 10 • October 2025</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/October 2025|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/October 2025/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2025/"WikiDonne Internship: Wikimedia Platforms for Open Education and Inclusive Culture!" winner at the Open Education Awards 2025|"WikiDonne Internship: Wikimedia Platforms for Open Education and Inclusive Culture!" winner at the Open Education Awards 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2025/A Proud Chapter in My Wikimedia Journey 🇳🇬: From Editor to Organizer|A Proud Chapter in My Wikimedia Journey 🇳🇬: From Editor to Organizer]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2025/Debating open science and scientific dissemination in Brazil|Debating open science and scientific dissemination in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2025/Enhancing Academic Articles on Wikipedia with the State University of Jakarta|Enhancing Academic Articles on Wikipedia with the State University of Jakarta]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2025/India’s Students and Educators Lead the Way in the Wiki Science Competition 2025|India’s Students and Educators Lead the Way in the Wiki Science Competition 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2025/JDACA & Amman Arab University|JDACA & Amman Arab University]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2025/New starting page for Wikipedia users had been launched in September|New starting page for Wikipedia users had been launched in September]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2025/Teaching Evidence Synthesis Automation with the Wikipedia–Kaggle Dataset|Teaching Evidence Synthesis Automation with the Wikipedia–Kaggle Dataset]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2025/Wikimedia MKD’s Education Program activities for October|Wikimedia MKD’s Education Program activities for October]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2025/Wikimedia Serbia prepares eight annual Edu Wiki camp|Wikimedia Serbia prepares eight annual Edu Wiki camp]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2025/Wikivoyage editathon in Peshkopia, Albania|Wikivoyage editathon in Peshkopia, Albania]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] ११:५०, २ नोभेम्बर २०२५ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=29511272 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators will now find that [[{{#special:MergeHistory}}]] is now significantly more flexible about what it can merge. It can now merge sections taken from the middle of the history of the source (rather than only the start) and insert revisions anywhere in the history of the destination page (rather than only the start). [https://phabricator.wikimedia.org/T382958] * For users with "{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|enabled in their preferences]], starting a new topic or adding a reply to an existing topic will now subscribe them to replies to that topic. Previously, this would only happen if the DiscussionTools "{{int:Skin-action-addsection}}" or "{{int:Discussiontools-replybutton}}" widgets were used. When DiscussionTools was originally launched existing accounts were not opted in to automatic topic subscriptions, so this change should primarily affect newer accounts and users who have deliberately changed their preferences since that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T290778] * Scribunto modules can now be used to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#SVG library|generate SVG images]]. This can be used to build charts, graphics and other visualizations dynamically through Lua, reducing the need to compose them externally and upload them as files. [https://phabricator.wikimedia.org/T405861] * Wikimedia sites now provide all anonymous users with the option to enable a dark mode color scheme, featuring light-colored text on a dark background. This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Users with large watchlists have long faced timeouts when editing [[Special:EditWatchlist|Special:EditWatchlist]]. The page now loads entries in smaller sections instead of all at once due to a paging update, allowing everyone to edit their watchlists smoothly. As part of the database update, sorting by expiry has been removed because it was over 100× slower than sorting by title. A [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/W454 community wish] has been created to explore alternative ways to restore sort-by-expiry. If this feature is important to you, please support the wish! [https://phabricator.wikimedia.org/T41510] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the fixing of the persisting highlighting when using VisualEditor find and replace during a query. [https://phabricator.wikimedia.org/T407318] '''Updates for technical contributors''' * Since 2019 the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]] at https://w.wiki is available for all Wikimedia wikis to create short links to articles, permalinks, diffs, etc. It is available in the sidebar as "Get shortened URL". There are 30 wikis that also install an older "ShortUrl" extension. The old extension will soon be removed. This means <code>/s/</code> URLs will not be advertised under article titles via HTML <code dir=ltr>class="title-shortlink"</code>. The <code>/s/</code> URLs will keep working. [https://phabricator.wikimedia.org/T107188] * On Thursday, October 30, the [[:mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team|MediaWiki Interfaces]] and [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Service Operations]] teams began rerouting Action API traffic through a common API gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [https://phabricator.wikimedia.org/tag/serviceops/ Service Ops team] board. * MediaWiki Train deployments will pause for the final two weeks of 2025: 22 December and 29 December. Backport windows will also pause between Monday, 22 December 2025 and Thursday, 2 January 2026. A backport window is a scheduled time to add things like bug fixes and configuration changes. There are seven deployment trains remaining for 2025. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SMWTEAES4SDLDUSK4HMWNBSKNCXZAWYN/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.26|MediaWiki]] '''In depth''' * In 2025, the Wikimedia Foundation reported that AI systems and search engines increasingly use Wikipedia content without driving users to the site, contributing to an 8% drop in human pageviews compared to 2024. After detecting bots disguised as humans, Wikimedia updated its traffic data to reflect this shift. Read more about current user trends on Wikipedia in [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|a Diff blog post]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:२०, ४ नोभेम्बर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29552512 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * Starting November 12, users will see a change in the [[m:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Usability improvements|appearance of talk pages]] on [[Phab:T379264|some Wikipedias]]. Almost [[phab:T392121|all wikis]] have received this design change; [[phab:T409297|English Wikipedia]] will get these changes later. You can read more [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. Users can opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in their user preferences]] in "{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T379264] * MediaWiki can now display a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protection indicators|page indicator]] automatically while a page is protected. This feature is disabled by default. It can be enabled by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|community request]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T12347] * Using the "{{int:showpreview}}" or "{{int:showdiff}}" buttons in the wikitext editor will now carry over certain URL parameters like '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#useskin|useskin]]', '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#uselang|uselang]]' and '[[mw:Special:MyLanguage/Help:Section#Editing sections|section]]'. This update also fixes an issue where, if the browser crashed while previewing an edit to a single section, saving this edit could overwrite the entire page with just that section’s content. [https://phabricator.wikimedia.org/T62744][https://phabricator.wikimedia.org/T24029][https://phabricator.wikimedia.org/T155097] * Wikivoyage wikis can use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Markers and counters|colored map markers in the article text]]. The text of these markers will now be shown in contrasting black or white color, instead of always being white. Local workarounds for the problem can be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T369454] * The Activity tab in the Wikipedia Android app is now available for all users. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/Activity_Tab_Experiment] * The Reader Growth team is launching an experiment called "Image browsing" to test how to make it easier for readers to browse and discover images on Wikipedia articles. This experiment, a mobile-only A/B test, will go live on English Wikipedia in the week of November 17 and will run for four weeks, affecting 0.05% of users on English wiki. The test launched on November 3 on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese wikis, affecting up to 10% of users on those wikis. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Reader_Growth/WE3.1.3_Image_Browsing] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example the inability to lock accounts on mobile sites has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T256185] '''Updates for technical contributors''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2025 committee nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]] members. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open through 2025-11-28. * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT issuer field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]] has been changed to <code><nowiki>https://meta.wikimedia.org</nowiki></code>. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT subject field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] will soon change from <code><user id></code> to <code dir=ltr style="white-space:nowrap">mw:<identity type>:<user id></code>, where <code><identity type></code> is typically <code dir=ltr>CentralAuth:</code><!-- not a typo --> (for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]]) or <code dir=ltr style="white-space:nowrap">local:<wiki id></code> (for other wikis). This is to avoid conflicts between different user ID types, and to make OAuth 2 access tokens and the <code>sessionJwt</code> cookie more similar. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * MediaWiki's block messages ([[MediaWiki:Blockedtext|blockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-partial|blockedtext-partial]], [[MediaWiki:Autoblockedtext|autoblockedtext]], [[MediaWiki:Systemblockedtext|systemblockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-tempuser|blockedtext-tempuser]], [[MediaWiki:Autoblockedtext-tempuser|autoblockedtext-tempuser]]) now support additional parameters indicating whether the user is blocked from editing their own user talk page <code><nowiki>$9</nowiki></code> or emailing other users <code><nowiki>$</nowiki><nowiki>10</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T285612] * A <code>REL1_45</code> branch for MediaWiki core and each of the extensions and skins in Wikimedia git has been created. This is the first step in the release process for MediaWiki 1.45.0, scheduled for late November 2025. If you are working on a critical bug fix or working on a new feature, you may need to take note of this change. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/ZUY7TY3Z6XPZWZVAZV63OPO5OW52Q6GE/] * The process for generating CirrusSearch dumps has been updated due to slowing performance. If you encounter any issues migrating to the replacement dumps, please contact the Search Platform Team for support. [https://phabricator.wikimedia.org/T366248][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/3KQPOR6ACVN6OVLMLZPIBXQSWQKW4E3K/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:२३, ११ नोभेम्बर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29606150 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is experimenting with [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4_Reading lists|reading lists on mobile web]], allowing logged-in readers with no edits to save private lists of articles for later. The experiment is running on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias since the week of 10 November, and will begin on English Wikipedia the week of 17 November. * Users who can’t receive their email verification code during login can now get help by submitting a form on a new special page. This update is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. If your account has an email address, please make sure you still have access to it. When logging in from a new device or location without 2FA, you may be asked to enter a 6-digit code sent by email to finish logging in. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Why are you requiring me to enter a code from my email to log in? Can I opt out of this?|Learn more]]. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[s:min:|<code>s:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408317] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, the Content Transform Team rolled out Parsoid as the default parser to many low-traffic Wikipedias and is preparing the next step to high traffic ones. This message is an invitation for you to opt-in to Parsoid, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation, and identify any issues you might encounter with your own workflow using bots, gadgets, or user scripts. Please, let us know through the ''"Report Visual Bug"'' link in the Tools sidebar or create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. * Unsupported Tools: Several issues with [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] have been fixed, including filename-related upload failures, black-video imports, and retry handling. AV1 support has also been added. Ongoing work focuses on backend stability, ffmpeg errors, subtitle imports, metadata handling, and playlist uploads. To track specific tasks, check the [[phab:tag/video2commons/|Phabricator board]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon happening in Milan, Italy from May 1–3, 2026. Registration will open in January 2026. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Scholarship applications are currently open], and will close on November 28, 2025. If you have any questions, please email <bdi lang="en" dir="ltr">hackathon@wikimedia.org</bdi>. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:११, १७ नोभेम्बर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29627455 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Wikimedia Search Team]] recreated the "DWIM" (Do What I Mean) gadget functionality server-side, for Russian and Hebrew Wikipedias. This feature adds cross-keyboard suggestions to the standard search-box suggestions. For example, searching for ''<span lang="und" dir="ltr">cxfcnmt</span>'' on Russian Wikipedia will now add suggestions for ''<span lang="ru" dir="ltr">счастье</span>'' ("happiness") that the user probably intended. They plan to enable this feature for other Russian and Hebrew wikis this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T408734] * Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have syntax highlighting available in [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]]. This requires that the "{{int:discussiontools-preference-sourcemodetoolbar}}" preference be set. [https://phabricator.wikimedia.org/T407918] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaign events extension]] – the set of tools for coordinating events and other on-wiki collaborations has now been deployed to all Wikimedia wikis. A new feature known as [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative contribution]] to help organizers and participants see the impact of activities has also been added. Join the upcoming [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|learning session]] to see the new feature in action and share your feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug which stopped CodeReviewBot from working, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T410417] '''Updates for technical contributors''' * Users of Wikimedia API can join a usability study to help validate the new design of Wikimedia REST API sandboxes. Interested participants should fill the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/487662 recruitment survey]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IREJRRWTZTGCYWQHDMSNJFTQAEPOOAE3/] * The MediaWiki Interfaces team is deprecating XSLT stylesheets within the Action API. Support for <code dir=ltr>format=xml'''&xlst={stylesheet}'''</code> will be removed from Wikimedia projects by the end of November, 2025. In addition, it will soon be disabled by default in MediaWiki release versions: v1.43 (LTS), v1.44, and v1.45. Support for XSLT stylesheets will be fully removed from MediaWiki v1.46 (expected to release between April and May 2026). [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/5AX7UWAVVUNUSBOIRHMNOKWOZ5EZI3JX/] * The WDQS legacy endpoint ([https://query-legacy-full.wikidata.org/ query-legacy-full.wikidata.org]) will be decommissioned at the end of December 2025, and finally closed down on 7th January 2026. After this date, users should expect requests to query.wikidata.org that require the full graph to fail or return invalid results if they are not rewritten to use SPARQL federation. The team encourages users to ensure that tools and workflows use the supported WDQS endpoints (<span dir=ltr><nowiki>https://query.wikidata.org/</nowiki></span> - Main graph or <span dir=ltr><nowiki>https://query-scholarly.wikidata.org/</nowiki></span> - Scholarly graph). For support with migrating use cases, please review the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Data_access|Data Access]] and [[d:Wikidata:Request_a_query|Request a Query]] pages for details and assistance on alternative access methods. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:४२, २४ नोभेम्बर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29702226 --> == This Month in Education: November 2025 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 14 • Issue 11 • November 2025</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/November 2025|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/November 2025/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Auckland Museum's Wiki Summer Student Programme is back for 2025 & 2026|Auckland Museum's Wiki Summer Student Programme is back for 2025 & 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Edu Wiki camp 2025 in Belgrade, Serbia|Edu Wiki camp 2025 in Belgrade, Serbia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wikidata na Escola: estudantes da zona rural de Minas Gerais contribuem com dados sobre mulheres negras brasileiras|Wikidata na Escola: estudantes da zona rural de Minas Gerais contribuem com dados sobre mulheres negras brasileiras]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/190 students from Oteitza Lizeoa create 48 articles on the history of the Basque Country for Txikipedia in one day|190 students from Oteitza Lizeoa create 48 articles on the history of the Basque Country for Txikipedia in one day]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/2nd International Congress Wikimedia, Education, and Digital Cultures – WECUDI|2nd International Congress Wikimedia, Education, and Digital Cultures – WECUDI]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Africa and Proud Leads Wiki Classroom Project Across Three Nigerian States|Africa and Proud Leads Wiki Classroom Project Across Three Nigerian States]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/November 2025November 2025/Annual Czech Wiki Conference took place on Saturday, Nov 8th|November 2025November 2025/Annual Czech Wiki Conference took place on Saturday, Nov 8th]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/EduWiki Meetup at GLAM Wiki Conference 2025|EduWiki Meetup at GLAM Wiki Conference 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Highly productive autumn education activities in Macedonia|Highly productive autumn education activities in Macedonia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Kannada Wikipedia Asian Month 2025: Edit-a-thon & Workshop Highlights from Loyola College, Karnataka|Kannada Wikipedia Asian Month 2025: Edit-a-thon & Workshop Highlights from Loyola College, Karnataka]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Kosovo Wikivoyage Editathons in Gjakova and Krusha e Madhe|Kosovo Wikivoyage Editathons in Gjakova and Krusha e Madhe]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Ukrainian educators create open lesson plans based on the «Reading Wikipedia in the Classroom» course|Ukrainian educators create open lesson plans based on the «Reading Wikipedia in the Classroom» course]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/United Architects of the Philippines Student Auxiliary – University of Nueva Caceres joins Wikisource Training|United Architects of the Philippines Student Auxiliary – University of Nueva Caceres joins Wikisource Training]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Videos on Teaching Experiences with Wikipedia, Wikidata, Commons, and OSM|Videos on Teaching Experiences with Wikipedia, Wikidata, Commons, and OSM]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wiki as a tool for technological empowerment of indigenous knowledge|Wiki as a tool for technological empowerment of indigenous knowledge]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wiki Science Competition in Albania and Kosovo|Wiki Science Competition in Albania and Kosovo]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wiki Workshop 2026 Call for Contributions|Wiki Workshop 2026 Call for Contributions]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wikipedia Contribution with Faculty of Mathematical and Natural Sciences Students in Kosovo|Wikipedia Contribution with Faculty of Mathematical and Natural Sciences Students in Kosovo]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Impact of Wikimedia Rwanda Wiki Clubs in Growth of Wikimedia User Group Rwanda Community|Impact of Wikimedia Rwanda Wiki Clubs in Growth of Wikimedia User Group Rwanda Community]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] १९:३१, ३० नोभेम्बर २०२५ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=29716809 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia Year in Review 2025 will be available on December 2 for users of iOS and Android Wikipedia apps, featuring new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. Learn more on the review's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|project page]]. * The Growth team is working on improving the text and presentation of the Verification Email sent to new users to make them more welcoming, useful and informative. Some new text have been drafted for A/B testing and you can help by translating them. See [[phab:T396155|Phabricator]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] will now be deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias on December 2. Add a link is based on a prediction model that suggests links to be added to articles. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. If you would like to know more, please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where search boxes on some Commons pages showed no results due to switch from SpecialSearch to MediaSearch, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T399476] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36846|Toki Pona]] ([[w:tok:|<code>w:tok:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404457] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q33655|Nigerian Pidgin]] ([[q:pcm:|<code>q:pcm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408318] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.5|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation is in the early stages of exploring approaches to '''Article guidance'''. The initiative aims to identify interventions that could help new editors easily understand and apply existing Wikipedia practices and policies when creating an article. The project is in the exploration and early experimental design phase. All community members are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|learn more]] about the project, and share their thoughts on [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Article guidance|the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:४३, २ डिसेम्बर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29732328 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Anybody who wishes to secure their user account can now use [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). This is available to all registered users of all Wikimedia projects. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. Later, 2FA will be required for all users who can take security- or privacy-sensitive actions. '''Updates for editors''' * Following last week's deployments, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] feature, which allows editors to add suggested links during editing, will be available to an additional [[Phab:T410469|33 Wikipedias]] starting on 9 December. This expansion is possible thanks to the new prediction model that now supports all languages, including those that were previously not covered. While the feature has been available on most Wikipedias for some time, this rollout brings us closer to using the improved model everywhere. If you have any questions or would like more details please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Search Platform team]] added [[w:en:Transliteration|transliterated]] as-you-type search suggestions to Georgian wikis. If there are only a few regular search suggestions, then queries in Latin or Cyrillic script [[phab:T127003|are now rewritten into Georgian script]] to look for more matches. For example, searching for either <bdi lang="ka-Latn" dir="ltr">''bedniereba''</bdi> or <bdi lang="ka-Cyrl" dir="ltr">''бедниереба''</bdi> will now suggest the existing article about <bdi lang="ka" dir="ltr">ბედნიერება</bdi> ("happiness"). You can recommend other languages where transliterated suggestions would be useful [[phab:T375215|on Phabricator]] for future development. * Later this week, a controlled experiment will begin for editors on the 100 largest Wikipedias who are editing a section in the mobile web visual editor. 50% of these editors will notice a new "Edit full page" button that will enable them to expand their editing session to the whole page. This feature is intended to make it easier for people on mobile web to edit any article section, regardless of which section-edit icon they tapped to begin. The experiment will last ~4 weeks. You can find [[phab:T409112|more details]] about the project. * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] will launch a [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.14 Expanded Mobile Sections|mobile web experiment]] to expand all article sections by default (currently they are collapsed by default) and pin the section header the user is currently reading to the top of the page. The experiment will affect 10% of users on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T409485] * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2025 Year in Review|Wikipedia Year in Review 2025]], a feature in the Wikipedia mobile apps (iOS and Android) that provides users with a personalised summary of their engagement with Wikipedia over the year, is now available on the iOS and Android apps. This edition includes expanded personalised insights, improved reading highlights, new donor messaging, and updated designs. Open the app to view your Year in Review and explore your reading journey from 2025. * A recent software bug caused edits made with VisualEditor to make unintended changes to wikitext, including removing whitespace and replacing spaces with underscores in wikilinks inside citations. This was partially fixed last week, and further fixes are in progress. Editors who used VisualEditor between November 28 and December 2 should review their edits for unexpected modifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T411238] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the incorrect handling of URLs copied from the address bar of Microsoft Edge users, has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T341281] '''Updates for technical contributors''' * Starting this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] as the editor for Lua, JavaScript, CSS, JSON and Vue content models, instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]]. With this, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linters]] will be upgraded. This is part of a larger effort to eventually replace CodeEditor and provide a consistent code editing experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T373711] * Developers are encouraged to take the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/552643 2025 Developer Satisfaction Survey], which remains open until 5 January 2026. If you build software for the Wikimedia ecosystem and would like to share your experiences or feedback, your participation is greatly appreciated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/W4WBKO6Q55UWWCCSFWQATKEXBEHP3QNR/] * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:३१, ८ डिसेम्बर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29738112 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, one of the fixes addressed an issue for temporary accounts adding an external URL, which triggered an hCaptcha request in more cases than intended, and did not display the required popup on the first attempt to publish the edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T411927] '''Updates for technical contributors''' * To improve database and site performance, external links to Wikimedia projects will no longer be stored in the database. This means they will not be searchable in [[{{#special:LinkSearch}}]], will not be checked by the Spam Blacklist or AbuseFilter as new links, and will not be in the <code dir=ltr>externallinks</code> table on database replicas. In the future this may be extended to other highly-linked trusted websites on a per-wiki basis, such as Creative Commons links on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T405005] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.7|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:४८, १६ डिसेम्बर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29796010 --> == This Month in Education: December 2025 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 14 • Issue 12 • December 2025</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/December 2025|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/December 2025/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/WikiLatih Wiktionary with the Goethe-Institut: Strengthening the Digital Presence of Indonesia’s Local Languages|WikiLatih Wiktionary with the Goethe-Institut: Strengthening the Digital Presence of Indonesia’s Local Languages]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Wiki in schools - Architecture and Open Heritage|Wiki in schools - Architecture and Open Heritage]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/What are the challenges and opportunities in scientific dissemination? Reflecting on the topic in the Brazilian context|What are the challenges and opportunities in scientific dissemination? Reflecting on the topic in the Brazilian context]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/WikipediaxAI: Wikipedia, AI, and the future of knowledge|WikipediaxAI: Wikipedia, AI, and the future of knowledge]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Wikipedia at University Another year of working alongside higher education institutions in Argentina|Wikipedia at University Another year of working alongside higher education institutions in Argentina]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/WAM - Tulu Edit-a-thon & Workshop in St Aloysius University |WAM - Tulu Edit-a-thon & Workshop in St Aloysius University]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Visibilizando memórias negras: estudantes da UFRGS ampliam a Wikipédia com foco na imprensa e no associativismo pós-abolição|Visibilizando memórias negras: estudantes da UFRGS ampliam a Wikipédia com foco na imprensa e no associativismo pós-abolição]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Transforming Education Through Wikimedia in Kosovo: 2025|Transforming Education Through Wikimedia in Kosovo: 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/New WikiClubs and educational partnership in Albania|New WikiClubs and educational partnership in Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/New WikiClub with the Dibra Youth Center in Albania|New WikiClub with the Dibra Youth Center in Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Landmark Educational Initiatives and Wikimedia Programs Transform Learning in 2025|Landmark Educational Initiatives and Wikimedia Programs Transform Learning in 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Knowledge in the Digital Age: A WMUK Collaborative Workshop|Knowledge in the Digital Age: A WMUK Collaborative Workshop]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] २०:०७, १७ डिसेम्बर २०२५ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=29814101 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-52</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W52"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From January, edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details such as rules and list of attempted edits and actions. This will help oversighters use edit filters to prevent doxxing or other suppressible material. [https://phabricator.wikimedia.org/T290324] * The next issue of Tech News will be sent out on 12 January 2026 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the crash that occurred when tapping "First Steps" in the Wikipedia Android Year in Review has now been fixed, and the feature opens as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T411546] '''Updates for technical contributors''' * Interface elements such as diffs and categories generated by MediaWiki used to have the attribute <code dir=ltr>data-mw="interface"</code> to distinguish from wiki content. The attribute has been replaced with <code dir=ltr>data-mw-interface=""</code>, to avoid potential conflicts with other <code dir=ltr>data-mw</code> attributes, which are generated by Parsoid. [https://phabricator.wikimedia.org/T409187] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications just opened mid-December and will close in mid-January or earlier if capacity is reached. With space for approximately 100 participants, early application is encouraged. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W52"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०३:३०, २३ डिसेम्बर २०२५ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29831856 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''Updates for editors''' * As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support "map" as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:१९, १३ जनवरी २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:१५, २० जनवरी २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February. * All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. * Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the "prevent this user from editing their own talk page" is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Updates for technical contributors''' * A new AbuseFilter variable, <code>account_type</code>, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the <code>createaccount</code> and <code>autocreateaccount</code> actions. As part of this change, the variable <code>accountname</code> has been renamed to <code>account_name</code>, and <code>accountname</code> is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०३:०३, २७ जनवरी २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 --> == This Month in Education: January 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 1 • January 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/January 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/January 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Strengthening Wikimedia Education and Digital Literacy in 2026|Strengthening Wikimedia Education and Digital Literacy in 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Dzongkha Wikipedia Education Program in Bhutan|Dzongkha Wikipedia Education Program in Bhutan]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Wikipedia Education Program - Train The Trainer in Nepal|Wikipedia Education Program – Train The Trainer in Nepal]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Wikipedia 25 celebration in the Igbo Wiki Fan Club Alvan and IMSU|Wikipedia 25 celebration in the Igbo Wiki Fan Club Alvan and IMSU]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/CBSUA boosts Open Knowledge and Local Culture through expanded Wiki Education Program|CBSUA boosts Open Knowledge and Local Culture through expanded Wiki Education Program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/WikiChallenge African Schools: Young voices, real impact, and continued (reasonable) growth|WikiChallenge African Schools: Young voices, real impact, and continued (reasonable) growth]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Updates on Auckland Museum Summer Student Programme|Updates on Auckland Museum Summer Student Programme]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Stronger and bolder Wikiforhumanrights 2025 in Anambra Network|Stronger and bolder Wikiforhumanrights 2025 in Anambra Network]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Official Opening of IFAK Secondary School Wiki Club: Engaging Youth in Learning Through Open Knowledge|Official Opening of IFAK Secondary School Wiki Club: Engaging Youth in Learning Through Open Knowledge]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Greetings from the Jeronim de Rada WikiClub in Elbasan, Albania, for Christmas 2025|Greetings from the Jeronim de Rada WikiClub in Elbasan, Albania, for Christmas 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Great and productive final activities of 2025 Wikimedia MKD education programme|Great and productive final activities of 2025 Wikimedia MKD education programme]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Envisioning an Open Future together - WikiForAll|Envisioning an Open Future together – WikiForAll]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A look back: reviewing the main education activities in Brazil in 2025|A look back: reviewing the main education activities in Brazil in 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A 147-Year-Old Institution Celebrates 25 Years of Wikipedia: St Aloysius University and the Spirit of Open Knowledge|A 147-Year-Old Institution Celebrates 25 Years of Wikipedia: St Aloysius University and the Spirit of Open Knowledge]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/¡Celebrando 25 años de conocimiento libre! El Proyecto "25x25" llega a las aulas de Córdoba, Argentina|Celebrating 25 years of free knowledge! The '25x25' Project reaches the classrooms of Córdoba, Argentina]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A atuação em rede da Universidade Federal de Juiz de Fora para a difusão do conhecimento livre na Wikipédia|The collaborative efforts of the Federal University of Juiz de Fora for the dissemination of free knowledge on Wikipedia]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] ००:११, २९ जनवरी २०२६ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=29951116 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:२९, २ फेब्रुअरी २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors. * A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०५:१६, १० फेब्रुअरी २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Updates for editors''' * The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. * Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Updates for technical contributors''' * New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:०२, १७ फेब्रुअरी २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:४९, २४ फेब्रुअरी २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:३७, २ मार्च २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 --> == This Month in Education: February 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 2 • February 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/February 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/February 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Cairo University Spanish Language Volunteers document Madrid’s Historic and Contemporary Palaces|Cairo University Spanish Language Volunteers document Madrid’s Historic and Contemporary Palaces]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Celebrating 25 Years of Wikipedia in Uzbekistan|Celebrating 25 Years of Wikipedia in Uzbekistan]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Encontro da Rede Latino Americana de Inteligência Artificial Feminista: construindo futuros possíveis|Meeting of the Latin American Network of Feminist Artificial Intelligence: building possible futures]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Farewelling the Auckland Museum Summer Students|Farewelling the Auckland Museum Summer Students]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Inclusive Climate Learning with Wikimedia Reaches Special School in Kumasi|Inclusive Climate Learning with Wikimedia Reaches Special School in Kumasi]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Introducing Wikimedia in Academic curriculum for students of higher education in universities of Telangana |Introducing Wikimedia in Academic curriculum for students of higher education in universities of Telangana]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Learning from Finland: Edit-a-thon on Finnish Education set to take place in Belgrade|Learning from Finland: Edit-a-thon on Finnish Education set to take place in Belgrade]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Library of IME-USP Workshop: Edits in History of Mathematics|Library of IME-USP Workshop: Edits in History of Mathematics]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/LitFest 2026: Room to Dream to amplify local voices across Wikimedia|LitFest 2026: Room to Dream to amplify local voices across Wikimedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/New online workshops for the German language Wikipedia|New online workshops for the German language Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Road to Wiki Cohort 1: Building India's Next Generation of Wikimedia Technical Contributors|Road to Wiki Cohort 1: Building India's Next Generation of Wikimedia Technical Contributors]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/The history of the Wikimedia movement in a Brazil: a book about stories and projects|The history of the Wikimedia movement in a Brazil: a book about stories and projects]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Club Federal Government Boys College Celebrates Mother Tongue Day|Wiki Club Federal Government Boys College Celebrates Mother Tongue Day]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Club Minalabac joins Freedom to Read 2026: One World, Many Languages|Wiki Club Minalabac joins Freedom to Read 2026: One World, Many Languages]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Love Folklore Photowalk at Khajuraho Dance Festival 2026|Wiki Love Folklore Photowalk at Khajuraho Dance Festival 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Loves Fish Workshop Empowers Students to Document Coastal Biodiversity|Wiki Loves Fish Workshop Empowers Students to Document Coastal Biodiversity]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/WikiCendekia 2026: Insights from our training of admins in Indonesia|WikiCendekia 2026: Insights from our training of admins in Indonesia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wikimedia MKD's activities- new wiki club and a lots of new training workshops|Wikimedia MKD's activities- new wiki club and a lots of new training workshops]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/WikiPatrimoine Senghor : Valorisation du patrimoine culturel africain à l'Université Senghor|WikiPatrimoine Senghor : Valuation of African cultural heritage at the University Senghor]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wikipedia Turns 25: Young Voices, Big Future|Wikipedia Turns 25: Young Voices, Big Future]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] १७:४०, ३ मार्च २०२६ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30155806 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:३८, १० मार्च २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:२१, १७ मार्च २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 --> == अत्यावश्यक ज्ञान अभियान २०२६ == नमस्ते {{BASEPAGENAME}} ज्यू! तपाईंलाई [[Event:अत्यावश्यक ज्ञान अभियान २०२६|अत्यावश्यक ज्ञान अभियान २०२६]] मा सहभागी हुन हार्दिक निमन्त्रणा गर्दछौं। यो ३-हप्ते अभियान (२३ मार्च – १३ अप्रिल २०२६) मार्फत नेपाली विकिपिडियामा अत्यावश्यक लेखहरू सुधार र विस्तार गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। यस अभियानमा सहभागी भई तपाईंले: * विकिपिडियामा सम्पादन गर्ने सीप विकास गर्न सक्नुहुन्छ * लेखहरू सुधार, अनुवाद तथा नयाँ लेख सिर्जना गर्न सक्नुहुन्छ * नेपाली विकिपिडियामा महत्त्वपूर्ण योगदान दिन सक्नुहुन्छ उत्कृष्ट योगदानकर्ताहरूलाई [https://diff.wikimedia.org/ Diff] (विकिमिडिया समुदाय ब्लग) मार्फत विशेष पहिचान दिइनेछ। प्रति हप्ता २–५ घण्टा समय दिएर पनि तपाईं सहभागी हुन सक्नुहुन्छ। सहभागी हुन र थप जानकारीका लागि कृपया [[Event:अत्यावश्यक ज्ञान अभियान २०२६|अभियान पृष्ठ हेर्नुहोस्]]। धन्यवाद! --[[प्रयोगकर्ता:Saroj|Saroj]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) १५:३६, २३ मार्च २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Saroj@newiki using the list at https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Saroj/MassMessage&oldid=1347853 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:३६, २३ मार्च २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 --> ==[[:राष्ट्रिय शिक्षा पद्धतिको योजना (२०२८ - २०३२ )]] [[विकिपिडिया:शीघ्र मेट्नुपर्ने आधार|शीघ्र मेट्नुपर्ने]]मा मनोनित== [[Image:Information icon4.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>यदि यो तपाईँले सृजना गर्नुभएको पहिलो लेख हो भने, तपाईँ [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा|लेखन सहयोग स्वशिक्षा]] पढ्न सक्नुहुन्छ।</p><p>लेख सृजना गर्न मद्दत गर्ने [[विकिपिडिया:लेख विजार्ड|लेख सहायिका]] पनि तपाईँ प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ।</p>|width=20%|align=right}} नमस्कार, विकिपिडियामा तपाईँलाई [[विकिपिडिया:स्वागत/नव आगन्तुक|स्वागत]] छ। यस [[:राष्ट्रिय शिक्षा पद्धतिको योजना (२०२८ - २०३२ )]]लाई विकिपिडिया देखि [[विकिपिडिया:पृष्ठ हटाउने नीति|चाँडैनै मेटिने]] भनेर एउटा चिनो राखिएको छ। यसले [[वि:शीमे#ले१|ले१]] मापदण्ड अन्तर्गत '''कुनै सन्दर्भ नभएको''' वा '''विषय पहिचान गर्न पर्याप्त सन्दर्भको कमी भएको''' जनाउदछ। [[विकिपिडिया:प्रमानिकता|कुनै सन्दर्भ नभएका]] सम्पूर्ण सामग्रीलाई [[विकिपिडिया:शीघ्र मेट्नुपर्ने आधार|शीघ्र मेट्नुपर्ने मापदण्ड]]को आधारमा कुनै पनि समयमा मेटिन सक्छ। यदि तपाईँलाई लाग्छ पृष्ठलाई यस कारणले मेटाउनु हुँदैन, तपाईँ '''नामाङ्कन विरोध गर्न''' [[:राष्ट्रिय शिक्षा पद्धतिको योजना (२०२८ - २०३२ )|पृष्ठमा गएर]] आफ्नो विचार राख्नुहोला। यसले तपाईँलाई पृष्ठ किन मेटाउनु हुँदैन वर्णन गर्ने अवसर दिनेछ। यद्यपि, याद रहोस्, एक पटक पृष्ठ शीघ्र मेटाउन अङ्कित भएमा, यो तत्काल मेटाइनेछ। कृपया पृष्ठबाट शीघ्र मेटाउने चिनो आफैंले नहटाउनुहोला, तर विकिपिडियाको [[विकिपिडिया:नीति तथा दिशानिर्देशहरूको सूची|नीति तथा दिशानिर्देशहरू]] अनुरूप जानकारी थप्न नहिचकिचाउनुहोला। यदि पृष्ठ मेटिसकिएको, र भविष्यका सन्दर्भ वा सुधारको लागि तपाईँ मेटाइएको सामग्री पुनःप्राप्त गर्न चाहनुहुन्छ भने, कृपया {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF+%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE+%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8B+%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%BE+%28%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AE+-+%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A9%E0%A5%A8+%29|मेटाउने प्रशासकलाई सम्पर्क गर्न सक्नुहुन्छ}}, वा यदि तपाईँले पहिल्यै त्यसो गरिसक्नुभएमा, एउटा अनुरोध तपाईँ [[विकिपिडिया:मेटाइएको संशोधन|यहाँ राख्न सक्नुहुन्छ]]। <!-- Template:Db-nocontext-notice --> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[User:पर्वत सुवेदी|पर्वत सुवेदी]] ([[User talk:पर्वत सुवेदी|कुरा गर्नुहोस्]]) २१:५०, २८ मार्च २०२६ (नेपाली समय) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:११, ३१ मार्च २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == This Month in Education: March 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 3 • March 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Advancing 21st-Century Education: Proposal to Establish the Yorùbá Wikipedia Fan Club at Arolu College of Education, Ilemona|Advancing 21st-Century Education: Proposal to Establish the Yorùbá Wikipedia Fan Club at Arolu College of Education, Ilemona]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Awareness Programme on Language and Culture Protection by KWUG|Awareness Programme on Language and Culture Protection by KWUG]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Teachers from Various Institutions in Rio de Janeiro Explore Wikipedia as a Means of Preserving Memory and Checking Sources|Teachers from Various Institutions in Rio de Janeiro Explore Wikipedia as a Means of Preserving Memory and Checking Sources]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Edu Wiki Nigeria Co-Founder Facilitates Textbook Donation to AHAJAS Integrated School, Gombe|Edu Wiki Nigeria Co-Founder Facilitates Textbook Donation to AHAJAS Integrated School, Gombe]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Inside Wikimedia Ukraine's education program|Inside Wikimedia Ukraine's education program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Karavali Wikimedians at Mangaluru Design Summit 2026|Karavali Wikimedians at Mangaluru Design Summit 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/One School, One Article Campaign Wrap Up|One School, One Article Campaign Wrap Up]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Seeds of Knowledge: A Wiki Project that Sparked a Community at ADUN|Seeds of Knowledge: A Wiki Project that Sparked a Community at ADUN]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Student workshops at Serbian Universities: enriching Wikipedia with topics on culture and technology|Student workshops at Serbian Universities: enriching Wikipedia with topics on culture and technology]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/The Open Knowledge Alliance: Wikimedia and Libraries|The Open Knowledge Alliance: Wikimedia and Libraries]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikimedia CR published updated guide for beginners|Wikimedia CR published updated guide for beginners]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikimedia goes back to the classroom in Brazil|Wikimedia goes back to the classroom in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Workshop on Feminism and Folklore 2026 by Wiki Club SATI|Workshop on Feminism and Folklore 2026 by Wiki Club SATI]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/“Wikimedia MKD in Action: Teacher Conferences and Education Activities|“Wikimedia MKD in Action: Teacher Conferences and Education Activities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikipedia & Libraries: Building New Contributors|Wikipedia & Libraries: Building New Contributors]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] १६:०६, १ अप्रिल २०२६ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30317659 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:०४, ६ अप्रिल २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:०४, १३ अप्रिल २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:४६, २० अप्रिल २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == This Month in Education: April 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 4 • April 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/April 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/April 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Empowering Knowledge: Wikimedia MKD Education Update|Empowering Knowledge: Wikimedia MKD Education Update]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/WikiScholar: A School-Level Initiative to Promote Free Knowledge in Bangladesh|WikiScholar: A School-Level Initiative to Promote Free Knowledge in Bangladesh]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Wikipedia for School 2025–2026: A Competition That Continued Despite Frost, Power Outages, and War|Wikipedia for School 2025–2026: A Competition That Continued Despite Frost, Power Outages, and War]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Wikimedia UK and Thoughtful delivery new media literacy teacher training course|Wikimedia UK and Thoughtful delivery new media literacy teacher training course]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Wikimedia CR supporting SDG's in Czech schools|Wikimedia CR supporting SDG's in Czech schools]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/University Students’ Mandatory Internships at Wikimedia Armenia|University Students’ Mandatory Internships at Wikimedia Armenia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Third year of collaboration with Aleksandër Xhuvani University in Elbasan, Albania|Third year of collaboration with Aleksandër Xhuvani University in Elbasan, Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Students Discover Open Source and Learn Wikipedia and Wikidata Skills for the First Time in Zarqa, Jordan|Students Discover Open Source and Learn Wikipedia and Wikidata Skills for the First Time in Zarqa, Jordan]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Leveraging on Wikipedia as a tool for curbing Health Misinformation and Disinformation in Akwa Ibom and Rivers State, Nigeria|Leveraging on Wikipedia as a tool for curbing Health Misinformation and Disinformation in Akwa Ibom and Rivers State, Nigeria]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Governance and Public Knowledge: Wikipedia as a Learning Tool in Sustainability Education through UNESCO Designated Sites|Governance and Public Knowledge: Wikipedia as a Learning Tool in Sustainability Education through UNESCO Designated Sites]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/A month full of encounters with students in Brazil|A month full of encounters with students in Brazil]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] २१:४६, २७ अप्रिल २०२६ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30406002 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २३:५१, २७ अप्रिल २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:२८, ५ मे २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:०५, १२ मे २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:०७, १९ मे २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == <span lang="en" dir="ltr">You may be eligible to vote in the U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am contacting you because you previously voted in elections related to the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. You may be eligible to vote in the current U4C election, which is open now and closes on 2 June 2026. You can find out more about the candidates and the election on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the election page on Meta]], and from there you can access the vote itself. Your participation in these elections is important to the governance of Wikimedia communities, and your time spent learning about the candidates and voting is appreciated. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> [[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) २३:०१, २० मे २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30569826 --> == Belated Wiki Anniversary Wishes 🎉 == <div style="border: 3px solid #f75920; background: #f8f9fa; padding: 15px; margin: 10px 0; font-size: 95%; line-height: 1.6em;"> [[File:Rose and Carnation Flower Bouquet 02.png|150px|right|Happy Wiki Anniversary]] Dear [[User:Nawaraj Ghimire|Nawaraj Ghimire]], Your wiki anniversary was '''26 days''' ago, marking '''12 years''' of dedicated service! I wanted to extend a heartfelt thanks for your amazing contributions. With over '''7,473''' edits, your dedication is an inspiration to the community. Wishing you all the best for the year ahead! ''Use this [https://wiki-anniversary.toolforge.org/ '''Tool'''] to send wiki anniversary wishes to other amazing Wikimedians.'' - [[User:Suyash.dwivedi|Suyash.dwivedi]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|कुरा गर्नुहोस्]]) १८:४२, २१ मे २०२६ (नेपाली समय) </div> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०३:३७, २६ मे २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> == This Month in Education: May 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 5 • May 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/May 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/May 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Teaching innovation with Wikimedia. Shared experiences in Spanish Universities|Teaching innovation with Wikimedia. Shared experiences in Spanish Universities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Editing Wikipedia with Viktor Hygo High School in Albania|Editing Wikipedia with Viktor Hygo High School in Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Debating free license in Brazil|Debating free license in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Microclimatic Explainers: A short-form media approach to build micro-level environmental awareness in India|Microclimatic Explainers: A short-form media approach to build micro-level environmental awareness in India]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Ukraine publishes the first academic collection of papers on Wikipedia and Wikimedia Projects|Ukraine publishes the first academic collection of papers on Wikipedia and Wikimedia Projects]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wiki Digital Youth Club Launches in Tanzania: Youth Build Digital Skills Through Competitive Quest Challenges|Wiki Digital Youth Club Launches in Tanzania: Youth Build Digital Skills Through Competitive Quest Challenges]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wiki Youth Participation in Building Rwanda’s Open Knowledge Ecosystem|Wiki Youth Participation in Building Rwanda’s Open Knowledge Ecosystem]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikimedia Digi-Youth Club in Nigeria|Wikimedia Digi-Youth Club in Nigeria]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikimedia MKD's Education News & Activities|Wikimedia MKD's Education News & Activities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikipedia Serbia's interns and Wiki Ambassadors provide crucial support towards end of the school year|Wikipedia Serbia's interns and Wiki Ambassadors provide crucial support towards end of the school year]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] २२:३८, १ जुन २०२६ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30604297 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:५४, २ जुन २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०३:१५, ९ जुन २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २२:३४, १५ जुन २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|कुरा गर्नुहोस्]]) २०:१६, १८ जुन २०२६ (नेपाली समय) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration. '''Updates for editors''' * The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902] * Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595] * Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. * The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १८:५०, २३ जुन २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 --> == This Month in Education: June 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 6 • June 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wikipedia Editathon at Dinajpur Govt. College: Empowering Graduate Students in the Open Knowledge Movement|Wikipedia Editathon at Dinajpur Govt. College: Empowering Graduate Students in the Open Knowledge Movement]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wikimedia Serbia prepares for Edu Wiki camp 2026|Wikimedia Serbia prepares for Edu Wiki camp 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wiki Digi-Youth Clubs pilot explores challenge-based learning across three countries|Wiki Digi-Youth Clubs pilot explores challenge-based learning across three countries]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Why the EduWiki Hub Starter Kit Matters for the Future of Education|Why the EduWiki Hub Starter Kit Matters for the Future of Education]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Portuguese Universities adopt free knowledge tools: Wikipedia is the favorite|Portuguese Universities adopt free knowledge tools: Wikipedia is the favorite]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Translating on Wikipedia used as extra – credit assignment in University of Prishtina, Kosovo|Translating on Wikipedia used as extra – credit assignment in University of Prishtina, Kosovo]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Strengthening Wikimedia Education Through Community Learning and Digital Literacy Initiatives|Strengthening Wikimedia Education Through Community Learning and Digital Literacy Initiatives]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Small Group, Big Impact: Building Skills Through the Wikimedia Volunteer Focus Group in Botswana|Small Group, Big Impact: Building Skills Through the Wikimedia Volunteer Focus Group in Botswana]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/"25x25 Project – Celebrating Wikipedia" in Córdoba, Argentina|"25x25 Project – Celebrating Wikipedia" in Córdoba, Argentina]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Mapping and gathering educational activities on Wiki in Brazilian universities|Mapping and gathering educational activities on Wiki in Brazilian universities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Growing Wiki Education in the Philippines: Highlights from Bikol WikiConference 2026|Growing Wiki Education in the Philippines: Highlights from Bikol WikiConference 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/From Mentee to Builder: Six Months in the EduWiki Hub Mentorship Program|From Mentee to Builder: Six Months in the EduWiki Hub Mentorship Program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/EduWiki Hub publishes its first Community Newsletter|EduWiki Hub publishes its first Community Newsletter]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Click, Capture, and Contribute: Scaling Open Knowledge Through Mobile Photography|Click, Capture, and Contribute: Scaling Open Knowledge Through Mobile Photography]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Education in Action: Limkokwing School Adoption Program 2026 and Wikimedia Learning Outcomes|Education in Action: Limkokwing School Adoption Program 2026 and Wikimedia Learning Outcomes]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Impact of Wiki Digi youth Clubs initiative in education of Rwanda|Impact of Wiki Digi youth Clubs initiative in education of Rwanda]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] १०:००, २८ जुन २०२६ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30725833 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to "Create account" and "Log in" actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220] * After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292] * An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> behaves when used to exclude results. Previously, using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prefix:</nowiki></code></bdi> without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346] '''Updates for technical contributors''' * Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १७:३३, २९ जुन २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30744833 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769] '''Updates for technical contributors''' * In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>src</nowiki></code></bdi> attribute and SVG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>srcset</nowiki></code></bdi> attribute. * The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १९:४२, ६ जुलाई २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30773578 --> == [[विकिपिडिया:विकी विमिन एडिटाथन २०२६]]मा [[User:Shivarokaha|Shivarokaha]]को प्रश्न (०२:३९, १० जुलाई २०२६) == Please help open this --[[User:Shivarokaha|Shivarokaha]] ([[User talk:Shivarokaha|कुरा गर्नुहोस्]]) ०२:३९, १० जुलाई २०२६ (नेपाली समय) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis. * The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916] '''Updates for technical contributors''' * Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778] * To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:५७, १३ जुलाई २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30804401 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]]. * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation. '''Updates for technical contributors''' * On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, "media-limit-reached", will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ११:३२, २१ जुलाई २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30836091 --> == [[:ओत (जनावर)|ओत (जनावर)]]मा [[User:हिमाल डुम्रे|हिमाल डुम्रे]]को प्रश्न (०९:५९, २७ जुलाई २०२६) == मैले स्याङ्जा वालिङ् को विभिन्न भागमा सानो तथा खैरो ओतका समूह देखेको छु --[[User:हिमाल डुम्रे|हिमाल डुम्रे]] ([[User talk:हिमाल डुम्रे|कुरा गर्नुहोस्]]) ०९:५९, २७ जुलाई २०२६ (नेपाली समय) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077] * DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[</nowiki></code></bdi>), templates (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{</nowiki></code></bdi>), HTML and parser tags (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><</nowiki></code></bdi>), and magic words (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__</nowiki></code></bdi>), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews. * The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201] '''Updates for technical contributors''' * After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-helpusername</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-help</nowiki></code></bdi> that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet1</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet2</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet3</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604] * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533] * From now on, wikis can restrict editing in the "User" namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:३५, २८ जुलाई २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30856308 --> == This Month in Education: July 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 7 • July 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/July 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/July 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Practical Wikipedia Training for Teachers Held in Tetovo, Macedonia|Practical Wikipedia Training for Teachers Held in Tetovo, Macedonia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Wikimedia Ukraine at the Teachers of the Future Festival|Wikimedia Ukraine at the Teachers of the Future Festival]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Six Months of Growth, Learning, and Impact: My Journey as an EduWiki Mentor|Six Months of Growth, Learning, and Impact: My Journey as an EduWiki Mentor]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/PhilWiki Community pays homage to Antoine de Saint-Exupéry at Wikimania Paris 2026|PhilWiki Community pays homage to Antoine de Saint-Exupéry at Wikimania Paris 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Google25 Expands Tamil Wikipedia Community|Google25 Expands Tamil Wikipedia Community]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Edu Wiki camp gathers Serbian youth around the topic of open knowledge|Edu Wiki camp gathers Serbian youth around the topic of open knowledge]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Cátedra Glaciares: A Collaborative Experience for the Study and Conservation of Colombia’s Cryosphere|Cátedra Glaciares: A Collaborative Experience for the Study and Conservation of Colombia’s Cryosphere]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Continuing Wiki education partnerships in Brazil|Continuing Wiki education partnerships in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Building EduWiki in Albania: From school outreach to student contributions in Wikimedia projects|Building EduWiki in Albania: From school outreach to student contributions in Wikimedia projects]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/1Lib1Ref WUGN Kaduna, 2026|1Lib1Ref WUGN Kaduna, 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/We create the first master class on access to knowledge and open technology in collaboration with National Autonomous University of Mexico, UNAM|We create the first master class on access to knowledge and open technology in collaboration with National Autonomous University of Mexico, UNAM]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] ०१:३३, ३१ जुलाई २०२६ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30838310 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518] * The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-readinglists&filter=&action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia. * Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326] '''Updates for technical contributors''' * The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698] * The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०१:३२, ४ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30872536 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting "{{int:Mw-math-mathjax}}" in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001] * Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>cldsort=timestamp</nowiki></code></bdi> URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:३१, ११ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30901051 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC. '''Updates for editors''' * [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__EXPECTSHORTPAGE__</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>w:bol:</nowiki></code></bdi>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921] * Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640] '''Updates for technical contributors''' * Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:४९, १८ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30922806 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783] * In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448] '''Updates for technical contributors''' * User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{#uic:}}</nowiki></code></bdi> parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{Userlinks}}</nowiki></code></bdi>]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466] * Due to user security and privacy risks, we have disabled access to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs when specifically using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs can still be accessed and used without <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. Specified user page URLs (e.g. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>User:Myusername</nowiki></code></bdi>) can still be used with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386] * Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>librsvg</nowiki></code></bdi> to 2.60 and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ImageMagick</nowiki></code></bdi> to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:३२, २५ अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30961208 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A new format for the Community Wishlist is open for feedback. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. This consultation is open for two weeks. '''Updates for editors''' * The latest release of the Wikipedia Android app includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] feature was enabled for all logged-in users on Bengali, Chinese, Czech and Vietnamese Wikipedias on August 25, after several months as a beta feature. Reading Lists will be available to all logged-in users on Arabic, French and Indonesian Wikipedias on September 1, followed by English Wikipedia on September 14, and all other Wikipedia wikis on September 28. * At the end of the month, some logged-out readers on Bengali, Czech, Persian, English, and Polish Wikipedias using the Minerva skin on mobile will see an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|updated navigation bar]] in an [[w:A/B test|A/B test]]. The test will compare the current navigation bar with a new version designed to make it easier to find information more quickly. The goal is to determine whether these changes encourage readers to return more often. This experiment will not change the experience for logged-in readers and/or editors. * Editors who maintain redirects, templates, and categories used on redirect pages now have improved ways for finding and curating redirects. Previously, redirects pages could not be searched. Two new search keywords, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>onlyredirects:</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>withredirects:</nowiki></code></bdi>, now allow redirects to be searched directly and can be combined with existing keywords such as <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>incategory:</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>intitle:</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>insource:</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089] * The ISBN lookup tools for generating citations were recently not working because of external service problems. Developers are working on solutions. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where searching for pages by category using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>deepcat</nowiki></code></bdi> could return no results or unrelated results has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859] '''Updates for technical contributors''' * The domain of URLs for thumbnails is changing from upload.wikimedia.org to thumb.wikimedia.org. The old URLs will continue to work for the foreseeable future but MediaWiki will advertise the new domain instead. URLs to other types of media such as original files, videos and transcodes will still be served from upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465] * The Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&title=Special%3ARestSandbox Math API] is now deprecated. These endpoints will be fully sunset by the end of September 2026. Developers who call these endpoints should transition to alternative math rendering solutions, such as the native [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] or [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Third-party MediaWiki installations that utilize the Math extension for formula rendering are required to upgrade to v1.43+ to avoid disruption of service. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]] '''In depth''' * Read more about [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in a Diff post titled, [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Custom edit suggestions for every wiki: How communities are shaping Suggestion Mode with TextMatch]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०२:३९, १ सेप्टेम्बर २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30990659 --> == This Month in Education: August 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 8 • August 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/August 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/August 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Coordinating Wikimedia's Presence in Iraqi Universities|Coordinating Wikimedia's Presence in Iraqi Universities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/The EduWiki Hub Starter Kit Is Now Available in Spanish|The EduWiki Hub Starter Kit Is Now Available in Spanish]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Wiki and democracy campaign launches in Brazil|Wiki and democracy campaign launches in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Wiki Clubs strengthen youth participation in open knowledge in the Philippines|Wiki Clubs strengthen youth participation in open knowledge in the Philippines]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Wikidata for research in the UI1|Wikidata for research in the UI1]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Nupe Wikipedia Hits 1,000 Articles: The Next Chapter in Our Knowledge Journey |Nupe Wikipedia Hits 1,000 Articles: The Next Chapter in Our Knowledge Journey]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Recruiting newcomers to preserve Yiddish using Wiktionary as a tool|Recruiting newcomers to preserve Yiddish using Wiktionary as a tool]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Voices in Our Hands: How Nigerian Kids are Documenting Nigerian Sign Language for the World|Voices in Our Hands: How Nigerian Kids are Documenting Nigerian Sign Language for the World]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Wiki in Schools, Architecture and Open Heritage|Wiki in Schools, Architecture and Open Heritage]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/More than 200 registrations, 22 speakers, and seven hours of shared experience: Wikimedia Ukraine’s Education Community Conference 2026|More than 200 registrations, 22 speakers, and seven hours of shared experience: Wikimedia Ukraine’s Education Community Conference 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Launch of Wikifying a Conference handbook|Launch of Wikifying a Conference handbook]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/EduWiki Hub Updates: Working Groups Feedback Session and a New Roundtable for Program Officers|EduWiki Hub Updates: Working Groups Feedback Session and a New Roundtable for Program Officers]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Curiosity through academic inquiry - learning by writing Wikipedia articles in Serbia|Curiosity through academic inquiry - learning by writing Wikipedia articles in Serbia]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] २३:३९, १ सेप्टेम्बर २०२६ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30917014 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259] * The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the "[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]" option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback. * The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549] * A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:1</nowiki></code></bdi> instead of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:0</nowiki></code></bdi>. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704] * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116] '''Updates for technical contributors''' * Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi> option, as gadgets are always loaded through <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi>. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:३०, ८ सेप्टेम्बर २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31008437 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]]. '''Updates for editors''' * The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]]. * The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a "read more" button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and will run for four weeks. * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २१:१६, १४ सेप्टेम्बर २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31039826 --> == [[User:Prakashphuyal30|Prakashphuyal30]]बाट प्रश्न (११:५६, १८ सेप्टेम्बर २०२६) == नमस्कार, म विकिपिडियामा नयाँ प्रवेशि हुँ। मलाई सम्पादन गर्न तथा नयाँ लेख लेख्ने बारे जानकारी उपलब्ध गराउई दिनुभए आभारी हुनेछुँ। धन्यवाद। --[[User:Prakashphuyal30|Prakashphuyal30]] ([[User talk:Prakashphuyal30|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:५६, १८ सेप्टेम्बर २०२६ (नेपाली समय) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] '''Updates for editors''' * The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551] * For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|"Suggestion mode" Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing "experimental" edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe. * A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]]. * The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamese Wikipedias. * After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659] '''Updates for technical contributors''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>formatversion=2</nowiki></code></bdi> configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १७:४१, २७ सेप्टेम्बर २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31085309 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Users of default skins on desktop and mobile web (Vector 2022 and Minerva respectively) will now be informed if the search suggestions displayed as they type into Search come from page redirects. Previously, users could get confused when the top search suggestions did not match exactly what they had typed. The new redirect notice clarifies that these suggestions are not random, but related to the search. The suggested pages may be redirects to the most relevant destination articles being searched for. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013] * Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, the bookmark button prompts users to log in or create an account to save an article for later. An earlier experiment found that the bookmark icon was four times more likely than the Watchstar button to encourage logged-out users to create an account. This change is part of efforts to encourage more readers to become account holders and use features that help them save and return to content. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769] * An experiment will begin on September 29 on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. The experiment will run through the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has put out a call for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Editors and technical contributors are invited to add topics to [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|the council's talk page]]. * Later this week, it will be possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Draft:</nowiki></code></bdi> namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] is causing the page to fail to load for users that have unseen changes on Wikimedia Commons. Developers are working on a fix. Until then, affected users can follow the workarounds described in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|relevant]] help section. * New magic words <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> are now available for use. They are able to change the default sorting of categories to be based on timestamp of categorization. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was not reachable has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * The datacenter switchover, scheduled on September 23, has been postponed. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual. * On September 23, a power loss briefly affected all wikis, creating intermittent issues on both reading and editing modes. This also affected Gerrit. This is unrelated to the datacenter switchover postponement. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] has been deployed to mediawiki.org and [[phab:T421436|some Indic language wikis]]. We want to hear your feedback on this experimental product. Produnto allows users to use Lua modules hosted in [[gitlab:repos/lua|Wikimedia's GitLab]]. It simplifies the sharing of Lua code between wikis. Instead of copying each individual Lua module from one wiki to another, users will be able to easily share packages across all wikis. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * A [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Cross-wiki code collaboration workshop]] will be held online on October 2 at 12:30 UTC, bringing together South Asian technical contributors to learn about Produnto and begin piloting it on Hindi, Punjabi, Odia, Telugu, and Malayalam Wikipedias. Produnto is a package manager for deploying Lua modules hosted on GitLab to Wikimedia wikis, and was recently deployed on some pilot wikis. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १६:३४, २८ सेप्टेम्बर २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31092225 --> == This Month in Education: September 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 9 • September 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/September 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/September 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Wikipedia Writing Training at Universitas Terbuka. WikiRempah Welcomes Wikimedians in Ternate|Wikipedia Writing Training at Universitas Terbuka. WikiRempah Welcomes Wikimedians in Ternate]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Wikimedia MKD’s Wiki Camp & Team Building 2026|Wikimedia MKD’s Wiki Camp & Team Building 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Wikimedia Commons Training for Students at Universitas Nurul Hasan Bacan: Mobilizing Bacan's Youth with WikiRempah|Wikimedia Commons Training for Students at Universitas Nurul Hasan Bacan: Mobilizing Bacan's Youth with WikiRempah]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Wikidata integration in the Library & Information Science course|Wikidata integration in the Library & Information Science course]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Translating the EduWiki Newcomer's Starter Kit in Albanian language|Translating the EduWiki Newcomer's Starter Kit in Albanian language]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Training Wikimedia Commons WikiRempah in Bacan, Bringing Digital Education to an Island Without Electricity|Training Wikimedia Commons WikiRempah in Bacan, Bringing Digital Education to an Island Without Electricity]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Synergy Between WikiRempah, the West Halmahera Regency Education and Culture Office, and the Sultanate of Jailolo in Documenting Spice Route Cultural Sites|Synergy Between WikiRempah, the West Halmahera Regency Education and Culture Office, and the Sultanate of Jailolo in Documenting Spice Route Cultural Sites]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/St Aloysius Wiki Club Celebrates 10th Anniversary of Tulu Wikipedia|St Aloysius Wiki Club Celebrates 10th Anniversary of Tulu Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Road to Open Source: bringing open source contribution into Indian engineering classrooms|Road to Open Source: bringing open source contribution into Indian engineering classrooms]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Photography and education: initiatives in Brazil|Photography and education: initiatives in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Open Knowledge Initiatives Summer Internship 2026 – Project Workflow & Learnings|Open Knowledge Initiatives Summer Internship 2026 – Project Workflow & Learnings]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Media Literacy Teacher Training with Wikimedia UK and Thoughtful|Media Literacy Teacher Training with Wikimedia UK and Thoughtful]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Heritage Across Borders: St Aloysius Wiki Club Students Celebrate Cultural Heritage Through Wikipedia|Heritage Across Borders: St Aloysius Wiki Club Students Celebrate Cultural Heritage Through Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/From Bandung's Street Signs to Wikipedia: Rediscovering Sundanese Script|From Bandung's Street Signs to Wikipedia: Rediscovering Sundanese Script]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/CSPC Wiki Club launches student community for open knowledge and youth leadership|CSPC Wiki Club launches student community for open knowledge and youth leadership]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Amplifying Underrepresented Voices: Lessons from the Language Diversity Hub 2026|Amplifying Underrepresented Voices: Lessons from the Language Diversity Hub 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Education activity: Can I trust Wikipedia?|Education activity: Can I trust Wikipedia?]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] ००:२१, १ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=31092240 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January. '''Updates for editors''' * Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations. * Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading. * Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847] * Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194] '''Updates for technical contributors''' * Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]]. * A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/api/</nowiki></code></bdi> pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/w/rest.php/</nowiki></code></bdi>). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W41"/> </div> ००:३७, ६ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31098825 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Starting October 13, wikis can change the default pattern for [[:en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]] (currently <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name=":1" /></syntaxhighlight>). They will be able to use human-readable, content-based reference names that are more helpful to contributors using the source editor (e.g. <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="Miller2026-1" /></syntaxhighlight>). VisualEditor reference name patterns can be defined using MediaWiki system messages, JSON, templates and modules ([[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|more information]]). Admins can enable these changes via [[Special:CommunityConfiguration/Cite-VisualEditor-Autonames|community configuration]]. This is a [[:m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist/W17|community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T436255] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to English Wikipedia on October 14 and to remaining Wikimedia Foundation wikis by end of October (likely October 21). The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. This is a [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|long-standing community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440243][https://phabricator.wikimedia.org/T440304] '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools]] will be removing the list view of the Watchlist and defaulting everyone to the changelog view. Previously, there were two versions of how the Watchlist is shown to mobile web users: the list view, where editors could see watched articles in a list format, and the changelog view, where editors could see changes to watched articles in a log format, controlled by a user's Advanced Mobile Control settings. This has created issues for code-base maintenance: two different displays means two sets of code to manage. By defaulting to the changelog view, we are simplifying the codebase and avoiding the likelihood of missing bugs. * The Wikipedia Android app is testing a way to listen to article introductions in the “For you” feed. A text-to-speech model reads the existing article text aloud without rewriting it or adding any content. The 30-day experiment will begin in the Wikipedia Beta app during the third week of September, then move to the regular Wikipedia Android app in October for a limited group of eligible users. A small portion of app users (those with English feeds and at least one topic interest) will have access to the feature. This experiment is part of broader efforts to give app readers options in how they consume content in order to deepen engagement and user retention. [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Listening to Wikipedia/Phase 1|Learn more]] and [[mw:Talk:Readers/Listening to Wikipedia|share feedback]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighting]] was [[phab:T288161|enabled]] by default for all logged out and newly registered users on the English Wikipedia on September 14. With no signs of adverse effects, the same change is being proposed to be made globally across all wikis in a few weeks. If you have concerns or feedback, or if your wiki would like to opt out, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror#Enabling CodeMirror by default on all WMF wikis for newbies|please see the help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440077] * [[d:Wikidata:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|Wikidata mobile statement editing]] of all datatypes will be officially launched on October 13, when it will be removed from Wikidata [[d:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] and become available to all editors. Users can [[d:Wikidata_talk:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|report bugs and share feedback]]. * Last week, language link changes were removed from [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] feeds on Wikivoyage, Wikisource, Wikiversity, Wikiquote and Wiktionary. As no adverse effects have been observed, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] plans to roll out this change globally to all Wikipedias. This is scheduled for October 13 at 07:00 UTC, after which editors will no longer see when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or ask to opt out their wiki on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440698] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where accidentally touching the graph while scrolling on the Pageviews tool on mobile could unintentionally zoom in has now been fixed. Click-and-drag zoom is now disabled on touch devices. [https://phabricator.wikimedia.org/T440075] '''Updates for technical contributors''' * There are three major changes coming to dumps: the legacy content dumps [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/thread/E6D5EU4PMSTSOI2J7A46HJ3YW2W554CS/ deprecated in January 2026] will now be sunset, the replacement [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/MediaWiki_Content_File_Exports MediaWiki Content File Exports] will be delayed to implement a “safety buffer”, and they are now also available as 7zip-compressed files. Users will need to switch the URL they download their dump from. For more information, timeline and migration instructions, see [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Legacy_content_dumps_sunset Legacy content dumps sunset]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.24|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation discovered unauthorized activity by OpenAI agents on Wikimedia projects, including edits to wikis, attempts to exploit a public note-taking tool, and heavy automated traffic. [[diffblog:2026/10/05/openai-rogue-agent-activities-found-on-wikimedia-projects/|Read the blog post on Diff]] for more details about the activity and the Foundation’s response. '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon! We’ll be meeting in lovely Tirana, Albania for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] from April 9–11, 2027. Scholarship and staff sponsorship applications are currently being [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ accepted through Pretix] and will close on October 30, 2026. General registration will open in January 2027. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १३:२५, १३ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31142468 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * To measure the impact of incorporating some [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#November 2025: Ideas and feedback|community-requested features]] on logged-out reader retention, a test for [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing|Image Carousel]] will be pushed to logged-out readers. With the Image Carousel feature, readers browse community-uploaded images, selected by editors as relevant to specific articles. The test starts on November 20. * An experimental notice will be pushed to 0.5% of logged-out mobile readers who come to English Wikipedia from Google, asking them to add Wikipedia as a [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/preferred-sources/ Google Preferred Source]. The test is to see if this notice increases reader retention and encourages people who use Google Search to visit Wikipedia more often. It will run from October 15–29 and will be assessed for its impact on retention and referrals. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[quarry:|Quarry]] returned an “Access denied” error when users tried to run SQL queries, preventing queries from running normally, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T440966] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Cog-icon-grey.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Due to a long-standing bug, applications that use the [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For_Developers|OAuth 2]] client credentials flow to act on their owners’ behalf are treated as if they are logged out. This will be fixed for new applications registered on or after Monday, October 19. Some affected applications need to re-register. [https://phabricator.wikimedia.org/T420297] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.1|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * A proposal to hold the Wikimedia Hackathon every three years, with regional hackathons in between, [[mw:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|has been shared]]. It explores making the event more accessible to technical communities in different regions. Share your feedback on the proposal’s [[mw:Talk:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|talk page]] before November 6. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:२३, १९ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31178499 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/44|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * An experiment launched on September 29 is testing [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Experience/Reading_recommendations|article recommendations]] for new account holders who also identify as readers. By suggesting articles to read, similar to recommendations in the Wikipedia app for logged-in readers, the experiment aims to encourage new account holders to read and return to the website regularly, with the goal of increasing internal referrals by 1%. See the related [[m:Community Wishlist/W505|Community Wishlist]] proposal. * Several Wikimedia services were taken offline last week because of a [https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-20-1 security vulnerability in PHP]. This is because they need to be updated before they are safe to put back online. This is not a problem just for the Wikimedia movement but affects a lot of websites. You can follow updates on [[wikitech:Incidents/2026-10-21 PHP security update/Community|Wikitech]]. Cloud VPS and Toolforge will take longer to bring back online. This is to make sure that applications which run on Cloud VPS or Toolforge are not affected. Tool developers can see updates and more information on the [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/cloud-announce.lists.wikimedia.org/ Cloud-announce mailing list]. [https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/impact-of-php-vulnerabilities-on-wikimedia-tools-and-services/][https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/impact-of-php-vulnerabilities-on-wikimedia-cloud-services/] * [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Last week we shared]] that to measure the impact of incorporating some community-requested features on logged-out reader retention, a test for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Carousel]] feature would be pushed to logged-out readers. Due to an issue, we will be restarting the test, but it will be live on October 26, not November 20 as initially announced. '''Updates for editors''' * A new [[wikitech:KAPOW|bot detection system]] to better identify automated traffic that disguises itself as human visitors, is coming to the Wikimedia wikis. This might cause sudden changes to visitor statistics starting from 26 October, going back to 20 June 2026. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] which renders musical notation inside wiki pages, has been temporarily disabled on all wikis due to a security issue. Affected pages will display a notice instead of musical scores, but the underlying code remains intact. No action is needed from editors, and a fix is in progress. A separate announcement will follow when the extension is re-enabled. Read more on [[phab:T441579|Phabricator]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where CodeMirror syntax highlighter appears to have been enabled in error for existing editors has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T441308] '''Updates for technical contributors''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, October 28 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1793199600 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T439703] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.2|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Scholarship and sponsorship applications for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] will close on Friday, October 30th. Submit your application [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ through Pretix] before the deadline! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ००:४२, २७ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31199592 --> == This Month in Education: October 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 10 • October 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/October 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/October 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/Wikipedia Education Awareness Campaign Held in Dinajpur, Bangladesh|Wikipedia Education Awareness Campaign Held in Dinajpur, Bangladesh]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/Wikimedia MKD Continues Its Educational Activities in the New School Year|Wikimedia MKD Continues Its Educational Activities in the New School Year]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/WikiLatih Bogor Méré Rohangan pikeun Diajar, Silih Bagikeun Pangaweruh, jeung Nyambungkeun Antargenerasi|WikiLatih Bogor Méré Rohangan pikeun Diajar, Silih Bagikeun Pangaweruh, jeung Nyambungkeun Antargenerasi]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/Wiki Club Organise Two-Day Technical Workshop on MediaWiki Projects at St Aloysius University|Wiki Club Organise Two-Day Technical Workshop on MediaWiki Projects at St Aloysius University]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/WIKI 101 learning module developed for Filipino university students|WIKI 101 learning module developed for Filipino university students]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/When the Forest Changes, What Can We Learn Through Wikimedia|When the Forest Changes, What Can We Learn Through Wikimedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/Open Knowledge Course inspires students in Olomouc in writing Wikipedie articles|Open Knowledge Course inspires students in Olomouc in writing Wikipedie articles]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/New student-led Wikimedia communities expand youth participation in ESEAP|New student-led Wikimedia communities expand youth participation in ESEAP]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/Improving health-related content on Wikipedia: an initiative in Brazil|Improving health-related content on Wikipedia: an initiative in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/How EduWiki Hub Partnerships Are Building Capacity for Wikimedia Education Worldwide|How EduWiki Hub Partnerships Are Building Capacity for Wikimedia Education Worldwide]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/From the First Cohort to the Second: Learning and Teaching Wikipedia at a University in Türkiye|From the First Cohort to the Second: Learning and Teaching Wikipedia at a University in Türkiye]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/From Forgotten Pages to Living Heritage: Bikol Wikisource marks its second year|From Forgotten Pages to Living Heritage: Bikol Wikisource marks its second year]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/First workshops for Serbian students and pupils in the academic year|First workshops for Serbian students and pupils in the academic year]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/Czech seniors visited Vyšší Brod Monastery and are heading to the 10th anniversary of Senior Wikitown|Czech seniors visited Vyšší Brod Monastery and are heading to the 10th anniversary of Senior Wikitown]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/Auckland Museum's fourth cohort of Wiki summer students|Auckland Museum's fourth cohort of Wiki summer students]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] ००:०४, ३१ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय)</div> </div> <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=31135529 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/45|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Many Wikimedia tools were taken offline last week because of a [[:w:PHP2Shell|security vulnerability in PHP]]. This affected many websites worldwide. [[m:Special:MyLanguage/Toolforge|Toolforge]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Cloud Services|Cloud VPS]] have been back up since October 22. Many important tools have been gradually restored. Some tools need the respective volunteer maintainers to restart them. Others still need to upgrade to a patched PHP version. Some tools were using older versions of PHP which are not supported by the recent security patches. They will require maintainers to upgrade to a more recent version. This might require additional effort. You can follow the work [[:wikitech:Talk:Incidents/2026-10-21 PHP security update/Community#Exceptions|on Wikitech]]. '''Updates for editors''' * A new optional search experiment is running in the Wikipedia Android and iOS apps for Arabic, French, and Japanese Wikipedias. Participating readers can search inside articles and open quoted passages directly in their source articles, no answers or summaries are generated. This is the first of four experiments in [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information%20Retrieval/Phase%202|Phase 2 of Semantic Search]]. It began on October 22 and runs for 20 days. Feedback is welcome on the project’s [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Readers/Information%20Retrieval/Phase%202|discussion page]]. * The [[m:Special:MyLanguage/Future_Audiences|Future Audiences]] team is planning to bring [[m:Special:MyLanguage/Future_Audiences/Share_card|Share Cards]] to Wikipedia on mobile. This feature gives users the option to share a visually appealing card with friends, based on the article they are reading. The card contains the article’s title, image, opening text, and related attribution, and links back to the article for full reading. Editors are invited to try out this feature by adding <code dir="ltr">?useformat=mobile&sharecard=1</code> to any article URL from October 29 to November 8. Share any thoughts on the [[m:Talk:Future_Audiences/Share_card| project talk page]] and report any bugs on [[phab:T439161|Phabricator]]. * The default renderer for math formulas will change on November 2. After the change, the server sends the formula as MathML, and your browser uses MathJax to show it. This is the last step towards the Mathoid/RESTBase deprecation process, for sustainability and security reasons. You can [[w:en:Wikipedia:WikiProject Mathematics/MathFormattingBugs|ask questions or report problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T375238] * Do you have an idea for a new feature, or a bug that needs fixing? [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Submit your suggestion for the community wish list by November 8!]] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.3|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> २०:०८, ३ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31236748 --> g8l1qzsy2vk6hmd1rcyxofmtdwd8iv4 0 64243 1393746 1378039 2026-11-03T14:16:59Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393746 wikitext text/x-wiki {{about|नेपालको एक वडा|अन्य लेख|व्यास नगरपालिका}} {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = दमौली |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[मुख्यालय|सदरमुकाम]]<br />टोल |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Gaze from a height of damauli via.jpg |image_caption = दमौली बजारको दृश्य |imagesize = 300 |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = Nepal Gandaki Province#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|27.53|83.32|region:NP_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[गण्डकी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[तनहुँ जिल्ला]] |subdivision_type3 = [[नेपालका सहरहरूको सूची|नगरपालिका]] |subdivision_name3 = [[व्यास नगरपालिका]] |subdivision_type4 = वडा |subdivision_name4 = २ र ३ |<!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = वडाध्यक्ष (वडा २) |leader_name = काशीराम श्रेष्ठ<ref name="व्यास"/> |leader_title1 = वडाध्यक्ष (वडा ३) |leader_name1 = प्रेमकुमार श्रेष्ठ<ref name="व्यास">{{cite report|title=निर्वाचित पदाधिकारी विवरण, व्यास नगरपालिका |url=https://vyasmun.gov.np/sites/vyasmun.gov.np/files/documents/Elected%20Body.pdf|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १३|agency=व्यास नगरपालिका|publisher=नगर कार्यपालिकाको कार्यालय, व्यास}}</ref> |established_title = नगरपालिकाको भाग |established_date = वि.सं. २०४८ चैत्र ३०<ref name="नगर">{{cite news |title=नगरपालिकाको क्षेत्र तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16609 |date=वि.सं. २०४८ चैत्र ३० |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१२ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725210710/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16609 |archive-date=2020-07-25}}</ref> |established_title1 = सदरमुकाम घोषित |established_date1 = वि.सं. २०२५ माघ १<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|title=तनहुँ जिल्ला अदालत दमौलीमा सारेको सम्बन्धमा|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=4240|date=वि.सं. २०२५ माघ १|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १३|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225152433/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=4240|archive-date=2022-02-25}}</ref> <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 1.12<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|वि.सं. २०६८]] |population_footnotes = <ref name="व्यास पार्श्व">{{cite report|title=नगर पार्श्व चित्र, व्यास नगरपालिका |url=https://vyasmun.gov.np/sites/vyasmun.gov.np/files/documents/%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AD%E0%A5%AB%20-%20%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%20%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AE%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8.pdf|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १३|agency=व्यास नगरपालिका|publisher=नगर कार्यपालिकाको कार्यालय, व्यास}}</ref> |population_note = |population_total = ११,४०१ |population_density_km2 = auto |population_blank1_title= Ethnicities <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाक कोड |postal_code = ३३९०० |area_code = +९७७-६५ |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} '''दमौली''' [[नेपाल]]को [[गण्डकी प्रदेश]]मा पर्ने [[तनहुँ जिल्ला]]को सदरमुकाम तथा [[व्यास नगरपालिका]]को प्रशासनिक केन्द्र हो। दमौलीलाई दुई वटा वडामा विभाजित गरिएको छ जसलाई दमौली बजार र मुख्य बजार क्षेत्र भन्ने गरिन्छ। दमौली व्यास नगरपालिकाको वडा नं. २ र वडा नं. ३ मा पर्दछ। दुवै वडाको जम्मा क्षेत्रफल {{convert|1.12|km2}} रहेको छ भने ३,१३८ घरधुरीको बसोबास रहेको यस नगरको जनसङ्ख्या ११,४०१ रहेको छ।<ref>{{cite web |url=https://vyasmun.gov.np/ne/ward-profile |title=वडा प्रोफाइल |website=व्यास नगरपालिका वेबसाइट |publisher=व्यास नगरपालिका |access-date=सन् २०२२ फेब्रुअरी २५}}</ref> ==विभाजन== {| class="wikitable" |+ व्यास नगरपालिका<ref name="व्यास पार्श्व"/> |- ! वडा नं. !! प्रशासनिक केन्द्र !! क्षेत्रफल (किमी^२) !! जन. २०६८ !! घरधुरीहरू |- | २ || '''दमौली बजार''' || ०.३८ || ७,४१९ || २०७८ |- | ३ || '''मुख्य बजार क्षेत्र''' || ०.७४ || ३,९८२ || १०६० |} ==पृष्ठभूमि== तत्कालिन श्री ५ को सरकारद्वारा नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा विभाजन गर्ने वि.सं. २०१९ मङ्सिर ५ गतेको निर्णय र वि.सं. २०१९ पौष २ गते नेपाल गजेटमा प्रकाशित सूचना अनुसार तनहुँ जिल्ला गठन गरि [[बन्दिपुर गाउँपालिका|बन्दीपुर]]लाई सदरमुकाम तोकिएको थियो।<ref name="जिल्ला">{{cite news|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल ७५ जिल्लामा विभाजित|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2685|accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल गजेट|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204145327/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2685|archive-date=2022-02-04}}</ref> वि.सं. २०२५ माघ १ गते तत्कालिन श्री ५ को सरकार कानून तथा न्याय मन्त्रालयद्वारा गरिएको निर्णय र सोही मितिमा नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार सदरमुकाम दमौली बजार क्षेत्र कायम गरिएको थियो।<ref name="सदरमुकाम"/><ref>{{cite web |url= https://gorkhapatraonline.com/province/2020-03-11-9958 |title = बन्दीपुरमा बन्दै ‘ग्रेटवाल’ |website= गोरखापत्र |access-date= सन् २०२२ फेब्रुअरी २५ |language=नेपाली |quote= २०२५ सालमा तनहुँको सदरमुकाम दमौलीमा सरेपछि उजाड बनेको बन्दीपुरमा यतिबेला जिल्लाको मात्रै होइन मुलुककै एक मुख्य आकर्षणको केन्द्र बन्ने गरी काम भइरहेको छ ।}}</ref> वि.सं. २०४८ चैत्र ३० गतेसम्म गाउँ विकास समितिको रूपमा रहेको दमौलीलाई नेपाल सरकारको निर्णय बमोजिम वि.सं. २०४८ चैत्र ३० गते यसलाई [[व्यास नगरपालिका]]को भाग बनाइएको थियो।<ref name="नगर"/> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:तनहुँ जिल्लाका ठाउँहरू]] 752trfvs8ea740zc3ygnlurn85l5xin 0 64325 1393842 1388068 2026-11-04T00:12:17Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393842 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info --> |name = बागलुङ |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]]<br />[[मुख्यालय|सदरमुकाम]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Die Stadt Baglung von einem höher gelegenen Stadtteil aus.jpg |imagesize = |image_caption = बागलुङ नगरपालिकाको दृश्य |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = बागलुङ जिल्ला#Nepal Gandaki Province#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|28|16|N|83|36|E|region:NP_type:city_source:enwiki-GNS|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[गण्डकी प्रदेश]] |subdivision_type3 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name3 = [[बागलुङ जिल्ला]] |<!-- Politics --> |government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-4/district-baglung/baglung?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |governing_body = |leader_party = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = वसन्तकुमार श्रेष्ठ <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = राजु खड्का <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) |leader_title2 = |leader_name2 = |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128134945/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|archive-date=2022-01-28}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = कालिका, मूलपानी र लहरेपिपल |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[मालिका, बागलुङ|मालिका]], [[पाला]] (६-९), [[सिँगाना]] (१-५, ७-९), [[तित्याङ]], [[भकुण्डे]], [[रायडाँडा]], [[अमलाचौर]], [[पैयुँपाटा]] र [[नारायणस्थान, बागलुङ|नारायणस्थान]] |established_title4 = सम्मिलित (मिति) |established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ <!-- Area --> |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 98.01 <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=4&district=46&municipality=5|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 56102 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |population_blank1 = <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coor_pinpoint = |elevation_footnotes = |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = |postal_code = |area_code = +९७७-६८ |blank_name = केन्द्र |blank_info = बागलुङ नगरपालिकाको कार्यालय |website = {{URL|http://baglungmun.gov.np/}} |footnotes = }} '''बागलुङ''' [[नेपाल]]को [[गण्डकी प्रदेश]]को [[बागलुङ जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[नगरपालिका]] तथा जिल्ला सदरमुकाम हो। वि.सं. २०५३ साल माघ ११ गते यस जिल्लाको पूर्वी क्षेत्र [[कालीगण्डकी नदी]]को तटवर्ती इलाकामा रहेका तत्कालिन कालिका, मूलपानी र लहरेपिपल [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]लाई समायोजन गरि यसलाई नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। वि.सं. २०५४ सालको स्थानीय निर्वाचनबाट यो नगरपालिकाले आफ्नो कार्य थालेको थियो। यो नगरपालिका [[काठमाडौँ]]देखि पश्चिम २७२ किलोमिटर दुरीमा रहेको यो नगरपालिकाको स्थापना समयमा १९.२३ वर्गकिलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको थियो। [[विक्रम सम्वत्|वि.सं.]] २०७३ मा [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]] लागू हुँदा [[बागलुङ जिल्ला]]मा साविकको बागलुङ नगरपालिका र साविकका [[मालिका, बागलुङ|मालिका]], [[पाला]] गाविसको वडा नं. ६ देखि ९ सम्म, [[सिँगाना]] गाविसका वडा नं. १ देखि ५ र ७ देखि ९ सम्म, [[तित्याङ]], [[भकुण्डे]], [[रायडाँडा]], [[अमलाचौर]], [[पैयुँपाटा]] र [[नारायणस्थान, बागलुङ|नारायणस्थान]] गाउँ विकास समितिहरूलाई समेटेर बागलुङ नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref name="गाउँपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=गाउँपालिका र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref> यस नगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या ५७,८२३<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)">{{cite news|title=नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)|url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2014/04/04Jhapa_WardLevel.pdf|accessdate=नोभेम्बर २०१२|agency=नेपाल सरकार|publisher=[[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]|date=नोभेम्बर २०१२|ref=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026135450/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2014/04/04Jhapa_WardLevel.pdf|archive-date=2014-10-26}}</ref> रहेको छ भने यसको क्षेत्रफल ९८.०१ वर्गकिलोमिटर रहेको छ। यस नगरपालिकालाई १४ [[वडा]]मा विभाजन गरिएको छ। यस नगरपालिकाको सिमाना पूर्वमा [[पर्वत जिल्ला]], पश्चिममा [[काठेखोला गाउँपालिका]], उत्तरमा [[म्याग्दी जिल्ला]] तथा दक्षिणमा [[जैमिनी नगरपालिका]]सम्म फैलिएको छ।<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref><ref>{{cite web|title=स्थानीय तहहरूको नाम, संख्या, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फाल्गुण २७|archive-url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|archive-date=2019-03-17}}</ref>बागलुङ नगरपालिका [[कालीगण्डकी नदी]] र किनारमा पाइने [[शालिग्राम|शालीग्राम]]को लागि प्रसिद्ध रहेको छ। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ५६,१०२ रहेको छ भने यहाँ १५,९२४ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ बागलुङ नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश गाविस / नगरपालिका !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || बागलुङ (१) || ४७४६ || १.३९ || ३४१४.३९ |- | २ || बागलुङ (२) || ७३१८ || ०.७२ || १०१६३.८९ |- | ३ || बागलुङ (३–५) || ९८२९ || ४.४८ || २१९३.९७ |- | ४ || बागलुङ (१०-११) || ४८९२ || ४.४९ || १०८९.५३ |- | ५ || [[मालिका, बागलुङ|मालिका]] || २००५ || ८.७९ || २२८.१० |- | ६ || बागलुङ (८-९) || २४८९ || २.९५ || ८४३.७३ |- | ७ || बागलुङ (६-७) र [[पाला]] (६–९) || ३०९२ || ८.७७ || ३५२.५७ |- | ८ || [[सिँगाना]] (१–५, ७–९) || २२९२ || ५.४९ || ४१७.४९ |- | ९ || [[तित्याङ]] || ३३२३ || ११.९२ || २७८.७८ |- | १० || [[भकुण्डे]] || ३०७७ || १०.७८ || २८५.४४ |- | ११ || [[रायडाँडा]] || १५८७ || ११.१४ || १४२.४६ |- | १२ || [[अमलाचौर]] || ३९३३ || ९.८६ || ३९८.८८ |- | १३ || [[पैयुँपाटा]] || ४५४७ || १३.७८ || ३२९.९७ |- | १४ || [[नारायणस्थान, बागलुङ|नारायणस्थान]] || २९७२ || ४.३५ || ६८३.२२ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''५६,१०२''' || '''९८.९१''' || '''५६७.२१''' |} ==इतिहास== नगरपालिका कार्यालयको स्थापना कालदेखि लगातार भाडाको घरबाट दैनिक सेवा प्रवाह हुँदै आएकोमा वि.सं. २०७० साल वैशाख १२ गते देखि नगरपालिकाले आफ्नै कार्यालय भवनवाट सेवा प्रवाह गरिरहेको छ। नगरपालिकाको पहिलो नेतृत्व दिने व्यक्तित्व ऋषिराम सापकोटा हुन्। उनले वि.सं. २०५४ देखि वि.सं. २०५८ सम्म नगरपालिकालाई नेतृत्व प्रदान गरेका थिए। त्यसपछि नगरप्रमुखका रूपमा विदुर खड्का र उपप्रमुखका रूपमा चित्रबहादुर सुवेदीले नेतृत्व प्रदान गरेका थिए। ==धार्मिक स्थल== [[पर्वत जिल्ला|पर्वत]] र [[म्याग्दी जिल्ला]]सँग जोडिएको बागलुङ नगरपालिकामा [[कालिका मन्दिर, बागलुङ|बागलुङ कालिका मन्दिर]], [[जङ्गेश्वर महादेव मन्दिर]], निरायघाट, आदि यहाँका प्रमुख धार्मिक स्थल हुन्। बागलुङ बजारको अवलोकन गर्न हालै बागलुङ भ्यु टावर निर्माण गरिएको छ। ==भूगोल== भौगोलिक दृष्टिकोणले झण्डै मध्य नेपालमा पर्ने र प्रशासनिक दृष्टिकोणले गण्डकी प्रदेशमा पर्ने पहाडी जिल्ला बागलुङको पूर्वी इलाकामा प्रसिद्ध [[कालीगण्डकी नदी|कालीगण्डकी]] र काँठेखोलाको सङ्गम इलाकामा यो नगरपालिका अवस्थित छ। यो नगरपालिका समुद्री सतहबाट ८०५ मिटरदेखि करिव २,१५० मिटर सम्मको उचाइमा अवस्थित छ। ==पर्यटन== बागलुङ नगरमा ऐतिहासिक महत्त्वका ताराजलकोट, कारिकोट, माझकोट, राँयकोट, संसारकोट, आदि कोटहरू रहेका छन्। त्यस्तैगरी धार्मिक तथा पर्यटकीय महत्त्वका कालिका भगवती मन्दिर क्षेत्र, मालिका भगवती मन्दिर क्षेत्र, निराघाट क्षेत्र र कैलाम पोखरी क्षेत्र रहेका छन्। यस क्षेत्रको प्रसिद्ध कालिका भवगती मन्दिरमा प्रत्येक वर्ष आश्विन शुक्ल पक्ष र चैत्र शुक्लपक्षको नवदुर्गा अवधिमा भक्तजनहरूको ठुलो घुँइचो लाग्दछ भने चैत्र शुक्लपक्षमा कालिका मन्दिर परिसरमा चैते दशैं मेला लाग्दछ। ==जातजाती== यस नगरपालिकामा [[ब्राह्मण]], [[क्षेत्री]], [[नेवार जाति|नेवार]], [[मगर जाति|मगर]], [[सुनार]], [[विश्वकर्मा जाति|कामी]], [[सार्की जाति|सार्की]], [[दमाई जाति|दमाई]], [[माझी जाति|माझी]] लगायतका जातजातिका मानिसहरूको बसोबास छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{बागलुङ जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.ddcbaglung.gov.np/ जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, बागलुङ, नेपाल] [[श्रेणी:बागलुङ जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] 3rdswv79na68xp0ebsyng0dp20i6vpo 0 66066 1393936 1389725 2026-11-04T08:07:34Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393936 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic building |name = शितल निवास |image = File:Shital Nivas.jpg |caption = नेपालको आधिकारिक राष्ट्रपति भवन (शितल निवास) |map_type = Nepal |map_caption = नेपालको नक्शामा काठमाडौँ उपत्यकामा रहेको राष्ट्रपति भवन शितल निवास अवस्थित क्षेत्र |latd =27 |latm =43 |lats =57 |latNS =N |longd =85 |longm =19 |longs =36 |longEW = E |location = काठमाडौँ,नेपाल |current_tenants = [[नेपालको राष्ट्रपति]] |architect = |floor_area = |client= |engineer= |start_date = |completion_date = सन् १९३४ |style = |size= }} '''राष्ट्रपति भवन''' शितल निवास [[नेपालको राष्ट्रपति]]को आधिकारिक निवास हो। यो भवन महाराजगंज ([[काठमाडौँ]])मा अवस्थित छ । यो भवनको निर्माण चन्द्र शम्सेर राणाले सन् १९६० मा गराएका हुन् ।<ref>{{cite book|last=Abiral|first=Krishna|title=Raktakunda|year=2005|publisher=Sajha Prakashan|location=Kathmandu|pages=12}}</ref> नेपाल सरकारले सन् २००८ जुलाई ४ मा मन्त्रीपरिषदको बैठकद्वारा शितल निवासलाई आधिकारिक रूपमा राष्ट्रपति निवास बनाउने घोषणा गरेको थियो । नेपालको वर्तमान राष्ट्रपति यसै निवासमा बसोबास गर्दै आएका छन् ।<ref>{{cite news|title=Cabinet OKs 21 CA names, Shital Niwas for prez palace|url=http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2008/07/05/top-story/cabinet-oks-21-ca-names-shital-niwas-for-prez-palace/152464.html|accessdate=30 April 2014|newspaper=The Kathmandu Post|date=4 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006073302/http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2008/07/05/top-story/cabinet-oks-21-ca-names-shital-niwas-for-prez-palace/152464.html|archive-date=6 October 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.himalkhabar.com/90505|title=मजलिसको आँखा–५|last=दीक्षित|first=कमल|date=पौष १९, २०७१|website=हिमाल खबर|accessdate=जेठ २, २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516120549/https://archive.himalkhabar.com/90505|archive-date=2022-05-16}}</ref> यो दरबार राणा प्रधानमन्त्री [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्रशमसेर]]ले वि.सं. १९८० मा आफ्न छोरा [[कृष्ण शमशेर जङ्गबहादुर राणा|कृष्णशमशेर]]का लागि बनाइदिएका थिए। इन्जिनियर द्वय [[कुमार नरसिंह राणा|कुमारनरसिंह]] र [[किशोर नरसिंह राणा|किशोरनरसिंह]] राणाले यो दरबारको डिजाइन गरेका हुन् । यो दरबार करिब १४० [[रोपनी]] जग्गा भित्र बनेको थियो । वि.सं. [[विसं १९९० को महाभूकम्प|१९९० माघ २ को महाभूकम्प]]बाट यस दरबारको निकै क्षति भएकोले कृष्णशमशेरले यसको मर्मत संहार गरेर आधुनिक तरिकाले निर्माण गर्न लगाएका थिए । पछि कृष्णशमशेरले यो भवन तत्कालिन सरकारलाई हस्तान्तरण गरेका हुन्। राणा शासनको अन्त्यपश्चात नेपाल सरकारले यो भवनलाई सरकारी अतिथिगृहको रूपमा प्रयोग गरेको थियो । पछि यसलाई परराष्ट्र मन्त्रालयको लागि समेत प्रयोग गरिएको थियो। गणतन्त्रको स्थापनापछि वि.सं. २०६५ साल असार २० को मन्त्रीपरिषद्को निर्णय बमोजिम नेपाल सरकारले यस दरबारलाई राष्ट्रपति भवनमा परिणत गरेको हो।<ref>{{Cite web |last=कार्यालय |first=राष्ट्रपतिको |title=शीतल-निवासकाे-परिचय |url=https://president.gov.np/शीतल-निवासकाे-परिचय/ |website=राष्ट्रपतिको कार्यालय |access-date=2026-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516171200/https://president.gov.np/%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%B2-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF/ |archive-date=2026-05-16}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस== {{राणाकालीन दरबारहरू}} [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रपतिहरू]] [[श्रेणी:नेपालका चर्चित भवनहरू]] [[श्रेणी:राष्ट्रपति भवनहरू]] [[श्रेणी:काठमाडौँका दरबारहरू]] 0w16le1nbfs22yejtmfvcq7z0m25nq7 0 67716 1393899 1219004 2026-11-04T04:49:33Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393899 wikitext text/x-wiki {{Infobox temple | name = महावुधाम | image = Mahabu.jpg | image_alt = | caption = महाबुधाम मेलाको दृश्य | pushpin_map = Nepal | map_caption = नेपालको नक्सामा महावुधाम अवस्थित क्षेत्र | latd = 29.005950 | longd = 81.839099 | coordinates_region = NP | coordinates_display= title | other_names = महावु | proper_name = | devanagari = | sanskrit_translit = | tamil = | marathi = | bengali = | country = नेपाल | state/province = [[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]] | district = [[कालिकोट जिल्ला|कालीकोट]] | location = [[ओदानकु]] | elevation_m = | primary_deity = [[शिव|महादेव]] | primary_deity_Godess = | utsava_deity_God = | utsava_deity_Godess= | Direction_posture = | Pushakarani = | Vimanam = | Poets = | Prathyaksham = | important_festivals= [[श्रावण शुक्ल पूर्णिमा|जनै पूर्णिमा]] | architecture = माडुशैली | number_of_temples = | number_of_monuments= | inscriptions = | date_built = | creator = | website = }} '''महावुधाम''' [[दैलेख जिल्ला|दैलेख]] जिल्लाको सबै भन्दा अग्लो स्थान [[महावुलेक]]को पाटनमा अवस्थित एक धाम हो । यो स्थान [[कालिकोट जिल्ला|कालीकोट जिल्ला]] र [[दैलेख जिल्ला]]को सिमानामा पर्छ । परापूर्व कालमा महादेव र [[पार्वती]]को कैलाश भनिने यो स्थान कालीकोट जिल्लाको [[ओदानकु]] गा.वि.स.को वडा नंवर ९ मा पर्दछ । यो स्थानमा प्रत्यक वर्ष [[श्रावण शुक्ल पूर्णिमा|जनै पूर्णीमा]]को दिनमा भव्य मेला लाग्दछ। यो स्थानमा ढुङ्गाबाट बनेको शिवलिङ्ग रहेको छ । जनै पूर्णिमाको दिनमा मुख्य पूजा गरिने भएकोले यो स्थानमा [[शिव|भगवान शिव]]को दर्शन गर्नको लागि दैलेख, [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट]], [[जाजरकोट जिल्ला|जाजरकोट]], [[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]], [[बाँके जिल्ला|बाँके]], [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]], [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]], [[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] लगायत [[भारत]]बाट समेत भक्तजनहरू आउने गर्दछन् । ==उत्पत्तिको कथा== महावुधाममा ढुङ्गाबाट उत्पन्न भएको शिवलिङ्ग सबैभन्दा पहिले दैलेख भुर्तिका [[गर्ग गोत्र|गर्ग]] गोत्रिय [[आचार्य]] ब्राह्मण कुलका एकजना लाटो गोठालाले भेटाएको भन्ने भनाई रहेको छ । ति लाटो गोठालाले शिवलिङ्ग भेटाएको कुरा कसैलाई न भनेर नित्य पूजा गर्ने र दूध चढाउनु पर्ने शर्तानुशार उनी मुख बोल्ने र [[वेद]] समेत पढ्न सक्ने भएका थिए । <ref>{{Cite web |url=http://dhamakadaily.com/news/?p=11996 |title=महाबुमा भब्य मेला |access-date=2014-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053225/http://dhamakadaily.com/news/?p=11996 |archive-date=2016-03-05}}</ref> महाबुधाम शिवलिङ्गलाई लोटो आचार्यले कसरी भेटाए भन्ने कुरामा फरक फरक तर्कहरू रहेका छन् । केही तर्कहरू यस प्रकार रहेका छन् :- #शाके ११३७ ताका दैलेख, भूर्तीगाउँका आचार्य ब्राहमणका बोल्न नसक्ने छोरा चलु आचार्यले अहिले शिवलिङ्ग रहेको स्थानको ढुंगामा काँचो दूध चढाउनु शिवको दर्शन मिल्नेछ भन्ने सपना देखेपछि लामो समयसम्म दूध चढाएपछि शिव दर्शन पाई [[वेद]] पढ्नसक्ने भएको किंवदन्ती अहिलेपनि कायमै रहेको छ ।“वर्षभरी हुने अन्न अभाव हटाउन, गाईबस्तु र मानव जीवनको अकाल मृत्यु बचाउनका लागि शिवको भब्य पुजापाठ गरिन्छ । एउटामात्र वर मागे पुरा हुनेविश्वास अहिलेपनि कायमै छ ।<ref name= "धमाका दैनिक"/> महाबुगाथ रहेको स्थान निकै रमणिय पाटन क्षेत्र र सम्म परेकोले यहाँ दैलेख, कालिकोट, जुम्लालगायतका स्थानबाट भैसी, भेँडाबाखा्र चराउने उद्देश्यले गोठालाहरु गोठ निर्माण गरेर बस्ने गर्दथे । शाके ११३७ ताका दैलेख, भूर्तीगाउँका गर्गगोत्रीय आचार्य ब्राहमणका बोल्न नसक्ने छोरा चलु आचार्यले अहिले शिबलिङ्ग रहेको स्थानको ढुंगामा काँचो दूध चढाउनु शिवको दर्शन मिल्नेछ भन्ने सपना देखेपछि लामो समयसम्म दूध चढाएपछि शिव दर्शन पाई वेद पढ्नसक्ने भएको किंवदन्ती अहिलेपनि कायमै रहेको छ । टुँगा फुटेर ढुँगाकै शिवलिगं उत्पती भएको स्वरुप अहिले पनि देख्न सकिन्छ ।<ref name= "धमाका दैनिक"/>। # दैलेख भुर्तीका आचार्य कुलका लाटो बाहुनले धेरै गाइहरू पालेका थिए । उनको एक गाइको दूध निकाल्दा दूध न निस्किने भयो । यो गाइले दूध के गर्दो रहेछ भनेर गाइको चियो गर्दा जुन ठाउँमा अहिले शिवलिङ्ग रहेको छ त्यो स्थानमा त्यो गाइले सधैं दूध चढाउने गर्दो रहेछ । यो देखेर लाटो गोठालाले त्यो ठाउँमा के रहेछ भनी हँसियाको टुप्पोले कोट्याएर हेर्दा शिवलिङ्ग देखियो । त्यस पछि महादेव प्रकट भएर लाटो गोठालालाई तिमीले मलाई सधैं [[दुध|दूध]] चढाउने गर्नु र यहाँ शिवलिङ्ग देखेको कुरा कसैलाई पनि नभन्नु । यसो गरेमा तिमी बोल्न सक्ने हुने छौ भनेर अन्तर्ध्यान भए । ति लाटो आचार्यले महादेवले भने अनुसार गरेकाले उनी बोल्न सक्ने भएका थिए ।<ref name= "किंवदन्ती"/> # लाटो आचार्यसँग धेरै [[गाई|गाइहरू]] भएकोले उनले गाइहरू दोएर आफूले खान नसेको दूध एक ढुङ्गामा पोख्ने गर्थे । यसै क्रममा उनी एक दिन त्यसै ढुङ्गामा सुतेकोबेला उनलाई स्वपनामा महादेवले आफ्नो पूजा गरेर दूध चढाएमा तिमी बोल्न सक्ने छौ भनेका थिए साथै यहाँ शिवलिङ्ग भेटाएको कुरा कसैलाई पनि नभन्नु भनेका थिए । ती लाटो बाहुनले महादेवले भने बमोजिम गरेकाले उनी बोल्न सक्ने भएका थिए ।<ref name= "किंवदन्ती">स्थानिय किंवदन्ती</ref> ==पूजा परम्परा== समुद्र सतहदेखी ४ हजार २ सय मिटर उचाईंमा रहेको महावुधाममा प्रत्यक वर्ष जनैपूर्णिमाको दिनमा पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ । कालिकोट जिल्लाका [[काफ्ले]] कुलका एक जना र दैलेख जिल्लाका आचार्य कुलका एक जना गरेर दुईजना पूजारीले पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ । स्वचित्त र स्वघट लगेर मागेको मनोकामना पूराहुने विश्वासका साथ भक्तजनहरू भेला हुने गर्दछन् । पहिलेका दिनहरूमा महाबुधाममा महिलाहरू गएमा अनिष्ट हुन्छ भन्ने धारणा रहे तापनि अब महिलाले पनि महाबुको दर्शन गर्न पाउने व्यवस्था गरिएको छ । भक्तहरूले आफ्नो मनोकांछा पुराहोस् भनेर महादेवलाई [[त्रिशूल]] बनाएर चढाउने गर्दछन् ।काँधमा त्रिसुल बोकेर शिवको महिमा गाउँदै अधिकांश भक्तजनहरू पैदल यात्रा गरेर जान्छन् भने कोही जीप अनि मोटरसाईकलमा पनि महावुधाम पुग्छन् । भुर्तीका आचार्य ब्राहमणहरू बिहानै अर्थात पुजा हुने दिन हिडेर शिव उत्पती भएको स्थानमा पुग्न सक्ने अन्य यात्रुलाई दुई दिनको यात्रा गर्नुपर्ने महावुको महिमा गजब छ । समुन्द्र सतहदेखि ४ हजार २ मिटर उचाईंमा लाग्ने महावु धाम धार्मिक मेला हरेक वर्ष जनै पूर्णिमाका दिन पर्दछ । मेला भर्नका लागि नेपाल र भारतबाट हजारौं तिर्थालुहरू दैलेख सदरमुकाम हुँदै महावु पुग्दछन् । [[मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|मध्यपश्चिम]] क्षेत्रकै धार्मिक आस्थाको केन्द्रको रूपमा रहेको कालीकोट र दैलेख जिल्लाको सीमानास्थित महावुगाथ निकै रमणिय स्थानमा रहेको छ । महाबुगाथ नेपालकै प्रसिद्ध धामको रूपमा परिचित भएकै कारण प्रत्यक वर्ष धार्मिक तिर्थालुहरू बढ्दै गएका छन् । दैलेख सदरमुकामबाट दुई दिनको पैदल यात्रा पश्चात पुग्न सकिने महावु गाथमा अब उनीपाटासम्म मोटर बाटो बनि सकेको छ । दैलेख सदरमूकाम, सुर्खेत र [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज]]बाट दैलेख हुँदै जीपहरूमा महावुका लागि उनीपाटा सम्म पुग्न सकिन्छ । महावु पुग्नका लागि [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]], [[हुम्ला जिल्ला|हुम्ला]], [[मुगु जिल्ला|मुगु]], कालिकोट लगायतका जिल्लाहरूबाट समेत ठूलो मात्रामा धार्मिक तिर्थालुहरू आउने गर्छन् । महाबुगाथमा प्रत्येक वर्ष जनै पूर्णिमाको अवसरमा २ दिन अघिदेखि पाँचदिनसम्म ठूलो मेला लाग्ने र विशेष पूजापाठ हुने गर्दछ । चुर्तुदशीका दिन विशेष पुजापाठ गरिन्छ । वार्षिक पूजाका अवसरमा दैलेख, कालिकोट, जुम्ला, हुम्ला, मुगु, जाजरकोट, [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[बाँके जिल्ला|बाँके]] तथा भारतबाट पनि ठूलो संख्यामा धार्मिक तिर्थयात्रीहरू पुग्ने गर्दछन् । चिसो लेकाली भू–भाग भएकोले महाबुगाथका तिर्थयात्रीहरू न्यानो लुगासँगै काँधमा त्रिशुल बोकेर भजनकिर्तन गर्दै उकालो लाग्ने गर्दछन् । महाबुगाथ रहेको स्थान निकै रमणिय पाटन क्षेत्र र सम्म परेकोले यहाँ दैलेख, कालिकोट, जुम्लालगायतका स्थानबाट भैंसी, भेडा बाख्रा चराउने उद्देश्यले गोठालाहरू गोठ निर्माण गरेर बस्ने गर्दछन् । दैलेखको [[नारायण नगरपालिका|नारायण]] नगरपालिका ३ भूर्ती र खुर्सानी बारीका गर्ग गोत्रीय आचार्य ब्राहमणहरूले भैंसीको काँचो दूध लगेर चढाएपछि मात्र कालिकोट र दैलेखका अन्य ब्राहमणहरू द्धारा पूजापाठ सुरु गरिन्छ । महाबुगाथमा पूजा गर्दा अभिलेखसहितका चाँदीका तीनवटा आशागुर्जा, काठका प्रतिकात्मक मुर्ति, गरुढसहितको चाँदीको पञ्चबाला तथा अन्य बहुमुल्य बस्तुहरू विशेष पूजाका बेलामा मात्र निकालिने गरिन्छ । वर्षभरी हुने अन्न अभाव हटाउन, गाईबस्तु र मानव जीवनको अकाल मृत्यु बचाउनका लागि शिवको भब्य पूजापाठ गरिन्छ । एउटामात्र वर मागे पुरा हुनेविश्वास अहिलेपनि कायमै छ । पूजापाठका लागि गएका भक्तजनहरूले मुख्य मन्दिरको करिव ४ सय मिटर टाढैदेखि बुकी झार सहित मुखमा घाँस च्याप्ने चलन अहिलेपनि कायमै छ भने दाम्लो बाँधेकै अवस्थामा मरेका पशु चौपायाहरूको मोक्ष प्राप्तिका लागि किसानहरूले आफ्नो घाँटीमा दाम्लो बाँधेर पूजापाठ गर्ने प्रचलन पनि कायम नै रहेको देखिन्छ । नबोलेरै शिवलिङ्ग भएको स्थानलाई सबै तिर्थयात्रीहरूले सातपटक सम्म परिक्रमा गर्ने गर्दछन् । महावु नजिकैको दमौडा भन्ने स्थानमा महावै (महाभय) र जगन्नाथको ठूलो पूजा हुने गर्दछ । भगवान् शिवको उत्पत्ति भएको शिवलिङ्गमा दैलेखका आचार्य र कालिकोटका ब्राहमणहरूले प्रत्येक वर्षको पूर्णिमा पूजामा दूधको धारासँगै पूजापाठ गरेपछि मात्र देशभरिका अन्य स्थानहरूमा रहेका देवी देवताहरूको पूजा हुने प्रचलन अहिलेपनि कायम रहेको छ । महावु धाम जाँदा बाटोमा पर्ने ईटको उकालो, छान्ना, दशरथे, भावसैनी, नाउली उनीपाटा, हुँदै लिस्नेको उकालो सम्मको यात्रा सम्पन्न गरेपछि निकै रमणिय फाँटहरू देखिन्छन् । न सामात्ने हाँगो , न गतिलो गरी टेक्न मिल्ने भिरक साँगुरो ९० डिग्रीको उकालो बाटोमा बालक, वृद्ध, महिला, पुरुष सबैले सहजै यात्रा गर्दै आएका छन् । महाबु जगन्नाथको कृपाका कारण अहिलेसम्म उक्त बाटोमा कुनै दुर्घटना नभएको जानकारहरू बताउछन् । <ref name= "धमाका दैनिक">{{Cite web |url=http://dhamakadaily.com/news/?p=17328 |title=धमाका दैनिक |access-date=2016-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226171547/http://dhamakadaily.com/news/?p=17328 |archive-date=2017-02-26}}</ref> ==प्राकृतिक सौन्दर्यता== महावु धामको चारैतिर अग्लाअग्ला लेकहरू । विचमा आँखाभरी देखीने महावु पाटन । पाटन नजिकैको धुम्कोमाथि शिवको पुजाआरधनाका लागि विशाल ढुगामाथि रहेको थान निकै सुन्दर देखिन्छ । सुन्दर पाटन हेर्न चाहनेहरूका लागि र धार्मीक आस्थावालहरू दुवै पर्यटकहरूको आर्कषण केन्द्र हुन सक्ने सुन्दर महावुमा एक पटक पुग्नै पर्ने ठाँउ हो । उकालो चढेर महावु पाटन पुगेपछि एकछिन त सुन्दरताले मननै स्तब्ध हुन्छ । आहा क्या राम्रो महावु । सवैको मुखबाट पहिलो शब्द यस्तै आउने गर्दछ । माथिल्लो पाटनमा पूजाका लागि जाने भक्तजनहरू । महावु पाटनबाट [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]], [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट]], [[दैलेख जिल्ला|दैलेख]] तथा [[जाजरकोट जिल्ला|जाजरकोट]]का गाँउहरू सहज हेर्न सकिन्छ । मौसम सफा भएको बेला [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]], [[टीकापुर|टिकापुर]] र [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज]]सम्म झिलिमिलि बत्ती बलेको देख्न सकिने बुढापाकाहरू बताउँछन् । महावु जान दैलेख सदरमुकामबाट डेढ दिनको पैदल यात्रापछि पुगीन्छ । यो पाटन कर्णाली अञ्चल छिर्ने प्रवेशद्धार पनि हो । भैसीखोर, भवानी हुँदै दैलेखको अन्तिम मानवबस्ती रहेको उनपाटा बास बसेर भोलीपल्ट विहान २ देखी ३ घण्टाको पैदलयात्रापछि पाटन पुगीन्छ । मनोरम दृश्य, लेकाली परिवेश, विन्भिन्न थरिका प्रजाती, भेषभुष आदि अवलोकन गर्दै पैदन यात्रा गर्दा थकानकै अनुभुती नै हुँदैन् । पाटन हेर्न र शिवजी दर्शनका लागि पुग्ने पर्यटकहरू श्रावन, भद्रौमा बढी हुन्छन् । हिउँदमा टम्म हिउँपर्ने भएकाले पनि पाटन पुग्न मुस्किल हुने गर्दछ । त्यहाँ पुग्नेहरू शिवको दर्शनअघि पाटनमै बगेको खोलामा नुहाएर २५ मिनेट ठाडो लेकमा पुगेर शिवलिङ्ग पुजा समेत गर्दछन् । शिवलिङ्ग पुजा गर्नुअघि पाटनमा रहेको [[देवल]]हरू महावु पाटन उक्लिएपछि चारैतिरबाट चिरर आएको चिसो चिसो हावाको वेगले शरिर थररर काम्न थाल्छ । माथि लेखको ठुलाठुला ढुङ्गाको काखमा रहेको शिवलिङ्गको दर्शन गरी धर्मकर्म गर्नुका साथै पाटनका सुन्दर दृश्य समेत निहाल्छन् । पाटनमा फुलेका रंगीविरगी फूऊलहरूले यात्राअवधीभरको थकान नै मेटीने गर्दछ । पाटनलाई बादलले छिनभरमै ढपक्क ढाकेर अध्यारो बनाईदिन्छ त कहिले सिमसिमे पानीसगै हावाको वेगले फूलहरू हल्लिरहेका हुन्छन् । छिनछिनमा मौसम बदलिरहदाँ महावु पुग्ने जो कोही पनि दंग पर्ने गर्दछन् । लेकमै रहेको पोखरी र पोखरी आसपास ढकमक्क फूलेका फूलहरूले पर्यटकहरूलाई अझँ आनन्दीत तुल्याउँछ । महावु पाटन नजिक रहेको पोखरी र फूलहरू महावु पाटन नजिक रहेको पोखरी र फूलहरू [[हिउँ]] खेल्न वा गर्मी छल्न आन्तरिक पर्यटन हरेक मौसममा महावु पुग्ने गर्दछन् । तर, [[श्रावण शुक्ल पूर्णिमा|रक्षा बन्धन]]को दिन भने महावुमा विशेष रूपमा पूजा गरीन्छ । ७ महिना बढी हिउँ पर्ने महावु दैलेख जिल्लाकै प्राकृतिक सौन्दर्यको धनी मानिन्छ । महावुबाट दैलेखका सम्पूर्ण भुभागहरू एकएक गरी छुट्याएर देख्न सकिने भएर पनि महत्त्वपूर्ण हेरिने गरिएको छ । मध्य तथा सुदुरपश्चिम र भारतबाट समेत दशौँ हजार भक्तजनहरू साउनको [[श्रावण शुक्ल पूर्णिमा|जनैपूर्णिमा]]मा घुईचो लाग्ने गर्दछ । सवारी साधनको प्रयोग गरे दैलेख सदरमुकामबाट ४ देखी ५ घण्टामा उनपाटा पुग्न (हिउँदमा मात्र) सकिन्छ । महावु अर्को विशेषता [[कर्णाली अञ्चल]] प्रवेश गर्ने सवैभन्दा छोटो मार्ग समेत हो । महावु भएर कर्णाली प्रवेश गर्दा ४८ किलोमिटर छोटो पर्ने ईन्जिनियरहरूको भनाई छ । भविष्यलाई हेर्दा कर्णाली प्रवेश गर्ने पर्यटकहरू यहाँ रोक्न विशेष योजनाहरू ल्याउनुपर्ने दैलेखका पर्यटनकर्मी रुपक थापाको भनाई छ । ‘कर्णाली जान निकै छोटो र सजिलो मार्ग भएकाले पर्यटकहरू बढ्नेछन् ।’ पर्यटककर्मी थापाले भने, प्रचारप्रसार अभावमा मनोरम दृश्यहरू भएको पाटनहरू ओझेलमा परेका छन् ।’<ref>[http://paschimnepal.com/tourism/450/#sthash.6AkF1Bmm.gbpl&st_refDomain=m.facebook.com&st_refQuery पश्चिम नेपाल डट कम]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{दैलेख जिल्लाका धार्मिक स्थलहरू}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{श्रोत}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:मन्दिरहरू]] [[श्रेणी:नेपालका मन्दिरहरू]] cwdzy07ivr04v5jraw25axh3bqys03u 0 68301 1393800 1393461 2026-11-03T19:05:48Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393800 wikitext text/x-wiki {{Further|नेपालका नगरपालिकाहरू}} {{नेपालको प्रशासनिक विभाजन}} {{Infobox subdivision type | name= सहर | alt_name4= | map= [[File:2015-03-08 Swayambhunath, Katmandu, Nepal.jpg|248px]]<br />काठमाडौँ, सबैभन्दा ठुलो सहर (महानगर) | category=[[नगरपालिका]] | territory= [[नेपाल]] | upper_unit= | start_date=२०३२ साउन ३१ | start_date1= | start_date2= | start_date3= | start_date4= | legislation_begin= | legislation_begin1= | legislation_begin2= | legislation_begin3= | legislation_begin4= | legislation_end= | legislation_end1= | legislation_end2= | legislation_end3= | legislation_end4= | end_date= | end_date1= | end_date2= | end_date3= | end_date4= | current_number= ६ वटा महानगरपालिका<br />११ वटा उपमहानगरपालिका<br />२७६ वटा नगरपालिका | number_date=२७ फागुन २०७३ | type= | type1= | type2= | type3= | type4= | status= | status1= | status2= | status3= | status4= | exofficio= | exofficio1= | exofficio2= | exofficio3= | exofficio4= | population_range=८,४५,७६७ - ८,३७० | area_range={{convert|547.43|km2}} - {{convert|6.89|km2}} | government= [[नगरप्रमुख|नगरप्रमुख–परिषद्]] | government1= | government2= | government3= | government4= | subdivision=वडाहरू | subdivision1= | subdivision2= | subdivision3= | subdivision4= }} {{Sidebar | title = [[नेपालका गाउँपालिकाहरू|गाउँपालिकाहरूको सूची]] | heading1 = (वैकल्पिक उपविभाजन) | content1 = }} {{Location map+ | Nepal |float = right |width = 400 |caption = {{center|नेपालका ''महानगरपालिका'' र ''उपमहानगरपालिका''हरू}}<br/>''काठमाडौँ उपत्यका''मा रहेका सहरहरू: [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] र [[काठमाडौँ]] <br> रातो थोप्लाले:महानगरपालिका दर्साउँछ <br> हरियो थोप्लाले:उपमहानगरपालिका दर्साउँछ |places = {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[काठमाडौँ]]</small> |position=top |background=yellow |mark=City locator 11.svg |marksize=15 |lat_deg= 27 | lat_min= 41 |lon_deg= 85 | lon_min= 21 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]</small> |position=top |background= |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 28 | lat_min= 12 |lon_deg= 83 | lon_min= 59 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]</small> |position=bottom |background= |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 40 |lon_deg= 84 | lon_min= 35 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]]</small> |position=right |background= |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 40 |lon_deg= 85 | lon_min= 20 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगन्ज]]</small> |position=right |background= |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 0 |lon_deg= 84 | lon_min= 52 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]]</small> |position=left |background= |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 26 | lat_min= 29 |lon_deg= 87 | lon_min= 17 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[घोराही उपमहानगरपालिका|घोराही]]</small> |position=right |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 28 | lat_min= 02 |lon_deg= 82 | lon_min= 29 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]]</small> |position=top |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 28 | lat_min= 42 |lon_deg= 80 | lon_min= 34 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[इटहरी उपमहानगरपालिका|इटहरी]]</small> |position=right |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 26 | lat_min= 39 |lon_deg= 87 | lon_min= 16 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]</small> |position=right |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 26 | lat_min= 42 |lon_deg= 85 | lon_min= 55 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]]</small> |position=right |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 42 |lon_deg= 83 | lon_min= 27 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]</small> |position=top |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 25 |lon_deg= 85 | lon_min= 02 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुल्सीपुर]]</small> |position=top |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 28 | lat_min= 15 |lon_deg= 82 | lon_min= 32 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]</small> |position=top |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 26 | lat_min= 49 |lon_deg= 87 | lon_min= 17 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]]</small> |position=left |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 28 | lat_min= 3 |lon_deg= 81 | lon_min= 37 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[कलैया उपमहानगरपालिका|कलैया]]</small> |position=left |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 2 |lon_deg= 85 | lon_min= 0 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[जीतपुरसिमरा उपमहानगरपालिका|जीतपुरसिमरा]]</small> |position=right |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 9 |lon_deg= 84 | lon_min= 58 }} }} नेपालका [[सहर]] र नगरहरू नगरपालिका अन्तर्गत समाहित छन्। नेपालको नगरपालिका एउटा जिल्लाको उप-एकाइ हो। [[नेपाल सरकार]]ले नगरपालिका बन्नको लागि न्यूनतम मापदण्ड तोकेको छ। यी मापदण्डहरू अन्तर्गत निश्चित जनसङ्ख्या, पूर्वाधार र राजस्व समावेश रहेको छ। हाल नेपालमा २९३ नगरपालिका छन् जसमध्ये ६ [[महानगरपालिका]], ११ [[उपमहानगरपालिका]] र २७६ [[नगरपालिका]] छन्। यस बाहेक ४६० [[गाउँपालिका]] छन् जसलाई समग्रमा जोड्दा नेपालमा कुल ७५३ [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]] रहेका छन्।<ref>{{cite web|url=https://opendatanepal.com/dataset/total-number-of-local-bodies-and-wards-per-district-of-nepal/resource/8a52101b-4e22-435f-ba55-f2bd688799e5|title=Total number of local bodies and ward|date=4 March 2018|publisher=Open Data Nepal|access-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205011503/http://opendatanepal.com/dataset/total-number-of-local-bodies-and-wards-per-district-of-nepal/resource/8a52101b-4e22-435f-ba55-f2bd688799e5|archive-date=5 February 2020}}</ref> नेपालको राजधानी र सबैभन्दा ठूलो सहर [[काठमाडौँ]] हो।<ref>{{Cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/nepal-population/cities/|title=Population of Cities in Nepal (2020)|website=worldpopulationreview.com|access-date=2019-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728020537/http://worldpopulationreview.com/countries/nepal-population/cities/|archive-date=2019-07-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.welcomenepal.com/places-to-see/kathmandu.html|title=Kathmandu|last=Nepal|first=Naturally|website=Naturally Nepal|language=en|access-date=2019-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728020538/https://www.welcomenepal.com/places-to-see/kathmandu.html|archive-date=2019-07-28}}</ref> क्षेत्रफलको आधारमा सबैभन्दा ठूलो महानगरपालिका [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]] हो जसले ४६४.२८ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको छ भने सबैभन्दा सानो महानगरपालिका [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] हो जसले ३६.१२&nbsp;वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको छ। यसै प्रकार क्षेत्रफलको आधारमा सबैभन्दा ठूलो उपमहानगरपालिका [[घोराही उपमहानगरपालिका|घोराही]] हो जसले ५२२.२१ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको छ भने जनसङ्ख्याको आधारमा सबैभन्दा ठूलो उपमहानगरपालिका [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]] हो जसको जनसङ्ख्या १,५९,४६८ रहेको छ।<ref>{{Cite news|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2017-03-13/pokhara-lekhnath-becomes-largest-metropolitan-city.html|title=Pokhara Lekhnath becomes largest metropolitan city|access-date=16 June 2017|language=en}}</ref> यस्तै क्षेत्रफलको आधारमा सबैभन्दा ठूलो नगरपालिका सितगङ्गा हो जसले ६१०.४३ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको छ।<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/nepal-mun-admin.php?adm2id=5106|title=Sitganga Municipality in Nepal|access-date=19 March 2018}}</ref> == वर्गीकरण अनुसार सहरहरूको सूची == नेपालको स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ मा उल्लिखित अन्य प्रमुख मापदण्डका साथै नगरपालिका मानिने स्थानीय तहको जनसङ्ख्याको हिमाली जिल्लामा न्यूनतम जनसङ्ख्या १० हजार र पहाडी जिल्ला, भित्री तराईका जिल्ला, तराईका जिल्ला र काठमाडौँ उपत्यकामा क्रमशः चालीस हजार, पचास हजार, सत्तरी हजार र एक लाख हुनुपर्ने छ। उपमहानगरका लागि जनसङ्ख्या दुई लाख र महानगरको जनसङ्ख्या पाँच लाख हुनुपर्छ।<ref>{{Cite web |title=स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४|url=https://mofaga.gov.np/news-notice/1697 |access-date=13 Jan 2024 |website=सङ्‍घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=ne}}</ref> वर्गीकरण: [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय]]ले पूर्वाधार र सामाजिक विकासका आधारमा स्थानीय तहलाई चार श्रेणीमा वर्गीकरण गरेको छ।<ref>{{Cite web|date=2019-12-23|title=दुर्गम र सुगमको आधारमा स्थानीय तहको विभाजन : हेर्नुहोस् तपाईंको स्थानीय तह कुन वर्ग छ ?|url=https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/|access-date=2020-12-21|website=सजिलो सञ्जाल|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001212003/https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/|archive-date=2020-10-01}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="2" |वर्गीकरण !प्रकार !सङ्ख्या |- | bgcolor="MistyRose" | |वर्ग 'क' |अति दुर्गम |१८ |- | bgcolor="Moccasin" | |वर्ग 'ख' |दुर्गम |४३ |- | bgcolor="PaleTurquoise" | |वर्ग 'ग' |मध्यम |१३३ |- | |वर्ग 'घ' |सुगम |९९ |} '''गाढा'''मा सूचीकृत सहरहरू नेपालका आ-आफ्ना प्रदेशका राजधानीहरू हुन् भने '''गाढा''' र ''छड्के'' देशको राजधानी हो। [[File:Nepal Urban Municipality.svg|center|thumb|750x750px|{{Color box|red}} महानगरपालिका {{Color box|#ff6600}} उपमहानगरपालिका {{Color box|#ffcc00}} नगरपालिका]] === महानगरपालिका === {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" |+ !नाम !जिल्ला !प्रदेश !जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]) !क्षेत्रफल (किमी^२) !जनघनत्व (वर्ग किमी) !# वडा सङ्ख्या !वेबसाइट |- |'''''[[काठमाडौँ]]''''' |[[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |८,६२,४०० |४९.४५ |१७,००० |३२ |[http://www.kathmandu.gov.np/en] |- |'''[[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा ]]''' |[[कास्की जिल्ला|कास्की]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]] |५,१३,५०४ |४६४.२४ |१,१०० |३३ |[https://pokharamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014122024/https://pokharamun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- |[[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]] |[[चितवन जिल्ला|चितवन]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |३,६९,२६८ |४३२.९५ |८५० |२९ |[https://web.archive.org/web/20201204081245/https://www.bharatpurmun.gov.np/] |- |[[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] |[[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |२,९४,०९८ |३६.१२ |८,१०० |२९ |[http://lalitpurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201226094611/https://lalitpurmun.gov.np/ |date=2020-12-26 }} |- |[[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगञ्ज]] |[[पर्सा जिल्ला|पर्सा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |२,७२,३८२ |१३२.०७<ref name=":1">{{Cite web|url=http://cbs.gov.np/image/data/2017/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf|title=Population Ward Level 753 Local Unite|website=केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग|access-date=23 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085017/http://cbs.gov.np/image/data/2017/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf|archive-date=27 January 2018|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127085017/http://cbs.gov.np/image/data/2017/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf |date=27 January 2018 }}</ref> |२,१०० |३२ |[https://birgunjmun.gov.np/] |- |[[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर ]] |[[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |२,४३,९२७ |७७.००<ref name=":1" /> |३,२०० |१९ |[http://biratnagarmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170125015129/http://biratnagarmun.gov.np/ |date=2017-01-25 }} |- |} {{anchor|Sub-metropolitan cities (उप-महानगरपालिका)}} === उपमहानगरपालिका === {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" !नाम !जिल्ला !प्रदेश !जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]) !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनघनत्व (वर्ग किमी) !# वडा सङ्ख्या !वेबसाइट |- |[[घोराही उपमहानगरपालिका|घोराही]] |[[दाङ जिल्ला|दाङ]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |२,००,५३० |५२२.२१ |३८० |१९ |[http://ghorahimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902184840/http://ghorahimun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |'''[[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]]''' |[[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] |१,९८,७९२ |२६१.७५ |७६० |१९ |[http://dhangadhimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902185349/http://dhangadhimun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[इटहरी उपमहानगरपालिका|इटहरी]] |[[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |१,९७,२४१ |९३.७८ |२,१०० |२० |[http://itaharimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902225605/http://itaharimun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |'''[[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]''' |[[धनुषा जिल्ला|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |१,९४,५५६ |९१.९७ |२,१०० |२५ |[http://www.janakpurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902182547/http://www.janakpurmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]] |[[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |१,९४,३३५ |१०१.६१ |१,९०० |१९ |[http://butwalmun.gov.np/?language=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902180505/http://butwalmun.gov.np/?language=en |date=2017-09-02 }} |- |'''[[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]''' |[[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |१,९३,५७६ |२६१.५९ |७४० |१९ |[http://hetaudamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902181741/http://hetaudamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुल्सीपुर]] |[[दाङ जिल्ला|दाङ]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |१,७९,७५५ |३८४.६३ |४७० |१९ |[http://tulsipurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902182124/http://tulsipurmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] |[[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |१,६६,५३१ |१९२.३२ |८७० |२० |[https://web.archive.org/web/20170902181156/http://www.dharan.gov.np/en] |- |[[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]] |[[बाँके जिल्ला|बाँके]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |१,६४,४४४ |८५.९४ |१,९०० |२३ |[http://www.nepalgunjmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902180650/http://www.nepalgunjmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[कलैया उपमहानगरपालिका|कलैया]] |[[बारा जिल्ला|बारा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |१,३६,२२२ |१०८.९४ |१,३०० |२७ |[http://kalaiyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902223305/http://kalaiyamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[जीतपुरसिमरा उपमहानगरपालिका|जीतपुरसिमरा]] |[[बारा जिल्ला|बारा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |१,२७,३०७ |३१२.१८ |४१० |२४ |[http://www.jeetpursimaramun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907110349/http://jeetpursimaramun.gov.np/en |date=2018-09-07 }} |} {{anchor|Municipality (नगरपालिका)}} === नगरपालिका === {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" !नाम !जिल्ला !प्रदेश !जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]) !क्षेत्रफल !# वडा सङ्ख्या !वेबसाइट |- |[[बूढानीलकण्ठ नगरपालिका|बुढानिलकण्ठ ]] |[[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |१७७,५५७ |३४.८ |१३ |[http://www.budhanilkanthamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902225842/http://www.budhanilkanthamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]] |[[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]] |१५३,८६३ |२४५.०६ |१६ |[http://birendranagarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902224157/http://birendranagarmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[तारकेश्वर नगरपालिका|तारकेश्वर]] |[[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |१५१,४७९ |५४.९५ |११ |[http://www.tarakeshwormun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830110857/http://www.tarakeshwormun.gov.np/en |date=2017-08-30 }} |- |[[तिलोत्तमा नगरपालिका|तिलोत्तमा]] |[[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |१४९,४७९ |१२६.१९ |१७ |[http://www.tilottamamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829054037/http://www.tilottamamun.gov.np/en |date=2017-08-29 }} |- |[[गोकर्णेश्वर नगरपालिका|गोकर्णेश्वर]] |[[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |१४९,३६६ |५८.५ |९ |[http://gokarneshwormun.gov.np/en] |- |[[सूर्यविनायक नगरपालिका|सूर्यविनायक]] |[[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |१४०,०८५ |४२.४५ |१० |[http://www.suryabinayakmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903163357/http://www.suryabinayakmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[चन्द्रागिरी नगरपालिका|चन्द्रागिरी]] |[[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |१३६,८६० |४३.९ |१५ |[http://www.chandragirimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903121639/http://www.chandragirimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[टोखा नगरपालिका|टोखा]] |[[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |१३३,७५५ |१७.११ |११ |[http://www.tokhamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925054313/http://www.tokhamun.gov.np/en |date=2015-09-25 }} |- |[[मेचीनगर नगरपालिका|मेचीनगर]] |[[झापा जिल्ला|झापा]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |१३३,०७३ |१९२.८५ |१५ |[https://web.archive.org/web/20201124152235/https://mechinagarmun.gov.np/] |- |[[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका|कागेश्वरी मनोहरा]] |[[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |१३०,४३३ |२७.३८ |९ |[http://www.kageshworimanoharamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904063328/http://www.kageshworimanoharamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[महालक्ष्मी नगरपालिका, ललितपुर|महालक्ष्मी]] |[[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |१२३,११६ |२६.५१ |१० |[http://www.mahalaxmimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904020551/http://www.mahalaxmimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[भीमदत्त नगरपालिका|भीमदत्त]] |[[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] |१२२,३२० |७८.२४ |१९ |[http://bheemdattamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902234635/http://bheemdattamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[सुन्दरहरैँचा नगरपालिका|सुन्दरहरैँचा]] |[[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |१२०,२१३ |११०.१६ |१२ |[http://www.sundardularimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903124809/http://www.sundardularimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[मध्यपुर थिमी नगरपालिका|मध्यपुर थिमी]] |[[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |११९,७५६ |११.४७ |९ |[http://madhyapurthimimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903121220/http://madhyapurthimimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[बिर्तामोड नगरपालिका|विर्तामोड]] |[[झापा जिल्ला|झापा]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |११६,१९२ |७८.२४ |१० |[http://www.birtamodmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903132044/http://www.birtamodmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[नागार्जुन नगरपालिका|नागार्जुन]] |[[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |११५,४३७ |२९.८५ |१० |[http://www.nagarjunmun.gov.np/en] |- |[[दमक नगरपालिका|दमक]] |[[झापा जिल्ला|झापा]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |१०७,२२७ |७०.८६ |१० |[http://damakmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903120942/http://damakmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[त्रियुगा नगरपालिका|त्रियुगा]] |[[उदयपुर जिल्ला|उदयपुर]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |१०२,७२५ |५४७.४३ |१६ |[http://www.triyugamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903163757/http://www.triyugamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[लहान नगरपालिका|लहान]] |[[सिराहा जिल्ला|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |१०२,०३१ |१६७.१७ |२४ |[http://lahanmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903122224/http://lahanmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[कोहलपुर नगरपालिका|कोहलपुर]] |[[बाँके जिल्ला|बाँके]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |१०१,६६७ |१८४.२६ |१५ |[http://www.kohalpurmun.gov.np/en] |- |[[गोदावरी नगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]] |[[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] |९८,७४६ |३०५.६३ |१२ |[http://www.attariyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903163404/http://www.attariyamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[गोदावरी नगरपालिका, ललितपुर|गोदावरी]] |[[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |९७,६३३ |९६.११ |१४ |[http://godawarimunlalitpur.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205222356/https://godawarimunlalitpur.gov.np/en |date=2020-12-05 }} |- |[[वाणगङ्गा नगरपालिका|वाणगङ्गा]] |[[कपिलवस्तु जिल्ला|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |९६,७१४ |२३३.६८ |११ |[http://www.bangangamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903115154/http://www.bangangamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[सिराहा नगरपालिका|सिराहा]] |[[सिराहा जिल्ला|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |९५,४१० |९४.२ |२२ |[http://Sirahamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903121009/http://sirahamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[बराहक्षेत्र नगरपालिका|बराहक्षेत्र]] |[[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |९१,०८७ |२२२.०९ |११ |[http://barahamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201115645/https://barahamun.gov.np/ |date=2020-12-01 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[लम्कीचुहा नगरपालिका|लम्कीचुहा]] |[[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] |९०,९७१ |२२५ |१० |[http://www.lamkichuhamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180402220827/http://www.lamkichuhamun.gov.np/en |date=2018-04-02 }} |- |[[रत्ननगर नगरपालिका|रत्ननगर]] |[[चितवन जिल्ला|चितवन]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |८९,९०५ |६८.६८ |१६ |[https://www.ratnanagarmun.gov.np/]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |[[टीकापुर नगरपालिका|टीकापुर]] |[[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] |८९,८३५ |१२१.९२ |९ |[http://tikapurmun.gov.np/en] |- |[[कपिलवस्तु नगरपालिका|कपिलवस्तु]] |[[कपिलवस्तु जिल्ला|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |८८,८७४ |१३६.९१ |१२ |[http://kapilvastumun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903120059/http://kapilvastumun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[चाँगुनारायण नगरपालिका|चाँगुनारायण]] |[[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |८८,०८३ |६२.९८ |९ |[http://www.changunarayanmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904015950/http://www.changunarayanmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका|लुम्बिनी सांस्कृतिक]] |[[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |८७,३८३ |११२.२१ |१३ |[http://www.lumbinisanskritikmun.gov.np] |- |[[कावासोती नगरपालिका|कावासोती]] |[[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]] |८६,८२१ |१०८.३४ |१७ |[http://www.kawasotimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904015711/http://www.kawasotimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[घोडाघोडी नगरपालिका|घोडाघोडी]] |[[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] |८६,०३४ |३५४.४५ |१२ |[http://www.ghodaghodimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903120238/http://www.ghodaghodimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[शिवराज नगरपालिका|शिवराज]] |[[कपिलवस्तु जिल्ला|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |८४,८१० |२८४.०७ |११ |[http://www.shivarajmun.gov.np/en] |- |[[अर्जुनधारा नगरपालिका|अर्जुनधारा]] |[[झापा जिल्ला|झापा]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |८४,०१८ |१०९.८६ |११ |[http://www.shaniarjunmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902112849/http://www.shaniarjunmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[चन्द्रपुर नगरपालिका|चन्द्रपुर]] |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |८१,८०७ |२४९.९६ |१० |[http://www.chandrapurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903205931/http://www.chandrapurmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[बेलबारी नगरपालिका|बेलबारी]] |[[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |८१,७७१ |१३२.७९ |११ |[http://www.belbarimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903210742/http://www.belbarimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]] |[[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |८१,५७८ |१४.७६ |१० |[http://kirtipurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903204932/http://kirtipurmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बरहथवा नगरपालिका|बरहथवा]] |[[सर्लाही जिल्ला|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |८१,१२० |१०७.०५ |१८ |[http://barhathwamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903210718/http://barhathwamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]] |[[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]] |७९,३४९ |१५९.९३ |१८ |[http://www.gaindakotmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925112826/http://www.gaindakotmun.gov.np/en |date=2015-09-25 }} |- |[[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]] |[[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |७९,१३६ |६.८९ |१० |[http://bhaktapurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903122701/http://bhaktapurmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[व्यास नगरपालिका|व्यास]] |[[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]] |७८,९३९ |२४८ |१४ |[http://vyasmun.gov.np/en] |- |[[सैनामैना नगरपालिका|सैनामैना]] |[[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |७८,३९३ |१६२.१८ |११ |[http://www.sainamainamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012723/http://www.sainamainamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[बर्दघाट नगरपालिका|बर्दघाट]] |[[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला|नवलपरासी(बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |७६,७०३ |१६२.०५ |१६ |[https://bardaghatmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241023061748/https://bardaghatmun.gov.np/ |date=2024-10-23 }} |- |[[बुद्धभूमि नगरपालिका|बुद्धभूमि]] |[[कपिलवस्तु जिल्ला|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |७६,५०७ |३६६.६७ |१० |[http://buddhabhumimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241112170357/https://buddhabhumimun.gov.np/ |date=2024-11-12 }} |- |[[इनरुवा नगरपालिका|इनरुवा]] |[[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |७४,९१४ |७७.९२ |१० |[http://inaruwamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904010808/http://inaruwamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गुलरिया नगरपालिका|गुलरिया]] |[[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |७४,५०५ |११८.२१ |१२ |[http://gulariyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903210407/http://gulariyamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[सिद्धार्थनगर नगरपालिका|सिद्धार्थनगर]] |[[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |७४,४३६ |३६.०३ |१३ |[http://siddharthanagarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903211116/http://siddharthanagarmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बर्दिबास नगरपालिका|बर्दिबास]] |[[महोत्तरी जिल्ला|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |७४,३६१ |३१५.५७ |१४ |[http://www.bardibasmun.gov.np/en] |- |[[शिवसताक्षी नगरपालिका|शिवसताक्षी]] |[[झापा जिल्ला|झापा]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |७४,०७७ |१४५.८७ |११ |[http://www.shivasataximun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903211843/http://www.shivasataximun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बारबर्दिया नगरपालिका|बारबर्दिया]] |[[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |७२,५३३ |२२६.०९ |११ |[http://barbardiyamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190226044006/http://barbardiyamun.gov.np/ |date=2019-02-26 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गौशाला नगरपालिका|गौशाला]] |[[महोत्तरी जिल्ला|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |७२,४८१ |१४४.७३ |१२ |[http://www.gaushalamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903211931/http://www.gaushalamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[देवदह नगरपालिका|देवदह]] |[[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |७२,४५७ |१३६.९५ |१२ |[http://www.devdahamun.gov.np/en] |- |[[पथरी शनिश्चरे नगरपालिका|पथरी शनिश्चरे]] |[[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |७२,४५१ |७९.८१ |१० |[http://www.patharishanishcharemun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903211320/http://www.patharishanishcharemun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[सुनवल नगरपालिका|सुनवल]] |[[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |७२,०८५ |१३९.१ |१३ |[http://www.sunwalmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904021324/http://www.sunwalmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कृष्णपुर नगरपालिका|कृष्णपुर]] |[[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] |७१,५०० |२५२.७५ |९ |[http://Krishnapurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904020152/http://krishnapurmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[कमलामाई नगरपालिका|कमलामाई]] |[[सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |७१,०१६ |४८२.५७ |१४ |[http://kamalamaimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903115950/http://kamalamaimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[भद्रपुर नगरपालिका|भद्रपुर]] |[[झापा जिल्ला|झापा]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |७०,९१३ |९६.३५ |१० |[http://bhadrapurmun.gov.np/en]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |[[उर्लाबारी नगरपालिका|उर्लाबारी]] |[[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |७०,९०८ |७४.६२ |९ |[http://www.urlabarimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180411100310/http://www.urlabarimun.gov.np/en |date=2018-04-11 }} |- |[[राजविराज नगरपालिका|राजविराज]] |[[सप्तरी जिल्ला|सप्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |७०,८०३ |५५.६४<ref name=":०">{{cite web |title=स्थानिय तह |url=http://103.69.124.141 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180831065451/http://103.69.124.141/ |archive-date=31 August 2018 |access-date=20 April 2018}}</ref> |१६ |[http://www.rajbirajmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903212331/http://www.rajbirajmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[दुधौली नगरपालिका|दुधौली]] |[[सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |७०,२०७ |३९०.३९ |१४ |[http://www.dudhaulimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904011120/http://www.dudhaulimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कृष्णनगर नगरपालिका|कृष्णनगर]] |[[कपिलवस्तु जिल्ला|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |७०,१११ |९६.६६ |१२ |[http://www.krishnanagarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014413/http://www.krishnanagarmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[ईश्वरपुर नगरपालिका|ईश्वरपुर]] |[[सर्लाही जिल्ला|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |६८,३७७ |१६३.८३ |१५ |[http://www.ishworpurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012529/http://www.ishworpurmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[बनेपा नगरपालिका|बनेपा]] |[[काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |६७,६९० |५४.५९ |१४ |[http://banepamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904015038/http://banepamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[खैरहनी नगरपालिका|खैरहनी]] |[[चितवन जिल्ला|चितवन]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |६७,३८५ |८५.५५ |१३ |[http://www.khairhanimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904021343/http://www.khairhanimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[राप्ती नगरपालिका|राप्ती]] |[[चितवन जिल्ला|चितवन]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |६६,६१७ |२१२.३१ |१३ |[http://raptimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904023410/http://raptimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[लालबन्दी नगरपालिका|लालबन्दी]] |[[सर्लाही जिल्ला|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |६६,४१९ |२३८.५ |१७ |[http://www.laalbandimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170925130032/http://www.laalbandimun.gov.np/en |date=2017-09-25 }} |- |[[दुहवी नगरपालिका|दुहवी]] |[[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |६६,०७४ |७३.६७ |१२ |[http://www.duhabibhaluwamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014920/http://www.duhabibhaluwamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[महाराजगञ्ज नगरपालिका|महाराजगन्ज]] |[[कपिलवस्तु जिल्ला|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |६४,६४५ |११२.२१ |११ |[http://maharajgunjmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190216164014/http://maharajgunjmun.gov.np/ |date=2019-02-16 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गौरीगङ्गा नगरपालिका|गौरीगङ्गा]] |[[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] |६४,५५८ |२४४.४४ |११ |[http://gaurigangamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006174217/https://gaurigangamun.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- |[[रामग्राम नगरपालिका|रामग्राम]] |[[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |६४,०१७ |१२८.३२ |१८ |[http://ramgrammun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गोलबजार नगरपालिका|गोलबजार]] |[[सिराहा जिल्ला|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |६३,८८५ |१११.९४ |१३ |[https://www.golbazarmun.gov.np/] |- |[[जलेश्वर नगरपालिका|जलेश्वर]] |[[महोत्तरी जिल्ला|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |६३,८०२ |४४.२६ |१२ |[http://jaleshwarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014419/http://jaleshwarmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[रामधुनी नगरपालिका|रामधुनी]] |[[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |६३,४५२ |९१.६९ |९ |[http://ramdhunimun.gov.np/en/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241009201345/https://ramdhunimun.gov.np/en |date=2024-10-09 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बाँसगढी नगरपालिका|बाँसगढी]] |[[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |६३,२५२ |२०६.०८ |९ |[http://www.bansgadhimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904013754/http://www.bansgadhimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[सबैला नगरपालिका|सबैला]] | [[धनुषा जिल्ला|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]|| ६२,२८२ || ६४.४७ || १३ || [http://www.sabailamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209145137/http://www.sabailamun.gov.np/en |date=2017-12-09 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[पुनर्वास नगरपालिका|पुनर्वास]] |[[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] |६१,७४८ |१०३.७१ |११ |[http://www.punarbasmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827120015/http://www.punarbasmun.gov.np/en |date=2017-08-27 }} |- |[[रतुवामाई नगरपालिका|रतुवामाई]] |[[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |६१,१३९ |१४२.१५ |१० |[http://ratuwamaimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015215305/https://ratuwamaimun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- |[[मध्यविन्दु नगरपालिका|मध्यविन्दु]] |[[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]] |६१,०९१ |२३३.३५ |१५ |[http://madhyabindumun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014054/http://madhyabindumun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गरुडा नगरपालिका|गरुडा]] |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |६०,८५७ |४४.४६ |९ |[http://www.garudamun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[राजापुर नगरपालिका|राजापुर]] |[[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |६०,८३१ |१२७.०८ |१० |[http://www.rajapurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014356/http://www.rajapurmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[गौरादह नगरपालिका|गौरादह]] |[[झापा जिल्ला|झापा]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |६०,४५१ |१४९.८६ |९ |[http://gauradahamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012725/http://gauradahamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कटारी नगरपालिका|कटारी]] |[[उदयपुर जिल्ला|उदयपुर]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |५९,५०७ |४२४.८९ |१४ |[http://www.kataarimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014353/http://www.kataarimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[मिर्चैया नगरपालिका|मिर्चैया]] |[[सिराहा जिल्ला|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |५९,४२५ |९१.९७ |१२ |[http://www.mirchaiyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010013446/http://www.mirchaiyamun.gov.np/en |date=2017-10-10 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[महागढीमाई नगरपालिका|महागढीमाई]] |[[बारा जिल्ला|बारा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |५९,४२४ |५५.३२ |११ |[http://www.mahagadimaimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904023213/http://www.mahagadimaimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[विदुर नगरपालिका|विदुर]] |[[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |५९,२२७ |१३०.०१ |१३ |[http://bidurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904015532/http://bidurmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[लमही नगरपालिका|लमही]] | [[दाङ जिल्ला|दाङ]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]]|| ५९,०५० || ३२६.६६|| ९ || [http://www.lamahimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[कल्याणपुर नगरपालिका|कल्याणपुर]] | [[सिराहा जिल्ला|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]|| ५८,८७२ || ७६.८१ || १२ || [http://www.kalyanpurmun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |[[नीलकण्ठ नगरपालिका|नीलकण्ठ]] |[[धादिङ जिल्ला|धादिङ]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |५८,८२८ |१९७.७ |१४ |[http://www.nilkanthamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904022954/http://www.nilkanthamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[कञ्चनरूप नगरपालिका|कञ्चनरूप]] | [[सप्तरी जिल्ला|सप्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]||५८,४६६|| ११७.३४|| १२ || [http://www.kanchanrupmun.gov.np/en] |- | [[देवचुली नगरपालिका|देवचुली]] | [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| ५८,००३ || ११२.७२|| १७ || [http://www.devchulimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171124021632/http://devchulimun.gov.np/en |date=2017-11-24 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बेदकोट नगरपालिका|बेदकोट]] | [[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| ५७,६८० || १५९.९२ ||१० || [http://bedkotmun.gov.np/en] |- |[[रङ्गेली नगरपालिका|रङ्गेली]] |[[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |५७,४९४ |१११.७८ |९ |[http://www.rangelimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911165940/http://www.rangelimun.gov.np/en |date=2017-09-11 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बागलुङ नगरपालिका|बागलुङ]] |[[बागलुङ जिल्ला|बागलुङ]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]] |५६,१०२ |९८.०१ |१४ |[http://baglungmun.gov.np/]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |[[सुनवर्षि नगरपालिका|सुनवर्षि]] |[[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |५६,०३४ |१०६.४ |९ |[http://sunawarshimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190225214225/http://sunawarshimun.gov.np/ |date=2019-02-25 }} |- | [[शुक्लागण्डकी नगरपालिका|शुक्लागण्डकी]] | [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| ५५,६२० || १६५ ||१२ || [http://www.shuklagandakimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[भँगाहा नगरपालिका|भँगाहा]] |[[महोत्तरी जिल्ला|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |५५,३५४ |७७.२१ |९ |[http://bhagahamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230319173125/http://bhagahamun.gov.np/ |date=2023-03-19 }} |- |[[सिम्रौनगढ नगरपालिका|सिम्रौनगढ]] | [[बारा जिल्ला|बारा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |५४,८७८ |४२.६५ |११ | [http://www.simraungadhmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922140425/http://www.simraungadhmun.gov.np/en |date=2017-09-22 }} |- |[[सूर्योदय नगरपालिका|सूर्योदय]] |[[इलाम जिल्ला|इलाम]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |५४,७२७ |२५२.५२ |१४ |[http://www.suryodayamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014201/http://www.suryodayamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मलंगवा नगरपालिका|मलङ्गवा]] | [[सर्लाही जिल्ला|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]|| ५४,५५० || ३०.४४ || १२ || [http://malangwamun.gov.np/?language=en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[गोडैता नगरपालिका|गोडैता]] | [[सर्लाही जिल्ला|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]||५४,२७०|| ४८.६२|| १२ ||[http://www.godaitamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241021172307/https://godaitamun.gov.np/ |date=2024-10-21 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[राजपुर नगरपालिका|राजपुर]] |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |५४,०८३ |३१.४१ |९ |[http://www.rajpurmunrautahat.gov.np/]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[गुजरा नगरपालिका|गुजरा]] |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |५४,०३३ |१५०.३३ |९ |[http://www.gujaramun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240927212826/https://gujaramun.gov.np/ |date=2024-09-27 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[शुक्लाफाँटा नगरपालिका|शुक्लाफाँटा]] | [[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| ५३,९६९ || १६२.५७|| १२ || [http://www.shuklaphantamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241010100112/https://shuklaphantamun.gov.np/ |date=2024-10-10 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बेलौरी नगरपालिका|बेलौरी]] |[[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] |५३,९१० |१२३.३७ |१० |[http://www.belaurimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012908/http://www.belaurimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[शहीदनगर नगरपालिका|शहीदनगर]] | [[धनुषा जिल्ला|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]|| ५३,८१२ || ५७.३७|| ९ || [http://www.shahidnagarmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015005422/https://shahidnagarmun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[चौदण्डीगढी नगरपालिका|चौदण्डीगढी]] | [[उदयपुर जिल्ला|उदयपुर]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| ५३,६३१ || २८३.७८|| १० || [http://chaudandigadhimun.gov.np/] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[भजनी नगरपालिका|भजनी]] |[[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] |५३,४९४ |१७६.२५ |९ |[http://www.bhajanitrishaktimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904065235/http://www.bhajanitrishaktimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[धनगढीमाई नगरपालिका|धनगढीमाई]] | [[सिराहा जिल्ला|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]|| ५३,३५५ || १५९.५१|| १४ || [http://dhangadhimaimun.gov.np/en] |- | [[कनकाई नगरपालिका|कन्काई]] | [[झापा जिल्ला|झापा]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| ५३,१४८ || ८०.९८|| ९ || [http://www.kankaimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[हनुमाननगर कङ्कालिनी नगरपालिका|हनुमाननगर कङ्कालिनी]] | [[सप्तरी जिल्ला|सप्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]|| ५२,७९६ || ११८.१९ || १४ || [http://www.hanumannagarkankalinimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241009214418/https://hanumannagarkankalinimun.gov.np/ |date=2024-10-09 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[खडक नगरपालिका|खडक]] | [[सप्तरी जिल्ला|सप्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]|| ५२,७७८ || ९३.७७ || ११ || [http://www.khadakmun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[गोरखा नगरपालिका|गोरखा]] | [[गोरखा जिल्ला|गोरखा]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| ५२,४६८ || १३१.८६|| १४ || [http://गोरखाmun.gov.np/en]{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[मनरा शिसवा नगरपालिका]] |[[महोत्तरी जिल्ला|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |५२,१९१ |४९.७३ |१० |[https://www.manarashiswamun.gov.np]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | [[कालिका नगरपालिका|कालिका]] | [[चितवन जिल्ला|चितवन]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| ५२,१६४ || १४९.०८|| ११ || [http://www.kalikamunचितवन.gov.np]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[धनुषाधाम नगरपालिका|धनुषाधाम]] | [[धनुषा जिल्ला|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]|| ५२,०२४ || ९१.६४ || ९ || [http://www.धनुषाdhammun.gov.np/en]{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[ईशनाथ नगरपालिका|ईशनाथ]] |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |५१,८५५ |३५.१८ |९ |[http://www.ishnathmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241104042328/https://ishnathmun.gov.np/ |date=2024-11-04 }} |- | [[पनौती नगरपालिका|पनौती]] | [[काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| ५१,५०४ || ११८ || १२ || [http://panautimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[कोल्हवी नगरपालिका|कोल्हवी]] | [[बारा जिल्ला|बारा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]|| ५१,१८२ || १५७.४|| ११ || [http://www.kolhabimun.gov.np/en] |- | [[क्षिरेश्वरनाथ नगरपालिका|क्षिरेश्वरनाथ]] | [[धनुषा जिल्ला|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]||५१,०७५|| ५०.८५|| १० || [http://www.kshireshwornathmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241011033505/https://kshireshwornathmun.gov.np/ |date=2024-10-11 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बेलका नगरपालिका|बेलका]] | [[उदयपुर जिल्ला|उदयपुर]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| ५१,०४३ || ३४४.७३|| ९ || [http://www.belakamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180123021627/http://www.belakamun.gov.np/ |date=2018-01-23 }} |- |[[तानसेन नगरपालिका|तानसेन]] |[[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |५०,७९२ |१०९.८ |१४ |[http://tansenmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904013955/http://tansenmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मधुवन नगरपालिका|मधुवन]] | [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]]|| ५०,७३९ || १२९.७३ || ९ || [http://www.madhuwanmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005040139/https://madhuwanmun.gov.np/ |date=2024-10-05 }} |- |[[वालिङ नगरपालिका|वालिङ]] |[[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]] |५०,४८८ |१२८.४ |१४ |[http://walingmun.gov.np/?language=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012238/http://walingmun.gov.np/?language=en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[इलाम नगरपालिका|इलाम]] | [[इलाम जिल्ला|इलाम]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| ५०,०८५ || १७३.३२ || १० || [http://इलामmun.gov.np/en]{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[हरिवन नगरपालिका|हरिवन]] | [[सर्लाही जिल्ला|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]|| ४९,९८८ || ८६.१२ || ११ || [http://www.harionmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241008053354/https://harionmun.gov.np/ |date=2024-10-08 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[वृन्दावन नगरपालिका|वृन्दावन]] |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |४९,७४२ |९५.४ |९ |[http://www.brindawanmun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[बलवा नगरपालिका|बलवा]] |[[महोत्तरी जिल्ला|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |४९,४७३ |४४.०७ |११ |[https://web.archive.org/web/२०१८१००२२३१५५३/http://balwamun.gov.np/] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[सुरुङ्गा नगरपालिका|सुरुङ्गा]] | [[सप्तरी जिल्ला|सप्तरी]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| ४९,४६० || १०७.०४ || ११ || [http://www.surungamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240924130929/https://www.surungamun.gov.np/ |date=2024-09-24 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[ठाकुरबाबा नगरपालिका|ठाकुरबाबा]] | [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]]|| ४९,४२० || १०४.५७ || ९ || [http://www.thakurbabamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241013104154/https://thakurbabamun.gov.np/ |date=2024-10-13 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[गढीमाई नगरपालिका|गढीमाई]] |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |४९,१३५ |४९.४४ |९ |[http://www.gadhimaimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241010150748/https://gadhimaimun.gov.np/ |date=2024-10-10 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[मिथिला नगरपालिका|मिथिला]] |[[धनुषा जिल्ला|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |४८,६७६ |१८७.९३ |११ |[http://www.mithilamun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[फिदिम नगरपालिका|फिदिम]] | [[पाँचथर जिल्ला|पाँचथर]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| ४८,४९५ || १९२.५ || १४ || [http://www.phidimmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[गुर्भाकोट नगरपालिका|गुर्भाकोट]] | [[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| ४८,२१६ || २२८.६२|| १४ || [https://www.gurbhakotmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241030171503/https://gurbhakotmun.gov.np/ |date=2024-10-30 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भेरीगङ्गा नगरपालिका|भेरीगङ्गा]] | [[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| ४८,२०३ || २५६.२|| १३ || [http://www.bherigangamun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[बलरा नगरपालिका|बलरा]] | [[सर्लाही जिल्ला|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]||४७,९१२||४८.५५ || ११ || [http://www.balramun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241022164537/https://balramun.gov.np/ |date=2024-10-22 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[डाक्नेश्वरी नगरपालिका|डाक्नेश्वरी]] | [[सप्तरी जिल्ला|सप्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]||४७,७३९|| ६९.११ || १० || [http://www.dakneshworimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241107162856/https://dakneshworimun.gov.np/ |date=2024-11-07 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बागमती नगरपालिका|बागमती]] | [[सर्लाही जिल्ला|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]|| ४७,१०६ || १०१.१८|| १२ || [http://www.bagmatimunसर्लाही.gov.np]{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बोदेबरसाइन नगरपालिका|बोदेबरसाइन]] |[[सप्तरी जिल्ला|सप्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |४६,०१७ |५८.९३ |१० |[http://www.bodebarsainmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241021092846/https://www.bodebarsainmun.gov.np/ |date=2024-10-21 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कटहरिया नगरपालिका|कटहरिया]] |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |४५,८२१ |४०.६९ |९ |[http://www.katahariyamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241027061216/https://katahariyamun.gov.np/ |date=2024-10-27 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[लोहरपट्टी नगरपालिका|लोहरपट्टी]] |[[महोत्तरी जिल्ला|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |४५,७७३ |५०.०६ |९ |[http://loharpattimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241107115609/https://loharpattimun.gov.np/ |date=2024-11-07 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[परोहा नगरपालिका|परोहा]] |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |४५,७०२ |३७.४५ |९ |[http://www.parohamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015181041/https://parohamun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[हंसपुर नगरपालिका|हंसपुर]] | [[धनुषा जिल्ला|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]||४४,९४९||४८.७१|| ९||[http://www.hansapurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241012005243/https://hansapurmun.gov.np/ |date=2024-10-12 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कमला नगरपालिका|कमला]] |[[धनुषा जिल्ला|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |४४,५९७ |६५.८५ |९ |[http://www.kamalamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006083735/https://www.kamalamun.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[कविलासी नगरपालिका|कविलासी]] |[[सर्लाही जिल्ला|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |४४,२०४ |४८.११ |१० |[http://www.belakamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180123021627/http://www.belakamun.gov.np/ |date=2018-01-23 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[गणेशमान चारनाथ नगरपालिका|गणेशमान चारनाथ]] | [[धनुषा जिल्ला|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]|| ४४,०८२ || २४४.३१|| ११ || [http://www.ganeshmancharnathmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241016065537/https://ganeshmancharnathmun.gov.np/ |date=2024-10-16 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बहुदरमाई नगरपालिका|बहुदरमाई]] |[[पर्सा जिल्ला|पर्सा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |४३,४७८ |३१.५५ |९ |[http://www.bahudarmaimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241022131455/https://bahudarmaimun.gov.np/ |date=2024-10-22 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[हरिपुर नगरपालिका|हरिपुर]] |[[सर्लाही जिल्ला|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |४३,२३३ |६६.८६ |९ |[http://www.haripurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006103544/https://haripurmun.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिका|दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी]] | [[खोटाङ जिल्ला|खोटाङ]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| ४३,००८ || २४६.५१|| १५ || [http://www.rupakotmajhuwagadhimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320061427/http://www.rupakotmajhuwagadhimun.gov.np/ |date=2020-03-20 }} |- | [[दोधारा चाँदनी नगरपालिका|दोधारा चाँदनी]] | [[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| ४२,९७४ || ५६.८४|| १० || [http://www.mahakalimunkanchanpur.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241113045630/http://mahakalimunkanchanpur.gov.np/ |date=2024-11-13 }} |- | [[भानु नगरपालिका|भानु]] | [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| ४२,७९४ || १८४ || १३ || [http://www.sabaइलामun.gov.np/en]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[चौतारा साँगाचोकगढी नगरपालिका|चौतारा साँगाचोकगढी]] | [[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला|सिन्धुपाल्चोक]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| ४२,६६८ || १६५.२५ || १४ || [http://www.chautarasangachowkgadhimun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | [[सन्धिखर्क नगरपालिका|सन्धिखर्क]] | [[अर्घाखाँची जिल्ला|अर्घाखाँची]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]]|| ४२,४९२ || १२९.४२|| १२ || [http://sandhikharkamun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | |[[फतुवा विजयपुर नगरपालिका|फतुवा विजयपुर]] |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |४२,२१८ |६५.२४ |११ |[http://www.phatuwabijaypurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241104221341/https://phatuwabijaypurmun.gov.np/ |date=2024-11-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[प्युठान नगरपालिका|प्युठान]] | [[प्युठान जिल्ला|प्युठान]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]]|| ४२,१३० || १२८.९६|| १० || [http://www.Pyuthanmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[सुखीपुर नगरपालिका|सुखीपुर]] |[[सिराहा जिल्ला|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |४२,०३३ |५४.७८ |१० |[http://www.sukhipurmun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | [[पुतलीबजार नगरपालिका|पुतलीबजार]] | [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| ४१,७४३ || १४७.२१ || १४ || [http://putalibazarmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[पर्सागढी नगरपालिका|पर्सागढी]] |[[पर्सा जिल्ला|पर्सा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |४१,५६९ |९९.६९ |९ |[http://www.parbatgadhimun.gov.np]{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मेलम्ची नगरपालिका|मेलम्ची]] | [[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला|सिन्धुपाल्चोक]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| ४१,०६३ || १५८.१७ || १३ || [http://www.melamchimun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | |[[माधव नारायण नगरपालिका|माधव नारायण]] |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |४०,८९४ |४८.५३ |९ |[http://www.nagrainmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241016022214/https://nagrainmun.gov.np/ |date=2024-10-16 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[रामपुर नगरपालिका|रामपुर]] | [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]]|| ४०,८८३ || १२३.३४|| १० || [http://www.rampurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171204154611/http://www.rampurmun.gov.np/en |date=2017-12-04 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[पचरौता नगरपालिका|पचरौता]] |[[बारा जिल्ला|बारा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |४०,५२४ |४४.०१ |९ |[http://www.pachrautamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014081833/https://pachrautamun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गौर नगरपालिका|गौर]] |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |३९,८४६ |२१.५३ |९ |[http://gaurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903210459/http://gaurmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मन्थली नगरपालिका|मन्थली]] | [[रामेछाप जिल्ला|रामेछाप]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| ३९,६९५ || २११.७८ || १४ || [http://www.manthalimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[शम्भुनाथ नगरपालिका|शम्भुनाथ]] | [[सप्तरी जिल्ला|सप्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]||३९,६३४|| १०८.७१|| १२ || [http://www.shambhunathmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240930123859/https://shambhunathmun.gov.np/ |date=2024-09-30 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[बौधीमाई नगरपालिका|बौधीमाई]] |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |३९,३२५ |३४.३४३ |९ |[http://www.baudhimaimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109001804/https://baudhimaimun.gov.np/ |date=2024-11-09 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[दुल्लु नगरपालिका|दुल्लु]] | [[दैलेख जिल्ला|दैलेख]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| ३९,१४३ || १५६.७७|| १३ || [http://www.dullumun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[थाहा नगरपालिका|थाहा]] | [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| ३८,८७० || १९१.१२|| १२ || [http://www.thahamun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | |[[हरिपुर्वा नगरपालिका|हरिपुर्वा]] |[[सर्लाही जिल्ला|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |३८,७१४ |३०.५० |९ |[http://www.haripurwamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103011655/https://haripurwamun.gov.np/ |date=2024-11-03 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[देवाही गोनाही नगरपालिका|देवाही गोनाही]] |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |३८,६९० |३३.९९ |९ |[http://www.dewahigonahimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006070357/https://dewahigonahimun.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कर्जन्हा नगरपालिका|कर्जन्हा]] |[[सिराहा जिल्ला|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |३८,५५७ |७६.८४ |११ |[http://www.karjanhamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014140819/https://karjanhamun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[माडी नगरपालिका|माडी]] | [[चितवन जिल्ला|चितवन]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| ३८,२९५ || २१८.२४|| ९ || [http://www.maddimun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[पुर्चौडी नगरपालिका|पुर्चौडी]] | [[बैतडी जिल्ला|बैतडी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| ३८,२८१ || १९८.५२|| १० || [http://www.purchaudimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014141245/https://purchaudimun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[मिथिला बिहारी नगरपालिका|मिथिला बिहारी]] |[[धनुषा जिल्ला|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |३८,२७३ |३७.६ |१० |[http://www.mithilabiharimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241004021649/https://mithilabiharimun.gov.np/ |date=2024-10-04 }} |- | [[बेसीसहर नगरपालिका|बेसीसहर]] | [[लमजुङ जिल्ला|लमजुङ]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| ३८,२३२ || १२७.६४|| ११ || [http://www.besishaharmun.gov.np/en] |- | [[लेटाङ नगरपालिका|लेटाङ]] | [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| ३८,१५२ || २१९.२३|| ९ || [http://www.letangbhogatenimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[कुश्मा नगरपालिका|कुश्मा]] | [[पर्वत जिल्ला|पर्वत]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| ३८,१०१ || ९३.१८|| १४ || [http://www.kushmamun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[नगराइन नगरपालिका|नगराइन]] |[[धनुषा जिल्ला|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |३८,०३७ |३९.०० |९ |[http://www.nagrainmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241016022214/https://nagrainmun.gov.np/ |date=2024-10-16 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भेरी नगरपालिका|भेरी]] | [[जाजरकोट जिल्ला|जाजरकोट]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| ३७,८९२ || २१९.७७|| १३ || [http://bherimalikamun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[छेडागाड नगरपालिका|छेडागाड]] | [[जाजरकोट जिल्ला|जाजरकोट]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| ३७,८७७ || २८४.२|| १३ || [https://chhedagadmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014085606/https://chhedagadmun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[विदेह नगरपालिका|विदेह]] |[[धनुषा जिल्ला|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |३७,६९७ |४५.५१ |९ |[http://www.bidehamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103115736/https://www.bidehamun.gov.np/ |date=2024-11-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[शीतगङ्गा नगरपालिका|शीतगङ्गा]] | [[अर्घाखाँची जिल्ला|अर्घाखाँची]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]]|| ३७,६९१ || ६१०.४३|||१४ || [http://www.shitagangamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241027195749/https://shitagangamun.gov.np/ |date=2024-10-27 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[निजगढ नगरपालिका|निजगढ]] | [[बारा जिल्ला|बारा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]]|| ३७,६८७ || २८९.४३|| १३ || [http://www.nijgadhmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[पोखरीया नगरपालिका|पोखरिया]] |[[पर्सा जिल्ला|पर्सा]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |३७,६७५ |३२.४७ |१० |[http://www.pokhariyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922135734/http://www.pokhariyamun.gov.np/en |date=2017-09-22 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[पालुङटार नगरपालिका|पालुङटार]] | [[गोरखा जिल्ला|गोरखा]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| ३७,४०९ || १५८.६२|| १० || [http://www.palungtarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240611192646/https://www.palungtarmun.gov.np/en |date=2024-06-11 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[औरही नगरपालिका|औरही]] |[[महोत्तरी जिल्ला|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |३७,३६१ |३५.७६ |९ |[http://aurahimunmahottari.gov.np/]{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[रामगोपालपुर नगरपालिका|रामगोपालपुर]] |[[महोत्तरी जिल्ला|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |३६,२०१ |३९.५८ |९ |[http://ramgopalpurmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241027230233/https://ramgopalpurmun.gov.np/ |date=2024-10-27 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[मटिहानी नगरपालिका|मटिहानी]] |[[महोत्तरी जिल्ला|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |३६,१३६ |२९.०२ |९ |[http://matihanimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015131957/https://matihanimun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- | [[धनकुटा नगरपालिका|धनकुटा]] | [[धनकुटा जिल्ला|धनकुटा]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| ३५,९८३ || १११|| १० || [http://Dhankutamun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[आठबिसकोट नगरपालिका|आठबिसकोट]] | [[पश्चिम रुकुम जिल्ला|पश्चिम रुकुम]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| ३५,९१७ || ५६०.३४|| १४ || [http://aathbiskotmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019162603/http://aathbiskotmun.gov.np/ |date=2018-10-19 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[पञ्चपुरी नगरपालिका|पञ्चपुरी]] | [[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| ३५,८३९ || ३२९.९|| ११ || [http://www.bidehamun.gov.np]{{Dead link|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[राजदेवी नगरपालिका|राजदेवी]] |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |३५,६५८ |२८.२१ |९ |[http://www.rajdevimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241108070723/https://rajdevimun.gov.np/ |date=2024-11-08 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[परशुराम नगरपालिका|परशुराम]] | [[डडेल्धुरा जिल्ला|डडेल्धुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| ३५,५९० || ४१४.०७|| १२ || [http://www.parasurammun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[खाँदबारी नगरपालिका|खाँदबारी]] | [[सङ्खुवासभा जिल्ला|सङ्खुवासभा]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| ३५,५६५ || १२२.७८|| ११ || [http://khandbarimun.gov.np] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[पाँचखाल नगरपालिका|पाँचखाल]] | [[काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| ३५,५२१ || १०३|| १३ || [http://www.panchkhalmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[रोल्पा नगरपालिका|रोल्पा]] | [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]]|| ३५,३७६ || २७०.४२|| १० || [http://www.rolpamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005054145/https://rolpamun.gov.np/ |date=2024-10-05 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बेलकोटगढी नगरपालिका|बेलकोटगढी]] | [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| ३५,२२४ || १५५.६|| १३ || [http://www.belkotgadhimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241112015625/https://belkotgadhimun.gov.np/ |date=2024-11-12 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भीमेश्वर नगरपालिका|भीमेश्वर]] | [[दोलखा जिल्ला|दोलखा]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| ३४,७१२ || १३२.५|| ९ || [http://bhimeshwormun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[शारदा नगरपालिका|शारदा]] | [[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| ३४,६६३ || १९८.३४|| १५ || [http://www.shaaradamun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मुसिकोट नगरपालिका, पश्चिम रुकुम|मुसिकोट]] | [[पश्चिम रुकुम जिल्ला|पश्चिम रुकुम]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| ३४,२७० || १३६.०६|| १४ || [http://www.musikotmun.gov.np/en] |-bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बागचौर नगरपालिका|बागचौर]] | [[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| ३४,०२१ || १६३.१४|| १२ || [http://bagchaurmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[दिपायल सिलगढी नगरपालिका|दिपायल सिलगढी]] | [[डोटी जिल्ला|डोटी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| ३३,९६८ || १२६.६२|| ९ || [http://dipayalsilgadhimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180422180334/http://dipayalsilgadhimun.gov.np/en |date=2018-04-22 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[बुङ्गल नगरपालिका|बुङ्गल]] | [[बझाङ जिल्ला|बझाङ]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| ३३,८१२ || ४४७.५९|| ११ || [http://www.bungalmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181007183601/http://www.bungalmun.gov.np/ |date=2018-10-07 }} |- | [[धुलिखेल नगरपालिका|धुलिखेल]] | [[काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| ३३,७२६ || ५५|| १२ || [http://dhulikhelmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[बनगाड कुपिण्डे नगरपालिका|बनगाड कुपिण्डे]] | [[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| ३२,९४० || ३३८.२१|| १२ || [http://www.bangadkupindemun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230926161553/https://www.bangadkupindemun.gov.np/ |date=2023-09-26 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बेनी नगरपालिका|बेनी]] | [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| ३२,६९७ || ७६.५७|| १० || [http://www.benimun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | |[[मौलापुर नगरपालिका|मौलापुर]] |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |३२,३२५ |३४.७५ |९ |[http://www.maulapurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241101195928/https://maulapurmun.gov.np/ |date=2024-11-01 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[स्वर्गद्वारी नगरपालिका|स्वर्गद्वारी]] | [[प्युठान जिल्ला|प्युठान]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]]|| ३२,०३७ || २२४.७|| ९ || [http://www.swargadwarimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103041856/https://swargadwarimun.gov.np/ |date=2024-11-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[लेकबेसी नगरपालिका|लेकबेसी]] | [[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| ३१,७१० || १८०.९२|| १० || [http://www.lekbeshimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006102557/https://lekbeshimun.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[दशरथचन्द नगरपालिका|दशरथचन्द]] | [[बैतडी जिल्ला|बैतडी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| ३१,५६७ || १३५.१५|| ११ || [http://dasharathchandmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[रेसुङ्गा नगरपालिका|रेसुङ्गा]] | [[गुल्मी जिल्ला|गुल्मी]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]]|| ३१,५५१ || ८३.७४|| १४ || [http://www.resungamun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[आठबीस नगरपालिका|आठबीस]] | [[दैलेख जिल्ला|दैलेख]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| ३१,०९२ || १६८|| ९ || [http://aathabismun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323223411/http://aathabismun.gov.np/ |date=2019-03-23 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[गल्याङ नगरपालिका|गल्याङ]] | [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| ३१,०३४ || १२२.७१|| ११ || [http://www.galyangmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014154940/https://galyangmun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[देउमाई नगरपालिका|देउमाई]] | [[इलाम जिल्ला|इलाम]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| ३०,९६९ || १९१.६३|| ९ || [http://www.deumaimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[माई नगरपालिका|माई]] | [[इलाम जिल्ला|इलाम]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| ३०,७३२ || २४६.११|| १० || [http://www.maimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109222105/https://maimun.gov.np/ |date=2024-11-09 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[गल्कोट नगरपालिका|गलकोट]] | [[बागलुङ जिल्ला|बागलुङ]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| ३०,५८८ || १९४.३९|| ११ || [http://www.galkotmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241106205832/https://www.galkotmun.gov.np/ |date=2024-11-06 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[शिखर नगरपालिका|शिखर]] | [[डोटी जिल्ला|डोटी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| ३०,३९९ || २८५.३७|| ११ || [http://www.shikharmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014172423/https://shikharmun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मण्डनदेउपुर नगरपालिका|मण्डनदेउपुर]] | [[काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| ३०,३८१ || ८९|| १२ || [http://www.mandandeupurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014230151/https://mandandeupurmun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[ढोरपाटन नगरपालिका|ढोरपाटन]] | [[बागलुङ जिल्ला|बागलुङ]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| ३०,०६८ || २२२.८५|| ९ || [http://www.dhorpatanmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241020215135/https://www.dhorpatanmun.gov.np/ |date=2024-10-20 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[षडानन्द नगरपालिका|षडानन्द]] | [[भोजपुर जिल्ला (स्पष्टता)|भोजपुर]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| २९,३४२ || २४१.१५|| १४ || [http://www.shadanandmun.gov.np/en] |- | [[शङ्खरापुर नगरपालिका|शङ्खरापुर]] | [[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| २९,३१८ || ६०.२१|| ९ || [http://www.shankharapurmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भिमाद नगरपालिका|भिमाद]] | [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| २९,२४८ || १२९|| ९ || [http://www.bhimadmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005075721/https://bhimadmun.gov.np/ |date=2024-10-05 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[पाटन नगरपालिका|पाटन]] | [[बैतडी जिल्ला|बैतडी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| २९,२३० || २१९.२६|| १० || [http://www.patanmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[धुनिवेशी नगरपालिका|धुनिवेशी]] | [[धादिङ जिल्ला|धादिङ]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| २९,१४९ || ९६.३|| ९ ||[https://dhunibeshimun.gov.np] |- bgcolor="Moccasin" | | [[चौरजहारी नगरपालिका|चौरजहारी]] | [[पश्चिम रुकुम जिल्ला|पश्चिम रुकुम]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| २८,९५६ || १०७.३८|| १४ || [http://chaurjaharimun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[नलगाड नगरपालिका|नलगाड]] | [[जाजरकोट जिल्ला|जाजरकोट]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| २८,९२२ || ३८७.४४|| १३ || [http://tribeninalgaadmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002014754/http://tribeninalgaadmun.gov.np/ |date=2018-10-02 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[मुसिकोट नगरपालिका, गुल्मी|मुसिकोट]] | [[गुल्मी जिल्ला|गुल्मी]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]]|| २८,४५४ || ११४.७४|| ९ || [http://www.musikotmunगुल्मी.gov.np]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[फुङलिङ नगरपालिका|फुङलिङ]] | [[ताप्लेजुङ जिल्ला|ताप्लेजुङ]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| २८,४४९ || १२५.५७|| ११ || [http://www.phunglingmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129123642/http://phunglingmun.gov.np/ |date=2018-01-29 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[भूमिकास्थान नगरपालिका|भूमिकास्थान]] | [[अर्घाखाँची जिल्ला|अर्घाखाँची]] |[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]]|| २८,१९२ || १५९.१३|| १० || [http://www.bhumikasthanmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015083327/https://www.bhumikasthanmun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[सिद्धिचरण नगरपालिका|सिद्धिचरण]] | [[ओखलढुङ्गा जिल्ला|ओखलढुङ्गा]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| २७,३५१ || १६७.८८|| १२ || [http://www.siddhicharanmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[हलेसी तुवाचुङ नगरपालिका|हलेसी तुवाचुङ]] | [[खोटाङ जिल्ला|खोटाङ]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| २७,०७८ || २८०.१७|| ११ || [http://www.halesituwachungmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411112430/http://www.halesituwachungmun.gov.np/ |date=2020-04-11 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | || [[सुन्दरबजार नगरपालिका|सुन्दरबजार]] | [[लमजुङ जिल्ला|लमजुङ]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| २७,०४३ || ७२.०५|| ११ || [http://www.sundarbazarmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[चैनपुर नगरपालिका|चैनपुर]] | [[सङ्खुवासभा जिल्ला|सङ्खुवासभा]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| २६,७९९ || २२३.६९|| ११ || [http://www.chainpurmun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[चामुण्डा बिन्द्रासैनी नगरपालिका|चामुण्डा बिन्द्रासैनी]] | [[दैलेख जिल्ला|दैलेख]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| २६,५५९ || ९०.६|| ९ || [http://chamundabindrasainimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327053328/http://chamundabindrasainimun.gov.np/ |date=2019-03-27 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मङ्गलसेन नगरपालिका|मङ्गलसेन]] | [[अछाम जिल्ला|अछाम]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| २६,५५७ || २२०.१४|| १४ || [http://www.mangalsenmun.gov.np/en] |- | [[दक्षिणकाली नगरपालिका|दक्षिणकाली]] | [[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| २६,३७२ || ४२.६८|| ९ || [http://www.daxinkalimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[नमोबुद्ध नगरपालिका|नमोबुद्ध]] | [[काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| २६,१६० || १०२|| ११ || [http://www.namobuddhamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015200113/https://www.namobuddhamun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | || [[नारायण नगरपालिका|नारायण]] | [[दैलेख जिल्ला|दैलेख]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| २६,१११ || ११०.६३|| ११ || [http://narayanmun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[पञ्चदेवल विनायक नगरपालिका|पञ्चदेवल विनायक]] | [[अछाम जिल्ला|अछाम]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| २६,०८८ || १४७.७५|| ९ || [http://www.panchadewalbinayakmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241004032639/https://panchadewalbinayakmun.gov.np/ |date=2024-10-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भोजपुर नगरपालिका|भोजपुर]] | [[भोजपुर जिल्ला (स्पष्टता)|भोजपुर]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| २६,००७ || १५९.५१|| १२ || [http://www.bhojpurmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[साँफेबगर नगरपालिका|साँफेबगर]] | [[अछाम जिल्ला|अछाम]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| २५,८९१ || १६६.७१|| १४ || [http://www.sanfebagarmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[सोलुदुधकुण्ड नगरपालिका|सोलुदुधकुण्ड]] | [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| २५,६७८ || ५२८.०९|| ११ || [http://www.solududhkundamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005083817/https://solududhkundamun.gov.np/ |date=2024-10-05 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[रामेछाप नगरपालिका|रामेछाप]] | [[रामेछाप जिल्ला|रामेछाप]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| २४,९७१ || २०२.४५|| ९ || [http://www.रामेछापmun.gov.np/en]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[जैमिनी नगरपालिका|जैमिनी]] | [[बागलुङ जिल्ला|बागलुङ]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| २४,६२८ || ११८.७१|| १० || [http://www.jaiminimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241105071627/https://jaiminimun.gov.np/ |date=2024-11-05 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[छायाँनाथ रारा नगरपालिका|छायाँनाथ रारा]] | [[मुगु जिल्ला|मुगु]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| २४,५२७ || ४८०.६७|| १४ || [http://www.chhayanathraramun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241108090544/https://chhayanathraramun.gov.np/ |date=2024-11-08 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[अमरगढी नगरपालिका|अमरगढी]] | [[डडेल्धुरा जिल्ला|डडेल्धुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| २४,१४९ || १३९.३३|| ११ || [http://amargadhimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | || [[बाह्रविसे नगरपालिका|बाह्रबिसे]] | [[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला|सिन्धुपाल्चोक]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| २४,१०९ || ९६.७३|| ९ || [http://www.bahrabisemun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705043310/https://www.bahrabisemun.gov.np/ |date=2022-07-05 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[महाकाली नगरपालिका|महाकाली]] | [[दार्चुला जिल्ला|दार्चुला]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| २४,०८१ || १३५.११|| ९ || [http://www.mahakalimundarchula.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241110090950/http://mahakalimundarchula.gov.np/ |date=2024-11-10 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[सप्तकोशी नगरपालिका|सप्तकोशी]] |[[सप्तरी जिल्ला|सप्तरी]] |[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |२३,५१० |६०.२५ |११ |[http://www.saptakoshimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241010150048/https://saptakoshimun.gov.np/ |date=2024-10-10 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[चापाकोट नगरपालिका|चापाकोट]] | [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| २२,९६९ || १२०.५९|| १० || [http://www.chapakotmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भीरकोट नगरपालिका|भीरकोट]] | [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| २२,६४५ || ७८.२३|| ९ || [http://bheerkotmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[खाँडाचक्र नगरपालिका|खाँडाचक्र]] | [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| २२,२७४ || १३३.२९|| ११ || [http://khandachakramun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002074428/http://khandachakramun.gov.np/ |date=2018-10-02 }} |- | [[महालक्ष्मी नगरपालिका, धनकुटा|महालक्ष्मी]] | [[धनकुटा जिल्ला|धनकुटा]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| २२,१८२ || १२६.३|| ९ || [http://www.mahalaxmimundhankuta.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006225621/https://mahalaxmimundhankuta.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मध्यनेपाल नगरपालिका|मध्यनेपाल]] | [[लमजुङ जिल्ला|लमजुङ]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| २१,९७१ || ११३.८६|| १० || [http://madhyanepalmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[जयपृथ्वी नगरपालिका|जयपृथ्वी ]] | [[बझाङ जिल्ला|बझाङ]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| २१,९३३ || १६६.७९|| ११ || [http://www.jayaprithvimun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[शैल्यशिखर नगरपालिका|शैल्यशिखर]] | [[दार्चुला जिल्ला|दार्चुला]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| २१,८०७ || ११७.८१|| ९ || [http://www.shailyashikharmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241022175532/https://shailyashikharmun.gov.np/ |date=2024-10-22 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[चन्दननाथ नगरपालिका|चन्दननाथ]] | [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| २१,०३६ || १०२.०३|| १० || [http://www.chandannathmun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[कमलबजार नगरपालिका|कमलबजार]] | [[अछाम जिल्ला|अछाम]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| २१,०३२ || १२०.७८|| १० || [http://kamalbazarmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[मेलौली नगरपालिका|मेलौली]] | [[बैतडी जिल्ला|बैतडी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| २०,६५८ || ११९.४३|| ९ || [http://www.melaulimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109013409/https://melaulimun.gov.np/ |date=2024-11-09 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[फलेवास नगरपालिका|फलेवास]] | [[पर्वत जिल्ला|पर्वत]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| २०,४६८ || ८५.७|| ११ || [http://www.phalewasmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102104813/https://phalewasmun.gov.np/ |date=2024-11-02 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[बुढीगङ्गा नगरपालिका|बुढीगङ्गा]] | [[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| २०,१८५ || ५९.२|| १० || [http://www.budhigangamunबाजुरा.gov.np]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[बुढीनन्दा नगरपालिका|बुढीनन्दा]] | [[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| २०,०७२ || २३२.४८|| १० || [http://www.budhinandamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241026021731/https://budhinandamun.gov.np/ |date=2024-10-26 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[पाख्रीबास नगरपालिका|पाख्रिबास]] | [[धनकुटा जिल्ला|धनकुटा]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| १९,१०४ || १४४.२९|| १० || [http://www.pakhribasmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[म्याङलुङ नगरपालिका|म्याङलुङ]] | [[तेह्रथुम जिल्ला|तेह्रथुम]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| १८,७५० || १००.२१|| १० || [http://www.myanglungmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[बडीमालिका नगरपालिका|बडिमालिका]] | [[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| १८,४१४ || २७६|| ९ || [http://www.badimalikamun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[त्रिवेणी नगरपालिका|त्रिवेणी]] | [[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]|| १७,७९८ || १७०.३२|| ९ || [http://trivenimunbajura.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240920023322/https://trivenimunbajura.gov.np/ |date=2024-09-20 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[रास्कोट नगरपालिका|रास्कोट]] | [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| १७,४२५ || ५९.७३|| ९ || [http://raskotmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126115729/http://raskotmun.gov.np/ |date=2019-01-26 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[राइनास नगरपालिका|राइनास]] | [[लमजुङ जिल्ला|लमजुङ]] |[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]|| १७,४०२ || ७१.९७|| १० || [http://rainasmun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[पाँचखपन नगरपालिका|पाँचखपन]] | [[सङ्खुवासभा जिल्ला|सङ्खुवासभा]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| १६,३४८ || १४८.०३|| ९ || [http://www.panchkhapanmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181024231941/http://www.panchkhapanmun.gov.np/ |date=2018-10-24 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[तिलागुफा नगरपालिका|तिलागुफा]] | [[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| १६,१९७ || २६२.५६|| ११ || [http://www.tilagufamun.gov.np]{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[जिरी नगरपालिका|जिरी]] | [[दोलखा जिल्ला|दोलखा]] |[[बागमती प्रदेश|बागमती]]|| १६,१०९ || २११.२७|| ९ || [http://www.jirimun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[धर्मदेवी नगरपालिका|धर्मदेवी]] | [[सङ्खुवासभा जिल्ला|सङ्खुवासभा]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| १६,०५३ || १३२.८२|| ९ || [http://www.dharmadevimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103024401/https://www.dharmadevimun.gov.np/ |date=2024-11-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[लालीगुराँस नगरपालिका|लालीगुराँस]] | [[तेह्रथुम जिल्ला|तेह्रथुम]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| १५,३२९ || ९०.२७|| ९ || [http://laliguransmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[मादी नगरपालिका|मादी]] | [[सङ्खुवासभा जिल्ला|सङ्खुवासभा]] |[[कोशी प्रदेश|कोशी]]|| १३,२७३ || ११०.१|| ९ || [http://www.madimun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका|त्रिपुरासुन्दरी]] | [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| १२,२३३ || ३९३.५४|| ११ || [https://web.archive.org/web/20241103030626/https://tripurasundarimundolpa.gov.np/] |- bgcolor="MistyRose" | | [[ठुलिभेरी नगरपालिका|ठुलिभेरी]] | [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]] |[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]|| ९,८६१ || ४२१.३४|| ११ || [http://www.thulibherimun.gov.np]{{Dead link|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[नेपालका नगरपालिकाहरू]] **{{C|नेपालका नगरपालिकाहरू|नेपालका नगरपालिकाहरूका विषयहरू}} * [[नेपालका गाउँपालिकाहरू]] — ''हालका गाउँपालिकाहरू + स्थानीय सरकारको उपविभाजन''। ** {{C|नेपालका गाउँपालिकाहरू|नेपालका गाउँपालिकाहरूका विषयहरू}} * [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति (गाविस)]] — ''स्थानीय सरकारको उपविभाजन (२०४८-२०७३)''। ** [[नेपालका गाउँ विकास समितिहरूको सूची]] — ''(२०४८-२०७३)''। * {{C|नेपालको प्रशासनिक विभाजन}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == *[https://web.archive.org/web/20130927102414/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग:जनगणना २०६८− गाविस-गाउँ विकास समिति/नगरपालिका-नगरहरूको जनसङ्ख्या र आवासको अन्तिम परिणाम] — ''तालिका २ (पृष्ठ ८)''। *[http://ekendraonline.com/nepal/cost-living-index-nepal/ नेपालमा जीवनयापन को लागत सूचकाङ्क – नेपाली नागरिकको आर्थिक शक्तिको तथ्याङ्क र ग्राफ] {{commons category|Cities in Nepal}} {{नेपाल विषय}} {{नेपालका ठूला सहरहरू}} [[श्रेणी:नेपालका सहरहरू| ०१]] [[श्रेणी:नेपालका नगरपालिकाहरू| ०१]] [[श्रेणी:नेपालमा स्थानीय सरकार|सहरहरू]] bis90khz6yasc7vsroxo9b665mxmv7q 0 72550 1393861 1388255 2026-11-04T01:39:58Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393861 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = बुर्ज खलिफा | native_name = {{lang|ar|برج خليفة}} | native_name_lang = ar | image = View of Burj Khalifa near Green Planet.jpg | caption = बुर्ज खलिफा | former_names = बुर्ज दुबई | highest_prev = [[ताइपेइ १०१]] | highest_next = | highest_start = २०१० | location = [[दुबई]], संयुक्त अरब इमिरेट्स | latd = 25| latm = 11| lats = 49.7| latNS = N | longd = 55| longm = 16| longs = 26.8| longEW = E | iso_region = AE-DU | coordinates_display= title | architectural = {{convert|828|m|ft|0|abbr=on}}<ref name="CTBUHdb">{{cite web|url=http://skyscrapercenter.com/building/burj-khalifa/3 |title=Burj Khalifa - The Skyscraper Center |work=Council on Tall Buildings and Urban Habitat}}</ref> | tip = {{convert|829.8|m|ft|0|abbr=on}}<ref name="CTBUHdb" /> | roof = {{convert|828|m|ft|0|abbr=on}}<ref name="CTBUHdb" /> | top_floor = {{convert|584.5|m|ft|0|abbr=on}}<ref name="CTBUHdb" /> | observatory = {{convert|452.1|m|ft|0|abbr=on}}<ref name="CTBUHdb" /> | floor_count = १६३ तल्ला<ref name="CTBUHdb" /><ref name="Baldwin">{{cite news|url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/no-more-habitable-floors-to-burj-dubai-1.452275|title=No more habitable floors to Burj Dubai|last=Baldwin|first=Derek|publisher=Gulfnews|date=1 May 2008|accessdate=7 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328074019/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/no-more-habitable-floors-to-burj-dubai-1.452275|archive-date=28 March 2014}}</ref><br />साथै गजुरमा ४६ मर्मतसम्भार स्तर<ref>{{cite web|url=http://www.glasssteelandstone.com/BuildingDetail/701.php|title=The Burj Khalifa|publisher=Glass, Steel and Stone|accessdate=8 January 2010}}</ref> बेसमेन्टमा २ पार्किङ स्तर जम्मा:२११ तल्ले | start_date = ६ जनवरी २००४ | completion_date = २०१० | opening = ४ जनवरी २०१०<ref name="opening">{{cite news|url=http://gulfnews.com/business/property/uae/official-opening-of-iconic-burj-dubai-announced-1.523471|title=Official Opening of Iconic Burj Dubai Announced|publisher=Gulfnews|date=4 November 2009|accessdate=4 November 2009}}</ref> | building_type = मिश्रित-प्रयोग | architectural_style = नयाँ भविष्यवाद | floor_area = {{convert|309473|m2|sqft|-2|abbr=on}}<ref name="CTBUHdb" /> | cost = [[अमेरिकी डलर|$]] १.५&nbsp;बिलियन<ref name="USAtoday">{{cite news|url=http://content.usatoday.com/communities/ondeadline/post/2010/01/dubai-opens-world-tallest-building/1|title=Dubai opens world's tallest building|date=2 January 2010|publisher=[[USA Today]]|accessdate=4 January 2010|location=[[Dubai]]|first=Douglas|last=Stanglin}}</ref> | developer = [[एमार प्रोपर्टिज]]<ref name="CTBUHdb" /> | architect = [[एड्रियन स्मिथ (वास्तुकार)|एड्रियन स्मिथ]] | structural_engineer= [[विलियम बेकर]]<ref>{{cite news|url=http://www.wired.com/culture/design/magazine/15-12/mf_baker|title=Engineer Bill Baker Is the King of Superstable 150-Story Structures|last=Blum|first=Andrew|publisher=Wired|date=27 November 2007|accessdate=11 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328071244/http://www.wired.com/culture/design/magazine/15-12/mf_baker|archive-date=28 March 2014}}</ref> | main_contractor = सामसुङ इनिजिनियरिङ कम्पनी<br /> हैदर कन्सलटिङ | website = {{URL|www.burjkhalifa.ae}} }} '''बुर्ज खलिफा''' ({{lang-ar|برج خليفة}}, "[[खलिफा बिन जाएद अल नाह्यान|खलिफा]] टावर", उच्चारण {{IPAc-en|lang|ˈ|b|ɝ|dʒ|_|k|ə|'|l|i:|f|ə|}}) विश्वकै सबैभन्दा अग्लो भवन हो। २०१० मा उट्घाटन पूर्व बुर्ज दुवई नाम रहेको यो भवन [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]] को [[दुबई]] शहरमा अवस्थित रहेको छ । यस भवनको उचाई ८२९.८ मिटर (२,७२२ फिट , अर्थात आधा माइल भन्दा केही बढी ) छ र रुफ हाइट roof height (एन्टिनालाई छाडेर) {{convert|828|m|ft|0|abbr=on}} छ । दुवई शहरको पश्चिमी भागको अरब सागर तटमा निर्मित यो भवन १५४+९ तलाको छ। व्यापारिक प्रयोजनका लागि निर्मित यो भवन सन् २०१० जनवरी ४ देखि सर्वसाधारणका लागि खुला गरिएको हो। यसको नामाकरण [[संयुक्त अरब इमिरेट्सको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] [[खलिफा बिन जायद अल नाहयान]]को नाम बाट गरिएको हो। [[ताइपेइ १०१]] लाई पछी पार्दै २००९ देखि यता बुर्ज खलिफा विश्वको सबैभन्दा अग्लो संरचना र भंवन भएको छ।<ref name="CTBUHdb">{{cite web|url=http://skyscrapercenter.com/building/burj-khalifa/3|title=Burj Khalifa – The Skyscraper Center|work=Council on Tall Buildings and Urban Habitat}}</ref><ref name="DubaiOneInauguration2">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703580904574638111667658806|title=World's Tallest Skyscraper Opens in Dubai|last=Bianchi|first=Stefania|date=4 January 2010|work=The Wall Street Journal|access-date=4 January 2010|author2=Andrew Critchlow}}</ref> बुर्ज खलिफाको निर्माण २००४ मा सुरु भयो, बाहिरी भाग पाँच वर्ष पछि २००९ मा पूरा भयो। यसको प्राथमिक संरचना रेनफोर्स कंक्रिट ([[:en:Reinforced_concrete|reinforced concrete]]) हो र भवनको लागि केही संरचनात्मक स्टिल ([[:en:Reinforced_concrete|reinforced concrete]]) [[पूर्व जर्मनी|पूर्वी जर्मनको]] संसदको प्यालेस अफ रिपब्लिक बाट निकालिएको थियो।<ref name="dw">{{Citation|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,3554502,00.html|title=Berlin's Demolished Socialist Palace is Revived in Dubai|access-date=13 August 2008|publisher=[[Deutsche Welle]]|date=11 August 2008}}</ref> भवन २०१० मा डाउनटाउन दुबई भनिने नयाँ विकासको अंगको रूपमा खोलिएको थियो। भवन निर्माण गर्ने निर्णय तेलमा आधारित अर्थतन्त्रबाट विविधीकरण गर्ने र दुबईलाई अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता दिलाउने सरकारको निर्णयमा आधारित थियो।{{Citation needed|date=November 2022}} यो भवन [[संयुक्त अरब इमिरेट्स]]का पूर्व [[संयुक्त अरब इमिरेट्सको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] [[खलिफा बिन जायद अल नाहयान|खलिफा बिन जायद अल नाह्यान]]को सम्मानमा नामकरण गरिएको हो।<ref name="USAtoday2">{{cite news|url=http://content.usatoday.com/communities/ondeadline/post/2010/01/dubai-opens-world-tallest-building/1|title=Dubai opens world's tallest building|last=Stanglin|first=Douglas|date=2 January 2010|newspaper=[[USA Today]]|access-date=4 January 2010|location=[[Dubai]]}}</ref> अबु धाबी र यूएई सरकारले ऋण तिर्न दुबईलाई पैसा दिए। यस भवनले संसारको सबैभन्दा अग्लो भवनको रूपमा यसको किर्तीमान सहित धेरै उचाइ रेकर्डहरू तोड्यो। == विकास == निर्माण १२ जनवरी २००४ मा सुरु भएको थियो,<ref name="opening" /><ref name="news.bbc.co.uk" /> संरचनाको बाहिरी भागको निर्माण १ अक्टोबर २००९ मा सम्पन्न भएको थियो। भवन आधिकारिक रूपमा ४ जनवरी २०१० मा खुला गरिएको थियो <ref name="opening">{{cite news|url=http://gulfnews.com/business/property/uae/official-opening-of-iconic-burj-dubai-announced-1.523471|title=Official Opening of Iconic Burj Dubai Announced|date=4 November 2009|newspaper=Gulfnews|access-date=4 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091106052129/http://gulfnews.com/business/property/uae/official-opening-of-iconic-burj-dubai-announced-1.523471|archive-date=6 November 2009|url-status=dead}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8439618.stm|title=World's tallest building opens in Dubai|date=4 January 2010|work=BBC News|access-date=4 January 2010}}</ref>। यो भवन शेख जायद रोड संगै को {{convert|2|km2|acre|-1|abbr=on|adj=on}} मा फैलिएको डाउनटाउन दुबई डेभलपमेन्ट ([[:en:Downtown_Dubai|Downtown Dubai]] development) को हिस्सा हो । टावरको आर्किटेक्चर र ईन्जिनियरिङको काम शिकागोको स्किडमोर, ओउङ्ग्स र मेरिल ([[:en:Skidmore,_Owings_&_Merrill|Skidmore, Owings & Merrill]]) ले गरेको थियो ; प्रमुख आर्किटेक एड्रियन स्मिथ र प्रमुख मुख्य स्ट्रकचरल इन्जिनियर बिल बेकर थिए।.<ref name="Record High">{{cite news|url=http://www.emaar.com/index.aspx?page=press-release-details&id=361|title=Burj Dubai reaches a record high|date=21 July 2007|access-date=24 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710184915/http://www.emaar.com/index.aspx?page=press-release-details&id=361|archive-date=10 July 2011|publisher=[[Emaar Properties]]|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{cite news|url=http://www.architectmagazine.com/industry-news.asp?sectionID=1006&articleID=385534|title=Adrian Smith Leaves SOM, Longtime Skidmore partner bucks retirement to start new firm|last=Keegan|first=Edward|date=15 October 2006|access-date=23 March 2009|publisher=ArchitectOnline}}</ref> प्रमुख ठेकेदार सामसुङ सी एण्ड टि ([[:en:Samsung_C&T|Samsung C&T]]) थियो जसले स्थानीय कम्पनी Arabtec र बेल्जियम समूह BESIX सँगसँगै साझेदार थिए <ref name="SkyscraperPage">{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7787|title=Burj Dubai, Dubai&nbsp;– SkyscraperPage.com|publisher=SkyscraperPage|access-date=23 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20200504144220/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7787|archive-date=4 May 2020}}</ref> == अवधारणा == == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons category|Burj Khalifa|बुर्ज खलिफा}} * {{Official website|http://www.burjdubai.com}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[क्यापिटल गेट]] * [[कसर अल वतन]] {{सर्वोच्च गगनचुम्बी भवनहरू}} [[श्रेणी:पर्यटकीय स्थलहरू]] [[श्रेणी:गगनचुम्बी भवनहरू]] kqzastkghkmxzk9c2fjldyt5k5py9fu 0 73285 1393788 1374217 2026-11-03T16:06:15Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393788 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- आधारभूत जानकारी --> |name = |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = पूर्व गाविस |motto = <!-- चित्र र नक्सा--> |image_skyline = |image_caption = |image_flag = |image_seal = |image_map = <!-- NepalJhapaDistrictmap.png --> |mapsize = 300px |map_caption = |pushpin_map = Nepal Province1#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = <!-- अवस्थिति --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[झापा जिल्ला]] <!-- राजनीति --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = <!-- क्षेत्रफल --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 =21.55 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_total_sq_mi = <!-- जनसङ्ख्या --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=11&municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_note = |population_total = 27489 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |population_blank2_title = Religions <!-- साधारण जानकारी --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|26|57|N|87|59|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' वि.सं २०५३ सम्म [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]को रूपमा अवस्तित्वमा रहेको [[कोशी प्रदेश]]को [[झापा जिल्ला]]मा अवस्थित एक बजार हो। यसको पूर्व तर्फ [[काँकडभिट्टा]] र पश्चिम तर्फ झापाकै प्रमुख सहर [[बिर्तामोड नगरपालिका|बिर्तामोड]] रहेको छ। ११ माघ २०५३ मा, काँकडभिट्टा र धुलाबारी मिलेर [[मेचीनगर नगरपालिका]] गठन भएको थियो।<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128134945/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|archive-date=2022-01-28}}</ref> यो मेचीनगर नगरपालिकाको वडा नम्बर ९ र १० मा विभाजित छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{ढाँचा:झापा जिल्लाका गाविसहरू}} [[श्रेणी:झापा जिल्लाका ठाउँहरू]] 23q7swdbqo6z001038xbup0mxdmhrq1 0 73573 1393823 1393468 2026-11-03T21:55:54Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393823 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = बैतडी जिल्ला#सुदूरपश्चिम प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[बैतडी जिल्ला|बैतडी]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-7/district-baitadi/patan?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख]] | leader_name = गौरीसिंह रावल <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = कमलसिंह बोहरा <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) | established_title = स्थापित | established_date = २०७१ मङ्सिर १६ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 219.26<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=7&district=72&municipality=9|accessdate=१५ असोज २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 29230 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|29.5970|80.5302|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-newiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०९५ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[पाटन, बैतडी|पाटन]] गाविसको कार्यालय | website = [https://www.patanmun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[बैतडी जिल्ला]]का ४ [[नगरपालिका]]हरू मध्ये एक हो।<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> २०७१ मङ्सिर १६ मा, नगरपालिका घोषणा गर्दा ‍[[पाटन, बैतडी|पाटन]], [[सकार]], [[सिलङ्गा]], [[भूमेश्वर]], [[गुजर]] र [[वसन्तपुर, बैतडी|वसन्तपुर]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू समावेश गरिएका थिए भने २७ फागुन २०७३ मा, नगरपालिकाको क्षेत्रविस्तार गर्दा [[कैलपाल]], [[सिद्धेश्वर, बैतडी|सिद्धेश्वर]] र [[सिद्धपुर]] गाविसहरू यसमा गाभिएका थिए। ==संक्षिप्त परिचय== [[नेपाल]]को सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा स्थित पाटन नगरपालिकाको स्थापना एउटा दीर्घकालिन सोच “व्यवसायिक, औद्योगिक तथा बहुसांस्कृतिक समुन्नत नमुना शहर पाटन” का साथ २०७१/०८/१६ सालमा महाकाली अञ्चलको [[बैतडी जिल्ला]]को पाटनमा भएको हो र मिति २०७१/०८/१६गते देखि नै पाटन नगरपालिका हुन गएको हो । यो समुद्री सतहदेखि २४३९ देखि ६९३६ फीट (११३४ मि . देखि २००० मि. ) को उचाइँमा र काठमाडौँ देखि ८३३.३ कि. मि.को दूरीमा स्थित रहेको छ । पाटन नगरपालिकामा कूल १० वडा रहेका छन् । २१९.२६ वर्ग कि.मि.को क्षेत्रफलमा फैलिएको पाटन नगरपालिकाको भु–आकृतिक स्वरुप करिब मध्य पहाडी र पहाडी भूभाग रहेको छ भने यसको पूर्वमा सिगास गाउँपालिका , पश्चिममा द.न.पा / मे.न.पा , उत्तर मा सुर्नाया गा.पा / दोगाडा केदार र दक्षिणमा डडेल्धुरा जिल्ला रहेको छ । यसको शालाखाला अधिकतम तापक्रम ३३ - ३७ डिग्री र न्यूनतम तापक्रम चिसो मौसम मा २ डिग्री सम्म रहेको पाइन्छ । साल २०६८ को तथ्यांक अनुसार यस नगरपालिकाको कुल जनसंख्या ३०४३५ रहेको छ भने यस क्षेत्रको जनसंख्या वृद्धिदर १.३५ अनुमानित गरिएको छ । प्रमुख चाडपर्व स्थानीय स्तरमा बसोबास गर्ने विभिन्न जात जाती तथा समुदायका मानिसहरुको बसोबास रहेको यस क्षेत्रमा विभिन्न चाड पर्व मनाउने गरिन्छ । जस्तैः [[दसैँ|दशैं]], [[तिहार]], [[माघि]], [[होली]], [[गौरा पर्व|गौरा]], औल्के, मागे संक्रान्ति, कृष्ण जन्माष्टमि, बकर इद, उल इद फितर, आइतबारी, छठपर्व, बुद्ध जयन्ती, क्रिष्मस यहाँका प्रमुख चाड पर्वको रुपमा रहेको पाइन्छ । <ref>{{Cite web |url=https://patanmun.gov.np/ |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2020-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930154454/https://patanmun.gov.np/ |archive-date=2020-09-30}}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २९,२३० रहेको छ भने यहाँ ६,४४२ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ पाटन नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[सकार]] र [[कैलपाल]] (१-२) || ३५५५ || ३१.०२ || ११४.६० |- | २ || [[सिलङ्गा]] || २४५८ || २६.५९ || ९२.४४ |- | ३ || [[गुजर]] || २५०३ || १५.३६ || १६२.९५ |- | ४ || [[भूमेश्वर]] || ३२८६ || १८.९३ || १७३.५८ |- | ५ || [[वसन्तपुर, बैतडी|वसन्तपुर]]|| २४४१ || १२.७ || १९२.२० |- | ६ || [[पाटन, बैतडी|पाटन]] || ५६२१ || २०.४२ || २७५.२६ |- | ७ || [[कैलपाल]] (१–७) || २०५१ || १४.८९ || १३७.७४ |- | ८ || [[सिद्धेश्वर, बैतडी|सिद्धेश्वर]] (३,७–९) || २८५३ || २८.१६ || १०१.३१ |- | ९ || [[सिद्धेश्वर, बैतडी|सिद्धेश्वर]] (१-२,४–६) || २०११ || १७.१५ || ११७.२५ |- | १० || [[सिद्धपुर]] || २४५१ || ३४.०४ || ७२.०० |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''२९,२३०''' || '''२१९.२६''' || '''१३३.३१''' |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://web.archive.org/web/20241007091732/https://dccbaitadi.gov.np/ जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, बैतडी] {{बैतडी जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:बैतडी जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] an5boddtn8zre4l9arg2u8fo7vlan99 0 73622 1393815 1393465 2026-11-03T20:59:07Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393815 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = परशुराम नगरपालिका |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]] |motto = |image_skyline = |image_caption = |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = डडेल्धुरा जिल्ला#Nepal Sudurpashchim Province#Nepal |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|29.09|N|80.32|E|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=title}} |subdivision_type = [[देश]] |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[डडेल्धुरा जिल्ला]] | subdivision_type3 = वडा सङ्ख्या | subdivision_name3 = १२ | established_title = स्थापना | established_date = वि.सं. २०७१ मङ्सिर १६ | established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date1 = [[जोगबुडा]] र [[शीर्ष]] | established_title2 = सम्मिलित (मिति) | established_date2 = वि.सं. २०७१ मङ्सिर १६ | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-7/district-dadeldhura/parashuram?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख]] | leader_name = भरत बडायर जोशी <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = विमलाकुमारी बोहरा <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 414.07 | population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=7&district=73&municipality=5|accessdate=१५ असोज २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 35590 |population_density_km2 = auto |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = |elevation_m = |postal_code_type = हुलाक कोड |postal_code = १०२०० |area_code = +९७७-९६ |blank_name = |blank_info = |website = [http://www.parasurammun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''परशुराम नगरपालिका''' [[नेपाल]]को [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]को [[डडेल्धुरा जिल्ला]]को भित्री मधेसमा अवस्थित एक नगरपालिका हो। यो नगरपालिका वि.सं. २०७१ साल मङ्सिर १६ मा मन्त्री परिषदको निर्णय अनुसार सिफारिस गरि गठन भएको थियो।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम">{{cite news|title=स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम|url=http://lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/02_Other_New_Municipalities/60_Parasuram.jpg|accessdate=मंसिर २०७१|publisher=[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]|date=मंसिर|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404051415/http://www.lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/02_Other_New_Municipalities/60_Parasuram.jpg|archive-date=2015-04-04}}</ref><ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा"/> [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]ले थप ६१ वटा नयाँ नगरपालिका थप्दा [[डडेल्धुरा जिल्ला]]मा [[शीर्ष]] र [[जोगबुडा]] गरी २ [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]हरूलाई समेटेर परशुराम नगरपालिका घोषणा गरिएको हो।<ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा">{{cite news|title=६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा|url=http://www.himalkhabar.com/?p=87898|accessdate=१६ मङ्सिर|publisher=हिमाल खबरपत्रिका|date=१६ मङ्सिर २०७१|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824211749/http://www.himalkhabar.com/?p=87898|archive-date=2015-08-24}}</ref><ref name="फेरि थपिए सात उपमहानगर, ६१ नगरपालिका"/> परशुराम नगरपालिकाको केन्द्र '''[[जोगबुडा]]'''को '''लालढुङ्गा''' बजारमा रहको छ।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम"/><ref name="फेरि थपिए सात उपमहानगर, ६१ नगरपालिका">{{cite news|title=फेरि थपिए सात उपमहानगर, ६१ नगरपालिका|url=http://www.nagariknews.com/administration/story/28842.html|accessdate=१७ मंसिर|agency=नागरिक दैनिक|publisher=[[नागरिक दैनिक]]|date=१७ मंसिर, २०७१}}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ३५,५९० रहेको छ भने यहाँ ७,४३४ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ परशुराम नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[शीर्ष]] (१,८) || २,६०१ || ३६.०८ || ७२.०९ |- | २ || [[शीर्ष]] (२,३) || १,१०४ || ५६.७१ || १९.४७ |- | ३ || [[शीर्ष]] (४-५) || २,०६१ || ४९.८१ || ४१.३८ |- | ४ || [[शीर्ष]] (६-७) || ४,६३३ || १७.१५ || २७०.१५ |- | ५ || [[शीर्ष]] (९) || ३,१८३ || १४.६६ || २१७.१२ |- | ६ || [[जोगबुडा]] (२-३) || २,२८९ || ३८.५५ || ५९.३८ |- | ७ || [[जोगबुडा]] (४) || ३,१६३ || ४९.६ || ६३.७७ |- | ८ || [[जोगबुडा]] (५) || २,०३८ || २०.०४ || १०१.७० |- | ९ || [[जोगबुडा]] (६) || ३,७२६ || २४.९५ || १४९.३४ |- | १० || [[जोगबुडा]] (७-८) || ४,०५१ || ३५.९३ || ११२.७५ |- | ११ || [[जोगबुडा]] (९) || २,६१४ || ३१.९२ || ८१.८९ |- | १२ || [[जोगबुडा]] (१) || ४,१२७ || ३८.६७ || १०६.७२ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''३५,५९०''' || '''४१४.०७''' || '''८५.९५''' |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://web.archive.org/web/20241007091656/https://dccdadeldhura.gov.np/ जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, डडेल्धुरा] {{डडेल्धुरा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:डडेल्धुरा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] c1qyy5grulsmvmwzb4vidhnwgqg78o0 0 75038 1393903 1388964 2026-11-04T05:06:36Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393903 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |official_name = माडी नगरपालिका |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]] |motto = हाम्रो माडी राम्रो माडी <!-- images and maps --> |image_skyline = Basantapur Bazaar Chowk.JPG |image_caption = माडी वसन्तपुर बजारको एक दृश्य |image_flag = |image_seal = |image_map = |map_caption = | pushpin_map = माडी नगरपालिका#चितवन जिल्ला#बागमती प्रदेश#नेपाल|pushpin_mapsize = 300px |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map_caption = <!-- Location --> | coordinates ={{coord|27.45|84.31|type:city_region:NP|display=inline,title}} |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती ]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[चितवन जिल्ला]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = <!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-3/district-chitwan/madi?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = तारा कुमारी काजी महतो <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले)|नेकपा (एमाले)]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = खेम प्रसाद महतो <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |established_title = स्थापना |established_date = मङ्सिर २०७१ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 218 <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=35&municipality=7|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_footnotes = |population_note = |population_total = 38295 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |postal_code_type = |postal_code = |area_code = +९७७-५६ |blank_name =केन्द्र |blank_info = साविक [[बगौडा]] गाविसको कार्यालय |website = *[http://madimunchitwan.gov.np/ne माडी नगरपालिका] |footnotes = }} '''माडी नगरपालिका''' [[नेपाल]]को [[बागमती प्रदेश]] अन्तर्गत [[चितवन जिल्ला]]का पाँचवटा [[नगरपालिका]]हरू मध्ये एक हो।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम">{{cite news|title=स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम|url=http://lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/02_Other_New_Municipalities/24_Madi.jpg|accessdate=मंसिर २०७१|publisher=[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]|date=मंसिर|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404090651/http://www.lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/02_Other_New_Municipalities/24_Madi.jpg|archive-date=2015-04-04}}</ref> [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]ले थप ६१ वटा नयाँ नगरपालिका थप्दा [[चितवन जिल्ला]]मा [[बगौडा]], [[गर्दी]], [[माडी कल्याणपुर]] र [[अयोध्यापुरी]] गरी ४ [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]हरू लाई समेटेर माडी नगरपालिका घोषणा गरेको थियो।<ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा">{{cite news|title=६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा|url=http://www.himalkhabar.com/?p=87898|accessdate=१६ मंसीर|publisher=हिमाल खबरपत्रिका|date=१६ मंसीर २०७१|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824211749/http://www.himalkhabar.com/?p=87898|archive-date=2015-08-24}}</ref> माडी नगरपालिकाको केन्द्र भने साविकको [[बगौडा]] गाविसको, '''बसन्तपुर बजार'''मा रहेको छ। [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना यहाँको जनसङ्ख्या ३८,२९५ रहेको छ भने यहाँ १०,१२० घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==पृष्ठभूमि== काठमाडौँमा लिच्छवि वंशको शासन शुरू भएपछि लिच्छवि [[राजा]] मानदेवले तत्कालीन मल्लपुरी आक्रमण गरी [[काठमाडौँ उपत्यका|काठमान्डौँ]] फर्कने क्रममा चितवनमा [[थारू जाति|थारु]] जातिको बसोबास शुरू भएको भन्ने अनुमान गरिन्छ र चितवनमा बसोबासको शुरूवात माडी क्षेत्रबाट भएको हुन सक्ने अनुमान सजिलै लगाउन सकिन्छ । लिच्छविकालीन राजा अशुंवर्माको पालामा भारतसँग हुने गरेका सबै व्यापारहरु माडीको सोमेश्वरको बाटो हुँदै हुने गर्दथे । हालको माडीको सोमेश्वर त्यतिखेरको एकमात्र [[नेपाल]] र भारतबीचको सीमा नाका थियो । यसरी लिच्छविकालमा माडी एउटा व्यापारिक नाका भएको प्रस्ट हुन आउँछ । यसबाट हामीले अनुमान गर्न सक्छौँ कि [[चितवन जिल्ला|चितवन]]को सभ्यता माडीबाट शुरू भएको हुनुपर्छ । == वडागत विभाजन र जनसङ्ख्या == नेपालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८]] अनुसार माडी नगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या ३८,२९५ रहेको छ। यस नगरपालिकालाई ९ वटा वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ। नगरपालिकाको वडागत विवरण, क्षेत्रफल र जनघनत्वको विस्तृत तथ्याङ्क तलको तालिकामा दिइएको छ: {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ माडी नगरपालिकाको वडागत विभाजन, जनसङ्ख्या र जनघनत्व (२०७८) |- ! वडा नं. !! समावेश साविकका वडाहरू !! जनसङ्ख्या (२०७८) !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[गर्दी]] (१,४,६-९) || ५,०६५ || १३.४६ || ३७६.३० |- | २ || [[गर्दी]] (२-३,५) || ३,८०७ || १३.१२ || २९०.१७ |- | ३ || [[बघौडा]] (२-३,५-६) || ५,०६१ || ९.८० || ५१६.४३ |- | ४ || [[बघौडा]] (१,४,७) || ३,१९२ || १८.७९ || १६९.८८ |- | ५ || [[बघौडा]] (८-९) || ३,४८७ || १३.८१ || २५२.५० |- | ६ || [[माडी कल्याणपुर]] (१-४,६-७) || ५,०८९ || २८.१५ || १८०.७८ |- | ७ || [[माडी कल्याणपुर]] (५,८,९), [[अयोध्यापुरी]] (१-३) || ४,६३४ || १९.७३ || २३४.८७ |- | ८ || [[अयोध्यापुरी]] (४-६) || २,७५० || ३१.९९ || ८५.९६ |- | ९ || [[अयोध्यापुरी]] (७-९) || ५,२१० || ६९.३९ || ७५.०८ |- ! colspan="2" | जम्मा !! ३८,२९५ !! २१८.२४ !! १७५.४७ |} ==परिचय== [[चितवन जिल्ला|चितवन]] जिल्लाको माडी क्षेत्र पनि वर्षौंदेखि भौतिक विकास र सहज जीवनयापनको पर्खाइमा रहिआएको छ । माडी क्षेत्र धार्मिक, ऐतिहासिक, आधुनिक कृषि र पर्यटकीय हिसाबले अग्रस्थानमा रहिआएको छ । माडी क्षेत्रको धार्मिक, ऐतिहासिक तथा पर्यटकीय अवस्थाका बारेमा अध्ययन, अनुसन्धान र वैज्ञानिक शोधकार्य तयार पार्नु आवश्यक देखिन्छ । पूर्व–पश्चिम राजमार्गको [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]] खण्डबाट दक्षिणतर्फ करिब ३६ किमी परदेखि माडी क्षेत्र शुरू हुन्छ । यो यात्रा सार्वजनिक गाडीका लागि २ देखि ३ घन्टाको हुने गर्दछ । भरतपुरको चौबीसकोठीबाट दक्षिण तर्फ लागेपछि कृष्णपुर, यज्ञपुरी, प्रेमबस्ती, चोकबजार, [[गीतानगर]], पकौडी, [[पटिहानी]], [[जगतपुर, चितवन|जगतपुर]] अनि [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]] पार गरेपछि आउने समथर भूभाग नै माडी क्षेत्र हो । समथर भूभागको बाहुल्य रहेको माडी क्षेत्रको चारैतिर उच्च पहाड देख्न सकिन्छ । चितवनको दक्षिण भेगमा भारतसँग सिमाना जोडिएर रहेको [[माडी उपत्यका|माडी]] क्षेत्रको कुल क्षेत्रफल (समुन्द्र सतहबाट १४४ मीटर देखि १९४७ मीटरसम्म )२३८.५५ वर्ग किमी रहेको छ । भूबनोटका हिसाबले माडीका अधिकांश भागहरु समथर भूभागले ओगटेको छ । माडीको चारैतिर घेरिएर रहेको जंगली क्षेत्र भने पहाडी भूबनोटले बनेका छन् । यसरी जगंली भागदेखि चुलिँदै गएका यी भूभागहरु मडी क्षेत्रको उत्तरमा चुरे पर्वत र दक्षिणमा सोमेश्वर पुगेर टुंगिन्छन् । माडीबासीको जीवन भोगाइको अनुभव लामो समयसम्म अस्वाभाविक रूपमा स्थिर रहिरहे पनि पछिल्लो समयमा भने माडीले भौतिक विकासतर्फ अगाडि बढेसँगैं माडीबासीको जीवन भोगाइ सहज बन्दै गइरहेको छ । माडीको भौगोलिक अवस्थिति, ऐतिहासिक दस्तावेज तथा प्राकृतिक श्रोत र साधन अझै राज्यको चासोको विषय बन्न सकेको छैन । ==नामाकरण== हालको [[बगौडा|बघौडा]] र [[गर्दी]] गाविस मात्र शुरूशुरूमा माडी क्षेत्र थियो । पछि २०२३ सालमा चितवनलाई २२ पञ्चायतबाट ४२ पञ्चायत बनाउने क्रममा अयोध्यापुरी, कल्याणपुर र [[ठोरी गाउँपालिका|ठोरी]] पञ्चायत थप गरी पाँच पञ्चायतको माडी क्षेत्र थियो । तर, २०३४-०३५ सालमा सीमा पुनर्गठन समिति (२०३२) ले [[ठोरी गाउँपालिका|ठोरी]]लाई [[पर्सा जिल्ला|पर्सा]] जिल्लामा गाभेपछि माडी हालको आकारमा आएको हो । चार गाविस ओगटेर रहेको यस क्षेत्रको नाम कसरी माडी हुन गयो भन्ने विषयमा सुनिने गरिएका वा भन्ने गरिएका केही विश्वासिला तथ्यहरु यस प्रकारका छन् । ===माण्डव्य ऋषिको नामबाट=== अहिलेसम्मको सबैभन्दा विश्वासिलो तथ्यका रूपमा यसलाई लिने गरिन्छ।जसअनुसार हालको माडी स्थानमा एक जना माण्डव्य ऋषिले तपस्या गरेका हुनाले उनै ऋषिको नामबाट यस स्थानको नाम रहन गएको हो। ===उपत्यका भएको हुनाले=== चारैतिरबाट माडी पहाडै पहाडले घेरिएकोले माडी एक [[उपत्यका]] हो । चारैतिर पहाडले घेरिएको बीचको सम्म भूभागलाई माडी पनि भनिन्छ । त्यसैले पनि हालको माडीको नाम माडी रहन पुगेको हुन सक्छ भन्ने अनुमानसलगाउन सकिन्छ। ===थारु भाषाअनुसार=== हाल माडी भनेर चिनिने ४ गाविसभित्रका सम्पूर्ण भागलाई नभई [[बगौडा|बघौडा]]अन्तर्गतको रेवा नदीकिनारको केही भागलाई मात्र शुरूशुरूमा माडी भनेर चिनिन्थ्यो । थारु भाषामा माड भनेको धापिलो वा ओसिलो र डी भनेको घडेरी हुन्छ । यसरी माड र डी मिलेर माडी बनेको हुन सक्छ । शुरूमा माडी बस्ती ओसिलो र बस्ने ठाउँमात्र भएको हुनाले ओसिलो घडेरी वा थारु भाषामा घडेरी भनि नामकरण भएको हुन सक्छ। ==माडीको हालको अवस्था== झन्डै पचास वर्षअघिको माडी र अहिलेको माडीमा भौतिक विकासका दृष्टिले धेरै नै फरक देखिन्छ । हुलाकी सडकमा कालोपत्रे कार्य सम्पन्न भैसकेको छ भने विद्युतीकरणको कार्य अन्तिम चरणमा पुगिसकेको छ । माडी क्षेत्रमा पूर्व– दक्षिण र पश्चिम–उत्तर हुनेगरी फैलिएको हुलाकी सडकको दायाँ– बायाँ टम्म मिलेका उत्तर–दक्षिण मोहडाका घरहरु रहेका छन् । सडक क्षेत्रका घरहरुमध्येमा प्रशस्तै घरहरूमा पसल रहेका छन् । सडकछेउका प्रायः घरहरु सिमेन्ट र इँट प्रयोग गरी बनाइएका छन् । माडीका आदिबासी [[थारू जाति|थारु]] जाति भए पनि बस्तीमा बाहुन र क्षेत्रीको बाहुल्यता रहेको पाइन्छ । माडीका बस्तीहरूमा घरवरिपरि [[आँगन]] बनाउने र आँगन वा पिँढीको डिलमा [[मकै]]को सुली, परालको टौवा, गाईवस्तु बाँध्ने गोठ वा खोर आदि बनाउने चलन छ।माडीका चार गाविस बेग्लाबेग्लै चार वस्तुहरुका लागि प्रख्यात मानिन्छन् ।गर्दी गाविस तरकारी तथा फलफुल र तोरी खेतीका लागि । बघौडा गाविस रेशम खेतीका लागि ।कल्याणपुर गाविस माछापालन र रेशम खेतीका लागि । अयोध्यापुरी गाविस धान र मकै खेतीका लागि । धान, तोरी, रेशम र माछाका लागि माडी प्रख्यात छ ।माडीमा उत्पादित सम्पूर्ण किसिमका कृषिजन्य वस्तुहरु किसानहरूले स्थानीय व्यापारीलाई बिक्री गर्ने गर्दछन् भने स्थानीय व्यापारीले सदरमुकाम [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]सम्म ल्याई बेच्ने गर्दछन् । माडीमा उत्पादन गरिने अन्नबाली एवं [[आँप]], [[कटहर]], लिची, नासपती, [[केरा]], [[कागती वर्ग|कागती]], आरू आदि फलफूलका बगैँचाहरु दक्ष जनशक्तिको पहुँचभन्दा परै हुँदा अलपत्र अवस्थामै हुर्किरहेका छन् । ==माडीमा विकासको सम्भावना== माडीको समग्र विकासलाई पर्यटकीय, ऐतिहासिक, धार्मिक र आधुनिक कृषि फारमका रूपमा सम्भावनासहित भिन्दाभिन्दै चार भागमा विभाजन गरी प्रस्तुत गरिएको छ । ===माडी पर्यटक स्थलका रूपमा=== प्रकृतिले सिँगारेको माडी क्षेत्रमा पर्यटकीय विकासको सम्भावना उच्च रहँदारहँदै पनि पर्यटकीय विकास भने ज्यादै न्यून छ । माडी क्षेत्रको हावापानी, वनजंगल, ताल, मठ–मन्दिर, ऐतिहासिक स्थल, धार्मिक स्थल, थारु बस्ती र उनीहरूको [[संस्कृति]], तरकारी तथा फलफूल [[कृषि|खेती]], माछापालन, रेशम खेती आदि पर्यटकका लागि आकषर्णका केन्द्र बन्न सक्छन् । चारैतिर पहाड, जंगल र बीचमा उपत्यकाको रूपमा रहेको माडी आन्तरिक पर्यटकका लागि पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण स्थान छ । माडी कल्याणपुरको लक्ष्मीनिवासमा रहेको सहिद स्मारकमा निर्माण गरिएको टावरबाट समग्र माडी र पश्चिम चितवनका धेरै भाग सजिलै अवलोकन गर्न सकिन्छ । रातको समयमा त्यस टावरबाट बस्तीहरूमा बलेका बत्तीहरु हेर्दाको आनन्द झनै रमाइलो हुन्छ ।माडी क्षेत्रभित्र पर्ने जंगलमा डुलेर विभिन्न चराचुरूङ्गी तथा जीवजनावार सजिलैसँग देख्न पाइन्छ । माडीभित्र रहेका पर्यटकीय क्षेत्रहरूमा गोद्धकधाम, [[पाण्डवनगर]] गाउँ, वाल्मीकि आश्रम, सोमेश्वरगढी, [[गर्दी]] र [[बगौडा|बघौडा]]का थारु गाउँ, वैकुण्ठे ताल, चमेरे गुफा, रेवापारिको सिमरा गाउँ, [[गोपालनगर, माडी|गोपालनगर]]को माछापालन, लक्ष्मीनिवास गाउँ आदि मुख्य हुन् भने सम्पूर्ण माडी नै एउटा सानो [[सङ्ग्रहालय|सङ्ग्रहालयजस्तो]] लाग्दछ । [[अयोध्यापुरी]]को जंगली क्षेत्रभित्र पर्ने रमाइलो डाँडाबाट [[मेघौली]] र आसपासका केही क्षेत्र प्रस्ट रूपमा देख्न सकिन्छ । कल्याणपुर गाविसको [[गोपालनगर, माडी|गोपालनगर]]मा रहेको पाँच सय क्षेत्रफलमा फैलिएको माछा पोखरी पनि पर्यटकीय स्थलका रूपमा रहेको छ । ===माडी ऐतिहासिक स्थलका रूपमा=== माडीभित्र रहेका ऐतिहासिक महत्त्वका वस्तु वा स्थानहरूले पनि माडीलाई पर्यटकीय क्षेत्रका रूपमा अगाडि बढाएका छन् । समग्र [[नेपाल]]मा नै ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको सोमेश्वरगढी माडीमा नै पर्दछ । यो सोमेश्वरगढी रहेको पहाडमा विभिन्न समयमा विभिन्न किसिमका हातहतियार, भाँडाकुँडा तथा ढुंगामाटाका आकृतिहरु फेला पर्ने गरेको भए पनि पुरातात्विक विभागले यसतर्फ चासो देखाएको छैन । यो गढी कसले बनायो र कहिले बनायो, अझैसम्म तथ्य थाहा छैन । सामान्यतया [[नेपाल]] र अंगे्रजबीच लडाइँ चल्दा अङ्ग्रेजी सेना रोक्नका लागि गढी निर्माण गरी १४ जना [[नेपाली (स्पष्टता)|नेपाली]] सेना तैनाथ गरिएको, तर पछि पानीको समस्याले गर्दा तिनलाई त्यहाँबाट हटाई उपरदाङगढी सारिएको भन्ने कुरा कहीँकहीँ उल्लेख गरिएको पाइन्छ । अझ कहीँकहीँ त पाल्पाका [[राजा]] मुकुन्द सेनले निर्माण गर्न लगाएको र पछि अंग्रेजहरूले पनि त्यही पहाडको [[भारत]]तर्फ फेदमा किल्ला निर्माण गर्न लगाएको भन्ने पनि पाइन्छ । तर, यसमा मेरो आपनै अलग विचार छ । लिच्छवि शासकहरु नेपाल आउँदा यही गढीको बाटो हुँदै आएका र पछि भारतसँगको व्यापार पनि यही नाकाबाट गरेका हुन सक्छन् । कसैलाई लाग्दैमा इतिहास मोडिँदैन, तर कुनैकुनै इतिहास विचारकै आधारमा पनि लेखिएका हुन सक्छन् । लिच्छविकालीन राजा अंशुवर्माको समयमा नेपाल र भारतबीच दक्षिणी नेपालको नाकाबाट वाणिज्य व्यापार हुने गथ्र्यो, जुन कुरा इतिहासले स्वीकार गरिसकेको छ । यसरी भारतबाट बोकेर ल्याएको सामान बिसाउने तथा त्यही सामानको कर उठाउन त्यहाँ खटाइएका कर्मचारी बस्नका लागि त्यो गढीको निर्माण अंशुवर्माले नै गराएका हुन सक्छन् । यो मेरो निजी विचार हो ।त्यस्तैगरी,[[गर्दी]] गाविसको पाण्डवनगर क्षेत्रमा रहेका प्राचीन मूर्ति तथा इनारको पनि धार्मिक साथै [[इतिहास|ऐतिहासिक]] महत्त्व रहेको छ । ===माडी धार्मिक स्थलका रूपमा=== माडीको वाल्मीकि आश्रम [[नेपाल]]कै एक मुख्य धार्मिक स्थल हो । माडीभित्र वाल्मीकि आश्रमलगायत गोद्धक, छरछरे, गोविन्देश्वर महादेव, वैकुण्ठ ताल, परशुराम कुण्ड, रेवा नदी, कुकुरनाथ, बिरालोनाथ आदि धार्मिक महत्त्वका स्थान, ताल, नदी, [[मूर्ति]] वा [[मन्दिर]] छन् । [[गर्दी]]मा रहेको पाण्डवनगर पनि नेपालकै मुख्य धार्मिक स्थलमा पर्दछ । युधिष्ठिर, भीमसेन, अर्जुन, नकुल, सहदेव र द्रौपदी रेवा नदीकिनार आई बसेका हुनाले नै त्यो ठाउँलाई पाण्डवनगर भनिएको हो भन्ने धार्मिक मान्यता रहिआएको छ । यहाँ अझै पनि अर्जुनले वाणले खोपेर बनाएको भनिने इनार र उनीहरूका मूर्तीहरु देख्न सकिन्छ ।[[अयोध्यापुरी]] गाविसमा रहेको वैकुण्ठ ताल पनि पवित्र धार्मिक स्थल मानिन्छ । वैशाख शुक्ल पूर्णिमा र बालाचतुर्दशी गरी वर्षको दुई पटक मेला लाग्ने यहाँ भगवान् गौतम बुद्धले पनि एक रात बिसाएका थिए भन्ने किम्वदन्ती सुनिँइदै आइएको छ । वैकुण्ठ ताललाई पनि धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थलका रूपमा लिन सकिन्छ । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{चितवन जिल्लाका स्थानीय तहहरू‎}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.ddcchitwan.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, चितवन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404025227/http://www.ddcchitwan.gov.np/ |date=2015-04-04 }} *[http://madimunchitwan.gov.np/ne माडी नगरपालिका, बसन्तपुर, चितवन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190812034843/http://madimunchitwan.gov.np/ne |date=2019-08-12 }} [[श्रेणी:चितवन जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:बागमती प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] agpp7eiwbi9218pd4gxqsj5hqmb2dit 0 75105 1393809 1387068 2026-11-03T20:08:02Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393809 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Finance_ministry_of_Nepal.jpeg|दायाँ|अङ्गुठाकार|200x200पिक्सेल|"अर्थ मन्त्रालय"]] '''नेपालामा बजेट''' भनेको [[नेपाल सरकार|नेपाल सरका]]रलाई राजस्व उठाउन र खर्च गर्न दिने [[कानून|कानुन]] हो । बजेट "विनियोजन विधेयक", "राष्ट्र ऋण उठाउने विधेयक" र "[[आर्थिक विधेयक (नेपाल)|आर्थिक विधेयक]]" को रुपमा अर्थमन्त्रीद्वारा संसदमा प्रस्तुत गरिन्छ । नेपालमा जेठ १५ [[गणतन्त्र दिवस (नेपाल)|गणतन्त्र दिवस]]मा [[संसद]]मा [[बजेट]] पेश गर्नु पर्ने संवैधानिक प्रावधान छ ।<ref>{{Cite news|url=https://www.aarthikdainik.com/view/63455/|title=गणतन्त्र दिवस र बजेट वक्तव्य : एकै दिन|last=सिंह|first=शंकर मान|date=२०७९, जेठ १|work=aarthikdainik|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523071902/https://www.aarthikdainik.com/view/63455/|archive-date=2024-05-23|access-date=2024-05-23}}</ref> <ref>{{Cite news|url=गणतन्त्र दिवसमा खप्टिएको ‘बजेट डे’|title=https://ekantipur.com/opinion/2017/05/29/20170529081742.html|last=वाग्ले|first=अच्युत|date=जेष्ठ १५, २०७४|work=कान्तिपुर}}</ref> [[नेपालको संविधान|संविधानको]] धारा ११९ को उपधारा (३) मा ‘नेपाल सरकारको [[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थमन्त्री]]ले राजस्व र व्ययको अनुमान प्रत्येक वर्ष जेठ महिनाको पन्ध्र गते संघीय संसदमा पेस गर्नेछ’ भन्ने प्रावधान छ। नेपालको इतिहासमा सबैभन्दा धेरै पटक बजेट प्रस्तुत गर्ने अर्थमन्त्री डा. [[रामशरण महत]] हुन्। उनले कुल ७ पटक बजेट प्रस्तुत गरेका छन् सामान्यतया '''बजेट'''लाई आय र व्ययको विवरण भनिएतापनी बजेट गत आर्थिक वर्षको आर्थिक गतिविधिहरूको अभिलेख, चालु आर्थिक वर्षका आर्थिक गतिविधिहरूको चित्रण र आगामी वर्षका गतिविधिहरूको प्रक्षेपित अनुमानको दस्तावेज हो। तर [[एसियाली विकास बैङ्क]]ले बजेटलाई आर्थिक गतिविधिहरूको ऐना भनेर परिभाषित गरेको छ। बजेटलाई जिम्मेवारी किटान गरी अख्तियारि दिने माध्यम पनि भनिन्छ । बजेट आवधिक योजनाहरु कार्यान्वयन गर्ने माध्यम पनि हो । <br />शाब्दिक रूपमा हेर्ने हो भने Budget शब्द ल्याटिन भाषाको Bauge र फ्रेन्च भाषाको Bougetteबाट आएको हो जसको अर्थ छालाको सानो थैली भन्ने हुन्छ ।<br />विश्वमा बजेट प्रणालीको सुरूवात सन् १७३३ मा [[इङ्ल्यान्ड|बेलायत]]बाट भएको हो । जतिबेला बेलायतका तत्कालीन प्रधानमन्त्री रवर्ट वालपोलले कालो छालाको झोलामा राखी बजेट पेश गरेका थिए । ==बजेटको विकासक्रम == नेपालमा बजेटको इतिहास : पाँच करोडदेखि १७ खर्ब ५१ अर्ब ३१ करोड सम्म नेपालमा वि.सं. २००८ साल मार्ग१ गते देखि औपचारिकरूपमा बजेट घोषणा सुरु भएको हो । तत्कालीन अर्थमन्त्री [[सुवर्ण शमशेर राणा|सूवर्ण समशेर]]ले राजासमक्ष ५ करोड २५ लाख २९ हजार रुपैयाँ बजेट प्रस्तुत गरेका थिए ।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://ekagaj.com/article/budget-special/5751/|title=नेपालको पहिलो बजेट (पूर्णपाठ)|last=इकागज {{!}}|date=माघ २१, २०७७|work=इकागज|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523065105/https://ekagaj.com/article/budget-special/5751/|archive-date=2024-05-23|access-date=2024-05-23}}</ref> जसमा राजस्व ३ करोड ६ लाख १९ हजार रुपैयाँ राखिएको थियो । नेपालमा बजेट प्रणालीमा वि स २०५९।६० सालबाट मध्येकालिन खर्च संरचनाको व्यवस्थापन मार्फत आवधिक योजना तर बजेटको तादम्यता कायम गर्दै प्राथमिकता प्राप्त क्षेत्रहरुमा बजेट विनियोजन प्रणालीको सुरुवात भएको पाईन्छ यस अवधिमा विभिन्न किसिमका बजेट आए भने बजेटको आकारमा पनि व्यापक परिवर्तन भयो । आर्थिक वर्ष २०२७/०२८ देखि नेपालको बजेट १ अर्ब नाघेको हो । ०४६ को राजनीतिक परिवर्तनपछि तत्कालीन अर्थमन्त्री महेश आचार्यले ल्याएको बजेटको आकार ३६ अर्ब ६४ करोड रुपैयाँको थियो । जसमा १६ अर्ब ८९ करोड विकासका लागि छुट्याइएको थियो । त्यसैगरी ०६१/०६२ सालमा पहिलोपटक नेपालको बजेटको आकार १ खर्ब रुपैयाँ नाघेको हो । त्यसयता बजेटको सामान्यरूपमा बढे पनि ०७२ वैशाख १२ गते भूकम्प गएपछि त्यसको पुनर्निर्माणका लागि बजेट थप्नु परेकाले अर्थमन्त्री डा. रामशरण महतले आब ०७२/०७३ मा ८ खर्ब १९ अर्ब ४६ करोड रुपैयाँ पुर्‍याइयो । त्यसअघि आब ०७१/०७३ मा ६ खर्ब १७ अर्बको बजेट महतले नै ल्याएका थिए । ==बजेटको सूची== {| class="wikitable sortable" |+ ! !आर्थिक वर्ष !मिती !अर्थमन्त्री !प्रधानमन्त्री !रुपैयाँ !सन्दर्भ |- | |२००८ |वि.सं. २००८ मंसिर २१ |[[सुवर्ण शमशेर राणा|सूवर्ण समशेर]] |मातृकाप्रसाद कोइराला |५ करोड २५ लाख २९ हजार |<ref name=":0" /> |- | |२०२१/२२ |२०२१ असार २३ |[[सूर्यबहादुर थापा]] |[[सूर्यबहादुर थापा]] |३४ करोड २ लाख ८४ हजार |<ref>{{Cite web |title=नेपाल राजपत्र |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=10881 |access-date=2024-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225024633/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=10881 |archive-date=2024-02-25}}</ref> |- | |२०३१/ ३२ |२०३१ असार २१ |[[भेषबहादुर थापा]] | |१ अर्ब ७४ करोड |<ref>{{Cite web |title=२०३१-३२ को वजेट वक्तव्य प्रकाशित गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5478 |access-date=2025-01-23 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20250419141414/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5478 |archive-date=2025-04-19}}</ref> |- | |२०४१/४२ |२०४१ असार २६ |[[प्रकाशचन्द्र लोहनी]] | |९ अर्ब ८० लाख |<ref>{{Cite web |title=आ व ०४१-४२ को बजेट वक्तव्य |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=13474 |access-date=2025-01-23 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20250419160055/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=13474 |archive-date=2025-04-19}}</ref> |- | |०४८ | |[[महेश आचार्य]] |कृष्णप्रसाद भट्टराई |३६ अर्ब ६४ करोड | |- | | | |[[रामशरण महत|डा. रामशरण महत]] | | | |- | | | |[[भरतमोहन अधिकारी]] | | | |- | |२०६५ ।६६ |२०६५ असोज ३ |[[बाबुराम भट्टराई|डा.बाबुराम भट्टराई]] |[[पुष्पकमल दाहाल]] |२ खर्ब ३६ अर्ब १ करोड |<ref>{{Cite web |title=बजेट वक्तव्य २०६५/६६ असोज |url=https://www.mof.gov.np/site/publication-detail/2277 }}{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | |२०६६ ।६७ |२०६७ असार २८ |[[सुरेन्द्र पाण्डे]] |[[माधवकुमार नेपाल]] |२ खर्ब ८५ अर्ब ९३ करोड |<ref>{{Cite web |title=बजेट वक्तव्य २०६६/६७ |url=https://www.mof.gov.np/site/publication-detail/2276 |access-date=2024-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726165303/https://www.mof.gov.np/site/publication-detail/2276 |archive-date=2024-07-26 }}</ref> |- | |२०६६ ।६७ |२०६७ मंसिर ४ |[[सुरेन्द्र पाण्डे]] |[[माधवकुमार नेपाल]] |३ खर्ब ३७ अर्व ९० करोड |<ref>{{Cite news|url=https://ekantipur.com/business/2010/11/20/320788.html|title=३ खर्व ३७ अर्व ९० करोडको बजेट प्रस्तुत / पूर्वाधारमा जोड (पूर्ण विवरणसहित)|date=मंसिर ४, २०६७|work=कान्तिपु}}</ref> |- | |२०६७ ।६८ | |[[सुरेन्द्र पाण्डे]] |[[माधवकुमार नेपाल]] | | |- | |२०६८ ।६९ | |[[भरतमोहन अधिकारी]] |[[झलनाथ खनाल]] | | |- | |२०६९ ।७० | |[[वर्षमान पुन]] |[[बाबुराम भट्टराई]] | | |- | |२०७० ।७१ | |[[शङ्करप्रसाद कोइराला]] |[[खिलराज रेग्मी]] | | |- | |२०७१ ।७२ | |[[रामशरण महत|डा. रामशरण महत]] |[[सुशील कोइराला]] | | |- | |२०७२ ।७३ | | |[[खड्गप्रसाद ओली]] | | |- | |२०७३ ।७४ | | |[[पुष्पकमल दाहाल]] | | |- | |२०७४ ।७५ | | |[[शेरबहादुर देउवा]] | | |- | |२०७५ /७६ |२०७५ जेठ १५ |[[युवराज खतिवडा]] |[[खड्गप्रसाद ओली]] |१३ खर्ब १५अर्बको १६ करोड |<ref>{{Cite web |title=आर्थिक वर्ष २०७५ /७६ को बजेट |url=https://mof.gov.np/uploads/document/file/Budget%2520Speech%25202075_20201118080750.pdf}}</ref> |- | |२०७६/७७ |२०७६ जेठ १५ |[[युवराज खतिवडा]] |[[खड्गप्रसाद ओली]] |१५ खर्ब ३२ अर्बको ९६ करोड |<ref>{{Cite web |title=आर्थिक वर्ष २०७६/७७ को बजेट वक्तव्य |url=https://mof.gov.np/uploads/document/file/%25E0%25A4%25AC%25E0%25A4%259C%25E0%25A5%2587%25E0%25A4%259F%2520%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%258D%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25B5%25E0%25A5%258D%25E0%25A4%25AF%2520%25E0%25A5%25A8%25E0%25A5%25A6%25E0%25A5%25AD%25E0%25A5%25AC_20190603122910.pdf |website=नेपाल सरकार अर्थ मन्त्रालय}}</ref> |- | |२०७७/७८ |२०७७ जेठ १५ |[[युवराज खतिवडा]] |[[खड्गप्रसाद ओली]] |१४ खर्ब ७४ अर्ब ६४ करोड |<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/nepali/news-52833645|title=नेपाल बजेट: आर्थिक वर्ष २०७७/७८ का लागि १४ खर्ब ७४ अर्ब रुपैयाँको बजेट सार्वजनिक|date=२८ मई २०२०|work=बीबीसी नेपाल}}</ref> |- | |२०७८/७९ |२०७८ जेठ १५ |[[विष्णुप्रसाद पौडेल]] |[[खड्गप्रसाद ओली]] |१६ खर्ब ४७ अर्ब ५७ करोड |<ref>{{Cite web |title= आर्थितक वर्ष २०७८ ।७९ को आय-व्ययको सार्वजनिक जानकारी वक्तव्य |url=https://mof.gov.np/uploads/document/file/Budget%20Speech%20(Final)%20Full_20210530100738.pdf|website=नेपाल सरकार अर्थ मन्त्रालय}}</ref> |- | |२०७९/८० |२०७९ जेठ १५ |[[जनार्दन शर्मा]] |[[शेरबहादुर देउवा]] |१७ खर्ब ९३ अर्ब ८३ करोड |<ref>{{Cite web|title=आर्थिक वर्ष २०७९/८० को बजेट वक्तव्य|url=https://ird.gov.np/public/pdf/1595560286.pdf|website=नेपाल सरकार अर्थ मन्त्रालय|access-date=2024-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240724123502/https://ird.gov.np/public/pdf/1595560286.pdf|archive-date=2024-07-24}}</ref> |- | |२०८०/८१ |२०८० जेठ १५ |[[प्रकाशशरण महत|डा. प्रकाशशरण महत]] |[[पुष्पकमल दाहाल]] |१७ खर्ब ५१ अर्ब ३१ करोड<ref>{{Cite news|url=https://www.onlinekhabar.com/2023/05/1314463|title=बजेटको आकार १७ खर्ब ५१ अर्ब ३१ करोड रुपैयाँ (पूर्ण पाठसहित)|work=अनलाइनखबर|access-date=२०८० जेठ १५}}</ref> |<ref>{{Cite web |title=आर्थिक वर्ष २०८०/८१ को बजेट वक्तव्य |url=https://mof.gov.np/uploads/document/file/1686554933_1685371031_Budget_Sppech_2080-81_Final.pdf |website=नेपाल सरकार अर्थ मन्त्रालय}}</ref> |- | |२०८१/८२ |२०८१ जेठ १५ |[[वर्षमान पुन]] |[[पुष्पकमल दाहाल]] |१८ खर्ब ६० अर्ब ३० करोड<ref>{{Cite web |title=बजेटको आकार १८ खर्ब ६० अर्ब ३० करोड |url=https://www.onlinekhabar.com/2024/05/1486523 |access-date=२०८१ जेठ १५ |website=अनलाइनखबर}}</ref> | |} [[चित्र:Budget_of_Nepal_2007.jpg|केन्द्र|अङ्गुठाकार|877x877पिक्सेल|Budget of Nepal Graph]] == बजेट होलिडे == '''बजेट होलिडे''' भनेको सरकारले खर्च गर्न नपाउने अवस्था सिर्जना हुनु हो। सरकारले आफ्नो आयव्यय विवरण जननिर्वाचित निकायबाट अनुमोदन गराएर मात्र खर्च गराउनुपर्ने संवैधानिक व्यवस्था तथा अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता छ। सरकारको आयव्यय विवरण संसदबाट अनुमोदन नभए सरकारको खर्च रोकिन्छ । खर्च प्रभावित भएपनि सरकारले राजस्व संकलन भने निरन्तर गर्न सक्छ ।<ref>{{Cite news|url=https://www.onlinekhabar.com/2021/09/1014288|title=बजेट होलिडे के हो ? कहाँ-कहाँ रोकियो खर्च ?|last=पुरी|first=अच्युत|date=२०७८ भदौ ३१}}</ref> === नरोकिने खर्च === बजेट पारित नहुँदा पनि सरकारले संविधानको धारा ११८ अनुसार संसदको स्वीकृति नचाहिने भीभीआईपी (राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति)को पारिश्रमिकसहित संघीय सञ्चित कोषमाथि व्ययभार हुने रकम खर्च गर्न सक्छ । * राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपतिको पारिश्रमिक तथा सुविधा * प्रधानन्यायाधीश, सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीश र न्यायपरिषद्का सदस्यको पारिश्रमिक र सुविधा * प्रतिनिधिसभाका सभामुख र उपसभामुख, राष्ट्रिय सभाका अध्यक्ष र उपाध्यक्षको पारिश्रमिक र सुविधा * संवैधानिक निकायका प्रमुख र पदाधिकारीको पारिश्रमिक र सुविधा * प्रदेश प्रमुखको पारिश्रमिक र सुविधा * राष्ट्रपति कार्यालय वा उपराष्ट्रपतिको कार्यालय, सर्वोच्च अदालत, न्यायपरिषद्, संवैधानिक निकाय र प्रदेश प्रमुख कार्यालयको प्रशासनिक खर्च * नेपाल सरकारको दायित्वको ऋण सम्बन्धी व्ययभार * नेपाल सरकारविरुद्ध अदालतबाट भएको फैसला/आदेश अनुसार भुक्तानी दिनुपर्ने रकम । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * [https://www.mof.gov.np/site/publication-category/17 बजेट वक्तव्य सङ्ग्रह] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240720160400/https://mof.gov.np/site/publication-category/17 |date=2024-07-20 }} * [https://www.mof.gov.np/site/publication-category/86 विनियोजन ऐन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240807192943/https://www.mof.gov.np/site/publication-category/86 |date=2024-08-07 }} * [https://www.mof.gov.np/site/publication-category/66 आर्थिक ऐन तथा विधयेक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240724143053/https://www.mof.gov.np/site/publication-category/66 |date=2024-07-24 }} [[श्रेणी:अर्थ वाणिज्य]] [[श्रेणी:सार्वजनिक वित्त]] [[श्रेणी:नेपालका अर्थतन्त्रहरू|बजेट ]] [[श्रेणी:नेपालको अर्थतन्त्र|बजेट]] [[श्रेणी:नेपालको आर्थिक इतिहास|बजेट]] m88yecyz9j91vdvbojisx0jroqe0him 0 75484 1393793 1386812 2026-11-03T17:06:14Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393793 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = पूर्व [[नगरपालिका]] | motto = <!-- NepalChitawanDistrictmap.png --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = नारायणी नगरपालिका#चितवन जिल्ला (साविक स्थानीय तह)#बागमती प्रदेश#मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[चितवन जिल्ला|चितवन]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = स्थापना | established_date = १६ मङ्सिर २०७१ | extinct_title = खारेज | extinct_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 72.68<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="वडा रिपोर्ट"/> | population_total = 48,365 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|27.59|84.28|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०५६ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[शुक्रनगर]] गाविसको कार्यालय | website = [http://www.narayanimun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] }} '''नारायणी नगरपालिका''' [[नेपाल]]को [[बागमती प्रदेश]] अन्तर्गत [[चितवन जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[नगरपालिका]] थियो।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम">{{cite news|title=स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम|url=http://lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/02_Other_New_Municipalities/24_Madi.jpg|accessdate=मंसिर २०७१|publisher=[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]|date=मङ्सिर|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404090651/http://www.lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/02_Other_New_Municipalities/24_Madi.jpg|archive-date=2015-04-04}}</ref><ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा"/> [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]ले थप ६१ वटा नयाँ नगरपालिका थप्दा [[चितवन जिल्ला]]मा [[शुक्रनगर]], [[मेघौली]], [[जगतपुर, चितवन|जगतपुर]] र [[पार्वतीपुर]] गरि चारवटा [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]हरूलाई समेटेर नारायणी नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{cite news|title=नगरपालिका घोषणा गरि क्षेत्र तोकेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634|publisher=राजपत्र|date=२७ वैशाख २०८२}}</ref> <ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा">{{cite news|title=६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा|url=http://www.himalkhabar.com/?p=87898|accessdate=१६ मङ्सिर|publisher=हिमाल खबरपत्रिका|date=१६ मंसीर २०७१|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824211749/http://www.himalkhabar.com/?p=87898|archive-date=2015-08-24}}</ref> नारायणी नगरपालिकाको केन्द्र साविकको [[शुक्रनगर]] गाविसको कार्यालयमा रहेको थियो।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम"/> नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को मिति २०७३ साल फागुन २७ गतेको निर्णयले साविकको भरतपुर उपमहानगरपालिकामा नारायणी नगरपालिका , [[चित्रवन नगरपालिका]] र [[कविलास, चितवन|कविलास]] गाविस थप गरि [[भरतपुर महानगरपालिका]]मा स्तरोन्नती गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=संक्षिप्त परिचय|युआरएल=https://bharatpurmun.gov.np/ne/node/3|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=भरतपुर महानगरपालिका|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> हाल पूर्व नारायणी नगरपालिकाले [[भरतपुर महानगरपालिका]]को वडा नम्बर २१,२३,२४,२५,२७ र २८ गरि ६ वटा वडाहरू ओगटेको छ। ==जनसङ्ख्या== नारायणी नगरपालिका साविकका [[शुक्रनगर]], [[मेघौली]], [[जगतपुर, चितवन|जगतपुर]] र [[पार्वतीपुर]] गाविसहरू मिलेर बनेको थियो। [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] अनुसार यहाँको कुल जनसङ्ख्या ४८,३६५ रहेको थियो भने यहाँ १२,०७० घरघुरी रहेका थिए।<ref name="वडा रिपोर्ट">{{cite news|title=नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०७८ (वडा रिपोर्ट)|url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fcensusnepal.cbs.gov.np%2Fresults%2Ffiles%2Fward%2FP3%2FWRD_Indv01-HouseholdAndPopulation.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK|accessdate=१२ असार २०८१|agency=नेपाल सरकार|publisher=[[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]|date=|ref=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग}}</ref> == वडा विभाजन == {| class="wikitable sortable" |+ साविक नारायणी नगरपालिकाको वडा विभाजन र हालको समायोजन ! क्र.सं !! साविक गाउँ विकास समितिहरू!! गाविसको वडा नं. !साविक वडा नं!! हालको [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]का वडा नं. |- | rowspan="3" | १ || rowspan="3" | [[मेघौली]] || १-४ |१|| २७ |- | ५-७ |२|| २७ र २८ |- | ८-९ |३|| २८ |- | rowspan="3" | २ || rowspan="3" | [[शुक्रनगर]] | १-२ |४|| २५ |- | ४-६,९ |५|| २५ |- | ३,७-८ |६|| २५ |- | rowspan="3" | ३ || rowspan="3" | [[पार्वतीपुर]] || १,५-६ |७|| २१ |- | २-४,७ |८|| २१ |- | ८-९ |९|| २१ |- | rowspan="3" | ४ || rowspan="3" | [[जगतपुर, चितवन|जगतपुर]] || १–२ |१०|| २३ |- | ३-६ |११|| २३ |- | ७-९ |१२|| २४ |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोस् == *[[चित्रवन नगरपालिका]] ==बाह्य कडीहरू== [http://www.ddcchitwan.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, चितवन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404025227/http://www.ddcchitwan.gov.np/ |date=2015-04-04 }} {{चितवन जिल्लाका नगरपालिका तथा गाविसहरू‎}} [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] 1520y4fc7g293uxyq63i1c9wonapdjg 0 77525 1393826 1385853 2026-11-03T22:27:43Z Zafer 21034 Photo changed 1393826 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography |name = डर्क कुइट <br/><small>डर्क कुइज्ट</small> |image = Dirk Kuyt Fenerbahçe 20261103 (2).JPG |caption = |fullname = डर्क कुइट<ref>{{cite web|title=FIFA World Cup South Africa 2010 – List of Players|url=http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|publisher=Fédération Internationale de Football Association (FIFA)|accessdate=8 June 2013|format=[[Portable Document Format|PDF]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100616010702/http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|archive-date=16 June 2010}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|1980|7|22|df=y}} |cityofbirth = [[केट्वीज्क आन जी]], नेदरल्यान्ड |height = {{convert|1.84|m|abbr=on}}<ref>{{cite web|title=Dirk Kuyt|url=http://dailymail.touch-line.com/stats/?pStr=Player&plid=9936|work=Mail Online|publisher=Associated Newspapers|accessdate=9 June 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20130616062421/http://dailymail.touch-line.com/stats/?pStr=Player&plid=9936 |date=16 June 2013 }}</ref> |currentclub = [[फेयनुर्ड]] |clubnumber = |position = [[मध्यपङ्क्ति (फुटबल)|मध्यपंक्ति (फुटबल)]] |youthyears1 = १९८५–१९९८ |youthclubs1 = [[क्वीक ब्वाइज]] |years1 = १९९८–२००३ |clubs1 = [[FC Utrecht|Utrecht]] |caps1 = १६० |goals1 = ५१ |years2 = २००३–२००६ |clubs2 = [[फेयनुर्ड]] |caps2 = १०१ |goals2 = ७१ |years3 = २००६–२०१२ |clubs3 = [[लिभरपुल]] |caps3 = २०८ |goals3 = ५१ |years4 = २०१२–२०१५ |clubs4 = [[फेनरबेस]] |caps4 = १०० |goals4 = २६ |years5 = २०१५– |clubs5 = [[फेयनुर्ड]] |caps5 = ० |goals5 = ० |nationalyears1 = २००४–२०१४ |nationalteam1 = [[नेदरल्यान्ड राष्ट्रिय फुटबल टोली|नेदरल्यान्ड]] |nationalcaps1 = १०४ |nationalgoals1 = २४ |pcupdate = १९ मे २०१५ }} '''डर्क कुइट''' डच भकुन्डो खेलाडी हुन् । आफ्नो करियरको सुरूवात स्ट्राइकरको रूपमा गरे पनि पछि मध्यपंक्ति र विङ्गमा रमाउन थालेका कुइटलाई नेदरल्यान्डका अहिलेसम्मकै प्रतिभाहरूमध्ये सबभन्दा विश्वासिला मानिन्छ । कुनै समय डच लिगमा स्ट्राइकरको रूपमा तहल्का मच्चाएका कुइट हाल फेनरबेसबाट खेल्दछन भने राष्ट्रिय टिमबाट उनी अस्ताइसकेका छन् । ==सन्दर्भ सामग्री== [[श्रेणी:फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९८० मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:प्रिमियर लिगका खेलाडीहरू]] 6g2f6ze47cy7w7ubxephh28okonr26q 0 79188 1393905 1392452 2026-11-04T05:14:40Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393905 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = सङ्खुवासभा जिल्ला#कोशी प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[सङ्खुवासभा जिल्ला|सङ्खुवासभा]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-sankhuwasabha/madi?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = नगरप्रमुख | leader_name = जीवन लिन्थेप <small> ([[नेकपा (एमाले)]]) | leader_title1 = उपप्रमुख | leader_name1 = सुनिता देवी भट्टराई <small> ([[नेकपा (एमाले)]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 110.1<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=2&municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 13273 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|27.19|87.34|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-newiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०२९ | blank_name = केन्द्र | blank_info = मादी ओखरबोटे | website = [https://www.madimunsankhuwasabha.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[सङ्खुवासभा जिल्ला]]को ५ [[नगरपालिका]]हरू मध्येको एक हो।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम">{{cite news|title=स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम|url=http://lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/02_Other_New_Municipalities/07_Madi.jpg|accessdate=मंसिर २०७१|publisher=[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]|date=मंसिर|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404165111/http://www.lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/02_Other_New_Municipalities/07_Madi.jpg|archive-date=2015-04-04}}</ref> [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]ले थप ६१ वटा नयाँ नगरपालिका थप्दा [[सङ्खुवासभा जिल्ला|सङ्खुवासभा]]मा [[मादीमुलखर्क]], [[मादीरामबेनी]] र [[मावादिन]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]हरू लाई समेटेर मादी नगरपालिका घोषणा गरिएको हो।<ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा">{{cite news|title=६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा|url=http://www.himalkhabar.com/?p=87898|accessdate=१६ मंसीर|publisher=[[हिमाल खबरपत्रिका]]|date=१६ मंसीर २०७१|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824211749/http://www.himalkhabar.com/?p=87898|archive-date=2015-08-24}}</ref><ref>{{cite web|title=नगरपालिका घोषणा पछि दिङ्लामा खुसीयाली !|url=http://www.enepalikhabar.com/recent-news/2014/12/35122}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> मादी नगरपालिकाको केन्द्र भने '''ओखरबोटे बजार'''मा रहेको छ।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम"/><ref name="संखुवासभाको मादी नगरपालिका घोषणा">{{cite news|title=संखुवासभाको मादी नगरपालिका घोषणा|url=http://sajhasabal.com/banke/news/889344334661#.VcCugfmqqko|accessdate=१६ मंसीर|publisher=साझा सवाल|date=२०७१ मंसीर १६}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १३,२७३ रहेको छ भने यहाँ ३,२८१ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ मादी नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका क्षेत्रहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[मादीमुलखर्क]] (३,९) || १,४२० || १३.५१ || १०५.११ |- | २ || [[मादीमुलखर्क]] (८) || ९१८ || १३.१८ || ६९.६५ |- | ३ || [[मादीमुलखर्क]] (४-७) || १,८९६ || १४.८१ || १२८.०२ |- | ४ || [[मादीमुलखर्क]] (१-२,५,७,९) || २,७२८ || १३.४५ || २०२.८३ |- | ५ || [[मादीरामबेनी]] (२-४,६) || २,०४८ || १२.१२ || १६८.९८ |- | ६ || [[मादीरामबेनी]] (१,८) || १,३०३ || ५.१२ || २५४.४९ |- | ७ || [[मावादिन]] (१-३) || ८८४ || १०.१६ || ८७.०१ |- | ८ || [[मावादिन]] (४-५) || ८८५ || ११.३२ || ७८.१८ |- | ९ || [[मावादिन]] (६-९) || १,१९१ || १६.४४ || ७२.४५ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१३,२७३''' || '''११०.११''' || '''१२०.५४''' |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://web.archive.org/web/20240725060356/https://dccsankhuwasabha.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, सङ्खुवासभा] {{सङ्खुवासभा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:सङ्खुवासभा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] bonk0uvahaeg4xuaoml1smxr48jm9le 0 79207 1393897 1392447 2026-11-04T04:40:59Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393897 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = महालक्ष्मी नगरपालिका |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]] |image_skyline = Mahalaxmi Temple.jpg |image_caption = महालक्ष्मी मन्दिर;[[लुभु]] |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = ललितपुर जिल्ला#बागमती प्रदेश#नेपाल |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map_caption = नेपालमा महालक्ष्मी नगरपालिका | coordinates = {{coord|27.66|85.45|display=title}} |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|नेपाल}} |subdivision_type2 = [[प्रदेश]] |subdivision_name2 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]] |subdivision_type3 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name3 = [[ललितपुर जिल्ला]] |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = हरिगोविन्द श्रेष्ठ <small> ([[नेकपा (एमाले)]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = लक्ष्मी महर्जन <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |area_total_sq_mi = |area_footnotes = |area_total_km2 = 36.51 |established_title = स्थापना |established_date = मंसिर २०७१ |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes = |population_note = |population_total = 123116 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |elevation_footnotes = |postal_code_type = |postal_code = |area_code_type = |area_code = +९७७-१ |iso_code = |blank_name = |blank_info = |website = [http://mahalaxmimun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''महालक्ष्मी नगरपालिका''' [[नेपाल]]को [[बागमती प्रदेश]] अन्तर्गत [[ललितपुर जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[नगरपालिका]] हो।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम">{{cite news|title=स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम|url=http://lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/01_New_Municipalities_within_Valley/28_Mahalaxmi.jpg|accessdate=मंसिर २०७१|publisher=[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]|date=मंसिर|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404072447/http://www.lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/01_New_Municipalities_within_Valley/28_Mahalaxmi.jpg|archive-date=2015-04-04}}</ref><ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा"/> [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]ले थप ६१ वटा नयाँ नगरपालिका थप्दा [[ललितपुर जिल्ला]]मा [[लामाटार]], [[लुभु]], [[सिद्धिपुर, ललितपुर|सिद्धिपुर]], [[टिकाथली]] र [[इमाडोल]] गरी ५ [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]हरूलाई समेटेर महालक्ष्मी नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा">{{cite news|title=६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा|url=http://www.himalkhabar.com/?p=87898|accessdate=१६ मंसीर|publisher=[[हिमाल खबरपत्रिका]]|date=१६ मंसीर २०७१|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824211749/http://www.himalkhabar.com/?p=87898|archive-date=2015-08-24}}</ref> महालक्ष्मी नगरपालिकाको केन्द्र भने '''गोदावरी खोलादेखी इमाडोल गाविसको कार्यालय बीच''' रहेको छ।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम"/> == नामाकरण == यो नगरको नाम [[लुभु]]मा रहेको महालक्ष्मी-महाभैरव मन्दिरबाट राखिएको हो। लुँभु देशको इष्टदेवी महालक्ष्मी, महाभैरव मन्दिर तीन तल्ले झिँगटीछाने पेगौडा शैलीयुक्त मन्दिर प्राचीन दरबार नजिक रहेको छ। लुँभुँ महालक्ष्मी महाभैुव रातो मच्छिन्द्र नाथको पाँग्रा भैरव भैरवी भएको कारण वुंगद्योको जात्रासँगै यहाँको पनि जात्रा सुरू हुने गरेको हो। मन्दिरको दोस्रो तल्लामा [[गणेश]], [[महालक्ष्मी]] [[कुमार]], महाभैरव र कुमारीको पाँच देवीदेवताका शिर ख्वापा पुज्ने प्रचलन रहेको छ। == इतिहास == ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १,२३,११६ रहेको छ भने यहाँ ३२,१०६ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=30&municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> == वडागत विभाजन र जनसङ्ख्या == नेपालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८]] अनुसार महालक्ष्मी नगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या १,२३,११६ रहेको छ। यस नगरपालिकालाई १० वटा वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ। नगरपालिकाको वडागत विवरण, क्षेत्रफल र जनघनत्वको विस्तृत तथ्याङ्क तलको तालिकामा दिइएको छ: {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ महालक्ष्मी नगरपालिकाको वडागत विभाजन, जनसङ्ख्या र जनघनत्व (२०७८) |- ! वडा नं. !! समावेश साविकका वडाहरू !! जनसङ्ख्या (२०७८) !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[इमाडोल]] (६) || १४,१६७ || ०.९५ || १४,९१२.६३ |- | २ || [[इमाडोल]] (४-५) || ९,९७४ || ०.४५ || २२,१६४.४४ |- | ३ || [[इमाडोल]] (१-३) || १०,८०४ || ०.६३ || १७,१४९.२१ |- | ४ || [[इमाडोल]] (७-९) || २६,५४४ || १.९९ || १३,३३८.६९ |- | ५ || [[टिकाथली]] (१-५) || १९,२८२ || २.०८ || ९,२७०.१९ |- | ६ || [[सिद्धिपुर, ललितपुर|सिद्धिपुर]] || ८,१९४ || २.०१ || ४,०७६.६२ |- | ७ || [[टिकाथली]] (६-९) || ७,५०६ || ०.९३ || ८,०७०.९७ |- | ८ || [[लुभु]] || १५,९३२ || ६.४० || २,४८९.३८ |- | ९ || [[लामाटार]] (१-८)|| ९,७७० || ६.५७ || १,४८७.०६ |- | १० || [[लामाटार]] (९) || ९४३ || ४.४९ || २१०.०२ |- ! colspan="2" | जम्मा !! १,२३,११६ !! २६.५ !! ४,६४५.८९ |} == भगिनी सम्बन्ध == * [[महालक्ष्मी नगरपालिका, धनकुटा]] <ref>{{Cite web |date=2022-04-07 |title=दुई महालक्ष्मी नगरपालिकाबीच भगिनी सम्बन्ध सम्झौता |url=https://matribhuminews.com/2022/04/07/152136/ |access-date=2026-08-22 |language=en-US}}</ref> * जिन्गानशान सिटी, चीन<ref>{{Cite web |title=चिनियाँ सहरसँग भगिनी सम्बन्ध गाँस्दै महालक्ष्मी नगरपालिका |url=https://kathmanduexpress.com/2023/11/2524/ |access-date=2026-08-22 |website=Kathmandu Express |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260822224513/https://kathmanduexpress.com/2023/11/2524/ |archive-date=2026-08-22}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.ddclalitpur.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, ललितपुर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804061758/http://ddclalitpur.gov.np/ |date=2020-08-04 }} {{ललितपुर जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:ललितपुर जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:पहाडी नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] l86wo1zyv6pt34vxbxiwvxp6u0vrgm4 0 80619 1393901 1393489 2026-11-04T04:58:38Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393901 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{for|भारतको लागि नेपाली राजदूत |महेन्द्र विक्रम शाह}} {{Infobox Monarch | name = महेन्द्र वीर विक्रम शाह देव | image = King Mahendra of Nepal.jpg | caption = महाराजाधिराज महेन्द्रको राज्याभिषेकका बेला | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालका राजा]] | reign = वि.सं. २०११ चैत १ – वि.सं. २०२८ माघ १७<ref>[https://pustakalaya.org/media/uploads/op/pdf/BishnuPdShrestha2063BS_NepalKoShahTathaRana.pdf/BishnuPdShrestha2063BS_NepalKoShahTathaRana.pdf नेपालको शाह तथा राणा वंशावली: विष्णु प्रसाद श्रेष्ठ]</ref> | predecessor = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|त्रिभुवन]] | successor = [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]] | consort = महेन्द्र | full name = | regnal name = श्री ५ महाराजाधिराज महेन्द्र वीर विक्रम शाह देव | house = [[शाह वंश|शाह]] | house-type = वंश | primeminister = [[टङ्कप्रसाद आचार्य]] | spouse = इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह <br/><small>(वि.सं. १९९७ बैशाख २९<ref>नेपालको शाह तथा राणा वंशावली: विष्णु प्रसाद श्रेष्ठ पृष्ठ २</ref> –२००७ भदौ १८, मृत्यू)</small> <br>[[रानी रत्न राज्यलक्ष्मी देवी शाह|रत्न राज्यलक्ष्मी देवी शाह]] <small>(वि.सं. २००९ माघ २५–२०२८, मौसुफको मृत्यु)</small> | issue = शान्ति शाही<br/>शारदा शाह<br/>[[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br />[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र शाह]]<br />शोभा शाही<br/>[[धीरेन्द्र शाह|धिरेन्द्र शाह]] | royal house = | royal anthem = श्रीमान गम्भिर | father = [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|त्रिभुवन‎]] | mother = [[कान्ति राज्यलक्ष्मीदेवी शाह|कान्ति राज्यलक्ष्मी]] | birth_date = १९७७ जेठ ३०<br>{{Birth date|1920|06|11|df=y}} | birth_place = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[काठमाडौँ]] | death_date = वि.सं. २०२८ माघ १७ <br>{{Death date and age|1972|1|31|1920|06|11|df=y}} | death_place = [[दियालो बङ्गला राजदरबार|दियालो बङ्गला]], [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=राजा महेन्द्र र गणतन्त्र नेपाल|युआरएल=http://www.prateekdaily.com/2020/07/blog-post_14.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=प्रतिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> | place of burial = | coronation = वि.सं. २०१३ वैशाख २१ | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | signature = }} '''महेन्द्र वीर विक्रम शाह''' नेपालका नवौँ [[शाह वंश|शाहवंशीय]] राजा थिए। उनले वि.सं. २०११ चैत १ देखि वि.सं. २०२८ माघ १७ सम्म [[नेपालका राजा|नेपालको राजा]]को रूपमा सेवा गरेका थिए।<ref name=":0" /> उनले १९९७ वैशाख २९ गते [[हरि शमशेर जङ्गबहादुर राणा|हरि शमशेर जबरा]]की छोरी इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाहसँग विवाह गरेका थिए जहाँ उनीसँग उनका तीन छोरा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]], [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]] र [[धीरेन्द्र शाह|धीरेन्द्र]] र तीन छोरी शान्ति, शारदा र शोभा रहेका थिए। राजा महेन्द्रले वि.सं. २०१८ सालमा नवलपरासीको उनले ‘महेन्द्र राजमार्ग’ शिलान्यास गरेका थिए भने उनलेे वि.सं. २०२२ सालमा [[नवलपरासी जिल्ला]]को गैँडाकोटमा [[महेन्द्र राजमार्ग]]को उद्घाटन गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=राजतन्त्रको पालामा बनेको गौरव महेन्द्र राजमार्ग गणतन्त्रमा जीर्ण अवस्थामा|युआरएल=https://nepalpatra.com/thought/124834/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल पत्र|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> महेन्द्र उच्चकोटीको राजनीतिक र कुटनीतिक चातुर्यता भएका दूरदर्शी राजा थिए। आजको विन्दुबाट इतिहासलाई फर्केर हेर्दा उनले चालेका प्रत्येक कदम दूरदर्शी एवम् राष्ट्रिय भावनाबाट प्रेरित रहेको अनुभव गर्न सकिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=महेन्द्रको दूरदर्शी विचारले नेपाल अहिले स्वतन्त्र छ – कमल थापा|युआरएल=https://www.kharibot.com/news-details/34868/kharibot|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=खरिबोट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सन्दर्भ पुस १ राजा महेन्द्र, जसले भारतीय सेनालाई नेपालबाट धपाए|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2015/12/363243|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== राजा महेन्द्रको जन्म विक्रम सम्वत् १९७७ मा [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]]मा भएको थियो। उनको विवाह [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर]]को नातिनी इन्द्र राज्य लक्ष्मीसँग भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=श्री ५ रत्नको आमा बन्ने अधिकार हनन् भएको थियो|युआरएल=https://www.dcnepal.com/2020/08/181191/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=डिसी नेपाल|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> विक्रम सम्वत २००७ कात्तिक २१ मा [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले भारतीय दुतावासमा शरण लिंदा युवराज महेन्द्र पनि सँगै गएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=फागुन ४ देखि ७ रोचक, महत्पूर्ण र नाटकीय चार दिन|युआरएल=https://www.ghamchhaya.com/?p=2073|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=घामछायाँ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> राजा त्रिभुवनले [[सात सालको क्रान्ति|२००७ को क्रान्ति]]पछि राणाहरूलाई बिदाइ गर्ने क्रममा शाही सम्बोधनमा "गणतन्त्र" शब्द उल्लेख गरेकोमा र [[नेपालको अन्तरिम शासन विधान २००७|२००७ को अन्तरिम शासन बिधान]]मा राजसंस्थाको अधिकार घटाएकोमा महेन्द्रको चित्त बुझेको थिएन ।<ref name=":49">{{Cite web|url=https://ekantipur.com/koseli/2020/12/12/160774023766243358.html|title=इतिहासको आँखामा 'एक अत्याचार'|website=ekantipur.com|language=ne|access-date=2022-07-24}}</ref> ==शासनकाल== [[चित्र:Mahendra Bir Bikram Shah.jpg|thumb|left]] महेन्द्र राजा त्रिभुवनको उत्तराधिकारीको रूपमा नेपालको राजा भएका थिए। राजा त्रिभुवनले उपचारको लागि युरोप प्रस्थान गर्दाको समयमा महेन्द्रले तात्कालिन राजा त्रिभुवनबाट शासनाधिकारको अख्तियार पाएका थिए। उनको [[राज्याभिषेक]] विक्रम सम्वत् २०१३ वैशाख २१ मा भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.britishpathe.com/video/selected-originals-nepal-coronation-of-king-mahe-1|title=Selected Originals Nepal - Coronation Of…}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.britishpathe.com/video/nepal-coronation-of-king-mahendra/query/SCARBOROUGH|title=Nepal - Coronation Of King Mahendra|last=Pathé|first=British|publisher=|accessdate=20 July 2016}}</ref> === टङ्कप्रसाद आचार्यको मन्त्रीमण्डल === २०१२ साल माघ १३ गते, राजा महेन्द्रले आचार्यलाई [[नेपालको प्रधानमन्त्री]]मा नियुक्त गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=580 |title=वि.सं. २०१२ माघ १३ को राजपत्र |access-date=2021-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226001701/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=580 |archive-date=2021-02-26}}</ref> उनको प्रधानमन्त्रीको क्रममा पहिलो [[नेपालको पञ्चवर्षीय योजना|पञ्चवर्षीय योजना]]को सुरु भएको थियो। उनकै पालामा [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपाल राष्ट्र बैङ्कको स्थापना कहिले भएको हो ?|युआरएल=https://www.nrb.org.np/2020/11/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल राष्ट्र बैङ्क|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> र [[नेपालको सर्वोच्च अदालत|सर्वोच्च अदालत]]को<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू|युआरएल=https://www.supremecourt.gov.np/web/faq|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सर्वोच्च अदालत|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> स्थापना भएको थियो। आचार्यको कार्यकाललाई विदेश सम्बन्धका लागि नेपालका लागि सुनौलो युगको रुपमा पनि हेरिएको छ। धेरै देशहरूसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गर्नुका साथै सरकार चिनियाँ सरकारसँग घनिष्ठ सम्बन्ध कायम गर्न सफल भएको थियो। २०१३ असोज २२ गते चीन सरकारले नेपाललाई ६ करोड प्रदान गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=महेन्द्रले पत्याएका मान्छे|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/195323-1573190940.html?click_from=category|कार्य=|प्रकाशक=नागरिक दैनिक|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref>[[टङ्कप्रसाद आचार्य]]ले २०१४ असारमा उनले प्रधानमन्त्री पदबाट राजीनामा दिएका थिए।<ref name="rajpatra.dop.gov.np"/> === कुँवर इन्द्रजित सिंहको मन्त्रीमण्डल === [[कुँवर इन्द्रजित सिंह|कुँवर इन्द्रजित सिंह]]लाई २०१४ सालमा राजा महेन्द्रले प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त गरेका थिए।<ref name="rajpatra.dop.gov.np">{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1104 |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2021-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119045037/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1104 |archive-date=2019-01-19}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1111 |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2021-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119045107/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1111 |archive-date=2019-01-19}}</ref> उनको मन्त्रिपरिषदमा शिक्षा मन्त्री महाकवि [[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा]] रहेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=महाकविको कोट र बुद्धचित्तको बोट !|युआरएल=http://annapurnapost.com/news/53029|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> अत्यन्तै उद्दण्ड स्वभावका देखिएकाले उनको सरकार ३ महिनासम्म पनि टिक्न सकेन। पछि उनलाई प्रतिस्थापन गर्दै [[सुवर्ण शमशेर राणा|सुवर्ण सम्शेर राणा]]को नेतृत्त्वमा सरकार गठन भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=तन, मन र धन सबै दिने नेता|युआरएल=https://ekantipur.com/opinion/2014/02/26/384775.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> जनरल [[नर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|नर शमशेर]]को अनुसार उनले राजा महेन्द्रलाई उनकै पुर्खाहरू मझे निष्क्रिय बनाएर के आइ सिंहले आफू सर्वेसर्वा हुने प्रयास गरेकाले राजा महेन्द्रले उनलाई बर्खास्त गरेका थिए।<ref>नरशमशेरको जीवनी</ref> [[चित्र:King_Mahendra_Bir_Bikram_Shah_and_Queen_Ratna_Rajya_Lakshmi_Devi,_shortly_after_the_King’s_coronation,_1955.jpg|thumb|राजा महेन्द्र र रानी रत्न]] === नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५ === {{मुख्य|नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५}}देशलाई [[संसदीय व्यवस्था]] तर्फ लैजानका लागि राजा महेन्द्रले २०१५ मा संविधान जारी गरेका थिए। यो संविधान विक्रम सम्वत् २०१५ फागुन १ गते घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=७० वर्षमा ७ संविधान, यस्तो छ नेपालको संविधानको इतिहास|युआरएल=https://www.imagekhabar.com/news/4998/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=इमेज खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> २०१५ सालको निर्वाचन यसै संविधान अनुसार भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नेपालको संवैधानिक इतिहास|युआरएल=https://nepalpatra.com/articles/42809/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल पत्र|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> === आम निर्वाचन २०१५ === {{मुख्य|आम निर्वाचन २०१५}}'''आम निर्वाचन २०१५''', [[नेपालको सङ्घीय संसद|नेपालको संसद्]]को तल्लो सदन [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]को लागि १०९ प्रतिनिधिहरूलाई निर्वाचित गर्नको लागि वि.सं. २०१५ साल फागुन ७ देखि वि.सं. २०१५ साल चैत २१ सम्म ४५ दिन लगाएर गरिएको नेपालको पहिलो प्रजातान्त्रिक निर्वाचन थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=सेतोपाटी संवाददाता|शीर्षक=४५ दिन लगाएर गरिएको २०१५ सालको चुनाव|युआरएल=https://www.setopati.com/politics/103408/|कार्य=|प्रकाशक=सेतोपाटी|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२७ जनवरी २०२१}}</ref> वि.सं. २०१५ फागुन १ गते लागु गरिएको [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५]] बमोजिम यो निर्वाचन सम्पन्न गरिएको थियो।<ref name="चुनाव">{{cite web|last1=रिसाल|first1=भैरव|title=राजा झुक्किंदा भयो चुनाव|url=http://nepalihimal.com/article/15712|website=नेपाली हिमाल|accessdate=१९ जुन २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225215801/http://nepalihimal.com/article/15712|archive-date=2020-02-25}}</ref> === बिपी मन्त्रिपरिषद् === [[चित्र:BP_Koirala_taking_oath_as_22nd_Prime_minister_of_Nepal.jpg|alt=|left|thumb|प्रधानमन्त्री [[पदको शपथ|पदको सपथ]]ग्रहण समारोहमा बिपी (बायाँ) र महेन्द्र (दायाँ)]] [[आम निर्वाचन २०१५|निर्वाचन]]मा सबैभन्दा ठुलो दलको रूपमा उदाएको नेपाली काङ्ग्रेसले<ref name="one">{{वेब स्रोत |date=२०१७-१२-०१ |शीर्षक=केवल एक पार्टी प्रमुखले जितेका थिए पहिलो आमनिर्वाचन |युआरएल=https://deshsanchar.com/2017/12/01/358/ |पहुँचमिति=२०२०-०६-१७ |वेबसाइट=देशसञ्चार |भाषा=नेपाली}}</ref> पार्टी सभापति [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बिपी कोइराला]]लाई संसदीय दलको नेता छानेर उनलाई [[नेपालको प्रधानमन्त्री]] बनाउन दावेदारी पेश गरेको थियो। वि.सं. २०१६ जेठ १३ मा [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली काङ्ग्रेस]]का विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाले तत्कालिन राजा महेन्द्र वीर विक्रम शाह समक्ष सपथग्रहण लिई आफ्नो कार्यभार सम्हालेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=यशस्वी राजनेता बीपी कोइराला|युआरएल=https://nepalmag.com.np/history/2016/07/21/20160721202330|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल पत्रिका|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> === २०१७ साल पुष १ को कदम === {{मुख्य|२०१७ पुष १ गतेको शाही घोषणा}} महेन्द्रले विक्रम सम्वत् २०१७ सालमा जननिर्वाचित सरकार अपदस्थ गरेर राजनीतिक दलहरूमाथि प्रतिवन्ध लगाएर एकतन्त्रीय शासन चलाएका थिए। यही आधारमा उनलाई प्रजातन्त्र विरोधी, निरङ्कुश, तानाशाह जस्ता आरोपहरू लाग्ने गरेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=कुमार रुपाखेती|शीर्षक=निरङ्कुश राजा महेन्द्र ?|युआरएल=http://www.prateekdaily.com/2013/08/blog-post_2933.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> महेन्द्र एक महत्त्वाकांक्षी राजा थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सन्दर्भ पुस १ः राजा महेन्द्र, जसले भारतीय सेनालाई नेपालबाट धपाए|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2015/12/363243|कार्य=|प्रकाशक=अनलाइन खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> आफैँले प्रत्यक्ष शासन चालाउने मोह उनमा रहेको थियो। विक्रम सम्वत २०१७ सालको [[राज्यविप्लव|‘कु’]]मा यसबाहेकका कारणहरूसमेत छन्। मूल कारण भनेको नेपाललाई भारतीय हस्तक्षेप र प्रभावबाट जोगाउनु थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भारत र महेन्द्र बीपीको उचाइको तगारो|युआरएल=https://ratopati.com/story/110231/2019/12/17/poush-1-|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> === पञ्चायती व्यवस्था === {{मुख्य|पञ्चायती व्यवस्था}} बहुदलीय संसदीय व्यवस्था नेपालमा अफाप सिद्ध भएको भन्दै [[२०१७ पुष १ गतेको शाही घोषणा|राजा महेन्द्रको शाही घोषणा]] मार्फत निर्वाचित संसद र [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]]को मन्त्रीमण्डल विघटन गरेपछि २०१७ सालमा पञ्चायती व्यवस्था सुरू गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=किन ढल्यो पञ्चायती शासन ?|युआरएल=https://www.blastkhabar.com/news/2020/12/15/118515.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=ब्लास्ट खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=९ जनवरी २०२१}}</ref> यो निर्दलीय व्यवस्था थियो। २२ पुस २०१७ मा राजा महेन्द्रले लोकतान्त्रिक अभ्यास अन्त्य गरी "निर्दलिय" [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत]] व्यवस्था लागुू गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=राजा महेन्द्रको अलग धार|युआरएल=https://ekantipur.com/feature/2020/02/19/158209554423066618.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=९ जनवरी २०२१}}</ref> [[नेपालको संविधान २०१९]] जारी भएसँगै यसले निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्थाको जग झन् मजबुत तुल्याएको थियो। [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|२०४६ को "जनआन्दोलन]]"ले राजतन्त्रलाई संवैधानिक सुधार गर्न र बहुदलिय संसद बनाउन बाध्य तुल्याएको थियो र फलस्वरूप नेपालमा बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनर्बाहली भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सम्झनामा जनआन्दोलन ०४६ (शृङ्खला १)|युआरएल=https://nepallive.com/story/213795|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल लाइभ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=९ जनवरी २०२१}}</ref> ===जनकपुर बम काण्ड=== {{मुख्य|जनकपुर बम काण्ड}} २०१८ साल माघ ९ गते राजा महेन्द्र पूर्वी भ्रमण पुरा गरी [[जानकी मन्दिर]]को दर्शनमा गएका थिए। दर्शन गरी रङभूमितर्फ फर्किरहेको अवस्थामा [[दुर्गानन्द झा]]को नेतृत्त्वमा अरबिन्दकुमार ठाकुर लगायत [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत]] विरोधी युवाहरूले उनी सवार गाडीमा बम प्रहार गरेका थिए। दुर्गानन्द झा, अरबिन्दकुमार ठाकुर र दलसिंह थापालाई मृत्युदण्डको घोषणा गरिएको थियो। २०२० माघ २५ गते [[दुर्गानन्द झा]]लाई [[फाँसी]] दिइएको थियो<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सहिद दुर्गानन्द झा जसलाई मृत्युदण्ड दिन कानुन नै संशोधन गर्नुपर्‍यो|युआरएल=https://www.ratopati.com/story/76097|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> भने बाँकी दुई जनालाई जन्मकैदको घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=प्रजातान्त्रिक योद्धा अरबिन्दकुमार|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/196912-1574737560.html|कार्य=|प्रकाशक=नागरिक दैनिक|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> ===नेपालको संविधान २०१९=== {{मुख्य|नेपालको संविधान २०१९}} पञ्चायती व्यवस्थाको आधार समेत मानिएको नेपालको संविधान २०१९ वि.सं. २०१९ पुस १ मा राजा महेन्द्रले जारी गरेका थिए। २० भाग ९७ धारा र ६ अनुसूची रहेको उक्त विधानमा १ सदनात्मक व्यवस्था रहेको थियो। उक्त व्यवस्थापिकाको नाम राष्ट्रिय पञ्चायत थियो। सार्वभौम सत्ता तथा अवशिष्ट अधिकार धारा ९० को आधारमा राजामा रहेको थियो। यस संविधानमा राजाको शाही घोषणाद्वारा संविधान संसोधन हुन सक्ने प्रावधान रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=प्रेमराज सिलवाल|शीर्षक=नेपालका संविधान कस्ता|युआरएल=https://gorkhapatraonline.com/amp/opinion/2020-09-19-22916|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=गोरखापत्र|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> === गाउँ फर्क राष्ट्रिय अभियान, २०२४ === {{मुख्य|गाउँ फर्क राष्ट्रिय अभियान}} [[चित्र:Back to the Village National Campaign.jpg|thumb|गाउँ फर्क राष्ट्रिय अभियान]] गउँ फर्क राष्ट्रिय अभियान [[पञ्चायती व्यवस्था]]को एउटा राजनीतिक कार्यक्रम थियो। गाउँबाट अध्ययन र रोजगारीका लागि सहर गएका नेपालीहरूलाई गाउँ फर्काउनका लागि यो अभियान ल्याइएको थियो। === विदेश भ्रमण === [[चित्र:Staatsbezoek_Koningin_en_Koning_van_Nepal,_Bestanddeelnr_920-2613.jpg|अङ्गुठाकार|राजा महेन्द्र र महारानी जुलियाना नेदरल्यान्ड्सको राजकीय भ्रमण, १९६७ अप्रिल २५]] [[चित्र:Staatsbezoek_Koningin_en_Koning_van_Nepal_aan_Amsterdam,_erewacht_inspectie_door,_Bestanddeelnr_920-2616.jpg|अङ्गुठाकार|महारानी जुलियाना र राजा महेन्द्र राजकीय भ्रमणमा ड्याम स्क्वायरमा गार्ड अफ अनर (सम्मान गारद) ग्रहण गर्दै, १९६७ अप्रिल २५]] {| class="wikitable" |+ !देश !भ्रमण गरेको क्षेत्र !मिति !वर्णन |- |{{झन्डा|सोभियत सङ्घ}} | |जेठ २२- असार १२, २०१५ | |- |{{झन्डा|जापान}} | |२८ चैत २०१६<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=जगत नेपाल|शीर्षक=यस्तो थियो महेन्द्र र बीपीबीच व्यक्तित्वको टकराव|युआरएल=https://pahilopost.com/content/-15340.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=पहिलो पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> | |- |{{झन्डा|संयुक्त राज्य अमेरिका}} | होनोलुलु (हवाई), न्युयोर्क सहर, क्नोक्सभिल (टेनेसी), सान फ्रान्सिस्को, लस एन्जलस, न्यु मेक्सिको, मियामी, डेट्रोइट |१५-१८ वैशाख २०१७<ref>[https://history.state.gov/departmenthistory/visits/nepal Visits By Foreign Leaders of Nepal]</ref> |वैशाख १६ मा, [[अमेरिकी कङ्ग्रेस|अमेरिकी काङ्ग्रेस]]मा सम्बोधन |- |{{झन्डा|संयुक्त अधिराज्य}} |[[लन्डन]] |१-४ कात्तिक २०१७ | |- |{{झन्डा|मेक्सिको}} | |जेठ ३-५ जेठ २०१७ | |- |{{झन्डा|क्यानडा}} | |१२-१५ जेठ २०१७ | |- |{{झन्डा|चीन}} | |१५-१९ असोज २०१८ | |- |{{झन्डा|फ्रान्स}} |पेरिस |२०२३ कात्तिक ९ | |- |{{झन्डा|संयुक्त राज्य अमेरिका}} |विलियम्सबर्ग, केप केनेडी र न्युयोर्क सहर। | १५-१८ कात्तिक २०२४ |२०२४ कात्तिक २३ गते पछि, शिकारका लागि अलास्का प्रस्थान। |- |{{झन्डा|इरान}} | |२६-३० असोज २०२८ |[[फारसी साम्राज्य]] स्थापनाको २५००औँ वर्षगाठ समारोहमा उपस्थित |} == कार्यहरू == === अर्थतन्त्रको सुधार === राजा महेन्द्रले [[नेपालको पञ्चवर्षीय योजना|योजनाबद्ध विकास]]को सुरुवात गरेका थिए। उनले वि.सं. २०१३ मा [[नेपालको पञ्चवर्षीय योजना|पञ्चवर्षीय योजना]]को अवधारणाको विकास गरेका थिए।<ref name=":51">{{Cite web|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951-1991|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|access-date=2022-07-26}}</ref> नेपाल राजनीतिक, आर्थिक, प्रशासनिक सबै ढङ्गबाट नेपाल भारतमा निर्भर रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=राजा महेन्द्र एक दूरदर्शी राजनेता|युआरएल=https://livemandu.com/archives/10307|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=लाइभमाडौँ|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> वि.सं. २००७ सालदेखि वि.सं. २०११ सम्मको भारतसितको आर्थिक निर्भरता ९५ प्रतिशत रहेको थियो। महेन्द्रले त्यसलाई ६० प्रतिशतभन्दा तल ल्याउन सफल भएका थिए। राजा हुनासाथ महेन्द्रले आर्थिक तथा प्रशासनिक संरचनाहरूको निर्माणमा ध्यान केन्द्रित गरेका थिए। उनले [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]] र [[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]को स्थापना गरेर अर्थतन्त्रलाई व्यवस्थापन गरेका थिए।<ref>[https://www.npc.gov.np/np/page/2/about_us/introduction_history राष्ट्रिय योजना आयोग परिचय र इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806123942/https://npc.gov.np/np/page/2/about_us/introduction_history |date=2020-08-06 }}</ref><ref name=":51" /> विदेशी राष्ट्रहरूको सहयोगमा भौतिक पूर्वाधारहरू निर्माण गरेर अर्थतन्त्रको जग बसाल्ने काम पनि उनले गरेका थिए। बालाजु औद्योगिक क्षेत्र (वि.सं. २०१८), हेटौँडा औद्योगिक क्षेत्र, वीरगन्ज चिनी कारखाना, [[नेसनल ट्रेडिङ लिमिटेड]], [[नेपाल आयल निगम लिमिटेड|नेपाल आयल निगम]], कृषि औजार कारखाना, [[जनकपुर चुरोट कारखाना लिमिटेड|जनकपुर चुरोट कारखाना]], बाँसवारी जुत्ता कारखाना, सिमेन्ट र कपडा उद्योगहरू, सबै उनकै पालामा स्थापना भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कथा जनकपुर चुरोट कारखानाको|युआरएल=http://theexclusiveweekly.blogspot.com/2015/01/blog-post_28.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref><ref>Khatri, M. B. (2018). Industrial development in Nepal: Problems and prospects. ''Economic Journal of Nepal'', ''41''(3-4), 25-40.</ref><ref>{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2018/01/30/govt-decides-to-scrap-national-trading-limited|title=Govt decides to scrap National Trading Limited|website=kathmandupost.com|language=English|access-date=2022-07-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britishpathe.com/video/VLVA5LRUUFSHDXUZM9XMKIKOBNTMX-NEPAL-CHINESE-TANNERY-BEGINS-PRODUCTION/query/King+Mahendra|title=Nepal: Chinese Tannery Begins Production|last=Pathé|first=British|website=www.britishpathe.com|language=en-GB|access-date=2022-08-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newbusinessage.com/Articles/view/4685|title=Domestic Footwear Industry Flourishes|website=www.newbusinessage.com|language=en|access-date=2022-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404142726/http://www.newbusinessage.com/Articles/view/4685|archive-date=2023-04-04}}</ref>. [[शीतयुद्ध]]को समयमा दुवै धुरी संग समदुरी कायम गर्दै दुवै पक्षबाट आर्थिक सहयोगको वातावरण मिलाएर अर्थतन्त्र उकास्ने प्रयास गरेका थिए। ===राजमार्ग तथा सडक === राजा महेन्द्रको शासनकालमा [[महेन्द्र राजमार्ग]], [[पृथ्वी राजमार्ग]] र [[अरनिको राजमार्ग]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कोदारी राजमार्ग बनेपछि...|युआरएल=https://nepalmag.com.np/memoir/2015/12/06/20151206181228|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल पत्रिका|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> जस्ता मुख्य सडकहरूको निर्माण भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आज राजा महेन्द्रको १००औँ जन्मजयन्ती, कस्ता थिए राजा महेन्द्र ?|युआरएल=https://rastriyasamachar.com/2019/06/12/20371/amp/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=राष्ट्रिय समाचार|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> पूर्व-पश्चिम राजमार्गमा राजा महेन्द्रको महत्त्वपूर्ण देन रहेको थियो। उक्त राजमार्ग नहुँदासम्म तराईमा एउटा जिल्लाबाट अर्को जिल्ला जानुपर्दा भारतको बाटो प्रयोग गर्नुपर्दथ्यो। राजा महेन्द्रले विदेशी सहयोगमा [[महेन्द्र राजमार्ग|राजमार्ग]] निर्माण गरेर यो अवस्था अन्त्य गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=राजा महेन्द्रको सपना|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/164742-1542938280.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> राजा महेन्द्रले सुरुमा यो राजमार्गका निर्माणका लागि भारतलाई अनुरोध गरेका थिए। तर, भारतले नमानेपछि [[सोभियत सङ्घ]]को सहयोग लिएका थिए। ढल्केबरदेखि पथलैयासम्मको सडक [[रुस]]ले बनाइदिएपछि भारत पनि आकर्षित भएको थियो। ढल्केबरदेखि मेची खण्ड भारतले बनाइदियो भने हेटौँडा नारायणगढ खण्ड [[एसियाली विकास बैङ्क]], नारायणगढ-बुटबल खण्ड बेलायत र बुटबल कोहलपुर खण्ड भारतको सहयोगमा निर्माण सम्पन्न भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=बुटवल–नारायणगढ सडक : महेन्द्रले बनाएको राजमार्ग ओलीले चौडा गर्दै|युआरएल=https://www.hamropatro.com/news/details/5139885647331328?ns=|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[हाम्रो पात्रो]]|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> चीनले कोदारी राजमार्ग निर्माण गर्ने भनेपछि भारत तीव्ररूपमा आक्रोशित बनेको थियो। राजमार्ग निर्माण २०१६ सालमा भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=५२ वर्षअघि यसरी बन्यो कोदारी राजमार्ग|युआरएल=https://nayapatrikadaily.com/news-details/17683/2019-06-22|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नयाँ पत्रिका|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> यसरी राजा महेन्द्रले आफ्नो कुटनीतिक चातुर्यता प्रयोग गरी चौतर्फीरूपमा वैदेशिक सहयोग हासिल गर्न सफल भएका थिए। शीत युद्धको समयमा नेपालले दुवै गुटसँग समदुरी कायम गर्दै दुवै पक्षबाट सहायता प्राप्त गरेको थियो। ===कूटनैतिक अभियान === अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा नेपाललाई स्थापित गराउन महेन्द्रले खेलेको भूमिका महत्त्व छ। [[संयुक्त राष्ट्र]]को सदस्यता दिलाउने देखि लिएर नेपाललाई शान्तिक्षेत्रका रूपमा स्थापित गराउने सोच उनैको थियो। [[पञ्चशील]] र [[असंलग्न आन्दोलन|असंलग्न परराष्ट्र नीति]]को सिद्धान्तलाई अङ्गीकार<ref>[https://e-nnw.com/nepal-and-the-non-aligned-movement/ Nepal and the Non – Aligned Movement BY: NNW TEAM ON: APRIL 10, 2015 IN: NNW ARTICLES] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026032252/https://e-nnw.com/nepal-and-the-non-aligned-movement/ |date=October 26, 2020 }}</ref> गर्दै उनले छिमेकी देशहरूसित दौत्य सम्वन्ध बनाएर त्यसलाई सन्तुलनमा राखेका थिए। उनले तराईमा भारतीयले थिचोमिचो नगरून् भनेर झापादेखि कञ्चनपुरसम्म ठाउँठाउँमा नेपालीहरूको बस्ती बसालेका थिए भने उनले हतियार चलाउन जानेका भूपू सैनिकदेखि लिएर बर्माबाट लखेटिएका नेपालीहरूलाई आवास उपलब्ध गराएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कसरी बनाए महेन्द्रले स्वाधीन र सार्वभौम नेपाल ?|युआरएल=https://www.nayapage.com/archives/25579|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नयाँ पेज|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> २०१८ सालमा नवलपरासीको गैँडाकोटमा उनले ‘[[महेन्द्र राजमार्ग]]’ शिलान्यास गरेका थिए। भारतीय रुपियाँ नेपाली नोट सरह चलिरहेकामा उनले त्यसलाई बन्द गराएका थिए। नेपाल स्वाधीन राष्ट्र हो भन्ने कुरा संसारलाई बुझाउन राजा महेन्द्रले ४५ देशसँग राजा महेन्द्रले कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गरेेेेका थिए भने <ref>https://mofa.gov.np/foreign-policy/diplomatic-relations/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220627173905/https://mofa.gov.np/foreign-policy/diplomatic-relations/ |date=2022-06-27 }}</ref> २०१२ साल नेपालले [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]को सदस्यता प्राप्त गरेको थियो। त्यस पश्चात् [[ऋषिकेश शाह]] संयुक्त राष्ट्रको स्थायी प्रतिनिधि बनेका थिए।<ref>[https://www.un.int/nepal/ PERMANENT MISSION OF NEPAL TO THE UNITED NATIONS]</ref> २०१२ साल माघ १३ गते, राजा महेन्द्रले आचार्यलाई [[नेपालको प्रधानमन्त्री]]मा नियुक्त गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=580 |title=वि.सं. २०१२ माघ १३ को राजपत्र |access-date=2021-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226001701/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=580 |archive-date=2021-02-26}}</ref> भने उनले चीन र जापानको भ्रमण गरेर मैत्री सम्बन्ध स्थापना गरेका थिए। === राष्ट्रियताको सम्वर्द्धन === राष्ट्रियताको संवर्द्धनमा राजा महेन्द्रको भूमिका अविस्मरणीय रहेको छ। जतिबेला [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] भाषाको नेपालमा अत्यधिक दबदबा थियो, उनले [[नेपाली भाषा]]लाई राष्ट्रभाषाका रूपमा स्थापित गरेर यसलाई देशव्यापी बनाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=वर्तमान नेपाल र राजा महेन्द्र|युआरएल=http://www.nepalgunjnews.com/main-news/20191238968/amp/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपालगन्ज न्युज|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क|नेपाल राष्ट्र बैेंक]]को स्थापना गरेर राजा महेन्द्रले नेपाली मुद्रालाई अधिराज्यभरि अनिवार्य गरिदिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=हिमालय शम्शेर राणा|शीर्षक=भारु हटाएर नेपाली रुपैयाँ चलाउन खुलेको थियो राष्ट्र बैङ्क, पहिलो गभर्नरको अनुभव|युआरएल=https://www.bizmandu.com/content/-21750.html|कार्य=|प्रकाशक=बिजमाडौँ|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> जबकि त्यतिबेला नेपालमा ९० प्रतिशत भारतीय मुद्राको चलनचल्ती रहेको थियो। उनले लागु गरेको “एउटै भाषा एउटै भेष”” को नीतिलाई कतिपयले असन्तुष्टि पनि जनाएका छन् === सामाजिक तथा सांस्कृतिक सुधार === २०२० साल भदौ १ गते नयाँ मुलुकी ऐन घोषणा गरी उनले छुवाछुत, जातिभेद र लैङ्गगिक भेदभाव विरुद्धको नीति अख्तियार गरेका थिए। २०२१ सालमा भूमिसुधार ऐन घोषणा गर्दै उनले जमिन्दारी प्रथा र बिर्ता उन्मूलन गरी जग्गा जोत्ने [[मोही]]हरूको अधिकार सुरक्षित गरेका थिए। उनले २०१३ सालमा [[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]को स्थापना गराएका थिए। २०१४ सालमा [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान|नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान]] र [[नेपाल वायुसेवा निगम|शाही नेपाल वायुसेवा निगम]] स्थापना गरिएको थियो। [[बालचन्द्र शर्मा]] र महाकवि [[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा]]को परिकल्पना बमोजिम राजा महेन्द्रबाट नेपाल साहित्य कला प्रतिष्ठान (एकेडेमी)को स्थापना भएको हो। [[काठमाडौँ]]को कमलादीमा रहेको ५० रोपनी जग्गामा आफ्नै निजी कोषबाट यसको स्थापना भएको थियो। तत्कालिन राजाको यो कदमले साहित्यिक क्षेत्रमा ठूलै हलचल ल्याएको थियो। [[सत्यमोहन जोशी]]का अनुसार साहित्यकारहरूले आफू पनि सम्मानित भएको अनुभूति गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/214/2019-05-11 |title=हामी यसरी प्राज्ञ भयौँ |last=जोशी |first=सत्यमोहन |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810102502/https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/214/2019-05-11 |archive-date=2022-08-10 }}</ref> उनले त्यस पश्चात् कर्मचारी वृत्ति विकास गर्न नेपाल निजामती ऐन ल्याएका थिए, फलस्वरूप <ref>नेपाल निजामती सेवा ऐन, २०१३</ref> र [[पँजनी|पँजनी प्रथा]]को अन्त्य भएको थियो। २०१२ मा, प्रहरी ऐन<ref>[http://www.lawcommission.gov.np/np/archives/category/documents/prevailing-law/statutes-acts/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%90%E0%A4%A8-%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%A8 प्रहरी ऐन २०१२]</ref> बनेसँगै सेनाको मनोबल उठाउने प्रयासहरू भएका थिए। २०१८ साल वैशाख १ गते १४ अञ्चल ७५ जिल्लामा विभाजन गरी प्रसासनिक विकेन्द्रीकरण गरिएको थियो। २०२० सालमाा, जातिभेद उन्मूलन गर्न छुवाछूत विरोधी ऐन ल्याइएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=छुवाछूत अन्तको लागि नयाँ सूत्रको आवश्यक छ|युआरएल=https://dharananews.com/thoughts/2020-08-06-9435|कार्य=|प्रकाशक=धरान न्युज|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> २०२१ सालमा किसानहरूलाई मोहियानी मोहियानी हक दिलाइएको थियो। उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय|त्रिभूवन विश्वविद्यालय]]को आधुनिकीकरण गर्दै उच्च शिक्षा नेपालमै हासिल गर्ने अवस्था सिर्जना गर्दै भने पाठ्यक्रमबाट भारतीय पुस्तकहरू विस्थापित गराएका थिए। स्थानीय परम्परा, धर्म–संस्कृति, रहनसहन, पर्व तथा भाषाहरू बचाउन उनले [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान|नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान]], [[राष्ट्रिय नाचघर]] लगायतका संस्थाहरूलाई सक्रिय गराएका थिए। === राज्य रजौटा ऐन, २०१७ === {{मुख्य|राज्य रजौटा ऐन, २०१७}} राज्य रजौटा ऐन, २०१७ र राज्य अदालत उन्मूलन ऐन, २०१७ लागु भएपछि सबै राज्यहरू खारेज भएका थिए। यद्यपि राज्य रजौटा ऐनले सल्यान, बझाङ, जाजरकोट, मुस्ताङ, भिर्कोट, माल्नेटा, दर्ना गरी १७ रजौटालाई मान्यता दिएको थियो। वि.सं २०१७ मा, राज्य अदालत उन्मुलन ऐन लागु भएपछि राज्य अदालतको ठाउँमा इलाका अदालतको गठन गरिएको थियो। ===नयाँ मुलुकी ऐन=== श्री ५ महेन्द्रबाट वि.सं. २०२० भदौ १ गते नयाँ मुलुकी ऐन लागु गरिएको थियो।<ref>[http://www.lawcommission.gov.np/wp-content/uploads/2015/laws/LA-NP/Statutes-Acts/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%80%20%E0%A4%90%E0%A4%A8%20(%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AC%E0%A4%96%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A5%8B),%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%A6.pdf मुलुकी ऐन २०२०]</ref> ===भूमिसुधार कार्यक्रम=== श्री ५ महेन्द्रबाट २०२१ साल मङ्सिर १ मा भूमिसुधार कार्यक्रम लागु गरिएको थियो। भूमिसुधार कार्यक्रमबाट [[जमिनदारी प्रथा]]को उन्मुलन, जग्गाको हदबन्दी, [[मोहियानी हक]]को व्यवस्था, [[मोहि]]ले जग्गाधनीलाई तिर्नुपर्ने कुतको निश्चितता लगायत्का विविध व्यवस्थाहरू गरिएका थिए। यसमा भूमि सम्बन्धी कार्यक्रम लागु गरी देशका गरिब जनताको हितका लागि क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउने उद्देश्य राखिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=10904 |title=नेपाल राज पत्र |access-date=2020-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226013243/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=10904 |archive-date=2021-02-26}}</ref> वि.सं. २०२४ सालमा भूमि प्रशासन ऐन लागु भई भूमि प्रशासन कार्यालयहरू खोलिएका थिए। वि.सं. २०२७ सालमा मालपोत असूली र स्याहाको लागि “कोष तथा तहसिल” कार्यालय खोलिएका थिए। वि.सं. २०१८ साल देखि जग्गा प्रशासनको लागि ७५ जिल्लामा माल अड्डाहरू स्थापना गरिएका थिए। वि.सं. २०२४ सालमा भूमि प्रशासन ऐन जारी भएपछि सुरुमा [[काठमाडौँ उपत्यका]]का तीन जिल्ला सहित ९ जिल्लामा जग्गा (नापजाँच) ऐन, २०१९ अनुसार तयार भएको नक्सा र स्रेस्ताबाट भूमिको प्रशासन हेर्ने गरी भूमिसुधार मन्त्रालय अन्तर्गत भूमि प्रशासन कार्यालय स्थापना भएका थिए। वि.सं. २०२४ सालमा भूमि प्रशासन कार्यालय खारेज गरी भूमिसुधार कार्यालय नामाकरण गरिएको थियो भने त्यस पश्चात् तत्कालीन कोष तथा तहसिल कार्यालयलाई मालपोत कार्यालयमा परिणत गरिएको थियो। भूमि प्रशासन कार्यालयले दिएको लगत अनुसार मालपोत असूल गर्न वि.सं. २०२६ सालमा मालपोत कार्यालयलाई तत्कालीन अर्थ मन्त्रालयको मालपोत विभाग अन्तर्गत रहने गरी स्थापना गरिएको थियो। वि.सं. २०२८ सालमा सो मालपोत कार्यालयको नाम कोष तथा तहसिल कार्यालयमा परिणत भएको थियो।<ref>[http://dolrm.gov.np/office/118/aboutus नेपाल सरकार भूमि व्यवस्था,सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालय भूमि व्यवस्थापन तथा अभिलेख विभाग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200402081735/http://dolrm.gov.np/office/118/aboutus |date=2020-04-02 }}</ref> === भारतीय सेना फिर्ता === २०२८ सालमा नेपाल तिब्बत सिमामा राखिएका भारतीय सैनिकका १७ वटा चेकपोष्टहरू हटाउने कार्य महेन्द्रले भारतविरुद्ध चालेको सबैभन्दा साहसिक कदमका रूपमा लिइन्छ। २०२६ सालमा राजाले सूर्यबहादुर थापालाई अपदस्थ गरेर [[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि विष्ट]]लाई प्रधानमन्त्री बनाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=दिलनाथ गिरी|शीर्षक=देशभक्त राजनेता कीर्तिनिधि विष्ट|युआरएल=https://www.dcnepal.com/2020/08/179211/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=डिसी नेपाल|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> भारतीय चेकपोस्ट हटाउने विषयमा उनी आफैँ संलग्न नभईकन कीर्तिनिधिलाई अघि सारेका थिए। कीर्तिनिधि विष्टले सुरुमा भारतलाई आफ्नो चेकपोस्ट फिर्ता लैजान अनुरोध गर्दै लिखित पत्र पठाएका थिए। नेपाल एउटा स्वाधीन राष्ट्र भएकाले विदेशी सैनिकको उपस्थिति हाम्रो र हाम्रा छिमेकीको हित अनुकलमा छैन भन्दै उनले पत्र लेखेका थिए। तर, भारतले यसमा कुनै सुनवाइ गरेको थिएन। त्यसपछि कीर्तिनिधिले विष्टले [[भारत-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि|१९५० को मैत्री सन्धि]]को कुनै वैधानिकता छैन भनेर भाषण गरेका थिए।<ref>[https://www.recordnepal.com/wire/indian-checkposts-lipu-lekh-and-kalapani/ The Indian checkposts, Lipu Lekh, and Kalapani] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814112055/https://www.recordnepal.com/wire/indian-checkposts-lipu-lekh-and-kalapani/ |date=2020-08-14 }}</ref> नेपालले आफैँ ती चेकपोस्टहरू हटाउने तयारी गरेपछि तत्कालीन भारतीय परराष्ट्रमन्त्री विनयसिंह नेपाल आएका थिए।सरकार आफ्नो अडानबाट पछि नहटेपछि यो विषय अन्तर्राष्ट्रियकरण हुने डरले भारतले ती चेकपोस्टहरू फिर्ता लगेको थियो।<ref name="countrystudies foreign policy">{{citation|editor-last=Savada|editor-first=Andrea Matles|chapter=Foreign Policy|title=Nepal: A Country Study|publisher=GPO for the Library of Congress|year=1991|chapter-url=http://countrystudies.us/nepal/64.htm|accessdate=17 April 2017}}</ref><ref>{{Cite book|title=Global Dimensions of Indo-Nepal Political Relations: Post Independence|isbn=9788121210256|last1=Singh|first1=Raj Kumar|year=2009|url=https://books.google.com/books?id=mvgtRCmjsIoC&pg=PA412&lpg=PA412&dq=indian+military+mission+to+nepal+in+1952#v=onepage}}</ref> चेकपोस्ट हटाएको निहुँमा नै भारतले नेपालमाथि २०२८ सालमा नाकाबन्दी लगाइदिएको थियो।<ref>https://www.nepjol.info/index.php/rnjds/article/download/2127{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} '''2. SOCIO ECONOMIC IMPACT OF UNDECLARED BLOCKADE OF INDIA ON NEPAL - Bhuwaneswor Pant2'''</ref> भारतीय नाकाबन्दीले ठुलो असर सिर्जना गर्न नसकेपछि भारत पछि हट्न बाध्य बनेेेेको थियो। उनले नेपालमा भारतीय प्रभावलाई पहिलेको तुलनामा ४० प्रतिशतभन्दा तल झार्न सफल भएका थिए। === सत्ता हस्तान्तरणको तयारी === राजाले सत्ता आफ्नो हातमा लिँदा एउटा आधार तयार पारेर ‘जनताको नासो जनतालाई नै फिर्ता गर्छु’ भनेका थिए। जीवनको अन्त्यतिर प्रजातान्त्रिक प्रणालीका लागि संविधान मस्यौदा गर्ने काम आफैँलाई सुम्पिएको शम्भुप्रसाद ज्ञवालीले पनि लेख्नुभएको छ। सूर्यबहादुर थापाको आत्मकथामा ‘संशोधित मस्यौदा तयार भइसकेको थियो, निधन नभएको भए चितवनबाट फर्किएपछि लागु हुन्थ्यो। काङ्ग्रेसका नेताहरू बोलाएर जिम्मा लगाउनेसम्मको तयारी थियो’ भन्ने उल्लेख छ। देशमा विदेशी सैनिकको उपस्थिति थियो। पार लगाउने श्रेय उनैलाई जान्छ। केही समयका लागि भनेर घोषणामै भनिएको थियो, जनतामा अधिकार हस्तान्तरण गर्ने प्रक्रिया पनि शुरू भएको हो। शम्भुप्रसाद ज्ञवालीको संयोजकत्वमा संविधान संशोधनको मस्यौदा पनि तयार हुँदै गरेको थियो। त्यसो हुँदा राजा निरकुंशताको निरन्तरताको पक्षमा थिएनन् भन्ने बुझ्नुपर्ने हुन्छ।   <ref name=":6">{{Cite web |last=[[भेष बहादुर थापा]] |date=२०८० पुष १, आइतबार |title=‘महेन्द्र रहेको भए उनीबाटै जनतामा अधिकार हस्तान्तरण हुन्थ्यो’ |url=https://www.ukaalo.com/opinion/20231217-paush1-coup-mahendra-shaha-/13230 |website=उकालो}}</ref> ==मृत्यु== राजा महेन्द्रको मृत्यु २०२८ माघ १७ बिहान ३:४५ मा [[चितवन जिल्ला|चितवन]]को [[दियालो बङ्गला राजदरबार|दियालो बङ्गला दरबार]]मा भएको थियो। उनको निधन पश्चात्, उनका जेठा पुत्र युवराज [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]ले राजगद्दी सम्हालेका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5107 |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2020-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714144352/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5107 |archive-date=2021-07-14}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5109 |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2020-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714144354/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5109 |archive-date=2021-07-14}}</ref> भरतपुरबाट राजा महेन्द्रको पार्थिव शरीरलाई बोकेर एक विशेष हेलिकप्टर माघ १७ गते अपरान्ह ४ बजेर ४५ मिनेट जाँदा [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|त्रिभुवन विमानस्थल]]मा ओर्लिएको थियो। राजा महेन्द्रका छोराहरू मध्ये माहिला छोरा तत्कालीन अधिराजकुमार [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र]] सोही हेलिकप्टर र कान्छा छोरा अधिराजकुमार [[धीरेन्द्र शाह|धीरेन्द्र]] अर्को हेलिकप्टरमा साथै आएका थिए। उनको पार्थिव शरीरको मुहार सम्म रामनाम लेखिएको [[पीताम्बर]] र सेतो कपडा त्यसमाथि फूलमालाहरूले ढाकिएको थियो। राजा महेन्द्रलाई अन्तिम श्रद्धाञ्जली दिन विमानस्थलमा नै ठूलो भीड जम्मा भएको थियो। राजा महेन्द्रको पार्थिव शरीरलाई विमानस्थलबाट ब्राह्मणहरूले बाँसको खटमा बोकेर आर्यघाट सम्म पुर्याएका थिए। खट बोकेका ती ब्राह्मणका पछाडि छोराहरू अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्र र धीरेन्द्र, भाइहरू अधिराजकुमार हिमालय र बसुन्धरा समेत सँगै थिए। शवयात्रमा प्रधानमन्त्री, प्रधानन्यायाधीश, [[राष्ट्रिय पञ्चायत]]का अध्यक्ष, मन्त्रीगण, राजसभा स्थायी समितिका सभापति, राजसभाका सदस्यहरू, संवैधानिक अङ्गका प्रमुखहरू र सदस्यहरू त्यस्तै नेपाल स्थित विभिन्न कूटनीतिक नियोगका प्रतिनिधिहरू समेत उपस्थित थिए। राजा महेन्द्रको अन्तिम संस्कारमा सहभागी हुन भारतका उपराष्ट्रपति जि.एस. पाठक एवम् मन्त्री राजबहादुर समेत नेपाल आएका थिए। [[आर्यघाट|पशुपति आर्यघाट]]मा माइला अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्रले राजा महेन्द्रको पार्थिव शरीरमा दागबत्ती चढाएर अन्त्येष्टि गरेका थिए। राजगद्दी एकछिन पनि खाली राख्न नहुने परम्परा अनुसार पहिले नयाँ राजा घोषित गरेपछि मात्र दिवङ्गत राजाको निधनको घोषणा गरिन्थ्यो। राजाको उत्तराधिकारी जेठो छोरो वीरेन्द्रले नयाँ राजाका रूपमा राजगद्दी सम्हाल्नु पर्ने थियो। त्यसैले जेठो छोरा बाहेक अरू छोराहरू मात्र राजाको अन्त्येष्टोली सरिक हुन्थे।<ref>{{Cite web |title=राजा महेन्द्रको अपत्यारिलो अवसानको ५० वर्ष पूरा |url=https://oldphotosofnepal.com/post/308 |access-date=2024-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240506052847/https://oldphotosofnepal.com/post/308 |archive-date=2024-05-06 }}</ref> ===प्रतिक्रिया === विभिन्न मुलुकका राष्ट्राध्यक्षले शोक सन्देश पठाएका थिए। ती शोक सन्देश पठाउनेमध्येमा जापानका [[हिरोहितो]], बेलायतकी महारानी एलिजाबेथ द्वितीया, थाइल्यान्डका राजा भूमिबल, डेनमार्ककी महारानी मार्गरेट, स्विडेनका राजा गुस्ताफ, नेदरल्यान्डसकी महारानी जुलियाना, इरानका राजा मोहम्मद रजा पहलवी, अफगानिस्तानका राजा महम्मद जहिर, भारतका राष्ट्रपति भीभी गिरी, ग्रिसका राजा कन्सटान्टाइन, अमेरिकी राष्ट्रपति [[रिचार्ड निक्सन]], रूसका राष्ट्रपति एन पोदगर्नी, जोर्डनका राजा हुसेन, इजरायलका राष्ट्रपति साहजर र लाओसका राजा साभाङ्ग थिए। जनगणतन्त्र चीनका उपाध्यक्ष तथा प्रधानमन्त्रीले समेत शोक सन्देश पठाएका थिए। राजा महेन्द्रको निधनमा छिमेकी भारतको दुवै सदनमा एक मिनेट मौन धारण गरी शोक व्यक्त गरिएको थियो। भारतको सदनको संयुक्त बैठकलाई सम्बोधन गर्दै राष्ट्रपति भीभी गिरीले राजा महेन्द्रको आकस्मिक निधनबाट भारतीयहरुलाई ठूलो दुःख लागेको कुरा बताएका थिए। त्यस्तै प्रधानमन्त्री [[इन्दिरा गान्धी]]ले लोकसभा बैठकलाई सम्बोधन गर्दै राजा महेन्द्र दूरदर्शी र कुशल राजनीतिज्ञ भएको उल्लेख गरेकी थिइन्। फ्रान्स, पश्चिम जर्मनीसहित संसारभरका विभिन्न मुलुकले शोक सन्देश पठाएका थिए। इजरायलका राष्ट्रपति साहजरले रेडियो सम्बोधनमार्फत राजा महेन्द्रको निधनबाट इजरायलले एक सच्चा मित्र गुमाएको बताएका थिए। साथै उनले राजा महेन्द्रसँगको आफ्नो व्यक्तिगत सम्बन्ध उल्लेख गर्दै आफूले राजा महेन्द्रका केही कविता हिब्रु भाषामा अनुवाद गरेको समेत स्मरण गरेका थिए। उनको निधनबारे समाचार प्रकाशित गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय समाचार एजेन्सी दी एसोसियटेड प्रेसले राजा महेन्द्रले नेपालमा भूमिसुधार लागू गरेको, नयाँ मुलुकी ऎन जारी गर्दै त्यसमा रहेको छुवाछुतको अन्त्य र बहुविवाहलाई दण्डनीय गरेको उल्लेख गरेको थियो। त्यस्तै मुलुकमा वैदेशिक सहायता भित्र्याएर विमानस्थल, राजमार्ग, अस्पताल, विद्यालयसहित हज्जारौं पर्यटकहरुलाई बस्न पर्यटकीय आवासको व्यवस्था गरेको समाचारमा उल्लेख थियो।<ref>{{Cite web |title=राजा महेन्द्रको निधन, अन्त्येष्टि र शोक सन्देश* |url=https://himalpress.com/2023/01/%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%9c%e0%a4%be-%e0%a4%ae%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%a8%e0%a4%bf%e0%a4%a7%e0%a4%a8-%e0%a4%85%e0%a4%a8%e0%a5%8d/ |access-date=2025-12-07 |website=Himal Press |language=en-US}}</ref> ==आलोचना== # निरङ्कुश राजा<br><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=कुमार रुपाखेती|शीर्षक=निरङ्कुश राजा महेन्द्र ?|युआरएल=http://www.prateekdaily.com/2013/08/blog-post_2933.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=प्रतीक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> राजा महेन्द्रलाई लाग्ने मुख्य आरोप नेपाली काङ्ग्रेसको सरकार र संसद विघटन गरे भन्ने छ। यस बारे उनको भनाइ थियो "म मेरा प्रजालाई प्रजातन्त्र बदला सबल राष्ट्र दिनेछु। हाम्रो प्रमुख शत्रु भनेको गरिबी हो।", "मेरो प्राण रहेसम्म र मैले गरेर हुनेसम्म नेपालीको हात खुट्टा लुलो हुन दिने छैन। यो पनि मेरो दृढ संकल्प मध्ये मै छ।"<ref>{{Cite journal |date=२०२७ जेठ |title=सिपाही |url=https://www.nepalarmy.mil.np/sipahiannual/sipahi2027 |journal=सिपाही शाही सैनिक वार्षिक पत्रिका |pages=पेज ११}}</ref> # एक देश एक भेषको नीति<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=चिरञ्जीवी पौडेल|शीर्षक=राजा महेन्द्रको उचित मूल्याङ्कन भएन|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2019/07/778956|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref><br> एक राजा एक देश<br> एक भाषा एक भेष (महेन्द्रिय राष्ट्रवाद) # [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]को स्थापना गर्दा [[गणेशमान सिंह]]बाट आलोचना:"जिमीदार औ दायाँबायाँ बस्ने व्यापारीहरूको फाइदाका निमित्त खोलिएको राष्ट्र बैङ्कले गरिब रैतीहरूलाई कुनै फाइदा छैन"<ref>उधृतांश- देवकोटा, राजनीतिक दर्पण भाग-१, पृष्ठ ३८८</ref><ref>[http://annapurnapost.com/news/78581 कसरी बनाए महेन्द्रले स्वाधीन र सार्वभौम नेपाल ?]</ref> # आफ्नो रानी रत्नको नाममा [[रत्नपार्क]]को निर्माण ===दोस्रो विवाह=== [[चित्र:Mahendra Ratna 1957.jpg|thumb|राजा महेन्द्र एवम् रानी रत्न २०१२ मा]] पहिली पत्नी इन्द्र राज्यको २००६ मा निधनपछि तत्कालीन युवराज महेन्द्र साली रत्नसँग प्रेम सम्बन्धमा रहेका थिए, तर [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]] भने कुनै हालतमा राणापुत्री रत्नसँग छोराको विवाह हुन नदिने योजनामा रहेका थिए। बाबुले खोजेकी केटीसँग विवाह गर्न दिएको दबाब तात्कालिक युवराज महेन्द्रलाई मन परेको थिएन। राजा त्रिभुवन भने राणा परिवार, अझ [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर]]को खलकसँग सम्बन्ध विस्तार गर्ने पक्षमा थिएनन्। राजा त्रिभुवन जुद्ध शमशेरले आफूलाई गरेको अपमानबाट आक्रोशित थिए भने सो विवाद लामो समय चलेको थियो। विवाहको टुङ्गो नलाग्दै २००८ कात्तिक २६ गते [[राणा - काङ्ग्रेस मन्त्रिमण्डल|राणा–काङ्ग्रेसको गठबन्धन सरकार]] विघटन भई २००८ मङ्सिर १ गते<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437 |title=२००८ मङ्सिर १ को राजपत्र |access-date=2021-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008072533/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437 |archive-date=2021-10-08}}</ref> [[मातृकाप्रसाद कोइराला|मातृकाप्रसाद कोइरालाको]] नेतृत्वमा [[नेपाली काङ्ग्रेस]]को एकल सरकार बनिसकेको थियो। २००९ माघ २५ गते उनले रत्न राज्यलक्ष्मीसँग विवाह गरेका थिए।<ref name=":0">[https://pustakalaya.org/media/uploads/op/pdf/BishnuPdShrestha2063BS_NepalKoShahTathaRana.pdf/BishnuPdShrestha2063BS_NepalKoShahTathaRana.pdf नेपालको शाह तथा राणा वंशावली: विष्णु प्रसाद श्रेष्ठ]</ref> ==सम्मान== ; राष्ट्रिय * [[नेपाल प्रताप भास्कर]] * ओजस्वी राजन्याको मानपदवी * [[नेपाल तारा]] * त्रिशक्ति पट्ट * गोरखा दक्षिण बाहु * [[महेन्द्र माला]]<ref>{{Cite web|url=https://www.dcnepal.com/2021/10/294046/|title=संस्मरण : तक्मा र तोक्मा, भट्टी पसल्नीदेखि महाराजधिराजसम्म|website=Dcnepal|language=en-US|access-date=2022-07-24}}</ref> * राजा त्रिभुवनको गद्दी आरोहण रजत महोत्सव <ref>{{cite web|url=http://www.medals.org.uk/nepal/nepal042.htm|title=ODM of Nepal: King Tribhuvan Silver Jubilee Medal 1935|access-date=20 July 2016}}</ref> ; विदेशी * {{flagicon|Iran|1925}} पल्हवी मानपदवी, ''२०१७ असार २०'' * {{flagicon|Iran|1964}} [[इरान]]: [[फारसी साम्राज्य]]को २,५००औँँ वर्षगाँठ, ''२०२८ असोज २८''।<ref>{{cite web |url=http://badraie.com/guests.htm |title=Grand State Banquet |access-date=20 July 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305043732/http://badraie.com/guests.htm |archive-date=5 March 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305043732/http://badraie.com/guests.htm |date=5 March 2016 }}</ref> * {{flag|जापान}}: जापानी सरकारको विशेष सम्मान, ''२०१७ वैशाख ७ <ref>{{Cite web|url=https://royalwatcherblog.com/2020/12/07/crown-prince-akihito-and-crown-princess-michiko-in-nepal-1960/|title=Crown Prince Akihito and Crown Princess Michiko in Nepal, 1960|last=Saad719|date=2020-12-07|website=The Royal Watcher|language=en-us|access-date=2022-08-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.np.emb-japan.go.jp/history/brief.html|title=Embassy of Japan in Nepal|website=www.np.emb-japan.go.jp|access-date=2022-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220805011833/https://www.np.emb-japan.go.jp/history/brief.html|archive-date=2022-08-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britishpathe.com/video/VLVA2YFYVWCYEIS1ZEAQLCRUAYMBD-JAPAN-NEPALESE-KING-VISITS-JAPANESE-EMPEROR/query/King+Mahendra|title=Japan: Nepalese King Visits Japanese Emperor|last=Pathé|first=British|website=www.britishpathe.com|language=en-GB|access-date=2022-08-01}}</ref>'' * {{flag|पोर्चुगल}}: सैन्य मानपदवी , ''२०१७ असार ३०''<ref>[http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=154&list=1 Presidência da República]</ref> * {{flag|फ्रान्स}}: शाही सम्मान, ''२०१२ फागुन १२<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|language=en|access-date=2022-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=2015-10-18}}</ref>'' * {{झन्डा चिह्न|फिनल्यान्ड}} [[फिनल्यान्ड]]: स्वेत गुलाफ शाही सम्मान, ''२०१४'' * {{flag|बेल्जियम}}: लिओपोल्ड द्वितीय मानपदवी, ''२०२०'' * {{flag|जर्मनी}}: सङ्घीय गणतन्त्र जर्मनीको विशेष योग्य मानपदवी ''२०२०'' * {{flag|Kingdom of Laos}}: शाही सम्मान, ''२०२६'' * {{flag|पाकिस्तान}}: [[निशान-ए–पाकिस्तान|निशाने पाकिस्तान]], ''२०२६'' * {{flag|नेदरल्यान्ड}} नेदरल्यान्ड सरकारद्वारा विशिष्ट सम्माान ''२०२४ वैशाख १२''<ref>[http://members3.boardhost.com/Beneluxroyal/msg/1428764090.html Benelux Royal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150928164627/http://members3.boardhost.com/Beneluxroyal/msg/1428764090.html |date=28 September 2015 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://royalwatcherblog.com/2019/04/25/nepal-state-visit-to-the-netherlands-1967/|title=Nepal State Visit to The Netherlands, 1967|last=Saad719|date=2019-04-25|website=The Royal Watcher|language=en-us|access-date=2022-07-24}}</ref> * {{flag|संयुक्त अधिराज्य}}: शाही भिक्टोरियाली माला, ''२०१७ फागुन १५<ref>{{Cite web|url=https://royalwatcherblog.com/2019/02/26/british-state-visit-to-nepal-1961/|title=British State Visit to Nepal, 1961|last=Saad719|date=2019-02-26|website=The Royal Watcher|language=en-us|access-date=2022-07-24}}</ref>'' * {{flag|फिलिपिन्स}}: सिकातुना मानपदवी, राजाको पद, ''२०२७''.<ref>{{Cite web|url=https://www.officialgazette.gov.ph/the-order-of-sikatuna/|title=The Order of Sikatuna {{!}} GOVPH|website=Official Gazette of the Republic of the Philippines|language=en-US|access-date=2022-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825092055/https://www.officialgazette.gov.ph/the-order-of-sikatuna/|archive-date=2019-08-25}}</ref> ==स्मृति / स्मारक == [[चित्र:Mahendra salik Durbarmarg.jpg|thumb|महेन्द्र शालिक [[दरबार मार्ग|दरबारमार्ग]]]] राजा महेन्द्रको स्मृतिमा धेरै संरचना, संस्था, सम्मान बनेका छन्। उनका नाममा बनेका स्मारकहरू वि.सं २०६३ मा संसद पुनर्स्थापना भएपछि र वि.सं २०६५ मा राजतन्त्र अन्त्य भएपछि नाम परिवर्तन गर्ने प्रयास भएको देखिन्छ। २०६३ को राजनीतिक परिवर्तन पछि राजाका नाममा बनेका राजमार्गलाई लोकमार्ग नामाकरण गर्ने प्रयास भएको थियो। उनकी रानीको नाममा बनेको [[रत्नपार्क]]लाई पनि शङ्खधर साख्व पार्क नाम परिवर्तन गरिएतापनि सर्वसाधारणको बोलोचालीमा अझै पनि रत्नपार्क प्रचलित छ। # [[महेन्द्र राजमार्ग]] # [[महेन्द्र माला]] # महेन्द्रशालिक (दरबारमार्ग) # [[नेपाल पुलिस फुटबल क्लब|महेन्द्र पुलिस क्लब]] #[[राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष|महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष]] # [[महेन्द्ररत्न क्याम्पस, इलाम|महेन्द्ररत्न क्याम्पस]] # [[भीमदत्त नगरपालिका|महेन्द्रनगर]] # [[राराताल|महेन्द्र ताल]] /रारा ताल #[[भरतपुर आँखा अस्पताल|श्री ५ महेन्द्र स्मारक आँखा अस्पताल]] ===म मरे पनि मेरो देश=== "म मरे पनि मेरो देश बाँचिरहोस्" राजा महेन्द्रको अभिव्यक्ति थियो। यसै भनाईलाई लिएर गीतहरू रेकर्ड भएका छन् र ती गीतहरू राजा महेन्द्रलाई सम्झ्ना गर्ने माध्यम बनेका छन्। राजा महेन्द्रको निधनपछि देशलाई माया गरेर लेखिएका गीतहरूको एक किसिमले लहरै चलेको थियो। त्यसै क्रममा यो गीत [[रेडियो नेपाल]]मा रेकर्ड गरिएको थियो।सङ्गीतकार सिके रसाइलीका अनुसार यो गीत २०२९ सालतिर रेकर्ड भएको थियो। त्यो बेला यस्ता गीतहरू रेकर्ड गरेर राजा महेन्द्रप्रति श्रद्धा प्रकट गर्ने होडबाजी नै थियो। त्यतिबेला उस्तै शब्द ‘म मरे पनि मेरो देश बाँचिरहोस्’ भन्ने गीतमा चाहिँ शिवशङ्करले सङ्गीत र स्वर दिएर रेकर्ड गराएका थिए।<ref>{{Cite web |title=ऊ मरे पनि उसलाई देशको माया छ |url=https://www.setopati.com/archive-news/53002/ |access-date=2025-12-07 |website=Setopati |language=en-US }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Back view of Mahendra Griha at Tikapur Park.JPG|thumb|टिकापुर पार्क महेन्द्र गृहको पछाडी मोहोडाको दृश्य|alt=Back view of Mahendra Griha at Tikapur Park]] २०२४ चैत्र २ मा<ref name=":2">{{Cite web |title=२०८० वैशाख १ देखि २०८० असार मसान्तसम्म सम्पादित प्रमुख क्रियाकलापहरू स्वतः प्रकाशन|url=https://tikapurmun.gov.np/sites/tikapurmun.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%83%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%A8%20%28%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AE%E0%A5%A6%20%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%96%20%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%BF%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AE%E0%A5%A6%20%E0%A4%85%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%29.pdf |access-date=2025-12-07 |website=www.tikapurmun.gov.np|language=ne}}</ref> राजा महेन्द्र शिकार खेल्न [[महाकाली अञ्चल]]को [[शुक्लाफाँट राष्ट्रिय निकुञ्ज|शुक्लाफाँटा आरक्ष]] जाँदा राजा महेन्द्रका साथ परराष्ट्रमन्त्री [[कीर्तीनिधि विष्ट]] पनि थिए। रूखमाथि बनाइएको मचानमा बसेर बाघको पर्खाइमा थिए। प्रधानमन्त्री र राजाका एडीसी पनि साथै थिए। दर्जनौं हात्तीले बाघलाई घेर्दै राजातिर ल्याउँदै थिए। एउटा अजङ्गको भाले बाघ लुसुलुसु हिंड्दै मचानमुनि आइपुग्यो। प्रधानमन्त्री र एडीसी राजाले कति बेला गोली दाग्छन् भनेर प्रतीक्षामा थिए तर गोली चल्नुको साटो राजा आफैं पो मचानमा ढले।<ref>{{Cite web |title=रानीलाई गोली लाग्यो, राजा हौदाबाट पछारिए |url=https://www.onlinekhabar.com/2025/04/1669748/the-queen-was-shot-the-king-fell-from-the-throne |access-date=2025-12-07 |website=Online Khabar |language=en-US}}</ref> त्यसै बेला जङ्गलको माझमा राजा महेन्द्रलाई आकस्मिक हृदयाघात भएको थियो। राजालाई हृदयघात भएको ठाउँ एउटा मचान र त्यहाँ एउटा चकला मात्र बिछ्याइएको थियो। हृदयाघातपछि महेन्द्रलाई त्यही चकलामा सुताइएको थियो। त्यस घटनाबाट त्यहाँ निक्कै ठूलो हाहाकारको सिर्जना भएको थियो। राजाको शरीरभरि खलखल पसिना आएको थियो । त्यस घटनाले कीर्तिनिधिको जीउ पानी नै पानी भएको थियो । राजाका साथमा रहेका बङ्गाली डाक्टर हल्डरले हत्तपत्त राजाका पाखुरामा इन्जेक्सन लगाइदिएका थिए । त्यस बेला राजा महेन्द्रलाई ठूलो पीडा भएको थियो त्यही पीडामा राजाले निक्कै रन्थनिएका थिए । राजाको शरीरभरि खलखल पसिना आएको थियो । त्यस बेला राजा महेन्द्र कीर्तिनिधिका पाखुरा र नाडीको बीच भागलाई सिरानी लगाएर सुतेका थिए। त्यसै बेला राजा महेन्द्रले उनलाई रूपमा भनेका थिए, “खोइ कीर्तिनिधि, अब के हुने हो; मलाई जे भए पनि मेरो देश बाँच्नुपर्छ । म मरे पनि मेरो देश बाँचिरहोस् ।” त्यसपछि राजा महेन्द्र मूर्छा परेका थिए । राष्ट्रको चिन्तामा हृदयको रोदन पोख्तापोख्दै त्यस बेला राजा महेन्द्र अचेत भएका थिए । रातभर मचानमै बित्यो। भोलिपल्ट बिहान पाँच बजेतिर जमिनमा ल्याइयो।<ref>{{Cite web |title=महेन्द्र महिमा |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/276391-1594963392.html |access-date=2025-12-07 |website=nagariknews.nagariknetwork.com |language=ne}}</ref> राजा महेन्द्रको उपचारको लागि जङ्गलमा तत्कालै मुटुविशेषज्ञ डा.मृगेन्द्रराज पाण्डेलाई बोलाइयो र उनी पनि त्यहाँ गएर राजाको उपचारमा संलग्न भए। <ref>{{Cite web |last=sangrahalaya |first=Sahitya- |date=2014-02-28 |title=संस्मरण : राजा महेन्द्रलाई हृदयाघात हुँदा |url=https://sahityasangraha.com/2014/02/28/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B2%E0%A4%BE/ |access-date=2025-12-07 |website=साहित्य सङ्ग्रहालय |language=en-US}}</ref>अनि केही दिनपछि अमेरिकाबाट पनि चिकित्सकहरू आए जसअनुसार अमेरिकी डा. मेटिङ पनि राजा महेन्द्रको स्वास्थ्यउपचारमा केन्द्रित भए । डा. मेटिङ पूर्व [[अमेरिकाको राष्ट्रपति|अमेरिकी राष्ट्रपति]] [[ड्वीट डेभिड आइजेनहावर|ड्वेट डि. आइजनहावर]] (कार्यकाल जनवरी २०, १९५३ – जनवरी २०, १९६१)का विशेष चिकित्सक थिए । आइजनहावरहावरलाई पटक, पटक हृदयाघात भएको थियो । अनि उनका भरोसा नै डा. मेटिङ्ग थिए । राजा महेन्द्रलाई केही आराम भएपछि उनलाई चैत्र २५ <ref name=":2" />मा [[टीकापुर पार्क|टीकापुर वृहत उद्यान]] ल्याइयो । [[कर्णाली नदी|कर्णाली नदि]] को भङ्गालो नजिकै राजा महेन्द्रका लागि काठको एउटा घर बनाइएको थियो । त्यहीँ नै राजाको सम्पूर्ण स्वास्थ्यउपचार गरिएको थियो ।<ref>{{Cite web |last=editor |date=2020-06-12 |title=मुटुको व्यथाले कक्रक्क भएपछि… |url=https://sahityapost.com/top-news/8520/ |access-date=2025-12-07 |website=साहित्यपोस्ट}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://ekantipur.com/nepal/article/?id=3013|title=संस्मरण: राजा महेन्द्रलाई हृदयघात हुँदा|last=ज्ञावली|first=ईश्वरी|work=कान्तिपुर|archive-url=https://web.archive.org/web/20111230081020/http://www.ekantipur.com/nepal/article/?id=3013|archive-date=2011-12-30|access-date=2025-12-07}}</ref> == सन्दर्भ == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [https://www.nepalilekh.com/Author/Mahendra-Bir-Bikram-Shah/ महेन्द्र वीरविक्रम शाहका रचनाहरू (नेपाली लेख डट कम)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250210190347/https://www.nepalilekh.com/Author/Mahendra-Bir-Bikram-Shah/ |date=2025-02-10 }} {{कमन्स२|Mahendra Bir Bikram Shah Dev|महेन्द्र वीरविक्रम शाह देव}} {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|त्रिभुवन वीर विक्रम शाह]]| पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]| अवधि=सन् १९५५ -- १९७२| पछि=[[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|बीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| }} {{बाकस-अन्त्य}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:शाहवंश]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:नेपालका फिल्ड मार्सलहरू]] [[श्रेणी:फिल्ड मार्सलहरू]] [[श्रेणी:ब्रिटिस फिल्ड मार्सलहरू]] [[श्रेणी:सन् १९७२ मा मृत्यु]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] 8mpe56pt09fmbu77jhzh6s8bge5ijbr 0 81882 1393867 1075731 2026-11-04T01:49:28Z Kootak 61918 {{Google LLC}} 1393867 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = गुगल अनुवाद | logo = [[File:Google Translate Icon.png|130px]] | caption = गुगल अनुवादको मुख्यपृष्ठ | url = {{URL|https://translate.google.com|ट्रान्सलेट.गुगल.कम}} | commercial = हो | type = [[सांख्यिकीय यन्त्र अनुवाद]] | registration = वैकल्पिक | language = १०० भाषाहरु | num users = २ करोड भन्दा बढी | owner = [[गुगल]] | launch_date = {{start date and age|2006|df=yes}} (as [[rule-based machine translation]])<br />{{start date and age|२००७|10|df=yes}} (as [[statistical machine translation]]) | current_status = सक्रिय }} '''गुगल अनुवाद''' वा '''गुगल ट्रान्स्लेट''' (अंग्रेजी: Google Translate) एक अनुवादक सफ्टवेयर तथा सेवा हो जुन एक भाषाको टेक्स्ट अथवा वेबपेजलाइ अर्को भाषामा अनुवाद गर्दछ । यो गुगल इन्कार्पोरेसनद्वारा विकसित तथा परिचालित छ । जनवरी २००६बाट, ९०वटा भाषा<ref name="Google">{{cite web|url=https://translate.google.com/about/intl/ne_ALL/languages.html|title=तपाईँको विश्व। अब 90 भाषाहरूको साथ|work=Google Translate}}</ref> अनुवाद हुन्छ र २ करोड भन्दा धरै मान्छे प्रयोग गर्छन् ।<ref name="CNET">{{cite web|url=http://www.cnet.com/news/google-translate-now-serves-200-million-people-daily/|title=Google Translate now serves 200 million people daily|last1=Shankland|first1=Stephen|publisher=CNET|accessdate=17 October 2014}}</ref> ==विशेषताहरु== ===वेब इन्टर्फेस=== कुनै भाषाहरू उच्चरण गर्न सक्छ । "भाषा पत्ता लगाउनुहोस्" क्लिक गरेपछि एक थाहा नभइको भाषालाई पत्ता लगाउन सक्छ । <ref name="googlehelp">{{cite web|url=https://support.google.com/translate/|title=Google Translate Help|work=Google|accessdate=June 4, 2014}}</ref> गुगल ले [[:en:blog|ब्लग]] हरूको बहुभाषीक अनुवाद का लागि गुगल अनुवाद लाई "ब्लग विजेट" का रूपमा मुक्तमा प्रदान गरेको छ ।<ref name="translatewidget">{{cite web|url=http://tutoholic.blogspot.com/2016/03/how-to-add-google-translator-to-blog.html|title=How To Add Google Translator To Blog|work=tutoholic|access-date=March 14, 2016}}</ref> ====ब्राउजर इन्टिग्रेसन==== कुनै ब्राउजरहरूमा गुगल अनुवाद एक्सटेन्शनको रूपमा उपलब्ध छ। फायर्फक्स<ref>{{cite web|url=https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/search?q=Google+Translate|title=Search Add-ons :: Add-ons for Firefox|publisher=Mozilla|accessdate=August 7, 2009}}</ref> र गुगल क्रोममा<ref>[https://chrome.google.com/extensions/detail/aapbdbdomjkkjkaonfhkkikfgjllcleb?hl=en Google Translate by chrome.translate.extension] ''chrome.google.com''</ref> एक्सटेन्शनहरू छन् । ===मोबाइल इन्टर्फेस=== यो अनुप्रयोगको ९०वटा भाषा छ । ३७वटा भाषा तस्वीर खिचेर अनुवाद सकिन्छ, ३२वटा भाषा बोलेर अनुवाद सकिन्छ "कन्भेर्सेशन मोड"मा ([[अङ्ग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]:conversation mode) सकिन्छ, र २७वटा भाषा भिडियोबाट "अग्मेन्टेड रियालिटी मोड"मा ([[अङ्ग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]:Augmented reality mode) । <ref>{{cite web|url=http://www.theverge.com/2015/7/29/9061135/google-translate-update-new-languages-word-lens|title=Google Translate adds 20 new languages to video text translation|author=Ariha Setalvad|publisher=The Verge|date=2015-07-29}}</ref> ====एन्ड्रोइड संस्करण==== गुगल अनुवाद एन्ड्रोइड ओएस प्रयोगकर्ताहरूको लागि एक निःशुल्क डाउनलोड गर्न सक्ने उपलब्ध अनुप्रयोग हो । पहिलो संस्करण जनवरी २०१०मा शुरू भयो । ब्राउजर संस्करण जस्तै काम गर्छ । दुईवटा मुख्य विकल्प छ : "एसेमेस् ट्रान्सलेशन" (अङ्ग्रेजी:SMS translation) र "हिस्टरी" (अंग्रेजी:History). यो अनुप्रयोगको ९०वटा भाषा छ र १५वटा भाषालाई बोलेर अनुवाद हुन्छ<ref>{{cite web|title=About Google Translate|url=http://translate.google.com/about/intl/ne_ALL/languages.html|accessdate=13 July 2015}}</ref> । एन्ड्रोइड १,२ र माथि भइको डिभाइसहरू [[गुगल प्ले]]मा ([[अङ्ग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]:Google Play) खोजेर । एन्ड्रोइडमा इन्टर्नेट कोनेक्शन चाहिना अनूवाद गर्न तर यो एन्ड्रोइडमा मात्रै उपलब्ध छ । ====आईओएस संस्करण==== रामेश्वर घिमिरे ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Google LLC}} [[श्रेणी:सफ्टवेयर]] [[श्रेणी:गुगलका सेवाहरू]] {{stub}} pgeoduce4uu0uk20d6eeppb09udryc8 0 86240 1393857 1352250 2026-11-04T01:12:44Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393857 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = बाहुबली 2: द कॉन्क्लूज़न | image = Baahubali the Conclusion.jpg | starring = [[प्रभास]] <br />[[राणा दग्गुबाती|राणा डग्गुबती]]<br />[[अनुष्का शेट्टी]] <br />[[तमन्ना भाटिया]]<br />[[रम्या कृष्णन]]<br/>[[सत्यराज]]<br />[[सुदीप]]<br />सुब्बाराजु<br/>नासर<br/> | director = [[एसएस राजामौली|एस॰एस॰ राजामौली]] | producer = शोबु यरलागड्डा<br/>प्रसाद देवीनेनी | screenplay = [[एसएस राजामौली|एस॰एस॰ राजामौली]] | story = [[के॰वी॰ विजयेन्द्र प्रसाद]] | music = एम. एम. कीरावणी | cinematography = के. के. सेंथिल कुमार | editing = कोटागीरी वेंकटेश्वर राव | art director = [[मनु जगद]] | studio = ''अर्का मीडिया वर्कस'' | distributor = '''तेलुगु:'''<br>''अर्का मीडिया वर्क्स''<br>'''तमिल:'''<br>''स्टुडियो ग्रीन''<br>''यूवी क्रेशन''<br>'''हिन्दी:'''<br>''धर्मा प्रॉड्कशन्स''<br>'''मलयालम:'''<br>''ग्लोबल यूनाईटेड मीडिया'' | released = {{Film date|df=yes|2017|04|28|ref1=<ref name="HT release date">{{cite web|title=It's official! Baahubali 2 to hit the screens on April 28, 2017 |work=Hindustan Times |date=5 August 2016 |accessdate=16 August 2016 |url=http://www.hindustantimes.com/regional-movies/it-s-official-baahubali-2-to-hit-the-screens-on-april-28-2017/story-3YrX7ISLpZpio9YpPQH35N.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160812065810/http://www.hindustantimes.com/regional-movies/it-s-official-baahubali-2-to-hit-the-screens-on-april-28-2017/story-3YrX7ISLpZpio9YpPQH35N.html |archivedate=12 August 2016 |df= }}</ref>}} | runtime ={{ubl|171 मिनट {{small|(तेलुगु)}}<ref>{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=KL6T_HrcMfo | title=''Baahubali 2: The Conclusion'' [Telugu version] (U/A) | date= 2 अप्रैल 2017 }}</ref>|168 मिनट {{small|(तमिल)}}<ref name="Tamil CBFC cert">https://twitter.com/sri50/status/856901746320396288</ref>}} | country = [[भारत]] | language = [[तेलुगु]]<br/>[[तमिल]]<br/>[[मलयालम भाषा|मलयालम]]<br/>हिन्दी | budget = {{INRConvert|250|c}}<ref name="budget">{{cite web|url=http://variety.com/2015/film/asia/s-s-rajamouli-baahubali-aims-to-be-bigger-more-emotional-1201610015/|title=Busan:&nbsp;Final ‘Baahubali’ Aims to Be Bigger, More Emotional|author=Naman Ramachandran|work=Variety|date=5 October 2015|accessdate=22 जुलाई 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/bahubali-2-overseas-distribution-rights-conclusion-makers-quote-rs-50-crore-671843|title='Bahubali 2' overseas distribution rights: 'The Conclusion' makers quote Rs 50 crore|work=IB Times|date=22 जुलाई 2016}}</ref> | gross = {{INRConvert|1810|c}}<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/baahubali-2-box-office-collection-day-3-ss-rajamouli-film-prabhas-4634664/|title=Baahubali 2 box office collection day 3: With Rs 540 crore worldwide collection, the age of SS Rajamouli is here|work=indianexpress.com}}</ref> }} '''बाहुबली २: द कन्क्लुजन''' २०१७ भारतीय महाकाव्य एक्शन फिल्म हो जुन एस एस राजामौली द्वारा निर्देशित छ र उनको बुबा के.वी. विजयेन्द्र प्रसादले लेखेका थिए। अर्का मिडिया वर्क्सको ब्यानर अन्तर्गत शोबु यार्लागड्दा र प्रसाद देवीनेनीले यसलाई निर्माण गरेका थिए। २८ अप्रिल २०१७ मा रिलीज भएको फिल्ममा [[प्रभास]], [[राणा दग्गुबाती|राणा डग्गुबती]], [[अनुष्का शेट्टी]] र [[तमन्ना भाटिया|तमन्नाह रम्या कृष्ण]], सत्यराज, नासार र सुब्बाराजु प्रमुख भूमिकामा देखिन्छन्। बाहुबली फ्रान्चाइजीमा दोस्रो सिनेमाई भाग, यो बाहुबलीको अनुवर्ती हो: शुरुआत, दुबै सीक्वल र प्रिक्वलको रूपमा सेवा गर्दछ।<ref>{{cite web|accessdate=20 September 2020|title=One year since the release of Prabhas, Rana Daggubati, Anushka Shetty and Tamannaah starrer 'Baahubali 2': 8 lesser known facts about the film|first=Neeshita|last=Nyayapati|publisher=Times News Network|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/did-you-know/one-year-since-the-release-of-prabhas-rana-daggubati-anushka-shetty-and-tamannaah-starrer-baahubali-2-8-lesser-known-facts-about-the-film/articleshow/63949285.cms|via=''[[The Times of India]]''|date=28 April 2018}}</ref> यो फिल्म मध्ययुगीन भारतमा सेट गरिएको छ र अमरेन्द्र बाहुबली र भल्लालदेव बीचको भाई प्रतिस्पर्धाको अनुसरण गर्दछ; पछिल्लाले यो बिरूद्धको षडयन्त्र र उसलाई कट्टप्पाले मार्छ। वर्षौंपछि, अमरेन्द्रको छोरो आफ्नो मृत्युको बदला लिन फर्कन्छ। निष्कर्ष तेलुगु र तमिलमा एकै साथ बनाईयो र पछि हिन्दी, मलयालम, ओडिया, जापानी, रूसी र चिनियाँ भाषामा डब गरियो। २.५ अरब को अनुमानित बजेटमा निर्मित, उत्पादन १७ डिसेम्बर २०१५ मा रामोजी फिल्म सिटी, हैदराबादमा शुरू गरिएको थियो। छायांकन के.के. सेन्थिल कुमार द्वारा गरिएको थियो, र कोटागिरि वेंकटेश्वर रावद्वारा सम्पादन गरिएको थियो। उत्पादन डिजाइन साबू सिरिल द्वारा गरिएको थियो, जबकि कार्य अनुक्रमहरू पीटर हेन द्वारा कोरियोग्राफ गरिएको थियो। दृश्य प्रभावहरू आर. सी. कमलाकान्ननले, अदेल अदि र पेटे ड्रापर को सहयोगमा डिजाइन गरेका थिए। ध्वनि ट्र्याक र पृष्ठभूमि संगीत एम। एम। केरावानी द्वारा रचेको थियो। परम्परागत २ डी र आइमेक्स ढाँचामा रिलीज, द कन्क्लुजन पहिलो तेलुगु फिल्म थियो जसले केके उच्च परिभाषा ढाँचामा पनि रिलीज गर्‍यो। विश्वव्यापी ₹१७१९६.५६ करोड कमाउन, द कन्क्लूजनले पीके (२०१४) लाई पछाडि पार गर्‍यो र यो रिलीजको छौ दिनमै विश्वव्यापी रूपमा ₹८ अर्ब डलर संकलन गर्‍यो। १० अरब डलर भन्दा बढी कमाउने यो पहिलो भारतीय फिल्म बन्यो, केवल १० दिनमा उसले यस्तो कमायो। भारत भित्र, यसले धेरै फिल्म रेकर्डहरू सेट गर्‍यो, हिन्दीमा सब भन्दा धेरै कमाई गर्ने फिल्म, साथै यसको मूल तेलगु र तमिल भाषाहरूमा पनि। यो भारतमा सबैभन्दा धेरै कमाई गर्ने फिल्म हो, विश्वव्यापि दोस्रो दोस्रो सर्वाधिक कमाई गर्ने फिल्म र २०१७ को ३९औं सर्वाधिक कमाई गर्ने फिल्मको रूपमा खडा छ। फिल्मले बक्स अफिस रनको दौडान अनुमानित १० करोड टिकटहरू (सबै भाषाहरू संयुक्त) बेचेको छ, शोले (१९७५) पछि भारतमा कुनै पनि फिल्मको लागि उच्च अनुमानित फुटफॉल।<ref name="2.0second">{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=4535|title=Top All Time India Grossers All Formats – 2.0 Second}}</ref><ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=2988|title=Bahubali 2 Is The Biggest Hindi Blockbuster This Century|access-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824133203/http://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=2988|archive-date=2017-08-24}}</ref> समालोचक आलोचकहरु बाट सकारात्मक समीक्षा को लागी जारी गरीयो। यो पनि फिल्म उद्योग को कलाकारहरु द्वारा एक जस्तै प्रशंसा गरिएको थियो। निष्कर्षले सर्वश्रेष्ठ अन्तर्राष्ट्रिय फिल्मको लागि अमेरिकी शनि शनिबार, र अष्ट्रेलियाई टेलस्ट्र्रा पीपुल्स च्वाइस पुरस्कार प्राप्त गरेको छ। यसले तीन राष्ट्रिय फिल्म पुरस्कारहरू जित्यो: उत्तम लोकप्रिय फिल्म प्रदान गर्ने स्वस्थ मनोरंजन, सर्वश्रेष्ठ विशेष प्रभाव र उत्तम स्टन्ट कोरियोग्राफर। यस निष्कर्षको प्रदर्शन ब्रिटिश फिल्म इन्स्टिच्यूटमा गरिएको थियो, र ३९ औं मस्को अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म महोत्सवको उद्घाटन फिचर फिल्म थियो। यो भारतको ४८ औं अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म महोत्सवको "भारतीय दृश्य" खण्डमा प्रदर्शन गरिएको छ। ==कलाकार== {{div col}} * [[प्रभास]] - बाहुबली / शिवुडु * [[राणा दग्गुबाती|राणा डग्गुबती]] - भल्लाल देव / पलवालथेवन * [[अनुष्का शेट्टी]] - देवसेना * [[तमन्ना भाटिया]] - अवंतिका * रम्या कृष्णन - शिवगामी * सत्यराज - कट्टप्पा * नास्सर - बिजाला देव * सुदीप - असलम खान * अदिवि शेष - भदरुडु * तनिकेल्ल भरनी - स्वामी जी * रोहिणी - संगा * प्रभाकर - कलकेय राजा * राकेश वररे - भल्लाल देव का मित्र * नोरा फतेही * चरणदीप * मेका रामकृष्णा {{div col end}} ==प्लट== कट्टप्पाले वर्णन गरे कि उनले कसरी अमरेन्द्र बाहुबलीको हत्या गरे। कालाकेयलाई परास्त गरेपछि अमरेन्द्र बाहुबलीलाई [[महिष्मति]] र [[भल्लालदेव]] को यसको सेनापति-प्रमुखको रूपमा घोषित गरियो। राजमाता शिवगामीले अमरेन्द्रलाई कट्टप्पाको साथ राज्य र यसको छेउछाउको भ्रमण गर्न आदेश दिन्छ। यो यात्राको क्रममा अमरेन्द्रले कुष्ठलाकी राजकुमारी देवसेना / थेभसेनाई, महिष्मतीको छिमेकी राज्यको आक्रमण देखे। उनीसँगको प्रेममा झर्दै उनी झगडा भएपछि उनीसँग सम्पर्क राख्छन्, सिम्प्टन र टुहुरो भएर उभिन्छन् र कट्टप्पाले उसको काकाको भूमिका खेल्दछन्, र उनलाई शाही दरबारमा कामका लागि स्वीकार्य छ। भल्लालदेवले अमरेन्द्रको अभिनयको सन्देश पाउँछिन् र देवसेनाको चित्र हेरेपछि उनी खुशी भए। उसले शिवगमीलाई विवाहमा देवसेनाको हात मागे। देवसेनाप्रतिको अमरेन्द्रको भावनाको बारेमा अनजान रहेको राजमाता भल्लालदेवलाई आश्वासन दिन्छिन् र कुन्टालाको लागि एक दूत पठाउँछिन् जसले विवाहको प्रस्ताव संरक्षणको रुपमा प्रस्तुत गर्छिन्। अपमानित देवसेनाले प्रस्तावलाई नराम्रो जवाफले अस्वीकार गर्दछ। उनको प्रतिक्रिया सुनेर रिसाएपछि शिवगामीले अमरेन्द्रलाई आदेश पठाए कि देवसेनालाई बन्धक बनाएर महिष्मतीमा लानु होस्। यसैबीच, कुन्टालालाई पिन्डारिसले आक्रमण गरेको छ, [[डकैती|डकैत]] - जस्तो सेना। अमरेन्द्र, कट्टप्पाको सहयोगमा, देवसेनाको मामा भतिजी, कुमार वर्मा, आक्रमणलाई शून्य गर्न र कुन्तलालाई बचाउन सक्षम छन्। सोधपुछ गरेपछि, अमरेन्द्रले आफ्नो वास्तविक चिनारी प्रकट गर्दछ। उनलाई महिष्मतीबाट चराको पोष्ट प्राप्त हुन्छ र उसलाई देवसेनालाई बन्दी बनाउने आदेश दिन्छ। उनी देवसेनालाई आश्वासन दिन्छन् कि उनले उनको सम्मानको रक्षा गर्नेछन् र उनलाई उनीसँग भावी दुलहीको रूपमा महिष्मतीमा आउन मनाए। महिष्मतीमा पुगेपछि यो गलतफहमी प्रकाशमा पर्‍यो र जब अल्टिमेटम अमरेन्द्रलाई सुम्पिइयो कि उसले कि त सिंहासन वा देवसेना छनौट गर्नै पर्छ, उसले पछि छान्छ। भल्लालदेवलाई राजाको मुकुट लगाईयो र अमरेंद्रलाई नयाँ कमाण्डर-इन-चीफ बनाइयो। यसले आमिरेन्द्रको लोकप्रियतामा असर पार्दैन। देवसेनाको बच्चा स्नान गर्दा भल्लालदेवले अमरेन्द्रलाई आफ्नो कामको उपहारमा गिफ्ट गरे र सेतुपतिलाई प्रस्ताव गरे। देवसेना शिवगामीको अक्रियाको विरुद्ध बोल्छन् र भल्लालदेवलाई निन्दा गर्दछन्। थप झडपका कारण (देवसेना र सेतुपतिबीचको झगडा), अमरेंद्र र देवसेनालाई राजदरबारबाट हटाइयो र उनीहरु बीच खुशी खुशीले बाँचे। बिजलदेवले कुमार वर्मालाई विश्वास दिलाउँछ कि भल्लालदेव अमरेन्द्रको जीवन पछि हो र उनले आफ्नो जीजाको रक्षा गर्न राजालाई मार्नु पर्छ। कुमार वर्मा रातको चुपचापमा दरबारमा छिर्दछन्, केवल भल्लालदेवले पत्ता लगाएका थिए र मारिए पनि, जनताले निरन्तर आदर गरिरहेकोले शिवरामीलाई अमरेन्द्रको हत्या गर्न लगाउन उनीहरूको षडयन्त्र प्रकट गरेनन्। भवल्लदेवको ज्यान जोखिममा छ भन्नेमा सिवागामी विश्वस्त थिए तर खुला शत्रुताले गृहयुद्ध निम्त्याउँछ, कट्टप्पाले अमरेन्द्रको हत्या गर्ने आदेश दिए। कट्टप्पा रानीको सेवा गर्ने उनको वचनले बाँधे, अमरेन्द्रलाई उनी समस्यामा परेको कुरा बताएर लोभ्याउँछन् र पछाडि प्रहार गर्दछन् र मार्छन्। अमरेन्द्रको मृत्युपछि कट्टप्पाले भल्लालदेवको विश्वासघातको बारेमा थाहा पाए र शिवागमीलाई खबर गरे जसले उनको दरबारको बाहिर डराउने सेनालाई अमरेन्द्रको मृत्यु भएको र बच्चा महेन्द्र बाहुबलीले सिंहासनमा चढ्ने कुरा प्रकट गरे। भल्लालदेव र उनका मान्छेहरूले रानीलाई पक्रन लागेका थिए, उनी नयाँ राजासँग भागे तर भाल्लादेवले काँडले हान्दा नदीमा खसेकी छिन्। भल्लालदेव एक अत्याचारी साम्राज्य बन्छन् जसले आउँदो २ase बर्षमा देवसेनालाई कैदी बनाएर कुन्टालालाई नष्ट गर्‍यो, महेन्द्रले उनलाई बचाउन खोज्ने विद्रोहीहरूको साथ गठबन्धन गरे। सम्पूर्ण कथा सुनेपछि महेन्द्र बाहुबली (उर्फ शिवदु / शिव) तुरुन्त युद्धको घोषणा गर्दछ। उनले विद्रोही सेना भेला गर्छन्, गाउँलेहरू र छरिएका सैनिकहरू मिलेर। कट्टप्पा र अवन्तिकाको सहयोगमा सेनाले महिष्मतीलाई घेरा हालेको छ। भल्लालदेवले फेरि देवसेना कब्जा गरे तर कट्टप्पा, महेन्द्र र विद्रोहीहरूले सहरको पर्खाल भत्काए र उनलाई बचाए। महेन्द्रले काकालाई लडाई गरे र उसलाई देवसेनाको पिँजरको साins्लोले बाँधेर तल झारे। सफा गर्ने विधि पूरा गरेपछि देवसेनाले भल्लालाई पायरमा जलाउँछिन्, उनको शासनकाल स्थायी रूपमा समाप्त गरे। भोलिपल्ट, महेन्द्रलाई महिष्मतीको नयाँ राजा अवन्तिकाको साथ रानीको रूपमा स्थापित गरियो। उनले घोषणा गरे कि महिष्मति उनको नेतृत्वमा शान्ति र न्यायको समर्थनमा समर्पित हुनेछ। क्रेडिटको समयमा कथा सुनेकी सानी केटीले सुझाव दिन्छ कि महेन्द्र र अवन्तिकाको बच्चा महिष्मतीको नयाँ राजा बन्ने छ। उनको कथावाचकले सुझाव दिन्छ कि यो अर्को कथा हो। ==निर्माण== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{IMDb title|4849438}} * {{mojo title|baahubali2|द कन्क्लुजन}} [[श्रेणी:तमिल भाषाका चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:सन् २०१७ का चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:भारतीय उत्तरकथा चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:भारतीय एक्सन नाटक चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:तेलगु भाषाका चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:भारतीय बहुभाषी चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:एसएस राजामौलीद्वारा निर्देशित चलचित्रहरू]] 0t9f4onuzrofnfx1m4bibu7h8dt2e2n 0 87335 1393827 1321708 2026-11-03T22:34:38Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393827 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = महारथी श्री |name = प्यारजङ्ग थापा |office = [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|प्रधान सेनापति]] |term_start = २०५९ भदौ २४ <ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19738|title=प्यारजङ थापालाई प्रधान सेनापति पदमा नियुक्त गरेको|last=|first=|date=२०५९ भदौ २४|website=नेपाल राजपत्र|publisher=|accessdate=२०५९ भदौ २४|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814214804/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19738|archive-date=2019-08-14 }}</ref>सन् २००३ |term_end = सन् २००६ |predecessor = [[प्रज्वल शमशेर जङ्गबहादुर राणा|प्रज्वल शम्शेर जबरा]] |successor = [[रुक्माङ्गद कटवाल|रूक्माङ्गद कटवाल]] | allegiance = {{NEP}}[[File:Roundel of Nepal.svg|thumb|नेपाली सेना|alt=Roundel of Nepal.svg]] | branch = [[नेपाली सेना]] | serviceyears = | rank = महारथी | servicenumber = | unit = |battles = }} '''प्यारजङ्ग थापा''' नेपाली सेनाका प्रधान सेनापति थिए। उनको कार्यकाल सन् २००३ देखि २००६ सम्म रह्यो। माओवादी द्वन्दकालमा प्रधान सेनापति भएका थिए। ==परिवार== उनकी छोरी प्रज्ञाश्री थापाको विवाह भारतको बरोडाका राजकुमार प्रतापसिंह गायकवाड, संग्रामसिंह गायकवाडका छोरा, बरोडाका अन्तिम राजा फतेसिंहराव गायकवाडका भतिजासँग भएको थियो । <ref>http://www.dnaindia.com/entertainment/report-mumbai-s-most-eligible-bachelor-pratap-gaekwad-to-wed-in-nepal-1024992</ref> ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} {{ठुटो}} [[श्रेणी:नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरू]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्धका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली सैन्य कर्मचारीहरू]] og8pdh7n77f6jmrrz9i1ksz25692x9h 0 87570 1393909 1371319 2026-11-04T05:49:14Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393909 wikitext text/x-wiki {{Infobox Government agency | agency_name = मुलुकी बन्दोबस्त अड्डा | seal = Coat of Arms of Rana dynasty.jpg | image = | seal_width = | formed = १९१० | preceding2 = | dissolved = २००७ | superseding = | jurisdiction = | headquarters = सिंहदरबार, काठमाडौ | employees = | budget = | chief1_name = | chief1_position = मुख्तियार | child1_agency = | child2_agency = | child3_agency = | child4_agency = | child5_agency = | website = }}'''मुलुकी बन्दोबस्त अड्डा''' [[राणाकालीन सरकारी कार्यालयहरू|राणाकालीन सरकारी कार्यालयहरु]] मध्यको आन्तरिक मामिला, शान्ति सुव्यवस्था सम्बन्धि कार्यालय हो।<ref>{{Cite journal |last=Gautam |first=Murari Krishana |date=2024-03-20 |title=राणाकालमा मुलुकी बन्दोवस्त अड्डाको संक्षिप्त सिंहावलोकन |url=https://www.nepjol.info/index.php/hj/article/view/63979/48447 |journal=Historical Journal |volume=15 |pages=1 |via=Tribhuvan University}}</ref> अड्डाको स्थापना [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादर राणा]]ले गराएका थिए। [[राणा वंश|राणाकालीन]] मुलुकी बन्दोवस्त अड्डा वर्तमान सन्दर्भमा [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृहमन्त्रालय]] सरहको दायित्व निर्वाह गर्ने कार्यालय थियो । निजामती प्रशासन सञ्चालनार्थ मुलुकी बन्दोवस्त अड्डा स्थापना गरिएको थियो। त्यसबेला यस अड्डाको नाम 'मुलुकी अड्डा’ राखिएको थियो । == काम == आन्तरिक मामिलामा यसको क्षेत्राधिकार विशाल थियो। यसले देशमा शान्ति सुरक्षा कायम गर्ने, मालपोत सङ्कलनमा भूमिका खेल्ने र प्रशासनिक यन्त्रहरूमाथि नियन्त्रण गर्ने मुख्य कामहरू सम्पन्न गर्नुपर्दथ्यो । सम्पूर्ण कर्मचारीहरू सम्बन्धी नियम, ऐन, कानुन, आदि यस कार्यालयको स्वीकृतिपछि मात्र कार्यान्वयनमा ल्याउन सकिन्थ्यो । जिल्ला स्तरीय वडाहाकिम यसै अड्डाद्वारा नियुक्त हुन्थे । जिल्लाको शान्ति सुरक्षाको अवस्था मालपोतसम्बन्धी विवरणहरू प्रत्येक जिल्लाले मुलुकी वन्दोवस्त अड्डा समक्ष नियमित रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्दथ्यो । जिल्ला स्तरीय हाकिमहरूलाई आवश्यक निर्देशन, आदेश प्रदान गर्ने प्रक्रियामा पनि यस अड्डाको भूमिका रहन्थ्यो । नागरिकहरूले शान्ति सुरक्षा तथा मालपोतसम्बन्धी विषयहरूमा उत्पन्न विवाद, गुनासा, पीर मर्काहरू मुलुकी बन्दोवस्त अड्डा समक्ष प्रस्तुत गर्दथे र ती समस्याहरूलाई पहिचान गरी सिफारिससहित श्री ३ महाराज प्राइमिनिस्टर समक्ष पेश गरिन्थ्यो । प्रधानमन्त्रीले पनि यसै अड्डाको राय, सुझाव र सिफारिस अनुरूप आवश्यक कार्यवाही अगाडि बढाउने गर्दथे (पाण्डे, २०४२) । यसका साथै मुलुकको व्यापार–वाणिज्य, शिक्षा, कृषि तथा वन सुरक्षा सम्बन्धी आवश्यक व्यवस्था गर्ने क्रममा समेत यस अड्डाको प्रमुख हात रहने गर्दथ्यो (थापा, इ. १९९५) । यसले सरकारी कर्मचारीहरूको आचारसंहिता र जनताका लागि जारी गरिने कानूनहरू प्रधानमन्त्रीलाई सिफारिस गर्थ्यो। यसले यी कानूनहरू कार्यान्वयन पनि गर्थ्यो। यसले जनताबाट निवेदन र अपीलहरू प्राप्त गर्थ्यो र प्रधानमन्त्री समक्ष राख्थ्यो। यसले जिल्लाहरूबाट कानून व्यवस्था, राजस्व आदि बारे रिपोर्टहरू प्राप्त गर्थ्यो र सम्बन्धित अधिकारीहरूलाई निर्देशनहरू जारी गर्थ्यो। यसले राजस्व सङ्कलन र यसको अभिलेखहरूको मर्मतसम्भारको निरीक्षण र नियन्त्रण गर्थ्यो।<ref>{{cite book|title=Rana Polity In Nepal|author=Satish Kumar|page=101|date=1933|publisher=|isbn=|url=https://ignca.gov.in/Asi_data/76182.pdf}}</ref> जिल्लाका  वडाहाकिमको  सिफारिसमा  [[पँजनी|पजनी]]–कागज  यसै  अड्डाले  तयार पार्दथ्यो र दरबारको खर्चवर्चको हेरविचारसमेत यसै अड्डाले गर्ने गरेको हुनाले यो अड्डा राणाकालीन प्रशासनिक व्यवस्थाको ज्यादै महत्त्वपूर्ण साङ्गठनिक निकाय थियो । == शाखा == चन्द्र शमशेरको पालामा केन्द्रीय स्तरमा यस अड्डा अन्तर्गत निम्न शाखाहरु रहेका थिए :<ref>{{Cite journal |last=जोशी |first=कृष्ण |title=नेपालको जिल्ला प्रशासन ऐतिहासिक अवलोकन |url=http://elibrary.mofaga.gov.np/elibrary/pages/download_progress.php?ref=1475&size=&ext=pdf&k= |journal=नेपालको जिल्ला प्रशासन ऐतिहासिक अवलोकन |pages=104}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * मुलुकी अड्डा रिपोर्ट निकसारी फाँट, * ऐन सवाल फाँट, <ref>{{Cite web |title=मन्त्रालयको परिचय |url=https://www.moljpa.gov.np/about/overview |access-date=2026-05-04 |website=www.moljpa.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20260503040156/https://www.moljpa.gov.np/about/overview |archive-date=2026-05-03}}</ref> * मुलुकी अड्डा पुर्जी फाँट र जिल्ला तर्फबाट आएको मासिक रिपोट्को लेखाजोखा अनि परीक्षण गर्नको लागि निम्न फाँटहरूको व्यवस्था मिलाए । * मास्केबारी फाँट, * नेपाल पहाड बन्दोबस्त फाँट * मधेश बन्दोबस्त फाँट * रकम बन्दोबस्त फाँट काठ महल निकसारी फाँट [[कमान्डर-इन-चिफ|कमान्डर–इन–चीफ]]को मातहतमा [[मुलुकी बन्दोबस्त अड्डा|मुलुकी अड्डा]] ([[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह]] तथा साधारण) [[कुमारी चोक|कुमारीचोक]] (लेखा तथा लेखा परीक्षण), ऐन खाना (कानुन), कौशल भारदारी, तोषाखाना, किताबखाना (निजामती तथा सैनिक दर्जा), मुलुकी खाना र कौषी (राष्ट्रिय ढुकुटी) बिन्तीपत्र निक्सारी अड्डा, [[मुलुकी बन्दोबस्त अड्डा|मुलुकी बन्दोवस्त अड्डा]] थिए।<ref>{{Cite journal |last=पोखरेल |first=शोभा |date=SEPT. 2009 |title=नेपालको प्रशासनिक सुधारका आयामहरू |url=https://www.nepjol.info/index.php/TUJ/article/view/2801/2485 |journal=TUJ |volume=XXVI |issue=1 |pages=169}}</ref> राणाकालीन शासन व्यवस्थाको अन्त्यपछि यस अड्डालाई [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह मन्त्रालय]]मा परिणत गरियो। ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[राणाकालीन सरकारी कार्यालयहरू|राणाकालीन सरकारी कार्यालयहरु]] *[[खड्ग निशान अड्डा]] *[[नेपाली जङ्गी अड्डा|जंगी अड्डा]] *[[मुन्सी खाना|मुन्शी खाना]] *[[कुमारी चोक|कुमारीचोक]] [[श्रेणी:राणाकालीन प्रशासन]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 8ukcrmkxt21djwh433asrgpfexndmuw 0 90806 1393865 1163760 2026-11-04T01:47:58Z Kootak 61918 +Google LLC 1393865 wikitext text/x-wiki {{Infobox web browser | name = गुगल क्रोम | logo = [[चित्र:Google Chrome icon (September 2014).svg|64px|Google Chrome Icon (2016)]] | screenshot = Google Chrome Screenshot.png | caption = गूगल क्रोम ५४.०.२८२४.० [[विन्डोज १०]]मा चल्दै || author = | developer = [[गुगल|गूगल]] इंक | released = {{initial release|2008|9|2}} | discontinued = | frequently updated = हो <!-- Release version update? Don't edit this page, just click on the version number! --> | operating system = [[माइक्रोसफ्ट विन्डोज]] ([[विन्डोज एक्सपी एसपी२]] तथा उत्तरोत्तर); <br />[[मैक ओएस एक्स]] तथा [[लिनक्स]] विकासाधीन | engine = वेबकिट (के.एच.टी.एम.एल मा आधारित) | operating system desc = | language = ५० भाषाहरू मा | size = १०.५ मेगाबाइट्स | programming language = सी++, [[असेंबली लैंग्वेज|असेंबली]] | status = सक्रिय | genre = [[वेब ब्राउजर]] | license = | website = [http://www.google.com/chrome/ www.google.com/chrome] [http://code.google.com/chromium/ code.google.com/chromium/] [http://dev.chromium.org/ dev.chromium.org/] }} '''गूगल क्रोम''' एक [[वेब ब्राउजर]] हो जसलाई [[गुगल|गूगल]] द्वारा [[मुक्त स्रोत]] कोड द्वारा निर्मित गरिएको हो । यसको नाम [[ग्राफिकल यूजर इन्टरफेस]] (''GUI'') को फ्रेम यानि क्रोम मा राखिएको छ । यस प्रकल्पको नाम '''क्रोमियम''' हो तथा यसलाई [[बीएसडी लाइसेन्स]]को तहत जारी गरिएको छ । २ सेप्टेम्बर, २००८<ref>[http://khabar.ndtv.com/2008/09/02201830/micreosoft.html 'ईन्टरनेट एक्सप्लोरर' को जवाबमा 'गूगल क्रोम']{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}। एनडीटीवी-खबर। इण्डो-एशियन न्यूज सर्विस। न्यूयार्क। मंगलवार, सितंबर २, २००८</ref> मा गूगल क्रोमको ४३ भाषाहरू<ref name="विस्फोट">[http://visfot.com/bat_karamat/google_chrome.html गूगल क्रोममा 24 घण्टा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912150310/http://www.visfot.com/bat_karamat/google_chrome.html |date=2008-09-12 }}। विस्फोट.कम। ४ सितंबर २००८। सञ्जय तिवारी</ref> मा [[माइक्रोसफ्ट विन्डोज]] [[प्रचालन तंत्र]] हेतु बीटा संस्करण जारी गरिएको थियो । यो नयाँ ब्राउजर [[मुक्त स्रोत]] [[लिनक्स|लिनक्स कोड]] मा आधारित हुनेछ, जसमा तृतीय पार्टी विकासकर्तालाई पनि उसको अनुकूल अनुप्रयोग बनाउनका सुविधा मिल्न सक्छ । == विशेषताहरू == == फाइदा तथा बेफाइदा == == क्रोम ३.० == गूगलले हालैमात्र क्रोम ब्राउजरको तेस्रो संस्करणको बीटा भर्जन रिलीज गरेको छ । यस क्रोममा एक्सटेन्शन सपोर्ट पहिल्यैदेखि नै सुचारू भएको हुन्छ । यस संस्करणमा थीमिङ्ग सुविधाहरू पनि सम्मिलित हुन्छ, तर यसको लागि कस्टमाइज एण्ड कन्ट्रोलमा अप्सन्समा पर्सनल स्टफमा जानु पर्दछ । दायाँ दिइएको चित्रमा हेर्नुस् जसमा थीम्स भएको अनुभागमा ''गेट थीम्स'' नामक बटन मिल्छ जसले गूगलको थीम ग्यालरीमा लैजाने काम गर्दछ । यसलाई क्लिक गर्दा तल भएको चित्र जस्तै पृष्ठ खोलिन्छ, जहाँबाट थीम छान्न सकिन्छ । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons category|Google Chrome|गूगल क्रोम}} {{वेब ब्राउजरहरू}} {{Google LLC}} [[श्रेणी:गुगलका सेवाहरू]] [[श्रेणी:वेब ब्राउजरहरू]] fe6mfo53cfhn9fhg8khkk0u5tk92amc 0 91345 1393828 1321728 2026-11-03T22:40:34Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393828 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = महारथी श्री |name = प्रज्वल शम्शेर जबरा |office = [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|नेपालका प्रधान सेनापतिहरु]] |term_start = २०५६ जेठ ५ <ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=18633|title=प्रज्वल्ल शम्शेर ज [[व]] रा लाई प्रधान सेनापति पदमा नियूक्त गरेको|last=|first=|date=२०५६ जेठ ५|website=नेपाल राजपत्र|publisher=|accessdate=२०५६ जेठ ५|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103193724/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=18633|archive-date=2019-11-03}}</ref>सन् १९९९ |term_end = सन् २००३ |predecessor = [[धर्मपालवरसिंह थापा|धर्मपालवरसिँह थापा]] |successor = [[प्यारजङ्ग थापा]] |battles = }} '''प्रज्वल शम्शेर जबरा''' [[नेपाली सेना]]का प्रधान सेनापति थिए। उनको कार्यकाल सन् १९९९ मे १५ देखि सन् २००३ मे १५ सम्म रह्यो। <ref>http://www.revolvy.com/main/index.php?s=Nepalese%20Army</ref> प्रज्वल्लशमशेर प्रधानसेनापति छँदा २०५८ जेठ १९ मा राजदरबारमा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]] ,[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|रानी ऐश्वर्य]] , युवराज [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीेपेन्द्र]], [[अधिराजकुमारी श्रुति]] , [[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]]सहितको [[दरबार हत्याकाण्ड|हत्या]] भयो । सो घटना रहस्यमय मानिन्छ । प्रधानसेनापति राणाले राजाको रक्षा गर्ने काम सेनाको होइन भन्ने प्रतिक्रिया दिएपछि त्यो झन् विवादमा परेको थियोे । ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} {{ठुटो}} [[श्रेणी:नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरू]] ‎ [[श्रेणी:जुद्ध खलक]] mgisp82dhsmzmv1qey1vt1d7zod04qh 0 92747 1393881 1350119 2026-11-04T03:18:51Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393881 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific-prefix = '''सरदार''' | image =Bhim Bahadur Pande.jpg | caption = तस्वीर उपलब्ध छ । |name =भीमबहादुर पाँडे क्षत्री |office = भारतको लागि नेपाली राजदूत |term_start = २१ मे, १९६९ |term_end = २४ मे, १९७२ |predecessor = झरेन्द्रनारायण सिंह |successor = कृष्ण बम मल्ल |office2 = महालेखा परीक्षक<ref name="oagnep">http://www.oagnep.gov.np/content.php?id=96 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323192727/http://www.oagnep.gov.np/content.php?id=96 |date=2018-03-23 }}</ref> |term_start2 = वि.सं. २०२९ ज्येष्ठ ८ |term_end2 = वि. सं. २०३५ ज्येष्ठ ७ |predecessor2 = नरसिंह प्रधान |successor2 = रामप्रसाद जोशी |spouse = छायादेवी पाँडे |children = ५ छोरा; सागरबहादुर पाँडे, पवनबहादुर पाँडे, हिमालय बहादुर पाँडे, [[पृथ्वीबहादुर पाँडे]], शान्तबहादुर पाँडे<ref>https://www.nepal.ekantipur.com/ampnews/2013-12-15/6239.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615083407/https://nepal.ekantipur.com/ampnews/2013-12-15/6239.html |date=2018-06-15 }}</ref> |religion = [[हिन्दू धर्म|हिन्दु]] }} '''भीमबहादुर पाँडे''' नेपाली कूटनीतिज्ञ एवम् इतिहासकार हुन् ।<ref name="setopati">http://m.setopati.net/news/6236/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429143123/http://m.setopati.net/news/6236/ |date=2015-04-29 }}</ref> उनले भारतको लागि नेपाली राजदूतको कार्यभार २१ मे, १९६९ देखि २४ मे, १९७२ सम्म सम्हालेका थिए ।<ref>http://www.nepalembassy.in/former-ambassador.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170408171347/http://www.nepalembassy.in/former-ambassador.html |date=2017-04-08 }}</ref> भीमबहादुर पाँडेलाई [[पश्चिम जर्मनी]]को [[राजदूत]]बाट फिर्ता गरी भारत पठाइएको थियो। उनी वि.सं. २०२९ देखि २०३५ सम्म [[महालेखापरीक्षक]] थिए ।<ref name="oagnep"/> उनलाई महान् कूटनीतिज्ञ मानिन्छ ।<ref>http://nepalitimes.com/news.php?id=11006#.WTq4zMvA7qA</ref> ''सरदार'' भीमबहादुरले [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्धशमशेर जंगबहादुर राणा]]को समयमा नेपालको तराईको औद्योगिकीकरणमा भूमिका निर्वाह गरेका थिए ।<ref name="nepalitimes">http://nepalitimes.com/news.php?id=1898#.WTqwFsvA7qA</ref> उनले आफ्ना पूर्वज ऐतिहासिक [[पाँडे वंश]]को वंशावली सहितको पुस्तक ''राष्ट्रभक्तिको झलक: पाँडेवंशको भूमिका'' लेखेका थिए ।<ref>http://ratnabooks.com/yauthordetails.php?mauthor=Sardar%20Bhim%20bahadur%20Panday%20Kshatri</ref> उनले ''त्यस बखतको नेपाल'' नामक पुस्तकमा तराईको औद्योगिकीकरणको कठिनाइको व्याख्या गरेका थिए ।<ref name="nepalitimes" /> ==प्रशासन सेवा== विजयशमशेरसँग धेरै नजिक रहेर सरदार भीमबहादुर पाँडेले काम गरेका थिए । [[विजय शमशेर]]को नेतृत्वमा सरदार भीमबहादुर पाँडेले विकास योजनाको खाका तयार गर्न भूमिका खेलेका थिए। २००५ सालमा राष्ट्रिय आर्थिक योजना समितिको सदस्यसचिव भएका थिए । उद्योग परिषद्का हाकिम भए ।<ref>{{Cite web|title =उहिलेको नेपाल पढ्न|url =https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/611/2019-11-09|website =नयाँ पत्रिका|accessdate =२०७६ कार्तिक २३}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===उद्योग विभागको निर्देशक=== ===महालेखापरीक्षक=== ===योजना विकास मन्त्रालयका सेक्रेटरी === <ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=790 |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2020-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200119141050/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=790 |archive-date=2020-01-19}}</ref> ==कूटनीति== नेपालले बेलायत र अमेरिकासँग दौत्य सम्बन्ध कायम गरेपछि पाँडे लन्डन दूतावासमा काउन्सिलर र वासिङ्टनमा प्रथम सचिव नियुक्त भए । === भारतका लागि नेपाली राजदूत === {{main|भारतको लागि नेपाली राजदुत}}लामो कूटनीतिक भूमिका अनुभव गरेका उनी भारतमा राजदूत हुँदा नेपालको उत्तरी सीमामा रहेका भारतीय सैनिक चेक पोस्ट हटाउने काम भएको थियो। <ref>[http://nepal.ekantipur.com/news/2014-12-14/7788.html दिल्ली दूतावास खाली हुनाको परिणाम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608162132/http://nepal.ekantipur.com/news/2014-12-14/7788.html |date=2019-06-08 }}</ref> ==त्यस बखतको नेपाल== ‘त्यस बखतको नेपाल’ विसं. २०३८ मा छापिएको पुस्तकशृंखला हो। पाँच भागमा विभक्त पुस्तकमा १९७७–२००७ सालसम्मका पाँचजना राणा प्रधानमन्त्रीका पालामा भरपर्दो स्रोतबाट सुनेका, लेखक आफैले देखेका र खास आफैले भोगेका घटनाहरु समेटिएको छ। यस पुस्तकमा पाँडेले राणाकालीन सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक इतिहासको बारेमा चर्चा गरेका छन्। पाँडेको यस पुस्तक शृंखलामा राणाकालको आखिरी तीन दशकभित्रको समयताका भएका राणा व्यवस्था चरमचोटिमा, नेपालमा आर्थिक विकासको कल्पना, नेपालमा प्रजातन्त्रको प्रवेश र नेपालको प्रशासनिक जगको बारेमा उल्लेख गरेका छन्। यस पुस्तकबाट पाठकले सती प्रथा र दास प्रथा अन्त्यलगायत राणाकालका सुधार, त्यसबेलाको नेपाली समाजको चेतनाको स्तर तथा राणाहरूले सत्ता टिकाउन गरेका अनेक प्रयत्नको जानकारी पाउन सक्छन्। <ref>{{Cite web|title =दसैंमा दश पुस्तक|url= https://nagariknews.nagariknetwork.com/news/95691/|website =नागरिक दैनिक|accessdate =१७ असोज २०७६}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== उनको विवाह छायादेवी पाँडेसँग भएको थियो। उनका छोरा [[पृथ्वीबहादुर पाँडे]] एक बैङ्कर एवं नेपाल इन्भेस्टमेन्ट बैङ्कको प्रमुख कार्यकारी अधिकृत हुन् ।<ref name="thehimalayantimes">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/business/nepal-investment-bank-moves-press-council-arthik-abhiyan/|publisher=thehimalayantimes.com|title=Nepal Investment Bank moves Press Council against Arthik Abhiyan|accessdate=2017-06-11}}</ref> ==स्रोतहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:भारतको लागि नेपाली राजदुत]] 1w7nppc1k7d67jqu4479aoz3efiybk7 0 92961 1393801 1387028 2026-11-03T19:08:50Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393801 wikitext text/x-wiki {{नेपालको राजनीति}} '''नेपालका स्थानीय तहहरू''' भन्नाले नेपालको संविधानको धारा ५६ (१) ले [[सङ्घीयता|सङ्घ]], [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] र स्थानीय तह गरी ३ तहको राज्यको मूल संरचना रहने व्यवस्था गरी सोही धाराको उपधारा (४) र (५) ले स्थानीय तह तर्फ [[गाउँपालिका]] र [[नगरपालिका]] बनाइएका संरचनाहरू हुन्।<ref>{{cite news|title=अब ७६६ स्थानीय तह|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|accessdate=जेष्ठ १२, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक]]|date=जेष्ठ १२, २०७४|ref=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903115749/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-date=2017-09-03}}</ref><ref>{{cite news|title=यी हुन् थपिएका गाउँपालिका र नगरपालिका (सूचीसहित)|url=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/|accessdate=२०७४ जेठ १०|publisher=OnlineKhabar|date=२०७४ जेठ ११|ref=http://www.onlinekhabar.com/2017/05/589163/}}</ref><ref>{{cite web|title=नेपालका नगरपालिकाहरूको आधिकारिक वेबसाइट|url=http://mofald.gov.np/ddc|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७४ जेठ १४|ref=http://mofald.gov.np/ddc}}</ref> नेपालमा हाल ७५३ स्थानीय तहहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |title=९ स्थानीय तह थपिँदै कहाँ कति थपियो? |url=https://setopati.com/from-paper/73736 |accessdate=2018-01-10 |language=नेपाली }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115|title=१९ जिल्लामा थप गाउँपालिका र नगरपालिका|date=२०७४ जेठ ८|accessdate=२०७४ जेठ ८|publisher=[[बिबिसी|बीबीसी]]|ref=http://www.bbc.com/nepali/news-40001115}}</ref><ref>{{cite web |title=गाउँपालिका र नगरपालिकाहरूको नाम, सङ्ख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण |url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list |accessdate=२०७३ फाल्गुण २७ |website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय |publisher=[[नेपाल सरकार]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list |archive-date=2019-03-17 }}</ref> == पृष्ठभुमि == वि.सं. २०७३ सालमा [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय]]ले ७४४ स्थानीय तह लागू गरेको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फाल्गुन २०७३|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फाल्गुण २०७३|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> मन्त्रालयले वि.सं. २०७४ [[जेठ|जेष्ठ]] १२ गते [[तराई]]का १६ जिल्लामा स्थानीय तहको सङ्ख्या र सीमा हेरफेर तथा स्तरोन्नति गर्दा स्थानीय तहको कुल सङ्ख्या ७ सय ४४ बाट बढेर ७ सय ६६<ref>{{Cite web |url=https://www.kantipurdaily.com/news/2017/05/26/20170525210136.html |title=अब ७६६ स्थानीय तह |language=ne |accessdate=2018-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505075727/https://www.kantipurdaily.com/news/2017/05/26/20170525210136.html |archive-date=2019-05-05}}</ref> पुगेको थियो। स्थानीय तह बढाएको निर्णयमाथि सर्वोच्च अदालतमा अधिवक्ता धनबहादुर श्रेष्ठ र कृष्णचन्द झाले स्थानीय तहको सङ्ख्या बढाउन नपाउने भन्दै दायर गरेको रिटमाथि सर्वोच्चका न्यायधीश [[ईश्वरप्रसाद खतिवडा]] र [[सपना प्रधान मल्ल]]को संयुक्त इजलासले स्थानीय तहको सङ्ख्या नथप्न अन्तरिम आदेश जारी गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/08/616556 |title=सर्वोच्च अदालतको नयाँ आदेशः मधेसमा स्थानीय तहको सङ्ख्या बढाउने बाटो खुल्यो |accessdate=2018-01-10}}</ref> वि.सं. २०७४ साउन २६ गते सर्वोच्चका प्रधान न्यायाधीश [[गोपाल प्रसाद पराजुली|गोपाल पराजुली]] र न्यायाधीश पुरुषोत्तम भण्डारीको इजलासले स्थानीय तहको सङ्ख्या हेरफेर गर्न नपाउने निर्णयलाई उल्टाएको थियो। जसको फलस्वरूप सरकारले वि.सं. २०७४ साउन २८ गते स्थानीय तहको सङ्ख्या ७४४ बाट बढाएर ७५३ मा सीमित गरेको छ। नयाँ निर्णय अनुसार अब नेपालमा जम्मा ७५३ स्थानीय तह रहेको छ जसमा ६ [[महानगर]], ११ [[उपमहानगरपालिका|उपमहानगर]], २७६ [[नगरपालिका]] र ४६० [[गाउँपालिका]]) रहेका छन्न स्थानीय तह संरचना अनुसार, २०८२ सालको (२०२५ ई.) तथ्यांकमा गाउँपालिका (Gaunpalika) को सङ्ख्या ४६० रहेको छ। यसका साथै, अन्य स्थानीय तहहरूको सङ्ख्या: * महानगरपालिका (Metropolitan Cities): ६ * उपमहानगरपालिका (Sub-Metropolitan Cities): ११ * नगरपालिका (Municipalities): २७६ {{Image array |class=infobox |name = नेपालका ७५३ स्थानीय तहहरू | header = नेपालका ७५३ स्थानीय तहहरू | perrow = 2 | width = 200 | height = 200 | border-width = 2 | image1 = Local units.pdf | caption1 = नेपालका थप ९ स्थानीय तहहरू | alt1 = नेपालका थप २२ स्थानीय तहहरू | text1 = नेपालका थप २२ स्थानीय तहहरू | image2 = Local levels of Nepal.pdf | caption2 = नेपालका ७५३ स्थानीय तहहरू | alt2 = नेपालका ७४४ स्थानीय तहहरू | text2 = नेपालका ७४४ स्थानीय तहहरू }} == कानुनी प्रावधान == नेपालको संविधानको भाग १७ मा स्थानीय कार्यकारी सम्बन्धित प्रावधानहरू छन् जसअन्तर्गत धारा (२१४) मा स्थानीय को कार्यकारी शक्ति, धारा (२१५) मा गाउँ कार्यपालिकाको प्रमुख र उपप्रमुख सम्बन्धी प्रावधान, धारा (२१६) मा नगरपालिकाका मेयर र उपमेयरसँग सम्बन्धित प्रावधान रहेका छन्। संविधानमा गाउँपालिका वा नगरपालिका कार्यकारीको प्रावधान रहेको छ जसले प्रत्येक स्थानीय तहमा कार्यकारीको रूपमा कार्य गर्दछ। कार्यकारीको नेतृत्व गाउँपालिकाको अध्यक्ष र नगरपालिकाको मेयरले गर्छन् जो स्थानीय स्तरमा पहिलो-हुने-निर्वाचित-हुने मतदानद्वारा निर्वाचित हुन्छन्। प्रत्येक वडाका लागि वडा अध्यक्ष र उपाध्यक्ष चयन गर्न पनि पहिलो-हुने-निर्वाचित-हुने मतदान प्रयोग गरिन्छ जो कार्यकारीका सदस्य पनि हुन्छन्।  गाउँ वा नगर सभाबाट चार महिला सदस्य र दलित वा अल्पसंख्यक समुदायका दुई सदस्य पनि कार्यकारीमा निर्वाचित हुन्छन्। गाउँपालिका वा नगरपालिका सभालाई नेपालको संविधानमा प्रत्येक स्थानीय तहको विधायिकाको रूपमा परिभाषित गरिएको छ। सभामा स्थानीय तहमा पहिलो-पश्चिम-पोस्ट मतदानद्वारा निर्वाचित सबै सदस्यहरू हुन्छन्। यसमा गाउँ पालिकाका अध्यक्ष र उपाध्यक्ष वा प्रत्येक नगरपालिकाका मेयर र उपमेयर र वडा अध्यक्षहरू चार वडा सदस्यहरू, जसमध्ये कम्तिमा दुई महिला हुनुपर्दछ (स्थानीय स्तरमा प्रत्येक वडाबाट)। कार्यकारीमा निर्वाचित दलित वा अल्पसंख्यक समुदाय पनि सभाको सदस्य हुन्छ। प्रत्येक स्थानीय तहमा न्यायिक समिति पनि गठन गरिन्छ जसको नेतृत्व प्रत्येक स्थानीय तहका उपाध्यक्ष वा उपमेयर र सभाले निर्वाचित दुई सदस्यले गर्छन्। स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४, संविधानको धारा २९६ (१) मा आधारित भएर स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ तयार पारिएको छ, जसले स्थानीय तहका लागि मापदण्ड र अधिकारहरू तोकेको छ।<ref>{{Cite web |title=स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ |url=https://mofaga.gov.np/detail/1697 |access-date=2025-09-05 |website=mofaga.gov.np |language=np |archive-url=https://web.archive.org/web/20251013183907/https://mofaga.gov.np/detail/1697 |archive-date=2025-10-13 }}</ref> त्यस्तै, स्थानीय तहका विभाजनका मापदण्ड पनि यस ऐनमा प्रदान गरिएको छ। यसमा विशिष्ट अधिकारहरू पनि निर्धारण गरिएको छ र हिमाल, तराई तथा पहाडी जिल्लाहरूको सूची पनि समावेश गरिएको छ जसअन्तर्गत २० हिमाली, २४ पहाडी, ७ भित्री, १८ तराई र ३ काठमाण्डौँ उपत्यका जिल्ला रहेका छन्। नगरपालिका, उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको लागि आवश्यक बासिन्दाको सङ्ख्या र आन्तरिक आय मापदण्डहरू निम्न अनुसार व्यवस्थित गरिएको छ। {| class="wikitable" |क्रम सङ्ख्या |मापदण्ड |नगरपालिका |उपमहानगरपालिका |महानगरपालिका |- |१ |'''स्थायी बासिन्दाको सङ्ख्या''' |हिमाली जिल्लाको हिमाली क्षेत्रमा कम्तीमा १०,०००, हिमाली जिल्लाको पहाडी क्षेत्र तथा पहाडी जिल्लामा कम्तीमा ४०,०००, भित्री मधेशका जिल्लामा कम्तीमा ५०,०००, तराईका जिल्लामा कम्तीमा ७५,०००, काठमाडौं उपत्यकाभित्रका जिल्लामा कम्तीमा १,००,००० |कम्तीमा २,००,००० |कम्तीमा ५,००,००० |- |२ |'''वार्षिक औसत आन्तरिक आय''' |पछिल्लो पाँच वर्षको औसत वार्षिक आन्तरिक आय हिमाली क्षेत्रको भए कम्तीमा एक करोड रुपैयाँ र अन्य जिल्लामा भए कम्तीमा तीन करोड रुपैयाँ भएको, |पछिल्लो पाँच वर्षको वार्षिक औसत आय कम्तीमा २५ करोड रुपैयाँ |पछिल्लो पाँच वर्षको औसत वार्षिक आन्तरिक आय कम्तीमा १ अर्ब रुपैयाँ |} == समस्या र चुनौतीहरू == == स्थानिय तहका विभाजन == === प्रदेश अनुसार स्थानीय तहहरूका विभाजन === {| class="wikitable" !width="300px" colspan="5" |प्रकार !width="75px"|[[कोशी प्रदेश|कोशी]] !width="75px"|[[मधेश प्रदेश|मधेश]] !width="75px"|[[बागमती प्रदेश|बाग्मती]] !width="75px"|[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]] !width="75px"|[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] !width="75px"|[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]] !width="75px"|[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] !width="75px"|नेपाल |- | rowspan="7" | | rowspan="6" | | rowspan="4" | | |वडाहरू |१,१५७ |१,२७१ |१,१२१ |७५९ |९८३ |७१८ |७३४ !६,७४३ |- | colspan="2" |'''[[महानगरपालिका]]''' |''१'' |''१'' |''३'' |''१'' |''०'' |''०'' |''०'' !''६'' |- | colspan="2" |'''[[उपमहानगरपालिका]]''' |''२'' |''३'' |''१'' |''०'' |''४'' |''०'' |''१'' !''११'' |- | colspan="2" |[[नेपालका नगरपालिकाहरू|''नगरपालिका'']] |''४६'' |''७३'' |''४१'' |''२६'' |''३२'' |''२५'' |''३३'' !''२७६'' |- | colspan="3" |जम्मा नगरपालिका |४९ |७७ |४५ |२७ |३६ |२५ |३४ !२९३ |- | colspan="3" |[[नेपालका गाउँपालिकाहरू|'''गाउँपालिका''']] |८८ |५९ |७४ |५८ |७३ |५४ |५४ !४६० |- | colspan="4" |'''जम्मा स्थानीय तहहरू''' |'''१३७''' |'''१३६''' |'''११९''' |'''८५''' |'''१०९''' |'''७९''' |'''८८''' !'''७५३''' |- | colspan="5" |[[नेपालका जिल्लाहरू|'''जिल्ला''']] |'''१४''' |'''८''' |'''१३''' |'''११''' |'''१२''' |'''१०''' |'''९''' !'''७७''' |} === स्थानीय तहहरूको सूची === {| class="wikitable sortable" |+ [[नेपाल]]का स्थानीय तहहरूको सूची |- ! |क्र.सं. !! |[[जिल्ला]]<ref>{{cite web|title=जिल्ला समन्वय समितिहरूको आधिकारिक वेबसाइट|url=http://mofald.gov.np/ddc|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७४ जेठ १४|ref=http://mofald.gov.np/ddc}}</ref> !जिल्ला स्थान!! |७५३ स्थानीय तहहरू (६ [[महानगर]], ११ [[उपमहानगरपालिका|उपमहानगर]], २७६ [[नगरपालिका]] र ४६० [[गाउँपालिका]]) !! colspan=2 style="text-align: center;" |जम्मा |- | rowspan=2 |१ | rowspan=2 | [[ताप्लेजुङ जिल्ला|ताप्लेजुङ]] | rowspan="2" |हिमाली | [[आठराई त्रिवेणी गाउँपालिका]] {{*}} [[सिदिङ्वा गाउँपालिका]] {{*}} [[फक्ताङलुङ गाउँपालिका]] {{*}} [[मिक्वाखोला गाउँपालिका]] {{*}} [[मेरिङदेन गाउँपालिका]] {{*}} [[मैवाखोला गाउँपालिका]] {{*}} [[पाथीभरा याङवरक गाउँपालिका]] {{*}} [[सिरिजङ्घा गाउँपालिका]] ||८ | rowspan=2 |९ |- | [[फुङलिङ नगरपालिका]] ||१ |- | rowspan=2 |२ | rowspan=2 | [[पाँचथर जिल्ला|पाँचथर]] | | [[फालेलुङ गाउँपालिका]] {{*}} [[फाल्गुनन्द गाउँपालिका]] {{*}} [[हिलिहाङ गाउँपालिका]] {{*}} [[कुम्मायक गाउँपालिका]] {{*}} [[मिक्लाजुङ गाउँपालिका, पाँचथर|मिक्लाजुङ गाउँपालिका]] {{*}} [[तुम्बेवा गाउँपालिका]] {{*}} [[याङवरक गाउँपालिका]] ||७ | rowspan=2 |८ |- | | [[फिदिम नगरपालिका]] ||१ |- | rowspan=2 |३ | rowspan=2 | [[इलाम जिल्ला|इलाम]] | | [[फाकफोकथुम गाउँपालिका]] {{*}} [[चुलाचुली गाउँपालिका]] {{*}} [[माईजोगमाई गाउँपालिका]] {{*}} [[माङसेबुङ गाउँपालिका]] {{*}} [[रोङ गाउँपालिका]] {{*}} [[सन्दकपुर गाउँपालिका]] ||६ | rowspan=2 |१० |- | | [[इलाम नगरपालिका]] {{*}} [[देउमाई नगरपालिका]] {{*}} [[माई नगरपालिका]] {{*}} [[सूर्योदय नगरपालिका]] ||४ |- | rowspan=2 |४ | rowspan=2 | [[झापा जिल्ला|झापा]] | rowspan="2" |तराई | [[कमल गाउँपालिका]] {{*}} [[झापा गाउँपालिका]] {{*}} [[बुद्धशान्ति गाउँपालिका]] {{*}} [[गौरीगञ्ज गाउँपालिका]] {{*}} [[बाह्रदशी गाउँपालिका]] {{*}} [[हल्दीबारी गाउँपालिका]] {{*}} [[कचनकवल गाउँपालिका]] ||७ | rowspan=2 |१५ |- | [[मेचीनगर नगरपालिका]] {{*}} [[दमक नगरपालिका]] {{*}} [[कनकाई नगरपालिका|कन्काई नगरपालिका]] {{*}} [[भद्रपुर नगरपालिका]] {{*}} [[अर्जुनधारा नगरपालिका]] {{*}} [[शिवसताक्षी नगरपालिका]] {{*}} [[गौरादह नगरपालिका]] {{*}} [[बिर्तामोड नगरपालिका]] ||८ |- | rowspan=2 |५ | rowspan=2 | [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] | rowspan="2" |तराई | [[बुढीगङ्गा गाउँपालिका]] {{*}} [[धनपालथान गाउँपालिका]] {{*}} [[ग्रामथान गाउँपालिका]] {{*}} [[जहदा गाउँपालिका]] {{*}} [[कानेपोखरी गाउँपालिका]] {{*}} [[कटहरी गाउँपालिका]] {{*}} [[केराबारी गाउँपालिका]] {{*}} [[मिक्लाजुङ गाउँपालिका, मोरङ|मिक्लाजुङ गाउँपालिका]] ||८ | rowspan=2 |१७ |- | [[विराटनगर महानगरपालिका]] {{*}} [[बेलबारी नगरपालिका]] {{*}} [[लेटाङ नगरपालिका]] {{*}} [[पथरी शनिश्चरे नगरपालिका]] {{*}} [[रङ्गेली नगरपालिका|रंगेली नगरपालिका]] {{*}} [[रतुवामाई नगरपालिका]] {{*}} [[सुनवर्षि नगरपालिका]] {{*}} [[उर्लाबारी नगरपालिका]] {{*}} [[सुन्दरहरैँचा नगरपालिका|सुन्दरहरैचा नगरपालिका]] ||९ |- | rowspan=2 |६ | rowspan=2 | [[धनकुटा जिल्ला|धनकुटा]] | | [[साँगुरीगढी गाउँपालिका]] {{*}} [[सहिदभूमि गाउँपालिका]] {{*}} [[छथर जोरपाटी गाउँपालिका]] {{*}} [[चौबिसे गाउँपालिका]] ||४ | rowspan=2 |७ |- | | [[पाख्रीबास नगरपालिका]] {{*}} [[धनकुटा नगरपालिका]] {{*}} [[महालक्ष्मी नगरपालिका, धनकुटा|महालक्ष्मी नगरपालिका]]||३ |- | rowspan=2 |७ | rowspan=2 | [[सङ्खुवासभा जिल्ला|सङ्खुवासभा]] | rowspan="2" |हिमाली | [[भोटखोला गाउँपालिका]] {{*}} [[चिचिला गाउँपालिका]] {{*}} [[मकालु गाउँपालिका]] {{*}} [[सभापोखरी गाउँपालिका]] {{*}} [[सिलिचोङ गाउँपालिका|सिलीचोङ गाउँपालिका]] ||५ | rowspan=2 |१० |- | [[चैनपुर नगरपालिका]] {{*}} [[धर्मदेवी नगरपालिका]] {{*}} [[खाँदबारी नगरपालिका]] {{*}} [[मादी नगरपालिका]] {{*}} [[पाँचखपन नगरपालिका]] ||५ |- | rowspan=2 |८ | rowspan=2 | [[भोजपुर जिल्ला, नेपाल|भोजपुर]] | | [[टेम्केमैयुङ गाउँपालिका]] {{*}} [[अरुण गाउँपालिका]] {{*}} [[पौवादुङमा गाउँपालिका]] {{*}} [[रामप्रसादराई गाउँपालिका]] {{*}} [[साल्पासिलिछो गाउँपालिका]] {{*}} [[आमचोक गाउँपालिका]] {{*}} [[हतुवागढी गाउँपालिका]] ||७ | rowspan=2 |९ |- | | [[भोजपुर नगरपालिका]] {{*}} [[षडानन्द नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |९ | rowspan=2 | [[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]] | rowspan="2" |तराई | [[देवानगञ्ज गाउँपालिका]] {{*}} [[कोशी गाउँपालिका]] {{*}} [[गढी गाउँपालिका]] {{*}} [[बर्जु गाउँपालिका]] {{*}} [[भोक्राहा नरसिंह गाउँपालिका]] {{*}} [[हरिनगर गाउँपालिका]] ||६ | rowspan=2 |१२ |- | [[इटहरी उपमहानगरपालिका]] {{*}} [[धरान उपमहानगरपालिका]] {{*}} [[इनरुवा नगरपालिका|इनरूवा नगरपालिका]] {{*}} [[दुहवी नगरपालिका|दुहबी नगरपालिका]] {{*}} [[रामधुनी नगरपालिका]] {{*}} [[बराहक्षेत्र नगरपालिका]] ||६ |- | rowspan=2 |१० | rowspan=2 | [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]] | rowspan="2" |हिमाली | [[माप्य दुधकोशी गाउँपालिका]] {{*}} [[खुम्बु पासाङल्हामु गाउँपालिका]] {{*}} [[थुलुङ दुधकोशी गाउँपालिका]] {{*}} [[नेचासल्यान गाउँपालिका]] {{*}} [[महाकुलुङ गाउँपालिका]] {{*}} [[लिखु पिके गाउँपालिका]] {{*}} [[सोताङ गाउँपालिका]] ||७ | rowspan=2 |८ |- | [[सोलुदुधकुण्ड नगरपालिका]] ||१ |- | rowspan=2 |११ | rowspan=2 | [[ओखलढुङ्गा जिल्ला|ओखलढुङ्गा]] | | [[खिजीदेम्वा गाउँपालिका|खिजिदेम्बा गाउँपालिका]] {{*}} [[चम्पादेवी गाउँपालिका]] {{*}} [[चिशङ्खुगढी गाउँपालिका|चिशंखुगढी गाउँपालिका]] {{*}} [[मानेभञ्ज्याङ गाउँपालिका]] {{*}} [[मोलुङ गाउँपालिका]] {{*}} [[लिखु गाउँपालिका, ओखलढुङ्गा|लिखु गाउँपालिका]] {{*}} [[सुनकोशी गाउँपालिका, ओखलढुङ्गा|सुनकोशी गाउँपालिका]] ||७ | rowspan=2 |८ |- | | [[सिद्धिचरण नगरपालिका]] ||१ |- | rowspan=2 |१२ | rowspan=2 | [[खोटाङ जिल्ला|खोटाङ]] | | [[ऐसेलुखर्क गाउँपालिका]] {{*}} [[रावा बेसी गाउँपालिका]] {{*}} [[जन्तेढुङ्गा गाउँपालिका|जन्तेढुंगा गाउँपालिका]] {{*}} [[खोटेहाङ गाउँपालिका]] {{*}} [[केपिलासगढी गाउँपालिका]] {{*}} [[दिप्रुङ चुइचुम्मा गाउँपालिका]] {{*}} [[साकेला गाउँपालिका]] {{*}} [[बराहपोखरी गाउँपालिका]] ||८ | rowspan=2 |१० |- | | [[हलेसी तुवाचुङ नगरपालिका]] {{*}} [[दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |१३ | rowspan=2 | [[उदयपुर जिल्ला|उदयपुर]] | | [[उदयपुरगढी गाउँपालिका]] {{*}} [[ताप्ली गाउँपालिका]] {{*}} [[रौतामाई गाउँपालिका]] {{*}} [[लिम्चुङबुङ गाउँपालिका]] ||४ | rowspan=2 |८ |- | | [[कटारी नगरपालिका]] {{*}} [[चौदण्डीगढी नगरपालिका]] {{*}} [[त्रियुगा नगरपालिका]] {{*}} [[बेलका नगरपालिका]] ||४ |- | rowspan=2 |१४ | rowspan=2 | [[तेह्रथुम जिल्ला|तेह्रथुम]] | | [[आठराई गाउँपालिका]] {{*}} [[छथर गाउँपालिका]] {{*}} [[फेदाप गाउँपालिका]] {{*}} [[मेन्छयायेम गाउँपालिका]] ||४ | rowspan=2 |६ |- | | [[म्याङलुङ नगरपालिका]] {{*}} [[लालीगुराँस नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |१५ | rowspan=2 | [[सप्तरी जिल्ला|सप्तरी]] | rowspan="2" |तराई | [[अग्नीसाइर कृष्णासवरन गाउँपालिका]] {{*}} [[महादेवा गाउँपालिका]] {{*}} [[तिरहुत गाउँपालिका]] {{*}} [[तिलाठी कोईलाडी गाउँपालिका]] {{*}} [[रुपनी गाउँपालिका]] {{*}} [[विष्णुपुर गाउँपालिका, सप्तरी|विष्णुपुर गाउँपालिका]] {{*}} [[राजगढ गाउँपालिका]] {{*}} [[छिन्नमस्ता गाउँपालिका]] {{*}} [[बलान-बिहुल गाउँपालिका|वलान-विहुल गाउँपालिका]] ||९ | rowspan=2 |१६ |- | [[कञ्चनरूप नगरपालिका]] {{*}} [[खडक नगरपालिका]] {{*}} [[डाक्नेश्वरी नगरपालिका]] {{*}} [[हनुमाननगर कङ्कालिनी नगरपालिका|हनुमाननगर कंकालिनी नगरपालिका]] {{*}} [[राजविराज नगरपालिका]] {{*}} {{*}} [[सुरुङ्गा नगरपालिका]] {{*}} [[शम्भुनाथ नगरपालिका]] {{*}} [[बोदेबरसाइन नगरपालिका]] {{*}} [[सप्तकोशी नगरपालिका]]||९ |- | rowspan=2 |१६ | rowspan=2 | [[सिराहा जिल्ला|सिराहा]] | rowspan="2" |तराई | [[अर्नमा गाउँपालिका]] {{*}} [[औरही गाउँपालिका, सिराहा|औरही गाउँपालिका]] {{*}} [[बरियारपट्टी गाउँपालिका]] {{*}} [[लक्ष्मीपुर पतारी गाउँपालिका]] {{*}} [[नरहा गाउँपालिका]] {{*}} [[सखुवानान्कारकट्टी गाउँपालिका]] {{*}} [[विष्णुपुर गाउँपालिका, सिराहा|विष्णुपुर गाउँपालिका]] {{*}} [[भगवानपुर गाउँपालिका]] {{*}} [[नवराजपुर गाउँपालिका]] ||९ | rowspan=2 |१७ |- | [[कर्जन्हा नगरपालिका]] {{*}} [[कल्याणपुर नगरपालिका]] {{*}} [[गोलबजार नगरपालिका]] {{*}} [[धनगढीमाई नगरपालिका]] {{*}} [[मिर्चैया नगरपालिका]] {{*}} [[लहान नगरपालिका]] {{*}} [[सिराहा नगरपालिका]] {{*}} [[सुखीपुर नगरपालिका]] ||८ |- | rowspan=2 |१७ | rowspan=2 | [[धनुषा जिल्ला|धनुषा]] | rowspan="2" |तराई | [[औरही गाउँपालिका, धनुषा|औरही गाउँपालिका]] {{*}} [[जनकनन्दिनी गाउँपालिका]] {{*}} [[बटेश्वर गाउँपालिका]] {{*}} [[लक्ष्मीनिया गाउँपालिका]] {{*}} [[मुखियापट्टी मुसहरनिया गाउँपालिका|मुखियापट्टी मुसहरमिया गाउँपालिका]] {{*}} [[धनौजी गाउँपालिका]] ||६ | rowspan=2 |१८ |- | [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका]] {{*}} [[कमला नगरपालिका]] {{*}} [[गणेशमान चारनाथ नगरपालिका]] {{*}} [[धनुषाधाम नगरपालिका]] {{*}} [[शहीदनगर नगरपालिका]] {{*}} [[क्षिरेश्वरनाथ नगरपालिका]] {{*}} [[मिथिला नगरपालिका]] {{*}} [[नगराइन नगरपालिका]] {{*}} [[सबैला नगरपालिका]] {{*}} [[विदेह नगरपालिका]] {{*}} [[हंसपुर नगरपालिका]] {{*}} [[मिथिला बिहारी नगरपालिका|मिथिला विराही नगरपालिका]] ||१२ |- | rowspan=2 |१८ | rowspan=2 | [[महोत्तरी जिल्ला|महोत्तरी]] | rowspan="2" |तराई | [[एकडारा गाउँपालिका]] {{*}} [[पिपरा गाउँपालिका]] {{*}} [[महोत्तरी गाउँपालिका]] {{*}} [[सोनमा गाउँपालिका]] {{*}} [[साम्सी गाउँपालिका]] ||५ | rowspan=2 |१५ |- | [[बर्दिबास नगरपालिका]] {{*}} [[जलेश्वर नगरपालिका]] {{*}} [[गौशाला नगरपालिका]] {{*}} [[बलवा नगरपालिका]] {{*}} [[लोहरपट्टी नगरपालिका]] {{*}} [[मनरा शिसवा नगरपालिका]] {{*}} [[रामगोपालपुर नगरपालिका]] {{*}} [[औरही नगरपालिका]] {{*}} [[मटिहानी नगरपालिका]] {{*}} [[भँगाहा नगरपालिका]] ||१० |- | rowspan=2 |१९ | rowspan=2 | [[सर्लाही जिल्ला|सर्लाही]] | rowspan="2" |तराई | [[कौडेना गाउँपालिका]] {{*}} [[चक्रघट्टा गाउँपालिका]] {{*}} [[धनकौल गाउँपालिका]] {{*}} [[चन्द्रनगर गाउँपालिका]] {{*}} [[पर्सा गाउँपालिका]] {{*}} [[विष्णु गाउँपालिका]] {{*}} [[बसबरीया गाउँपालिका|बसबरिया गाउँपालिका]] {{*}} [[ब्रह्मपुरी गाउँपालिका]] {{*}} [[रामनगर गाउँपालिका]] ||९ | rowspan=2 |२० |- | [[कविलासी नगरपालिका]] {{*}} [[गोडैता नगरपालिका|गोडैटा नगरपालिका]] {{*}} [[हरिपुर्वा नगरपालिका]] {{*}} [[ईश्वरपुर नगरपालिका]] {{*}} [[बरहथवा नगरपालिका]] {{*}} [[बलरा नगरपालिका]] {{*}} [[हरिपुर नगरपालिका]] {{*}} [[लालबन्दी नगरपालिका]] {{*}} [[मलंगवा नगरपालिका]] {{*}} [[हरिवन नगरपालिका]] {{*}} [[बागमती नगरपालिका]] ||११ |- | rowspan=2 |२० | rowspan=2 | [[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] | rowspan="2" |तराई | [[दुर्गा भगवती गाउँपालिका|दुर्गाभगवती गाउँपालिका]] {{*}} [[यमुनामाई गाउँपालिका]] ||२ | rowspan=2 |१८ |- | [[चन्द्रपुर नगरपालिका]] {{*}} [[गौर नगरपालिका]] {{*}} [[गरुडा नगरपालिका]] {{*}} [[राजदेवी नगरपालिका]] {{*}} [[बौधीमाई नगरपालिका]] {{*}} [[वृन्दावन नगरपालिका]] {{*}} [[देवाही गोनाही नगरपालिका]] {{*}} [[गढीमाई नगरपालिका|गढीमाइ नगरपालिका]] {{*}} [[गुजरा नगरपालिका|गजुरा नगरपालिका]] {{*}} [[कटहरिया नगरपालिका]] {{*}} [[माधव नारायण नगरपालिका]] {{*}} [[ईशनाथ नगरपालिका]] {{*}} [[परोहा नगरपालिका]] {{*}} [[राजपुर नगरपालिका]] {{*}} [[फतुवा विजयपुर नगरपालिका]] {{*}} [[मौलापुर नगरपालिका]]||१६ |- | rowspan=2 |२१ | rowspan=2 | [[बारा जिल्ला|बारा]] | rowspan="2" |तराई | [[आदर्श कोतवाल गाउँपालिका|आदर्श कोटवाल गाउँपालिका]] {{*}} [[करैयामाई गाउँपालिका]] {{*}} [[देवताल गाउँपालिका]], {{*}} [[परवानीपुर गाउँपालिका]] {{*}} [[बारागढी गाउँपालिका]] {{*}} [[फेटा गाउँपालिका]] {{*}} [[प्रसौनी गाउँपालिका]] {{*}} [[विश्रामपुर गाउँपालिका]] {{*}} [[सुवर्ण गाउँपालिका]] ||९ | rowspan=2 |१६ |- | [[कलैया उपमहानगरपालिका]] {{*}} [[जीतपुरसिमरा उपमहानगरपालिका]] {{*}} [[कोल्हवी नगरपालिका]] {{*}} [[पचरौता नगरपालिका]] {{*}} [[सिम्रौनगढ नगरपालिका]] {{*}} [[महागढीमाई नगरपालिका]] {{*}} [[निजगढ नगरपालिका]] ||७ |- | rowspan=2 |२२ | rowspan=2 | [[पर्सा जिल्ला|पर्सा]] | rowspan="2" |तराई | [[कालिकामाई गाउँपालिका]] {{*}} [[जगरनाथपुर गाउँपालिका]] {{*}} [[जिराभवानी गाउँपालिका]] {{*}} [[पटेर्वा सुगौली गाउँपालिका]] {{*}} [[सखुवा प्रसौनी गाउँपालिका]] {{*}} [[ठोरी गाउँपालिका]] {{*}} [[धोबिनी गाउँपालिका|धोबीनी गाउँपालिका]] {{*}} [[पकहाँ मैनपुर गाउँपालिका|पकाहा मैनपुर गाउँपालिका]] {{*}} [[बिन्दबासिनी गाउँपालिका]] {{*}} [[छिपहरमाई गाउँपालिका]] ||१० | rowspan=2 |१४ |- | [[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगञ्ज महानगरपालिका]] {{*}} [[पर्सागढी नगरपालिका]] {{*}} [[पोखरीया नगरपालिका]] {{*}} [[बहुदरमाई नगरपालिका|वहुदरमाई नगरपालिका]]||४ |- | rowspan=2 |२३ | rowspan=2 | [[सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली]] | | [[गोलन्जोर गाउँपालिका|गोलञ्जोर गाउँपालिका]] {{*}} [[घ्याङलेख गाउँपालिका]] {{*}} [[तीनपाटन गाउँपालिका]] {{*}} [[फिक्कल गाउँपालिका]] {{*}} [[मरिण गाउँपालिका]] {{*}} [[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]] {{*}} [[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]] ||७ | rowspan=2 |९ |- | | [[कमलामाई नगरपालिका]] {{*}} [[दुधौली नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |२४ | rowspan=2 | [[रामेछाप जिल्ला|रामेछाप]] | | [[उमाकुण्ड गाउँपालिका]] {{*}} [[खाँडादेवी गाउँपालिका]] {{*}} [[गोकुलगङ्गा गाउँपालिका|गोकुलगंगा गाउँपालिका]] {{*}} [[दोरम्बा शैलुङ गाउँपालिका]] {{*}} [[लिखु तामाकोशी गाउँपालिका]] {{*}} [[सुनापती गाउँपालिका]] ||६ | rowspan=2 |८ |- | | [[मन्थली नगरपालिका]] {{*}} [[रामेछाप नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |२५ | rowspan=2 | [[दोलखा जिल्ला|दोलखा]] | rowspan="2" |हिमाली | [[कालिन्चोक गाँउपालिका|कालिञ्चोक गाउँपालिका]] {{*}} [[गौरीशङ्कर गाउँपालिका|गौरीशंकर गाउँपालिका]] {{*}} [[तामाकोशी गाउँपालिका|तामाकोसी गाउँपालिका]] {{*}} [[मेलुङ गाउँपालिका]] {{*}} [[विगु गाउँपालिका]] {{*}} [[वैतेश्वर गाउँपालिका]] {{*}} [[शैलुङ गाउँपालिका]] ||७ | rowspan=2 |९ |- | [[जिरी नगरपालिका]] {{*}} [[भीमेश्वर नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |२६ | rowspan=2 | [[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला|सिन्धुपाल्चोक]] | rowspan="2" |हिमाली | [[ईन्द्रावती गाउँपालिका|इन्द्रावती गाउँपालिका]] {{*}} [[जुगल गाउँपालिका]] {{*}} [[पाँचपोखरी थाङपाल गाउँपालिका]] {{*}} [[बलेफी गाउँपालिका]] {{*}} [[भोटेकोशी गाउँपालिका]] {{*}} [[लिसङ्खु पाखर गाउँपालिका|लिसंखु पाखर गाउँपालिका]] {{*}} [[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुपाल्चोक|सुनकोशी गाउँपालिका]] {{*}} [[हेलम्बु गाउँपालिका]] {{*}} [[त्रिपुरासुन्दरी गाउँपालिका, सिन्धुपाल्चोक|त्रिपुरासुन्दरी गाउँपालिका]] ||९ | rowspan=2 |१२ |- | [[चौतारा साँगाचोकगढी नगरपालिका]] {{*}} [[बाह्रविसे नगरपालिका|बाह्रबिसे नगरपालिका]] {{*}} [[मेलम्ची नगरपालिका]] ||३ |- | rowspan=2 |२७ | rowspan=2 | [[काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला|काभ्रेपलाञ्चोक]] | | [[खानीखोला गाउँपालिका]] {{*}} [[चौंरीदेउराली गाउँपालिका|चौरीदेउराली गाउँपालिका]] {{*}} [[तेमाल गाउँपालिका]] {{*}} [[बेथानचोक गाउँपालिका]] {{*}} [[भुम्लु गाउँपालिका]] {{*}} [[महाभारत गाउँपालिका]] {{*}} [[रोशी गाउँपालिका]] ||७ | rowspan=2 |१३ |- | | [[धुलिखेल नगरपालिका]] {{*}} [[बनेपा नगरपालिका]] {{*}} [[पनौती नगरपालिका]] {{*}} [[पाँचखाल नगरपालिका]] {{*}} [[नमोबुद्ध नगरपालिका]] {{*}} [[मण्डनदेउपुर नगरपालिका]] ||६ |- | rowspan=2 |२८ | rowspan=2 | [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]] | | [[इन्द्रसरोवर गाउँपालिका]] {{*}} [[कैलाश गाउँपालिका]] {{*}} [[बकैया गाउँपालिका]] {{*}} [[बागमती गाउँपालिका, मकवानपुर|बागमती गाउँपालिका]] {{*}} [[भीमफेदी गाउँपालिका]] {{*}} [[मकवानपुरगढी गाउँपालिका]] {{*}} [[मनहरी गाउँपालिका]] {{*}} [[राक्सिराङ गाउँपालिका]] ||८ | rowspan=2 |१० |- | | [[हेटौँडा उपमहानगरपालिका]] {{*}} [[थाहा नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |२९ | rowspan=2 | [[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] | | [[गाउँपालिका]] छैन ||- | rowspan=2 |११ |- | | [[काठमाडौँ|काठमाडौँ महानगरपालिका]] {{*}} [[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका]] {{*}} [[कीर्तिपुर नगरपालिका]] {{*}} [[गोकर्णेश्वर नगरपालिका]] {{*}} [[चन्द्रागिरी नगरपालिका]] {{*}} [[टोखा नगरपालिका]] {{*}} [[तारकेश्वर नगरपालिका]] {{*}} [[दक्षिणकाली नगरपालिका]] {{*}} [[नागार्जुन नगरपालिका]] {{*}} [[बूढानीलकण्ठ नगरपालिका]] {{*}} [[शङ्खरापुर नगरपालिका]] ||११ |- | rowspan=2 |३० | rowspan=2 | [[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]] | | [[गाउँपालिका]] छैन ||- | rowspan=2 |४ |- | | [[चाँगुनारायण नगरपालिका]] {{*}} [[भक्तपुर नगरपालिका]] {{*}} [[मध्यपुर थिमी नगरपालिका]] {{*}} [[सूर्यविनायक नगरपालिका]] ||४ |- | rowspan=2 |३१ | rowspan=2 | [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] | | [[कोन्ज्योसोम गाउँपालिका]] {{*}} [[बागमती गाउँपालिका, ललितपुर|बागमती गाउँपालिका]] {{*}} [[महाङ्काल गाउँपालिका]] ||३ | rowspan=2 |६ |- | | [[ललितपुर महानगरपालिका]] {{*}} [[गोदावरी नगरपालिका, ललितपुर|गोदावरी नगरपालिका]] {{*}} [[महालक्ष्मी नगरपालिका, ललितपुर|महालक्ष्मी नगरपालिका]] ||३ |- | rowspan=2 |३२ | rowspan=2 | [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] | | [[ककनी गाउँपालिका]] {{*}} [[किस्पाङ गाउँपालिका]] {{*}} [[तादी गाउँपालिका]] {{*}} [[तारकेश्वर गाउँपालिका]] {{*}} [[दुप्चेश्वर गाउँपालिका]] {{*}} [[पञ्चकन्या गाउँपालिका]], [[म्यागङ गाउँपालिका]] {{*}} [[शिवपुरी गाउँपालिका]] {{*}} [[सूर्यगढी गाउँपालिका]] {{*}} [[लिखु गाउँपालिका, नुवाकोट|लिखु गाउँपालिका]] ||१० | rowspan=2 |१२ |- | | [[विदुर नगरपालिका]] {{*}} [[बेलकोटगढी नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |३३ | rowspan=2 | [[रसुवा जिल्ला|रसुवा]] | rowspan="2" |हिमाली | [[उत्तरगया गाउँपालिका]] {{*}} [[कालिका गाउँपालिका]] {{*}} [[गोसाइँकुण्ड गाउँपालिका]] {{*}} [[नौकुण्ड गाउँपालिका]] {{*}} [[आमाछोदिङ्मो गाउँपालिका]] ||५ | rowspan=2 |५ |- | [[नगरपालिका]] छैन | |- | rowspan=2 |३४ | rowspan=2 | [[धादिङ जिल्ला|धादिङ]] | rowspan="2" |हिमाली | [[खनियाबास गाउँपालिका]] {{*}} [[गजुरी गाउँपालिका]] {{*}} [[गल्छी गाउँपालिका]] {{*}} [[गङ्गाजमुना गाउँपालिका]] {{*}} [[ज्वालामुखी गाउँपालिका]] {{*}} [[थाक्रे गाउँपालिका]] {{*}} [[नेत्रावती डबजोङ गाउँपालिका]] {{*}} [[बेनीघाट रोराङ गाउँपालिका]] {{*}} [[रुवी भ्याली गाउँपालिका]] {{*}} [[सिद्धलेक गाउँपालिका]] {{*}} [[त्रिपुरासुन्दरी गाउँपालिका, धादिङ|त्रिपुरासुन्दरी गाउँपालिका]] ||११ | rowspan=2 |१३ |- | [[धुनिवेशी नगरपालिका]] {{*}} [[नीलकण्ठ नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |३५ | rowspan=2 | [[चितवन जिल्ला|चितवन]] | rowspan="2" |तराई | [[इच्छाकामना गाउँपालिका]] ||१ | rowspan=2 |७ |- | [[भरतपुर महानगरपालिका]] {{*}} [[कालिका नगरपालिका]] {{*}} [[खैरहनी नगरपालिका]] {{*}} [[माडी नगरपालिका]] {{*}} [[रत्ननगर नगरपालिका]] {{*}} [[राप्ती नगरपालिका]] ||६ |- | rowspan=2 |३६ | rowspan=2 | [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] | rowspan="2" |तराई | [[विनयी त्रिवेणी गाउँपालिका]] {{*}} [[बुलिङटार गाउँपालिका]] {{*}} [[बौदीकाली गाउँपालिका]] {{*}} [[हुप्सेकोट गाउँपालिका]] ||४ | rowspan=2 |८ |- | [[कावासोती नगरपालिका]] {{*}} [[गैँडाकोट नगरपालिका|गैंडाकोट नगरपालिका]] {{*}} [[देवचुली नगरपालिका]] {{*}} [[मध्यविन्दु नगरपालिका|मध्यबिन्दु नगरपालिका]] ||४ |- | rowspan=2 |३७ | rowspan=2 | [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]] | | [[आँबुखैरेनी गाउँपालिका]] {{*}} [[ऋषिङ्ग गाउँपालिका]] {{*}} [[घिरिङ गाउँपालिका]] {{*}} [[देवघाट गाउँपालिका]] {{*}} [[म्याग्दे गाउँपालिका]] {{*}} [[बन्दिपुर गाउँपालिका|बन्दीपुर गाउँपालिका]] ||६ | rowspan=2 |१० |- | | [[भानु नगरपालिका]] {{*}} [[भिमाद नगरपालिका]] {{*}} [[व्यास नगरपालिका]] {{*}} [[शुक्लागण्डकी नगरपालिका]] ||४ |- | rowspan=2 |३८ | rowspan=2 | [[गोरखा जिल्ला|गोरखा]] | rowspan="2" |हिमाली | [[आरूघाट गाउँपालिका]] {{*}} [[गण्डकी गाउँपालिका]] {{*}} [[चुमनुव्री गाउँपालिका]] {{*}} [[धार्चे गाउँपालिका]] {{*}} [[भीमसेनथापा गाउँपालिका|भिमसेनथापा गाउँपालिका]] {{*}} [[सहिद लखन गाउँपालिका]] {{*}} [[सिरानचोक गाउँपालिका]] {{*}} [[बारपाक सुलिकोट गाउँपालिका]] {{*}} [[अजिरकोट गाउँपालिका]] ||९ | rowspan=2 |११ |- | [[गोरखा नगरपालिका]] {{*}} [[पालुङटार नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |३९ | rowspan=2 | [[लमजुङ जिल्ला|लमजुङ]] | rowspan="2" |हिमाली | [[क्व्होलासोथार गाउँपालिका]] {{*}} [[दूधपोखरी गाउँपालिका]] {{*}} [[दोर्दी गाउँपालिका]], {{*}} [[मर्स्याङ्दी गाउँपालिका]] ||४ | rowspan=2 |८ |- | [[बेसीसहर नगरपालिका]] {{*}} [[मध्यनेपाल नगरपालिका]] {{*}} [[राइनास नगरपालिका|राईनास नगरपालिका]] {{*}} [[सुन्दरबजार नगरपालिका]] ||४ |- | rowspan=2 |४० | rowspan=2 | [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]] | | [[अर्जुनचौपारी गाउँपालिका]] {{*}} [[आँधीखोला गाउँपालिका]] {{*}} [[कालीगण्डकी गाउँपालिका, स्याङ्जा|कालीगण्डकी गाउँपालिका]] {{*}} [[फेदीखोला गाउँपालिका]] {{*}} [[बिरुवा गाउँपालिका]] {{*}} [[हरिनास गाउँपालिका]] ||६ | rowspan=2 |११ |- | | [[गल्याङ नगरपालिका]] {{*}} [[चापाकोट नगरपालिका]] {{*}} [[पुतलीबजार नगरपालिका]] {{*}} [[भीरकोट नगरपालिका]] {{*}} [[वालिङ नगरपालिका]] ||५ |- | rowspan=2 |४१ | rowspan=2 | [[कास्की जिल्ला|कास्की]] | | [[अन्नपूर्ण गाउँपालिका, कास्की|अन्‍नपूर्ण गाउँपालिका]] {{*}} [[माछापुच्छ्रे गाउँपालिका]] {{*}} [[मादी गाउँपालिका]] {{*}} [[रूपा गाउँपालिका]] ||४ | rowspan=2 |५ |- | | [[पोखरा महानगरपालिका]] ||१ |- | rowspan=2 |४२ | rowspan=2 | [[मनाङ जिल्ला|मनाङ]] | rowspan="2" |हिमाली | [[चामे गाउँपालिका]] {{*}} [[नार्पा भूमि गाउँपालिका]] {{*}} [[नासोँ गाउँपालिका]] {{*}} [[मनाङ ङिस्याङ गाउँपालिका]] ||४ | rowspan=2 |४ |- | [[नगरपालिका]] छैन ||- |- | rowspan=2 |४३ | rowspan=2 | [[पर्वत जिल्ला|पर्वत]] | | [[जलजला गाउँपालिका]] {{*}} [[पैयूं गाउँपालिका]] {{*}} [[महाशिला गाउँपालिका]] {{*}} [[मोदी गाउँपालिका]] {{*}} [[विहादी गाउँपालिका]] ||५ | rowspan=2 |७ |- | | [[कुश्मा नगरपालिका]] {{*}} [[फलेवास नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |४४ | rowspan=2 | [[मुस्ताङ जिल्ला|मुस्ताङ]] | rowspan="2" |हिमाली | [[घरपझोङ गाउँपालिका]] {{*}} [[थासाङ गाउँपालिका]] {{*}} [[लो-घेकर दामोदरकुण्ड गाउँपालिका]] {{*}} [[लोमान्थाङ गाउँपालिका]] {{*}} [[वारागुङ मुक्तिक्षेत्र गाउँपालिका]] ||५ | rowspan=2 |५ |- | [[नगरपालिका]] छैन ||- |- | rowspan=2 |४५ | rowspan=2 | [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]] | rowspan="2" |हिमाली | [[अन्नपूर्ण गाउँपालिका, म्याग्दी|अन्नपूर्ण गाउँपालिका]] {{*}} [[धवलागिरी गाउँपालिका]] {{*}} [[मङ्गला गाउँपालिका]] {{*}} [[मालिका गाउँपालिका, म्याग्दी|मालिका गाउँपालिका]] {{*}} [[रघुगङ्गा गाउँपालिका]] ||५ | rowspan=2 |६ |- | [[बेनी नगरपालिका]] ||१ |- | rowspan=2 |४६ | rowspan=2 | [[बागलुङ जिल्ला|बागलुङ]] | | [[काठेखोला गाउँपालिका]] {{*}} [[तमानखोला गाउँपालिका]] {{*}} [[ताराखोला गाउँपालिका]] {{*}} [[निसीखोला गाउँपालिका]] {{*}} [[वडिगाड गाउँपालिका]] {{*}} [[वरेङ गाउँपालिका]] ||६ | rowspan=2 |१० |- | | [[गल्कोट नगरपालिका]] {{*}} [[जैमिनी नगरपालिका]] {{*}} [[ढोरपाटन नगरपालिका]] {{*}} [[बागलुङ नगरपालिका|बाग्लुङ नगरपालिका]] ||४ |- | rowspan=2 |४७ | rowspan=2 | [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला]] | rowspan="2" |तराई | [[सुस्ता गाउँपालिका]] {{*}} [[पाल्हीनन्दन गाउँपालिका]] {{*}} [[प्रतापपुर गाउँपालिका]] {{*}} [[सरावल गाउँपालिका]] ||४ | rowspan=2 |७ |- | [[बर्दघाट नगरपालिका]] {{*}} [[रामग्राम नगरपालिका]] {{*}} [[सुनवल नगरपालिका]] ||३ |- | rowspan=2 |४८ | rowspan=2 | [[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]] | | [[निस्दी गाउँपालिका]] {{*}} [[पूर्वखोला गाउँपालिका]] {{*}} [[रम्भा गाउँपालिका]] {{*}} [[माथागढी गाउँपालिका]] {{*}} [[तिनाउ गाउँपालिका]] {{*}} [[बगनासकाली गाउँपालिका]] {{*}} [[रिब्दीकोट गाउँपालिका]] {{*}} [[रैनादेवी छहरा गाउँपालिका]] ||८ | rowspan=2 |१० |- | | [[रामपुर नगरपालिका]] {{*}} [[तानसेन नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |४९ | rowspan=2 | [[कपिलवस्तु जिल्ला|कपिलवस्तु]] | rowspan="2" |तराई | [[मायादेवी गाउँपालिका, कपिलवस्तु|मायादेवी गाउँपालिका]] {{*}} [[यशोधरा गाउँपालिका]] {{*}} [[शुद्धोधन गाउँपालिका, कपिलवस्तु|शुद्धोधन गाउँपालिका]] {{*}} [[विजयनगर गाउँपालिका]] ||४ | rowspan=2 |१० |- | [[कपिलवस्तु नगरपालिका]] {{*}} [[बुद्धभूमि नगरपालिका]] {{*}} [[शिवराज नगरपालिका]] {{*}} [[महाराजगञ्ज नगरपालिका]] {{*}} [[कृष्णनगर नगरपालिका]] {{*}} [[वाणगङ्गा नगरपालिका]] ||६ |- | rowspan=2 |५० | rowspan=2 | [[गुल्मी जिल्ला|गुल्मी]] | | [[इस्मा गाउँपालिका|ईश्मा गाउँपालिका]] {{*}} [[कालीगण्डकी गाउँपालिका, गुल्मी|कालीगण्डकी गाउँपालिका]] {{*}} [[गुल्मीदरबार गाउँपालिका|गुल्मी दरबार गाउँपालिका]] {{*}} [[सत्यवती गाउँपालिका]] {{*}} [[चन्द्रकोट गाउँपालिका]] {{*}} [[रुरुक्षेत्र गाउँपालिका]] {{*}} [[छत्रकोट गाउँपालिका]] {{*}} [[धुर्कोट गाउँपालिका]] {{*}} [[मदाने गाउँपालिका]] {{*}} [[मालिका गाउँपालिका, गुल्मी|मालिका गाउँपालिका]] ||१० | rowspan=2 |१२ |- | | [[मुसिकोट नगरपालिका, गुल्मी|मुसिकोट नगरपालिका]] {{*}} [[रेसुङ्गा नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |५१ | rowspan=2 | [[अर्घाखाँची जिल्ला|अर्घाखाँची]] | | [[छत्रदेव गाउँपालिका]] {{*}} [[पाणिनी गाउँपालिका]] {{*}} [[मालारानी गाउँपालिका]] ||३ | rowspan=2 |६ |- | | [[सन्धिखर्क नगरपालिका]] {{*}} [[शीतगङ्गा नगरपालिका]] {{*}} [[भूमिकास्थान नगरपालिका]] ||३ |- | rowspan=2 |५२ | rowspan=2 | [[दाङ जिल्ला|दाङ]] | rowspan="2" |तराई | [[बङ्गलाचुली गाउँपालिका|बंगलाचुली गाउँपालिका]] {{*}} [[दंगीशरण गाउँपालिका]] {{*}} [[गढवा गाउँपालिका]] {{*}} [[राजपुर गाउँपालिका]] {{*}} [[राप्ती गाउँपालिका]] {{*}} [[शान्तिनगर गाउँपालिका]] {{*}} [[बबई गाउँपालिका]] ||७ | rowspan=2 |१० |- | [[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुल्सीपुर उपमहानगरपालिका]] {{*}} [[घोराही उपमहानगरपालिका]] {{*}} [[लमही नगरपालिका]] ||३ |- | rowspan=2 |५३ | rowspan=2 | [[पूर्वी रुकुम जिल्ला]] | | [[पुथा उत्तरगङ्गा गाउँपालिका]] {{*}} [[भूमे गाउँपालिका]] {{*}} [[सिस्ने गाउँपालिका]] ||३ | rowspan=2 |३ |- | | [[नगरपालिका]] नभएको ||- |- | rowspan=2 |५४ | rowspan=2 | [[प्युठान जिल्ला|प्युठान]] | | [[गौमुखी गाउँपालिका]] {{*}} [[माण्डवी गाउँपालिका]] {{*}} [[सरुमारानी गाउँपालिका]] {{*}} [[मल्लरानी गाउँपालिका]] {{*}} [[नौवहिनी गाउँपालिका]] {{*}} [[झिमरुक गाउँपालिका]] {{*}} [[ऐरावती गाउँपालिका]] ||७ | rowspan=2 |९ |- | | [[प्युठान नगरपालिका|प्यूठान नगरपालिका]] {{*}} [[स्वर्गद्वारी नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |५५ | rowspan=2 | [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] | | [[त्रिवेणी गाउँपालिका, रोल्पा|त्रिवेणी गाउँपालिका]] {{*}} [[परिवर्तन गाउँपालिका]] {{*}} [[माडी गाउँपालिका]] {{*}} [[रुन्टीगढी गाउँपालिका]] {{*}} [[लुङग्री गाउँपालिका]] {{*}} [[गङ्गादेव गाउँपालिका]] {{*}} [[सुनछहरी गाउँपालिका]] {{*}} [[सुनिलस्मृति गाउँपालिका]] {{*}} [[थवाङ गाउँपालिका]] ||९ | rowspan=2 |१० |- | | [[रोल्पा नगरपालिका]] ||१ |- | rowspan=2 |५६ | rowspan=2 | [[बाँके जिल्ला|बाँके]] | rowspan="2" |तराई | [[नरैनापुर गाउँपालिका]] {{*}} [[राप्तीसोनारी गाउँपालिका]] {{*}} [[बैजनाथ गाउँपालिका]] {{*}} [[खजुरा गाउँपालिका]] {{*}} [[डुडुवा गाउँपालिका]] {{*}} [[जानकी गाउँपालिका, बाँके|जानकी गाउँपालिका]] ||६ | rowspan=2 |८ |- | [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका]] {{*}} [[कोहलपुर नगरपालिका]] {{*}} ||२ |- | rowspan=2 |५७ | rowspan=2 | [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]] | rowspan="2" |तराई | [[बढैयाताल गाउँपालिका]] {{*}} [[गेरुवा गाउँपालिका]] ||२ | rowspan=2 |८ |- | [[गुलरिया नगरपालिका]] {{*}} [[मधुवन नगरपालिका]] {{*}} [[राजापुर नगरपालिका]] {{*}} [[ठाकुरबाबा नगरपालिका]] {{*}} [[बाँसगढी नगरपालिका]] {{*}} [[बारबर्दिया नगरपालिका]] ||६ |- | rowspan=2 |५८ | rowspan=2 | [[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]] | rowspan="2" |तराई | [[ओमसतिया गाउँपालिका]] {{*}} [[कञ्चन गाउँपालिका]] {{*}} [[कोटहीमाई गाउँपालिका]] {{*}} [[गैडहवा गाउँपालिका]] {{*}} [[मर्चवारी गाउँपालिका]] {{*}} [[मायादेवी गाउँपालिका, रुपन्देही|मायादेवी गाउँपालिका]] {{*}} [[रोहिणी गाउँपालिका]], [[सम्मरीमाई गाउँपालिका]] {{*}} [[सियारी गाउँपालिका]] {{*}} [[शुद्धोधन गाउँपालिका, कपिलवस्तु|शुद्धोधन गाउँपालिका]] ||१० | rowspan=2 |१६ |- | [[बुटवल उपमहानगरपालिका]] {{*}} [[देवदह नगरपालिका]] {{*}} [[लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका]] {{*}} [[सैनामैना नगरपालिका]] {{*}} [[सिद्धार्थनगर नगरपालिका]], {{*}} [[तिलोत्तमा नगरपालिका]] ||६ |- | rowspan=2 |५९ | rowspan=2 | [[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] | | [[कालीमाटी गाउँपालिका]] {{*}} [[त्रिवेणी गाउँपालिका, सल्यान|त्रिवेणी गाउँपालिका]] {{*}} [[कपुरकोट गाउँपालिका]] {{*}} [[छत्रेश्वरी गाउँपालिका]] {{*}} [[सिद्धकुमाख गाउँपालिका]] {{*}} [[कुमाख गाउँपालिका]] {{*}} [[दार्मा गाउँपालिका]] ||७ | rowspan=2 |१० |- | | [[शारदा नगरपालिका]] {{*}} [[बागचौर नगरपालिका]] {{*}} [[बनगाड कुपिण्डे नगरपालिका]] ||३ |- | rowspan=2 |६० | rowspan=2 | [[पश्चिम रुकुम जिल्ला|पश्चिम रुकुम]] | | [[बाँफिकोट गाउँपालिका]] {{*}} [[त्रिवेणी गाउँपालिका, पश्चिम रुकुम|त्रिवेणी गाउँपालिका]] {{*}} [[सानीभेरी गाउँपालिका]] ||३ | rowspan=2 |६ |- | | [[मुसिकोट नगरपालिका, पश्चिम रुकुम|मुसीकोट नगरपालिका]] {{*}} [[चौरजहारी नगरपालिका]] {{*}} [[आठबिसकोट नगरपालिका]] ||३ |- | rowspan=2 |६१ | rowspan=2 | [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]] | rowspan="2" |हिमाली | [[डोल्पोबुद्ध गाउँपालिका]] {{*}} [[शे फोक्सुण्डो गाउँपालिका]] {{*}} [[जगदुल्ला गाउँपालिका]] {{*}} [[मुड्केचुला गाउँपालिका]] {{*}} [[काईके गाउँपालिका]] {{*}} [[छार्का ताङसोङ गाउँपालिका]] ||६ | rowspan=2 |८ |- | [[ठुलिभेरी नगरपालिका]] {{*}} [[त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |६२ | rowspan=2 | [[जाजरकोट जिल्ला|जाजरकोट]] | | [[बारेकोट गाउँपालिका]] {{*}} [[कुसे गाउँपालिका|कुशे गाउँपालिका]] {{*}} [[जुनीचाँदे गाउँपालिका]] {{*}} [[शिवालय गाउँपालिका]] ||४ | rowspan=2 |७ |- | | [[भेरी नगरपालिका]] {{*}} [[छेडागाड नगरपालिका]] {{*}} [[नलगाड नगरपालिका]] ||३ |- | rowspan=2 |६३ | rowspan=2 | [[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]] | | [[चौकुने गाउँपालिका]] {{*}} [[बराहताल गाउँपालिका]] {{*}} [[चिङ्गाड गाउँपालिका]] {{*}} [[सिम्ता गाउँपालिका]] ||४ | rowspan=2 |९ |- | | [[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका]] {{*}} [[भेरीगङ्गा नगरपालिका|भेरीगंगा नगरपालिका]] {{*}} [[गुर्भाकोट नगरपालिका]] {{*}} [[पञ्चपुरी नगरपालिका]] {{*}} [[लेकबेसी नगरपालिका]] ||५ |- | rowspan=2 |६४ | rowspan=2 | [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] | | [[कनकासुन्दरी गाउँपालिका]] {{*}} [[सिंजा गाउँपालिका|सिञ्जा गाउँपालिका]] {{*}} [[हिमा गाउँपालिका]] {{*}} [[तिला गाउँपालिका]] {{*}} [[गुठिचौर गाउँपालिका|गुठीचौर गाउँपालिका]] {{*}} [[तातोपानी गाउँपालिका]] {{*}} [[पातारासी गाउँपालिका]] ||७ | rowspan=2 |८ |- | | [[चन्दननाथ नगरपालिका]] ||१ |- | rowspan=2 |६५ | rowspan=2 | [[मुगु जिल्ला|मुगु]] | rowspan="2" |हिमाली | [[मुगूम कार्मारोङ गाउँपालिका]] {{*}} [[सोरु गाउँपालिका]] {{*}} [[खत्याड गाउँपालिका]] ||३ | rowspan=2 |४ |- | [[छायाँनाथ रारा नगरपालिका]] ||१ |- | rowspan=2 |६६ | rowspan=2 | [[हुम्ला जिल्ला|हुम्ला]] | rowspan="2" |हिमाली | [[सिमकोट गाउँपालिका]] {{*}} [[नाम्खा गाउँपालिका]] {{*}} [[खार्पुनाथ गाउँपालिका]] {{*}} [[सर्केगाड गाउँपालिका]] {{*}} [[चङ्खेली गाउँपालिका|चंखेली गाउँपालिका]] {{*}} [[अदानचुली गाउँपालिका]] {{*}} [[ताँजाकोट गाउँपालिका]] ||७ | rowspan=2 |७ |- | [[नगरपालिका]] नभएको ||- |- | rowspan=2 |६७ | rowspan=2 | [[कालिकोट जिल्ला|कालीकोट]] | | [[पचालझरना गाउँपालिका]] {{*}} [[सान्नी त्रिवेणी गाउँपालिका]] {{*}} [[नरहरिनाथ गाउँपालिका]] {{*}} [[शुभकालिका गाउँपालिका]] {{*}} [[महावै गाउँपालिका]] {{*}} [[पलाँता गाउँपालिका|पलाता गाउँपालिका]] ||६ | rowspan=2 |९ |- | | [[खाँडाचक्र नगरपालिका]] {{*}} [[रास्कोट नगरपालिका]] {{*}} [[तिलागुफा नगरपालिका]] ||३ |- | rowspan=2 |६८ | rowspan=2 | [[दैलेख जिल्ला|दैलेख]] | | [[भगवतीमाई गाउँपालिका]] {{*}} [[गुराँस गाउँपालिका]] {{*}} [[डुङ्गेश्वर गाउँपालिका]] {{*}} [[नौमुले गाउँपालिका]] {{*}} [[महाबु गाउँपालिका]] {{*}} [[भैरवी गाउँपालिका]] {{*}} [[ठाँटीकाँध गाउँपालिका]] ||७ | rowspan=2 |११ |- | | [[नारायण नगरपालिका]] {{*}} [[दुल्लु नगरपालिका]] {{*}} [[चामुण्डा बिन्द्रासैनी नगरपालिका]] {{*}} [[आठबीस नगरपालिका]] ||४ |- | rowspan=2 |६९ | rowspan=2 | [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] | rowspan="2" |तराई | [[बर्दगोरिया गाउँपालिका]] {{*}} [[मोहन्याल गाउँपालिका]] {{*}} [[कैलारी गाउँपालिका]] {{*}} [[जोशीपुर गाउँपालिका]] {{*}} [[चुरे गाउँपालिका]] {{*}} [[जानकी गाउँपालिका, कैलाली|जानकी गाउँपालिका]] ||७ | rowspan=2 |१४ |- | [[धनगढी उपमहानगरपालिका]] {{*}} [[टीकापुर नगरपालिका]] {{*}} [[घोडाघोडी नगरपालिका]] {{*}} [[लम्कीचुहा नगरपालिका]] {{*}} [[भजनी नगरपालिका]] {{*}} [[गोदावरी नगरपालिका, कैलाली|गोदावरी नगरपालिका]] {{*}} [[गौरीगङ्गा नगरपालिका]] ||७ |- | rowspan=2 |७० | rowspan=2 | [[अछाम जिल्ला|अछाम]] | | [[चौरपाटी गाउँपालिका]] {{*}} [[मेल्लेख गाउँपालिका]] {{*}} [[बान्नीगढी जयगढ गाउँपालिका]] {{*}} [[रामारोशन गाउँपालिका]] {{*}} [[ढकारी गाउँपालिका]] {{*}} [[तुर्माखाँद गाउँपालिका]] ||६ | rowspan=2 |१० |- | | [[मङ्गलसेन नगरपालिका]] {{*}} [[कमलबजार नगरपालिका]] {{*}} [[साँफेबगर नगरपालिका]] {{*}} [[पञ्चदेवल विनायक नगरपालिका]] ||४ |- | rowspan=2 |७१ | rowspan=2 | [[बैतडी जिल्ला|बैतडी]] | | [[सुर्नया गाउँपालिका]] {{*}} [[सिगास गाउँपालिका]] {{*}} [[शिवनाथ गाउँपालिका]] {{*}} [[पञ्चेश्वर गाउँपालिका]] {{*}} [[दोगडाकेदार गाउँपालिका]] {{*}} [[डिलासैनी गाउँपालिका]] ||६ | rowspan=2 |१० |- | | [[दशरथचन्द नगरपालिका]] {{*}} [[पाटन नगरपालिका]] {{*}} [[मेलौली नगरपालिका]] {{*}} [[पुर्चौडी नगरपालिका]] ||४ |- | rowspan=2 |७२ | rowspan=2 | [[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]] | | [[गौमुल गाउँपालिका]] {{*}} [[जगन्नाथ गाउँपालिका]] {{*}} [[स्वामीकार्तिक खापर गाउँपालिका]] {{*}} [[खप्तड छेडेदह गाउँपालिका]] {{*}} [[हिमाली गाउँपालिका]] ||५ | rowspan=2 |९ |- | | [[बडीमालिका नगरपालिका]] {{*}} [[त्रिवेणी नगरपालिका]] {{*}} [[बुढीगङ्गा नगरपालिका|बुढीगंगा नगरपालिका]] {{*}} [[बुढीनन्दा नगरपालिका]] ||४ |- | rowspan=2 |७३ | rowspan=2 | [[डोटी जिल्ला|डोटी]] | | [[पूर्वीचौकी गाउँपालिका]] {{*}} [[बडीकेदार गाउँपालिका]] {{*}} [[जोरायल गाउँपालिका]] {{*}} [[सायल गाउँपालिका]] {{*}} [[आदर्श गाउँपालिका]] {{*}} [[के.आई.सिंह गाउँपालिका]] {{*}} [[बोगटान फुड्सिल गाउँपालिका]] ||७ | rowspan=2 |९ |- | | [[दिपायल सिलगढी नगरपालिका]] {{*}} [[शिखर नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |७४ | rowspan=2 | [[बझाङ जिल्ला|बझाङ]] | rowspan="2" |हिमाली | [[साईपाल गाउँपालिका|साइपाल गाउँपालिका]] {{*}} [[केदारस्युँ गाउँपालिका]] {{*}} [[खप्तडछान्ना गाउँपालिका]] {{*}} [[छबिसपाथिभेरा गाउँपालिका]] {{*}} [[तलकोट गाउँपालिका]] {{*}} [[थलारा गाउँपालिका]] {{*}} [[दुर्गाथली गाउँपालिका]] {{*}} [[मष्टा गाउँपालिका]] {{*}} [[बित्थडचिर गाउँपालिका|वित्थडचिर गाउँपालिका]] {{*}} [[सूर्मा गाउँपालिका|सुर्मा गाउँपालिका]] ||१० | rowspan=2 |१२ |- | [[जयपृथ्वी नगरपालिका]] {{*}} [[बुङ्गल नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |७५ | rowspan=2 | [[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]] | rowspan="2" |तराई | [[बेलडाँडी गाउँपालिका]] {{*}} [[लालझाडी गाउँपालिका]] ||२ | rowspan=2 |९ |- | [[भीमदत्त नगरपालिका]] {{*}} [[पुनर्वास नगरपालिका]] {{*}} [[बेदकोट नगरपालिका]] {{*}} [[दोधारा चाँदनी नगरपालिका]] {{*}} [[शुक्लाफाँटा नगरपालिका]] {{*}} [[बेलौरी नगरपालिका]] {{*}} [[कृष्णपुर नगरपालिका]] ||७ |- | rowspan=2 |७६ | rowspan=2 | [[डडेल्धुरा जिल्ला|डडेल्धुरा]] | | [[आलिताल गाउँपालिका]] {{*}} [[भागेश्वर गाउँपालिका]] {{*}} [[नवदुर्गा गाउँपालिका]] {{*}} [[अजयमेरु गाउँपालिका]] {{*}} [[गन्यापधुरा गाउँपालिका]] ||५ | rowspan=2 |७ |- | | [[अमरगढी नगरपालिका]] {{*}} [[परशुराम नगरपालिका]] ||२ |- | rowspan=2 |७७ | rowspan=2 | [[दार्चुला जिल्ला|दार्चुला]] | rowspan="2" |हिमाली | [[अपिहिमाल गाउँपालिका]] {{*}} [[दुहुँ गाउँपालिका]] {{*}} [[नौगाड गाउँपालिका]] {{*}} [[मार्मा गाउँपालिका]] {{*}} [[मालिकार्जुन गाउँपालिका]] {{*}} [[लेकम गाउँपालिका]] {{*}} [[व्याँस गाउँपालिका]] ||७ | rowspan=2 |९ |- | [[महाकाली नगरपालिका]] {{*}} [[शैल्यशिखर नगरपालिका]] ||२ |- | colspan=2 style="text-align: center;" |७७ | | colspan="1" style="text-align: center;" | स्थानीय तहहरूको कूल सङ्ख्या | colspan=2 style="text-align: center;" |७५३ |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{Reflist|2}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{प्रदेशहरू}} {{नेपाल सरकार}} [[श्रेणी:नेपालको प्रशासनिक विभाजन]] 2kbjlrnk5jc8oz0j54cougydloqbdrc 0 93059 1393854 1179441 2026-11-04T01:06:58Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393854 wikitext text/x-wiki {{for|अन्य खोजको|बानेश्वर (स्पष्टता)}} {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = बानेश्वर |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = सहरी बस्ती |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Baneshwor Building.jpg |image_caption = |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = 300 |map_caption = बानेश्वर क्षेत्र, काठमाडौँ |pushpin_map = Kathmandu |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = काठमाडौँ उपत्यकाको नक्सामा रहेको बानेश्वर |coordinates = {{coord|27.71453|N|85.31991|E|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[काठमाडौँ जिल्ला]] |subdivision_type3 = [[नेपालका सहरहरूको सूची|सहर]] |subdivision_name3 = [[काठमाडौँ|काठमाडौँ महानगरपालिका]] |<!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_blank1_title = <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} '''बानेश्वर''' [[काठमाडौँ|काठमाडौँ महानगरपालिका]]को महत्त्वपूर्ण व्यापारिक, शैक्षिक एवम् आवासीय क्षेत्र हो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/literature/2014/03/02/6579 |title=अहो, बानेश्वर ! |last=नेपाल |first=किशोर |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2023-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230110152334/https://nepalmag.com.np/literature/2014/03/02/6579 |archive-date=2023-01-10}}</ref> यस क्षेत्रलाई काठमाडौँ महानगरको सर्वाधिक ठूलो आवास क्षेत्र मानिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.himaldarpan.com/news/history-of-baneshwor/ |title=भक्तपुर जाने मिनिबसका कण्डक्टरहरुले पुरानो र नयाँ बानेश्वर नामाकरण गरिदिए … |last=श्रीहरि |first=अर्याल |website=हिमाल दर्पण |language=नेपाली |accessdate=2023-01-10}}</ref> बृहत् बानेश्वर क्षेत्रमा [[नयाँ बानेश्वर]], [[पुरानो बानेश्वर]], मध्य बानेश्वर, मीनभवन, थापागाउँ, बानेश्वर हाइट, बुधनगर, भीमसेनगोला, आदि बस्तीक्षेत्रहरू पर्दछन्।<ref>{{Cite web |url=https://ehimalayatimes.com/2022/05/7561/ |title=‘बानेश्वरको सेरोफेरोमा’ विचरण गर्दा |last=राकेश |first=रामदयाल |website=हिमालय टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2023-01-10}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/128368 |title=तस्वीरमा नयाँ बानेश्वरको तनाव |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2023-01-10}}</ref> ==स्रोतहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:काठमाडौँका आवासीय क्षेत्रहरू]] [[श्रेणी:आवास क्षेत्र]] kcr4y90o5i5chodmuu2yqr68kqhukmd 0 96404 1393841 1388048 2026-11-04T00:09:28Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393841 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = बाँफिकोट |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[गाउँपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = |image_caption = |image_size = 300 |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_map = पश्चिम रुकुम जिल्ला#कर्णाली प्रदेश#नेपाल |coordinates = {{coord|28.6549|82.1992|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[पश्चिम रुकुम जिल्ला]]<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |title=निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण सम्बन्धि सूचना |website=नेपाल राजपत्र |date=वि.सं. २०७४ भदौ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706002534/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |archive-date=2020-07-06}}</ref> |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-western-rukum/banfikot?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = अध्यक्ष |leader_name = जनककुमार वाँठा मगर <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = उपाध्यक्ष |leader_name1 = तारा बुढा केसी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) |established_title = स्थापना |established_date = २०७३ फागुन २७ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 190.43 |area_rank = |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=53&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_footnotes = |population_note = |population_total = 21033 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +०५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_codes = +९७७-८८ |blank_name =केन्द्र |blank_info =साविक [[बाँफिकोट]] गाविसको कार्यालय |website = {{URL|banphikotmun.gov.np/}} |footnotes = }} '''बाँफिकोट गाउँपालिका''' नेपालको [[कर्णाली प्रदेश]]को [[पश्चिम रुकुम जिल्ला]]को एक गाउँपालिका हो।<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका (सूची)|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref> यो जिल्लाको ३ गाउँपालिकाहरू मध्ये एक हो।<ref>{{cite news|title=अब ७६६ स्थानीय तह|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|accessdate=जेष्ठ १२, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक]]|date=जेष्ठ १२, २०७४|ref=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903115749/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-date=2017-09-03}}</ref> २७ फागुन २०७३ मा, गाउँपालिका घोषणा गर्दा साविकका [[पिपल, पश्चिम रुकुम|पिपल]], [[बाँफिकोट]], [[झुला]], [[मग्मा]] गाविस वडा नं. १,२,३,४,५,६,९ र [[दुली]] गाविस वडा नं. ४-६ यसमा गाभिएका थिए। बाँफिकोट गाउँपालिका पूर्वमा [[पूर्वी रुकुम जिल्ला]]को [[सिस्ने गाउँपालिका]], दक्षिणमा [[मुसिकोट नगरपालिका, पश्चिम रुकुम|मुसिकोट नगरपालिका]], पश्चिममा [[सानीभेरी गाउँपालिका]] र उत्तरमा [[आठबिसकोट नगरपालिका]] पर्दछ। यस गाउँपालिकामा १० वटा वडा रहेका छन्। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २१,०३३ रहेको छ भने यहाँ ४,६०७ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ बाँफिकोट गाउँपालिकाको वडागत विवरण |- ! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[पिपल, पश्चिम रुकुम|पिपल]] (१-२) || १,५३७ || १९.८८ || ७७.३१ |- | २ || [[पिपल, पश्चिम रुकुम|पिपल]] (३-९) || ३,३०६ || ५०.५६ || ६५.३८ |- | ३ || [[बाँफिकोट ]] (३, ८-९) || १,७८२ || ३९.१३ || ४५.५४ |- | ४ || [[बाँफिकोट ]] (१-२, ४) || २,२७४ || ४.६५ || ४८९.०३ |- | ५ || [[बाँफिकोट ]] (५-७) || १,८०३ || २०.८६ || ८६.४३ |- | ६ || [[मग्मा]] (२-४, ६) || २,२९८ || ८.३४ || २७५.५३ |- | ७ || [[मग्मा]] (१, ५, ९) || २,९४६ || २१.१८ || १३९.०९ |- | ८ || [[दुली]] (४-६) || १,५८० || ६.७७ || २३३.३८ |- | ९ || [[झुला]] (१-५) || १,८९५ || ५.११ || ३७०.८४ |- | १० || [[झुला]] (६-९) || १,६१२ || १३.९९ || ११५.२२ |- ! colspan="2" | जम्मा !! २१,०३३ !! १९०.४७ !! ११०.४२ |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{पश्चिम रुकुम जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:पश्चिम रुकुम जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] jk7a6h5v9mdzmi9hkundqior1gcj9uu 0 99156 1393745 1364529 2026-11-03T14:11:28Z Zafer 21034 Photo changed 1393745 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = रोमेलु लुकाकु | image = File:Romelu Lukaku Fenerbahçe 20261103 (1).JPG | image_size = | caption = <!-- लुकाकु [[२०१८ फिफा विश्वकप]]मा --> | fullname = रोमेलु मेनामा लुकाकु बोलिनगोलि <ref>{{cite web |url=https://www.bdfutbol.com/en/j/j95570.html |title=Lukaku: Romelu Menama Lukaku Bolingoli: Player |publisher=BDFutbol |accessdate=3 June 2018}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1993|5|13|df=y}}<ref>{{Hugman|23870|accessdate=29 May 2017}}</ref> | birth_place = [[एन्टवेर्प]], [[बेल्जियम]] | height = १.९९ मि<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/4290/Romelu-Lukaku/overview |title=Romelu Lukaku: Overview |publisher=Premier League |accessdate=21 December 2017}}</ref> | position = [[मध्यपङ्क्ति (फुटबल)|मध्यपंक्ति]] | currentclub = [[इन्टर मिलान]] | clubnumber = ९ | youthyears1 = १९९९–२००३ |youthclubs1 = [[K. Rupel Boom F.C.|Rupel Boom]] | youthyears2 = २००३–२००४ |youthclubs2 = केएफसी विनटाम | youthyears3 = २००४–२००६ |youthclubs3 = [[Lierse S.K.|Lierse]] | youthyears4 = २००६–२००९ |youthclubs4 = [[R.S.C. Anderlecht|Anderlecht]] | years1 = २००९–२०११ |clubs1 = [[R.S.C. Anderlecht|Anderlecht]] |caps1 = ७३ |goals1 = ३३ | years2 = २०११–२०१४ |clubs2 = [[चेल्सी फुटबल क्लब|चेल्सी]] |caps2 = १० |goals2 = ० | years3 = २०१२–२०१३ |clubs3 = → [[West Bromwich Albion F.C.|West Bromwich Albion]] (loan) |caps3 = ३५ |goals3 = १७ | years4 = २०१३–२०१४ |clubs4 = → [[एभर्टन फुटबल क्लब|एभर्टन]] (ऋणमा) |caps4 = ३१ |goals4 = १५ | years5 = २०१४–२०१७ |clubs5 = [[एभर्टन फुटबल क्लब|एभर्टन]] |caps5 = ११० |goals5 = ५३ | years6 = २०१७–२०१९ |clubs6 = [[म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब|म्यानचेस्टर युनाइटेड]] |caps6 = ६६ |goals6 = २८ |years7 = २०१९- |clubs7= [[इन्टर मिलान]] |caps7 =७ |goals7 =३ <!-- LEAGUE ONLY --> | nationalyears1 = २००८ |nationalteam1 = बेल्जियम अन्डर १५ |nationalcaps1 = ४ |nationalgoals1 = १ | nationalyears2 = २०११ |nationalteam2 = [[बेल्जियम अन्डर १८]] |nationalcaps2 = १ |nationalgoals2 = ० | nationalyears3 = २००९ |nationalteam3 = [[बेल्जियम अन्डर २१]] |nationalcaps3 = ५ |nationalgoals3 = १ | nationalyears4 = २०१०– |nationalteam4 = [[बेल्जियम राष्ट्रिय फुटबल टोली|बेल्जियम]] |nationalcaps4 = ८३ |nationalgoals4 = ५१<!-- Three of his matches with the Belgium national football team are not official according to FIFA rules. --> | medaltemplates = {{Medal|Sport|Men's [[भकुन्डो|फुटबल]]}} {{Medal|Country|{{fb|BEL}}}} {{Medal|Comp|[[फिफा विश्वकप]]}} {{Medal|3rd|[[२०१८ फिफा विश्वकप ]]|}} | club-update = २२:१३, १० अगस्त २०१८ (युटसी) | nationalteam-update = १५:५५, १४ जुलाई २०१८ (युटिसी) }} '''रोमेलु मेनामा लुकाकु बोलिनगोलि''' (डच उच्चारण: [roːmeːlu lukaːku]; १३ मे १९९३ मा जन्मिएका एक बेल्जियम व्यावसायिक फुटबल खेलाडी हुन्। उनी अंग्रेजी क्लब म्यानचेस्टर यूनाइटेड र [[बेल्जियम राष्ट्रिय फुटबल टोली|बेल्जियम राष्ट्रिय फुटबल टिम]]को लागि स्ट्राइकरको रूपमा खेल्ने गर्छन् । उनले आफ्नो २३ औँ जन्मदिन अघि ५० प्रिमियर लिग गोल गरे र यो रेकर्ड पाँच खेलाडी मध्ये एक हो । अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा उनले बेल्जियम राष्ट्रिय टोलीका लागि ४० गोल गरिसकेका छन् । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{ढाँचा:UEFA Euro 2020 Team of the Tournament}} [[श्रेणी:बेल्जियमका फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९९३ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:युइएफए युरो २०२० सहभागी खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:२०२६ फिफा विश्वकपका खेलाडीहरू]] thdq5vbx4i9amh7ell5wn6rmqz1g0n8 0 101735 1393962 1135999 2026-11-04T10:19:33Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393962 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = | name = लोकदर्शन रेग्मी | honorific_suffix = | native_name = लोकदर्शन रेग्मी | birth_date = वि.सं २०२३ मंसिर १ | birth_place = वालिंग स्याङ्गजा | office = [[नेपाल सरकार]]को [[नेपालको मुख्य सचिव|मुख्य सचिव]] |term_start = वि.सं. २०७४/७/8 |term_end = २०७७/६/१४ |primeminister = [[पुष्पकमल दाहाल]]<br>[[शेरबहादुर देउवा]]<br>[[खड्गप्रसाद ओली]] | predecessor =[[डा. सोमलाल सुवेदी]] |successor =[[शङ्करदास बैरागी|शंकरदास बैरागी]] | nationality = [[नेपाल]] | citizenship = [[नेपाल|नेपाली]] | education = | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] | occupation = | years_active = | organization = नेपाल सरकार }} लोकदर्शन रेग्मी [[बेलायतको लागि नेपाली राजदुत|संयुक्त अधिराज्यका लागि राजदूत]]<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=24379 |title=लोकदर्शन रेग्मीलार्इ संयुक्त अधिराज्यका लागि राजदूत नियुक्ति सम्बन्धी सूचना |access-date=2021-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226012327/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=24379 |archive-date=2021-02-26}}</ref> हुन् र नेपाल सरकारका [[नेपालको मुख्य सचिव|मुख्य सचिव]] थिए । उनले गृह मन्त्रालयको शाखा अधिकृतबाट सेवा प्रवेश गरेका थिए । उनले बन तथा भू-संरक्षण मन्त्रालयको सह सचिव, अर्थ मन्त्रालय बजेट तथा कार्यक्रम दिभिकनको उपसचिव , पश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय निर्देशनालयको प्रशाशक , बन तथा भू-संरक्षण मन्त्रालयको सचिव, अर्थ सचिव र गृह सचिव भएर यस अघि सेवा गरेका थिए । ==सम्मान== जन सेवा श्री ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:नेपालका प्रशासकहरू]] [[श्रेणी:नेपाल सरकारका मुख्य सचिवहरू]] [[श्रेणी:बेलायतको लागि नेपाली राजदुत]] 1m7iv8cttfkv8qrbhznayyqxr1cmgig 0 102172 1393735 1386016 2026-11-03T12:43:25Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393735 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = ताँजाकोट |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[गाउँपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = |image_caption = |image_size = 300 |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_map = हुम्ला जिल्ला#कर्णाली प्रदेश#नेपाल |coordinates ={{coord|29.64|81.74|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[हुम्ला जिल्ला]]<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |title=निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण सम्बन्धि सूचना |website=नेपाल राजपत्र |date=वि.सं. २०७४ भदौ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706002534/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |archive-date=2020-07-06}}</ref> |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-humla/tanjakot?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = अध्यक्ष |leader_name = लालकेश जैशी <small> <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) |leader_title1 = उपाध्यक्ष |leader_name1 = सुरेन्द्रबहादुर थापा <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |established_title = स्थापना |established_date = २०७३ फागुन २७ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = १५९.१ |area_rank = |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&district=61&municipality=7|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_footnotes = |population_note = |population_total = 6092 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +०५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_codes = +९७७-०१९ |blank_name = केन्द्र |blank_info =साविक [[मैला]] गाविसको कार्यालय |website = {{URL|http://tajakotmun.gov.np/}} |footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' नेपालको [[कर्णाली प्रदेश]]को [[हुम्ला जिल्ला]]को एक गाउँपालिका हो।<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका (सूची)|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref> यो जिल्लाको ७ गाउँपालिकाहरू मध्ये एक हो।<ref>{{cite news|title=अब ७६६ स्थानीय तह|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|accessdate=जेष्ठ १२, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक]]|date=जेष्ठ १२, २०७४|ref=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903115749/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-date=2017-09-03}}</ref> यस गाउँपालिकामा ५ वटा वडा रहेका छन्। साविकको [[मैला]] र [[मदना]] गाविसलाई मिलाएर बनाइएको गाउँपालिका हो। यो गाउँपालिकाको क्षेत्रफल १५९.१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। साथै यो गाउँपालिकाको प्रमुख कार्यालय साविक मैला गाविसको कार्यालयलाई निर्धारण गरिएको छ। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ६,०९२ रहेको छ भने यहाँ १,१५८ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ ताँजाकोट गाउँपालिकाको वडागत विवरण |- ! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[मैला]] (८-९) || ८१९ || ९१.७१ || ८.९३ |- | २ || [[मैला]] (१-३) || १,१५७ || ८.३ || १३९.४० |- | ३ || [[मैला]] (४-५, ७) || १,९६३ || ४.०३ || ४८७.१० |- | ४ || [[मैला]] (६) र [[मदना]] (१-३) || १,१५२ || ४६.९१ || २४.५६ |- | ५ || [[मदना]] (४-९) || १,००१ || ८.४६ || ११८.३२ |- ! colspan="2" | जम्मा !! ६,०९२ !! १५९.४१ !! ३८.२२ |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://dcchumla.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, हुम्ला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240723155731/https://dcchumla.gov.np/ |date=2024-07-23 }} {{हुम्ला जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:हुम्ला जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]] cb1twq92hlsvc2zmdrxy3adli8rz3dc 0 102640 1393877 1382510 2026-11-04T02:48:19Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393877 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Relations of India and Nepal}} {{portal|International relations|India|Nepal}}[[नयाँ दिल्ली]]मा रहने '''[[नेपाल|नेपाली]] राजदुत''' [[भारत|गणतन्त्र भारत]]को लागि [[नेपाल सरकार]] अधिकारिक प्रतिनिधि हुन्। == प्रतिनिधि<ref>[https://in.nepalembassy.gov.np/former-ambassadors/ Former Ambassadors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120162251/https://in.nepalembassy.gov.np/former-ambassadors/ |date=2021-11-20 }}</ref>== {| class="wikitable sortable" !कुटनीतिक सम्झौता /कुटनीटिक मान्यता !राजदुत !दृश्य ![[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] !भारतका प्रधानमन्त्री !पदबदी अन्त्य |- |१९४८ |[[सिंहसम्शेर राणा|सिंह शमशेर जबरा]] |भारत स्वतन्त्र भए देखि नेपालमा राणा शासन रहदासम्म राजदूत |[[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] |[[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरू]] |१९५१ |- |अगस्ट १, १९५१ |[[विजय शमशेर]] | |[[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] |[[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरू]] |१९५३ |- |जुलाई १, १९५४ |[[महेन्द्र विक्रम शाह]] | * | | | |- |अगस्ट १, १९५४ |[[दमन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|दमन शमशेर जबरा]] | | | | |- |मे १, १९६१ |नरप्रताप थापा | | | | |- |१९६३ |[[यदुनाथ खनाल]] | | | | |- |अक्टोबर १, १९६७ |झरेन्द्रनारायण सिंह | | | | |- |मे १, १९६९ |सरदार [[भीमबहादुर पाँडे|भीम बहादुर पाँडे क्षत्री]] | | | | |- |मे १, १९७२ |कृष्ण बम मल्ल | | | | |- |सन् अगस्त १, १९७७ |[[वेदानन्द झा]]<ref>[http://thahakhabar.com/news/7638 वीरेन्द्रको अधुरो सपना Read more at: http://thahakhabar.com/news/7638]</ref> |[[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|श्री ५ वीरेन्द्र]] सरकारबाट मलाई राजदूत हुन आग्रह गरिबक्सियो। त्यस बेला मैले  ठट्टा गर्दै दरबारका सचिवहरूसँग भनेको थिएँ, 'मेरो पान सुपारी खाने बानी छ, जहाँ पान सुपारी  र जर्दा खान पाइन्छ, त्यही देशको राजदूत भएर जान्छु।' | | |सन् १९८२ |- |फेब्रुअरी १, १९८३ |[[जगदीश शमशेर राणा|जगदिश शमशेर ज.ब राणा]]<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=13574 |title=श्री ५ महाराजाधिराजबाट भारतका लागि शाही नेपाली राजदूत पदमा नियुक्त गरिबक्सेको |access-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117084701/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=13574 |archive-date=2019-11-17}}</ref> | | | | |- |अप्रिल १, १९८८ |[[विन्देश्वरी शाह]] |नेपालको पहिलो महिला राजदूत | | | |- |नोवेम्बर १, १९९१ |चक्रप्रसाद बास्तोला | | | | |- |फेब्रुअरी १, १९९५ |हर्ष नारायण ढौभदेल | | | | |- |मार्च १, १९९६ |लोक राज बराल | | | | |- |सन् १९९७ |[[भेषबहादुर थापा|भेष बहादुर थापा]] | | |[[अटल बिहारी वाजपेयी]] |सन् २००३ |- |फेब्रुअरी १, २००४ |कर्ण ध्वज अधिकारी | | | | |- | |[[शैलजा आचार्य]] | | | | |- |२००८ मार्च ६ |डा. दुर्गेसमान सिंह<ref>[https://www.oneindia.com/2008/03/06/durgesh-man-singh-appointed-ambassador-to-india-1204798130.html Durgesh Man Singh appointed ambassador to India]</ref> | | | | |- |डिसेम्बेर १, २००९ |[[रुक्म शमशेर राणा]]<ref>[https://www.outlookindia.com/newswire/story/rukma-shumsher-rana-new-nepal-envoy-to-india/664693 Rukma Shumsher Rana New Nepal Envoy to India] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |[[माधवकुमार नेपाल]] |[[मनमोहन सिंह]] | |- |२०१५ अप्रिल |[[दीपकुमार उपाध्याय|दीप कुमार उपाध्याय]] | |[[सुशील कोइराला]] |[[नरेन्द्र मोदी]] |२०१७ अक्टोबर ८ |- |२०१९ फेब्रुअरी ३ |[[निलाम्बर आचार्य]] | |[[खड्गप्रसाद ओली]] |[[नरेन्द्र मोदी]] | |} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:नेपाल भारत सम्बन्ध]] [[श्रेणी:भारतको लागि नेपाली राजदुत]] <references /> krdyd5rpj5hs4amwbm6ecxiaw9d2kgr 0 102843 1393792 1386792 2026-11-03T16:54:34Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393792 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|कर्णाली प्रदेशको हुम्ला जिल्लामा अवस्थसत एक गाउँपालिका}} {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = नाम्खा |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[गाउँपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = TilLimi.jpg |image_caption =नाम्खामा रहेको लिमि उपत्यका |image_size = 300 |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_map = हुम्ला जिल्ला#कर्णाली प्रदेश#नेपाल |coordinates ={{coord|30|3|36|N|81|27|36|E|type:city_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[हुम्ला जिल्ला]]<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |title=निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण सम्बन्धि सूचना |website=नेपाल राजपत्र |date=वि.सं. २०७४ भदौ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706002534/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |archive-date=2020-07-06}}</ref> |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-humla/kharpunath?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = अध्यक्ष |leader_name = प्रेमबहादुर लामा <small> <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) |leader_title1 = उपाध्यक्ष |leader_name1 = तक्दिर लामा <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |established_title = स्थापना |established_date = २०७३ फागुन २७ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 2419.64 |area_rank = |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&district=61&municipality=2|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_footnotes = |population_note = |population_total = 3589 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +०५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_codes = +९७७-०१९ |blank_name = केन्द्र |blank_info = याल्वाङ |website = {{URL|namkhamun.gov.np}} |footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' नेपालको [[कर्णाली प्रदेश]]को [[हुम्ला जिल्ला]]को एक गाउँपालिका हो।<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका (सूची)|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref> यो जिल्लाको ७ गाउँपालिकाहरू मध्ये एक हो।<ref>{{cite news|title=अब ७६६ स्थानीय तह|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|accessdate=जेष्ठ १२, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक]]|date=जेष्ठ १२, २०७४|ref=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903115749/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-date=2017-09-03}}</ref> यस गाउँपालिकामा ६ वटा वडा रहेका छन्। साविकको [[हेप्का]], [[खगालगाउँ]], [[मुचु]] र [[लिमी]] गाविस मिलाएर बनाइएको गाउँपालिका हो। क्षेत्रफलका हिसावले नेपालकाे सबैभन्दा ठुलाे यस गाउँपालिकाको क्षेत्रफल २४१९.६४ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। साथै यो गाउँपालिकाको प्रमुख कार्यालय साविक [[मुचु]] गाविसको कार्यालयलाई निर्धारण गरिएको छ। याे हाे। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ३,५८९ रहेको छ भने यहाँ ८४९ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ नाम्खा गाउँपालिकाको वडागत विवरण |- ! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[हेप्का]] || ९६२ || १७७.७२ || ५.४१ |- | २ || [[खगालगाउँ]] (६-९) || ४९० || १९१.७६ || २.५५ |- | ३ || [[खगालगाउँ]] (१-५) || ५३८ || ९४.०८ || ५.७२ |- | ४ || [[मुचु]] (१-५) || ३७२ || ५८६.२५ || ०.६३ |- | ५ || [[मुचु]] (६-९) || ४१५ || १६८.५४ || २.४६ |- | ६ || [[लिमी]] || ८१२ || १,२०१.२९ || ०.६७ |- ! colspan="2" | जम्मा !! ३,५८९ !! २,४१९.६४ !! १.४८ |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://dcchumla.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, हुम्ला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240723155731/https://dcchumla.gov.np/ |date=2024-07-23 }} {{हुम्ला जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:हुम्ला जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]] 9xcz2rwr0nhx57w5t5tw4zmwtfi9nd1 0 103598 1393837 1369757 2026-11-03T23:39:14Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393837 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name =बझाङ राज्य <!-- Name in a modern syntax of native language(s). Leave blank if name is only in English Separate with line breaks<br/> or use Template:Plainlist. If language uses Latin characters, place name(s) in italics. --> |conventional_long_name = <!-- Full name in English --> |common_name = बझाङ <!-- Name to be used in constructing links and category names; not for display --> |continent = एसिया<!-- Generates categories of the type "Former countries in Europe" --> |region = हिन्दु <!-- Reserved for generating categories on subregions of continents --> |era = <!-- Use: "Napoleonic Wars", "Cold War", etc. --> |status = <!-- Status: see Category list on template page --> |status_text = <!-- A free text to describe status at the top of the infobox. Use sparingly. --> |empire = <!-- The empire or country to which the entity was in a state of dependency --> |government_type = राजतन्त्र<!-- To generate categories: "Monarchy", "Republic", etc. to generate categories --> <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" --> |event_start = स्थापना <!-- Default: "Established" --> |date_start = वि.सं. १५०३ <!-- Optional: Date of establishment, in format 1 January (no year) --> |year_start = वि.सं. १५०३<!-- Year of establishment --> |event_end = विलयकाल<!-- Default: "Disestablished" --> |date_end = वि.सं. १८४८<!-- Optional: Date of disestablishment, in format 1 January (no year) --> |year_end = वि.सं. १८४८<!-- Year of disestablishment --> |year_exile_start = <!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government: status="Exile") --> |year_exile_end = <!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> |event1 = <!-- Optional: other events between "start" and "end" --> |date_event1 = |event2 = |date_event2 = |event3 = |date_event3 = |event4 = |date_event4 = |event5 = |date_event5 = |event_pre = <!-- Optional: A crucial event that took place before "event_start" --> |date_pre = |event_post = <!-- Optional: A crucial event that took place after "event_end" --> |date_post = <!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> |p1 = <!-- Name of the article for preceding entity, numbered 1-5 --> |flag_p1 = <!-- Default: "Flag of {{{p1}}}.svg" (size 30) --> |image_p1 = <!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |p5 = |flag_p5 = |s1 = <!-- Name of the article for succeeding entity, numbered 1-5 --> |flag_s1 = <!-- Default: "Flag of {{{s1}}}.svg" (size 30) --> |image_s1 = <!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |s5 = |flag_s5 = |image_flag = <!-- Default: Flag of {{{common_name}}}.svg --> |flag_alt = <!-- Alt text for flag --> |image_flag2 = <!-- Second flag --> |flag_alt2 = <!-- Alt text for second flag --> |flag = <!-- Link target under flag image. Default: Flag of {{{common_name}}} --> |flag2 = <!-- Link target undr flag2. Default "Flag" --> |image_coat = <!-- Default: Coat of arms of {{{common_name}}}.svg --> |coa_size = <!-- Size of coat of arms --> |coat_alt = <!-- Alt text for coat of arms --> |symbol_type = <!-- Displayed text for link under symbol. Default "Coat of arms" --> |symbol_type_article = <!-- Link target under symbol image. Default: Coat of arms of {{{common_name}}} --> |image_map = Bajhang district location.png |image_map_alt = |image_map_caption = |image_map2 = <!-- If second map is needed; does not appear by default --> |image_map2_alt = |image_map2_caption = |capital = [[व्यासीकोट दरबार]] |capital_exile = <!-- If status="Exile" --> |national_motto = |national_anthem = |common_languages = |religion = |demonym = |currency = <!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --> |leader1 = शक्तिसिंह<!-- Name of king or president --> |leader2 = सुजानसिंह |leader3 = भाउसिंह |leader4 = भीमसिंह |year_leader1 = <!-- Years served --> |year_leader2 = |year_leader3 = |year_leader4 = |title_leader = राजा<!-- Default: "King" for monarchy, otherwise "President" --> |representative1 = <!-- Name of representative of head of state (e.g. colonial governor) --> |representative2 = |representative3 = |representative4 = |year_representative1 = <!-- Years served --> |year_representative2 = |year_representative3 = |year_representative4 = |title_representative = <!-- Default: "Governor" --> |deputy1 = <!-- Name of prime minister --> |deputy2 = |deputy3 = |deputy4 = |year_deputy1 = <!-- Years served --> |year_deputy2 = |year_deputy3 = |year_deputy4 = |title_deputy = <!-- Default: "Prime minister" --> <!-- Legislature --> |legislature = <!-- Name of legislature --> |house1 = <!-- Name of first chamber --> |type_house1 = <!-- Default: "Upper house" --> |house2 = <!-- Name of second chamber --> |type_house2 = <!-- Default: "Lower house" --> <!-- Area and population of a given year --> |stat_year1 = <!-- year of the statistic, specify either area, population or both --> |stat_area1 = <!-- area in square kílometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated --> |stat_pop1 = <!-- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given --> |stat_year2 = |stat_area2 = |stat_pop2 = |stat_year3 = |stat_area3 = |stat_pop3 = |stat_year4 = |stat_area4 = |stat_pop4 = |stat_year5 = |stat_area5 = |stat_pop5 = |today = [[बझाङ जिल्ला]] <!-- Overlapping modern countries, if no more than four of these --><!-- Do NOT add flags, per MOS:INFOBOXFLAG --> |footnote_a = <!-- Accepts wikilinks --> |footnote_b = <!-- Accepts wikilinks --> ... |footnote_h = <!-- Accepts wikilinks --> |footnotes = <!-- Accepts wikilinks --> }}'''बझाङ''' [[बाइसे राज्यहरू|बाइसी राज्य]] थियो। [[खस राज्य]] खण्डित भएर १५०३ मा निर्माण भएको यस राज्य [[बहादुर शाह]]को नायबीकालमा नेपालमा विलय भएको थियो। बझाङका राज्यलाई [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा]]को मान्यता दिइएको थियो। २०१७ मा [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|राज्य रजौटा ऐन]] लागु भएपछि पनि यो राज्यलाई निरन्तरता दिइएको थियो। २०६५ मा नेपाल गणतन्त्र घोषणा भएपछि [[श्री ५]] सहित बझाङी राजाको उपाधि पनि खारेज भयो। == नामाकरण == ==इतिहास== बझाङ राज्यको स्थापना १५०३ मा भएको थियो । वि.सं.१८४८ मा नेपालसँग आश्रय सन्धी गरेको हुँदा वार्षिक रू ५०१/- सिर्तो तिर्ने गरी रजौटा थमौती भएको थियो । [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|श्री ५ महेन्द्र]]बाट वि.सं. २०१७ मा राज्य रजौटा ऐन, २०१७ लागू गरियो । [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७]] र राज्य अदालत उन्मूलन ऐन, २०१७ लागू भएपछि सबै राज्यहरू खारेज भएका थिए । यद्यपि राज्य रजौटा ऐनले सल्यान, [[बझाङ राज्य|बझाङ]], जाजरकोट, मुस्ताग, भिर्कोट, माल्नेटा, दर्ना गरी १७ रजौटालाई मान्यता दिएको थियो ।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2264 |title=राज्य रजौटा ऐन, २०१७ |access-date=2021-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227203259/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2264 |archive-date=2024-12-27}}</ref> === बझाङ काण्ड === बझाङी युवराज ओमजंगबहादुर सिंहले इलाका अदालतको विरोध गरेका थिए । राज्य अदालत कायमै राख्नुपर्ने उनको माग थियो । इलाका अदालत गठन पछि बझाङमा न्यायाधिश उत्तमकुमार पोखरेल आएका थिए । तर बझाङ पुगेका न्यायाधीश पोखरेललाई ओमजंगबहादुरले असहयोग गरेका थिए । ओमजंगले राज्य अदालतका कागजात न्यायाधीश पोखरेललाई नबुझाई बझाङ, झुटेडाको ज्यान मुद्दामा सिंह आफैँले फैसला गरेका थिए । ==राज्यको चौकिल्ला== पूर्व तर्फ बाजुरा, सान्नी, [[जुम्ला राज्य]] पश्चिम तर्फ [[डोटी राज्य]] दक्षिण तर्फ [[थलहरा राज्य]] उत्तरतर्फ तिब्बतको खोजरनाथ पुस्तक्याढुङ्गा र [[मानसरोवर]] ==राजाको वंश== * वंश : [[चन्द्रवंश|चन्द्रवंशी]] * गोत्र :[[कश्यप गोत्र]] ===राजाको वंशावली=== {| class="wikitable" | |'''चित्र''' |'''राजा''' |'''राज्यकाल सुरु''' |'''राज्यकाल अन्त्य''' |'''कैफियत''' |- |१ | |शक्तिसिंह |सस्थापक वि.सं. १५०३ | | |- |२ | |सुजानसिंह | | | |- |३ | |भाउसिंह | | | |- |४ | |भीमसिंह | | | |- |५ | |पृथ्वीसिंह | | | |- |६ | |जितारीसिंह | | | |- |७ | |इन्द्रसिंह | | | |- |८ | |दिलीपसिंह | | | |- |९ | |महेन्द्रसिंह | | | |- |१० | |रतनीसिंह | | | |- |११ | |कल्याणसिंह | | | |- |१२ | |अमरसिंह | | | |- |१३ | |समुद्रसिंह | | | |- |१४ | |रघुनाथसिंह | | | |- |१५ | |गजराजसिंह | | | |- |१६ | |भूपेन्द्रसिंह | | | |- |१७ | |विक्रमबहादुरसिंह | | | |- |१८ |[[चित्र:Jaya_Prithvi_Bahadur_Singh_1.png|फ्रेमहीन|106x106पिक्सेल]] |[[जयपृथ्वीबहादुर सिंह]] |१९४४ <ref>{{Cite web |last=गोविन्द न्यौपाने |first=प्रा डा वीणा पौड्याल |date=५ भाद्र २०७७ |title=बिर्सिएका नायक जयपृथ्वीबहादुर सिंह |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/313361-1598066076.html |access-date= |website=nagariknews |language=ne}}</ref> |१९८२ |राजिनामा |- |१९ | |देवीजङ्गबहादुरसिंह | | | |- |२० | |रामजङ्गबहादुरसिंह | | |खोसिए |- |२१ | |ओमजङ्गबहादुरसिंह | | |मारिए |- |२२ | |ईश्वरीजङ्गबहादुरसिंह | | |माननीय न्यायाधीश |- |२३ | |दीपकजङ्गबहादुरसिंह |२०३० वैशाख २५ <ref>{{Cite web |last=श्रेष्ठ |first=ईश्वरीमान |title=श्री ५ महाराजाधिराजबाट कुमार दीपक जङ्गबहादुर सिंहलाई बजाङ्गी राजाको उपाधी प्रदान गरिबक्सेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6161 |access-date=2026-07-19 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20200119030346/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6161 |archive-date=2020-01-19}}</ref> | | |- |२४ | |विनोदविक्रमसिंह | |२०६५ जेठ १५ सम्म |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|श्री ५ ज्ञानेन्द्र]]का भान्जा |} * ==अर्थतन्त्र == धुरीकर ६००० का अतिरिक्त ३६ कर, तिब्बतको व्यापार र खनिजको कर गर्दा वार्षिक २५००० भन्दा बढी आय थियो बझाङ राज्यमा त्यतिबेला ‘छत्तिासी–बत्तिासी’ कर प्रचलनमा थिए। नदीघाट, तुइन, फटके तर्न ‘जगातो’ तिर्नुपथ्र्यो। नदीमा माछा मार्दा ‘दहत्तार–बहत्तार’ लाग्थ्यो। बझाङ राज्यको आफ्नै मुद्रा भने थिएन। मुग्लानतिरका ‘फर्कवादी’, ‘लसकरी’, ‘हाली–बरेली’, ‘दिल्ली महमदशाही’, पटना–लषनौ ‘नजीमावादी’ चाँदीका मुद्रा बझाङमा प्रचलित थिए। राज्यको अर्थतन्त्र जनताबाट लिइने कर र दण्डकुण्डबाट असुलिने रैरकममा निर्भर थियो। सोही रकमबाट राज परिवारको भत्ता, खान्गीका साथै राज्यका कर्मचारीको तलब बेहोरिन्थ्यो। बझाङ राज्यमा त्यतिबेला ‘छत्तिसी–बत्तिसी’ कर प्रचलनमा थिए। नदीघाट, तुइन, फटके तर्न ‘जगातो’ तिर्नुपथ्र्यो। नदीमा माछा मार्दा ‘दहत्तर–बहत्तर’ लाग्थ्यो। ==प्रशासन== बझाङ राज्यको सर्वोच्च पदमा राजा थिए। राजालाई राजकाजमा राजकुमार, साहेबज्यू, चौतारिया, काजी, देवान, धर्माधिकारी, सरदार, हितहितान, रजबार, विन्त्यारु, नेव, देवान, छापदार, जिम्मुवाल–मुखियाले सघाउँथे। राजाका परामर्शदातामा चौतरियाको भूमिका हुन्थ्यो। मुख्तियार र चौतरियामा राजाका भाइभैयार्द नियुक्त हुन्थे। बझाङ राज्यका मन्त्रीलाई ‘अमात्य’ र सल्लाहकारलाई ‘हितान’ भनिन्थ्यो। दरा–गर्खाहरूको रखबारी भारदारहरूलाई दिइन्थ्यो। काजी (मन्त्री) सरहको अर्को पद ‘देवान’ हुन्थ्यो। देवानमा राजपरिवार निकटका व्यक्ति नियुक्त हुन्थे। रोकाया, कार्की, अधिकारी, अडै, खड्गा, बुढा, बुढथापा, थापा (क्षेत्री), राना (क्षेत्री), महतारा, भण्डारी विभिन्न पदमा हुन्थे। राजाको सेरा फाँट हेर्नेलाई ‘अडै’ भनिन्थ्यो। ‘अधिकारी’ले दरागर्खाको प्रशासन चलाउँथे। कर–राजस्व ‘कार्की’ले असुल्थे। राज्यस्तरका पदाधिकारी ' रोकाया ' र ‘महतारा’ हुन्थे। खड्का, राना, थापा, बुढा, बुढथापा सैन्यसेवामा हुन्थे। पछि यी पदहरू थरमा परिणत भएका थिए। दरा गर्खामा मालपोत असुली मुखिया र जिम्मुवालले गर्थे। सूचना आदानप्रदानमा ओखेडा (कटुवाल)लाई खटाइन्थ्यो। बिहे–व्रतबन्ध, दसैं–तिहारजस्ता उत्सवमा नगर्ची, औजी र भेरवालहरूले बढाइँ गर्थे। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:बाइसे राज्यहरू]] [[श्रेणी:बझाङ जिल्ला]] iea0mm2c9i5r2ex3y2at8bclpk7nmue 0 104978 1393741 1370937 2026-11-03T13:41:51Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393741 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name=''' तोरण शमशेर जङ्ग बहादुर राणा''' |honorific-prefix = महारथी श्री<br>प्रहरी महानिरीक्षक |honorific_suffix= |image= |caption= | office = [[नेपालको प्रधान सेनापति]]<br>[[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|नेपालका प्रधान सेनापतिहरू]] | term_start = २०१३ जेष्ठ ७(सन् १९५६) | term_end = २०१७ जेष्ठ ७ (सन् १९६०) | predecessor = [[किरण शमशेर राणा|किरण सम्शेर राणा]] | successor = [[नीरशमशेर जङ्गबहादर राणा|नीरशमशेर]] | president = | 1blankname = | 1namedata2 = |rank = |allegiance = {{flag|नेपाल}} |branch = [[File:Roundel of Nepal.svg|25 px]] [[नेपाली सेना]] |serviceyears = १९७६-२०१६ |commands = |battles =[[दोस्रो विश्व युद्ध]] |father =इन्द्र शमशेर |spouse =रानी पद्मा कुमारी देवी <ref>http://www.royalark.net/Nepal/lamb4.htm</ref> |allegiance1={{flagicon|Nepal}} [[Nepal]] |branch1=[[नेपाल प्रहरी]] |services1 = सन् १९८७- |rank1 = आइ.जी.पी. <!-- Commented out: [[File:Interpol logo.png|26 px]] --> [[नेपाल प्रहरी महानिरीक्षक|महानिरीक्षक (I.G.P.)]] |office1 = [[नेपाल प्रहरी]]को प्रमुख |term_start1 =२००७ चैत्र |term_end1 = २००७ चैत्र<ref>[https://nepalpolice.gov.np/index.php/about-us/history?start=1 Police History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821211813/https://www.nepalpolice.gov.np/index.php/about-us/history?start=1 |date=2019-08-21 }}</ref> |predecessor1 = प्रथम |successor1 = [[नर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|नर शमशेर]] |birth_date= डिसेम्बर १९०४ |birth_place=[[सेतो दरबार]] |death_date=बि.सं.२०५३ |death_place=हात्तिसार दरबार |relations= |blank1 = विभूषण |data1 = [[File:Order of Tri Shakti Patta - ribbon bar.svg|17px]] [[त्रिशक्ति पट्ट]]-प्रथम<br>[[File:Order of Gorkha Dakshina Bahu.svg|16px]] [[गोरखा दक्षिण बाहु]]-प्रथम<br> विशेष सेवा पदक }} '''तोरण शम्शेर''' नेपाली सैन्य अधिकारी र सरकारी कर्मचारी थिए। उनले नेपाली सेना प्रधानसेनापति र [[नेपाल प्रहरी]]को प्रथम महानिरिक्षक भएर काम गरेका थिए। नेपाली सेनाको ब्रिगेडियर जनरल पदबाट सदर पुलिस गोस्वाराको आईजीपी भएका तोरण शमशेर तीन दिने कार्यकालपछि फेरि मेजर जनरल पदमा बढुवा भई नेपाली सेनामा फर्किएर २०१७ मा प्रधान सेनापतिबाट अवकाश भएका थिए। यसर्थ तोरण शमशेर नेपाल प्रहरीको पहिलो आईजीपी हुन् तर संस्थागत आईजीपी चाही होइनन्। २०५१ सालसम्म पहिलो आईजीपीको रुपमा नरशमशेरलाई मानिदै आएको भएपनि २०५२ पछि भने तोरण शमशेर राणा पहिलो आईजीपी मानिन थाल्यो।<ref>{{Cite web |last=प्रसाई |first=श्रीप्रसाद |date=2023-11-01 |title=आईजीपी र प्रहरी दिवसवारे यथार्थ कुरा : RajdhaniDaily.com |url=https://rajdhanidaily.com/id/87656/ |access-date=2026-06-04 |website=राजधानी राष्ट्रिय दैनिक |language=ne-NP}}</ref> उनको निधन बि.सं.२०५३ सालमा ९९ वर्षको उमेरमा भयो । ==बाल्यकाल == तोरण शमशेर; [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]]का नाति र इन्द्र शमशेरका छोरा हुन्।<ref>{{Cite web |title=Lamb4 |url=https://www.royalark.net/Nepal/lamb4.htm |access-date= |website=www.royalark.net}}</ref> चन्द्र शमशेरले बनाएको [[ए बी सी क्लास राणा|ए,बि,सी रोलक्रम]] अनुसार उनी [[राणा वंशको उत्तराधिकारी रोलक्रम|सि क्लासका राणा]] थिए । == सेवा == उनी १९७६ सालमा मेजरमा भर्ना भएर २००७ सालमा ब्रिगेडिएर जनरल भएका थिए ।<ref name=":0">{{Cite web |last=प्रसाई |first=श्रीप्रसाद |date=२०८० आश्विन २४ |title=एकै व्यक्ति आईजीपी र सेनापति |url=https://rajdhanidaily.com/id/87026/ |access-date=2026-06-03 |website=राजधानी राष्ट्रिय दैनिक |language=ne-NP}}</ref> ===२००७ सालको क्रान्ति=== २००७ असोजमा [[इन्द्रजात्रा]]को दिन शक्तिशाली बम पड्काएर प्रधानमन्त्रीसहित रोलवाला राणाहरूलाई एकै चिहान वनाउने योजनाको अन्तिम हुँदै गर्दा पक्राउ परेका मिसन टोलीका एक सदस्यले सूचना चुहाई दिए।<ref>{{Cite web |last=नेपाल |first=जगत |date=२०८२, साउन ३१ |title=ठोरीलाई क्रान्तिकारी पदमार्ग किन नबनाउने |url=https://khabarmukam.com/news/2025/08/16/35969 |access-date= |website=KhabarMukam |language=नेपाल}}</ref> खानतलासीमा तोरणशमशेरबाट “वायरलेस सेट”, प्रतापविक्रमबाट “स्टेनगन” हरू बरामद भयो । २००७ असोज ८ राती कर्णेल तोरण शमशेर, कर्णेल प्रतापविक्रम शाह, [[महेन्द्र विक्रम शाह|महेन्द्रविक्रम शाह]] र नेपाली सेनाका अरूलाई पनि पक्राउ गरियो । साथै नोदविक्रम; मोहनविक्रम; अम्बरबहादुर; राजदासहरू समेत पक्राउ परे।<ref name="पुरुषोत्तम">{{cite book|last=शम्शेर ज ब राणा|first=पुरुषोत्तम|author-link=पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|year=२०४७|title=श्री ३ हरुको तथ्य वृत्तान्त|publisher=|url=https://archive.org/details/gzof-shree-3-haruko-tathya-vrittanta-by-purushottam-sha/page/284/mode/2up|isbn=|pages=283}}</ref> [[पक्राउ]] परेका व्यक्तिहरू सबैलाई सिहदरबार भित्री गारतमा र बाहिरी गारतमा नेल हतकडीसमेत लगाई वन्दी बनाई राखे । श्री ३ र अरूहरूको हत्या गर्ने षड्यन्त्रमा लागेको, नेपाली सेनालाई भड्काउने प्रयत्न गरेको आदि कतिपय अभियोग मूलतः [[गणेशमान सिंह]], सुन्दरराज, दिलमान सिंह थापा, कुलमान लामा र तोरण शमशेरसमेतलाई लगाइएको थियो । त्यसैले उनीहरूलाई मृत्युदण्डको सजाय सुनाउने तयारीमा [[हरि शमशेर जङ्गबहादुर राणा|हरिशमशेर]]को नेतृत्वमा विशेष अदालत लागिरहेको थियो ।<ref>{{Cite web |last=बस्नेत |first=पुरुषोत्तम |date=३० वैशाख २०७९ |title=लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा ऐतिहासिक योगदान |url=https://gorkhapatraonline.com/news/12488 |access-date= |website=गोरखापत्र}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.martinchautari.org.np/blogs/a-failed-enterprise-to-kill-rana-rulers|title=राणा शासकहरूलाई मार्ने एक असफल उद्योग|last=पराजुली|first=लोकरञ्‍जन|date=2025-12-12|work=मार्टिन चौतारी}}</ref> सिंहसहितका राजबन्दीमाथिको मृत्युदण्डमाथि लालमोहर लगाउन प्रधानमन्त्रीले चर्को दबाब हालेका भए पनि [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले आलटाल गरिरहेका थिए । कार्तिक २१ मा राजा त्रिभुवन भारतीय दुतावासम शरण लिएपछि मृत्युदण्ड टर्‍यो । === प्रहरी महानिरिक्षक === राणा शासनको अन्त्य भएपछि आईजीपी पद सिर्जना भयो। राणा परिवारकै भए पनि उदार विचारधारा राख्ने तोरण शमशेर राजा त्रिभुवनका विश्वास पात्र व्यक्ति मध्येमै पर्दथे। राजा त्रिभुवनले उनलाई बोलाएर "तिमी आईजीपीमा बस" भने।<ref name=":0" /> राजाको बचन काट्न नसकी आईजीपीमा नियुक्ति भएर पद ग्रहण गरे। किशोर दाहालका अनुसार [[भरत शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भरतशमशेर]]लाई गिरफ्तार गर्ने पूर्वतयारीस्वरुप गृहमन्त्री [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बीपी कोइराला]]ले तोरणशमशेरलाई प्रहरीको आईजी बनाएका थिए । <ref>{{Cite web |title=गृहमन्त्री आफैंले गोली चलाएको त्यो घटना |url=https://ekantipur.com/News-Folder/2024/12/31/that-incident-where-the-home-minister-himself-opened-fire-23-38.html |access-date= |website=Ekantipur |language=ne|date=पुस १६, २०८१|last=दाहाल|first=किशोर}}</ref> त्रिभुवनले तोरण शमशेरलाई २००७ साल चैत्र २८ गते नेपाल पुलीसको आईजीपी पदमा नियुक्त गरेका थिए । २००७ सालको क्रान्ति पश्चात नेपालका विभिन्न भागमा छरिएर रहेका प्रहरी इकाईहरूलाई संगठित रूपमा परिचालन गर्न सन् १९५१ तिर प्रहरी प्रधान कार्यालयको स्थापना गरी प्रहरी प्रशासनको सम्पूर्ण जिम्मा प्रहरी महानिरीक्षकलाई लगाइएको थियो।<ref>{{Cite journal |date=२०८०-०७-२१ |title=NEPAL POLICE: Looking back into the past |url=https://nepalpolice.gov.np/media/filer_public/a1/ff/a1ffc275-9554-434c-b158-e5c0df96f9a2/interpol-book-final.pdf |journal=Celebrating 100 Years of Interpol |pages=17}}</ref> तोरण शमशेर ज.ब.रा. पहिलो प्रहरी महानिरिक्षकका (IGP) रूपमा नियुक्त भएका थिए ।<ref>{{Cite journal |last=गृह मन्त्रालय |first=नेपाल सरकार |title=नेपाल प्रहरी |url=https://www.moha.gov.np/upload/e66443e81e8cc9c4fa5c099a1fb1bb87/files/yearly_pratibedan_07576.pdf |journal=वार्षिक प्रगति प्रतिवेदन |volume=2085/76 |pages=10-12}}</ref> उनको ३ दिने आइजिपी कार्याकाल यसप्रकार रह्यो। * चैत्र २८: आइजिपी नियुक्त * चैत्र २९: सार्वजनिक सुरक्षा ऐन लागु * चैत्र ३०: बिहान ५ बजे: गोरखा दलका सभापति [[रणधीर सुब्बा]] र महामन्त्री [[भरत शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भरत शमशेर]] लगायत गिरफ्तार * चैत्र ३०: दिउँसो ३ बजे: गृहमन्त्री निवास तथा कार्यालयमा गोरखा दलका कार्यकर्ताद्वारा आक्रमण उनी आइजीपी छँदा नै [[खुकुरी दल]]ले गृहमन्त्री बिपी कोइरालाको निवासमा आक्रमण गर्‍यो। ३ दिनभित्रै उनको सोच बदलियो, नेपाली सेनातर्फ फर्कने निर्णय गरे । आईजीपी तोरण शमशेरले राजा त्रिभुवनलाई आफ्नो इच्छा सुनाए । तोरण शमशेरको चाहना बुझेर राजा त्रिभुवनले पनि उनलाई नेपाली सेनातर्फ फर्कने अनुमति दिएपछि [[मेजर जनरल]] (आर्क्टिङ लेफ्टिनेन्ट जनरल) पदमा बढुवा भएर पुनः तोरण शमशेर नेपाली सेनामा फर्किए । तोरण शमशेरको आईजीपी कार्यकाल मात्र ३ दिनको भयो। तोरण शमशेरले सदर पुलिस गोस्वारामा दिएको पद बहाली मन्तव्य [[गोरखापत्र]]मा चैत्र ३१ मा प्रकाशित हुँदा उनी उक्त पदबाट मुक्त भैसकेका थिए। मन्तव्य <!--End Quote--> {| align="center" style="border-collapse:collapse;border-style:none;background-color:transparent;max-width:40em;width:60%;" | valign="top" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 0;" |“ | valign="top" style="padding:0 1em;" |'''हाम्रो नयाँ प्रजातन्त्र स्थापित भएपछि यो नेपालको तथा कथित पुलीस विभागलाई नेपालका जनताको हितको लागि हाम्रो राष्ट्रपिता लोकप्रिय श्री ५ महाराजाधिराजबाट आई. जी. पी. अफिस खडागरी सो अफिसमा मलाई इन्स्पेक्टर जनरल नियुक्त गरि बक्सी मातहतमा नेपाल पहाड मधेश सबैमा डी. आई. जी. हरु र अरु चाहिनेको स्टाफ, रक्षादल समेत सोझै कमण्ड बहाली बक्सी नयाँ बन्दोवस्त गरिबक्सिएको छ । यसबाट गर्न नपुग अंगमा चाहिनेको थप बक्सने छ ।''' '''पुलीसबाट मात्र राष्ट्र सुध्रन सक्तछ हरएक जनताले पूर्ण सहयोग दिएमा र पुलीसको वार्डर (अर्डर) लाई सरकारको अर्डर सम्झी पूर्ण डिसिप्लिनमा रहेमा हामी हरएक मुलुकसँग चाँडै हाजिर सक्नेछौं ।''' '''म मुनिको हरेक अफिसर देखि लिएर सिपाही सम्मलाई सम्बोधन गरी भन्दछु कि पुलीस जनताको सेवक हो, तथा मित्र र रक्षक पनि हो। पुलीस सधैं इमान्दार, कत्र्तव्य परायण हुनुपर्दछ । अपराधीहरू पक्ने काम देखाई नाम कमाउने हुनुभन्दा देशभित्र कस्तो किसिमले हुन्छ अपराध हुन नदिने कोशीश गर्नु पुलीसको मुख्य कत्र्तव्य हो । हरएक पुलीस अफिसर र जवानहरूले अहर्निस कायम राख्नु पर्दछ''' | valign="bottom" style="color:{{{color|silver}}};font-size:{{{size|3.6em}}};font-family:serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 0;" |„ |}<!--End Quote--> सेनामा फर्किए र दोस्रो महानिरीक्षकको रूपमा २००८ बैशाख १ मा [[नर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|नर शमशेर जबरा]] आए। नेपाल प्रहरीमा लामो समय सम्म पनि उनलाई आइजीपी मानिएको थिएन। नर शमशेरलाई नै पहिलो आइजीपी मानिदै आएको थियो।<ref>{{Cite journal |date=२०४१ असोज ३० |title=A Tribute to Our Peers |url=https://www.nepalpolice.gov.np/media/filer_public/1e/de/1ede7f10-c82d-4e31-be60-8f3401b13c65/police-mirror-1984-2041-final.pdf |journal=प्रहरी दर्पण |volume=1984 |pages=37-41}}</ref> === सैन्य जीवन === उनी १९७६ सालमा मेजरमा भर्ना भएर २००७ सालमा ब्रिगेडिएर जनरल भएका थिए । पुलीस आइजिपि पद त्यागेर चैत्र ३० मा नेपाली सेनामा फर्कदा उनी मेजर जनरलमा बढुवा भए। २००८ चैत्र ५ मा राजपत्रमा प्रकाशित रक्षा मन्त्रालयको सुचना अनुसार चैत्र २९ मा उनलाई राजा त्रिभुवनले आर्क्टिङ लेफ्टिनेन्ट जनरल पद दिएका थिए। २००८ माघ १५मा स्थायी [[लेफ्टिनेन्ट जनरल]] नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite web |date=२००८ चैत्र ५ |title=नेपाल गजेट, रक्षा मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=3204 |access-date=2022-05-27 |website=rajpatra.dop.gov.np |last=जोशी |first=विष्णु ध्वज |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003212502/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=3204 |archive-date=2023-10-03}}</ref> [[रथी]] ([[लेफ्टिनेन्ट जनरल|लेफ्टिनेन्ट जर्नेल]])मा पदोन्नति भएदेखि नै उनी अन्य राणाजीहरू झैं [[श्रीपेच]] लगाउन चाहन्थे तर [[मातृकाप्रसाद कोइराला]]ले दिएनन्। [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले उनको लागि विशेष टोपीको व्यवस्था गरेका थिए तर असन्तुष्ट रहेका तोरणले टोपी लगाउन मानेनन् र आफ्नो मुडुलो टाउको नै लिएर हिड्ने गर्थे । === [[नेपालको प्रधान सेनापति|प्रधान सेनापति]] === तोरण शमशेर २० मे १९५६ देखि २० मे १९६० सम्म प्रधानसेनापति रहे। [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|के आई सिंह]] प्रधानमन्त्री भएको बेला उनको र प्रधानमन्त्री निकै तनाव भयो। भैरहवा जेलबाट भागेका सिंहलाई समात्न तोरण शमशेरको भुमिका थियो। के आइ सिंहले उनलाई आफ्ना र कम्युनिस्ट कार्यकर्ता छुटाउन आदेश दिए। उनले राजाको अगाडि प्रधानमन्त्रीको बिरोध गरे।<ref>{{cite book|title=India Meeta China in Nepal|author=गिरिलाल जैन|page=६०|date=1959|publisher=Asia Publishing House|isbn=|url=}}</ref> ४ वर्षे सेनापतिको कार्यकाल सकेर उनी बि.सं. २०१७ सालमा अवकाश भए। === निर्माण समिति === तोरण शम्शेर [[कान्ति राजपथ|कान्ति राज पथ]] निर्माण समितिका अध्यक्ष थिए। र कान्ति राजपथको उत्घाटन समारोहमा उनले [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]बाट ॐ राम पट्ट तक्मा पाएका थिए।<ref>{{Cite web |last=थापा |first=सोभागजंग |title=रक्षा मन्त्रालयको सूचना, सैनिकहरुला तक्मा र पदक प्रदान |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=4390 |access-date=2026-07-20 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521053422/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=4390 |archive-date=2026-05-21}}</ref> उनी [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्व पश्चिम राजमार्ग]] निर्माण समितिको समेत सदस्य थिए । <ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1300 |title=नेपाल गजेट भाग ४ काठमाडौँ, खण्ड ११ काठमाडौँ, माघ ३ गते २०१८ साल अतिरिक्ताङ्क 58 |access-date=2026-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425025733/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1300 |archive-date=2026-04-25}}</ref> ===राजसभा स्थायी समिति सदस्य=== २०३५ भदौ १५ मा राजसभा सदस्यमा उनको नियुक्ति भएको थियो।<ref>{{Cite web |last=खनाल |first=रञ्जनराज |title=श्री ५ महाराजाधिराजबाट राजसभाको सदस्यहरु थपघट गरिबक्सेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=8924 |access-date=2026-07-19 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20260424075213/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=8924 |archive-date=2026-04-24}}</ref> == सन्दर्भहरू == {{reflist}} {{ढाँचा:नेपाल प्रहरीका प्रमुखहरू}} [[श्रेणी:नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरू]] [[श्रेणी :गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:वीरशमशेर खलक]] [[श्रेणी:नेपाल प्रहरीका महानिरीक्षकहरू]] [[श्रेणी:नेपाल प्रहरी]] [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:सन् १९०४ मा जन्म]] [[श्रेणी:नेपालका प्रहरी महानिरीक्षकहरू]] t5onf3uj1c0nc9yzm5jlbwxhuu3qpez 0 105221 1393929 1392466 2026-11-04T07:36:41Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393929 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislation |short_title = राज्य रजौटा ऐन |legislature = राज्य रजौटा ऐन, २०१७ |image = |imagesize = |imagealt = |caption = |long_title = राज्य र राजा रजौटाका सम्बन्धमा समयानकुल व्यवस्था गर्न बनेको ऐन |citation = <ref>{{Cite web |last=Rajpatra |first=Nepal |date=2017 Chaitra 27 |title=राज्य रजौटा ऐन, २०१७ |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2264 |access-date=2026-05-14 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20260424065748/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2264 |archive-date=2026-04-24}}</ref> |enacted_by = |date_enacted = |date_passed = |enacted_by2 = |date_enacted2 = |date_passed2 = २०१७ जेठ |date_assented = |royal_assent =२०१७ चैत्र २७ |date_commenced = |bill = |bill_citation = |bill_date = |introduced_by =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] |1st_reading = |2nd_reading = |3rd_reading = |committee_report = |bill2 = |bill_citation2 = |bill_date2 = |introduced_by2 = |1st_reading2 = |2nd_reading2 = |3rd_reading2 = |committee_report2 = |white_paper = |amendments = २०१९, २०२४, २०४४, २०६६ |repeals = |related_legislation = |summary = |keywords = |status = }} [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|श्री ५ महेन्द्र]]बाट वि.सं. २०१७ मा राज्य रजौटा ऐन, २०१७ लागू गरियो । राज्य रजौटा ऐन, २०१७ र राज्य अदालत उन्मूलन ऐन, २०१७ लागू भएपछि सबै राज्यहरू खारेज भएका थिए । यद्यपि राज्य रजौटा ऐनले [[सल्यान राज्य|सल्यान]], [[बझाङ राज्य|बझाङ]], जाजरकोट, मुस्ताङ, भिर्कोट, माल्नेटा, दर्ना गरी १७ [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा]]लाई मान्यता दिएको थियो ।<ref>{{Cite web |last=प्रसाद |first=उदय |date=२६ फागुन, २०१७ |title=राज्य रजौटा ऐन, २०१७ |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=2264 |access-date=2026-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260424065748/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2264 |archive-date=2026-04-24}}</ref> राजा महेन्द्रले आफ्नो ‘[[श्री ५]]’ को पुष्टि गर्न [[सल्यान राज्य|सल्यान]], [[जाजरकोट राज्य|जाजरकोट]], [[बझाङ राज्य|बझाङ]] [[मुस्ताङ राज्य|मुस्ताङ]] चार राजाको अस्तित्व कायमै राखेको तर्क पनि गरिन्छ।<ref>{{Cite web |last=के.सी. |first=शरद |date=१-१५ असोज २०६० {{!}} 18-30-Sep-1-2-Oct |title=हिमाल खबरपत्रिका {{!}} राजा बन्ने रहर |url=https://nepalihimal.com/ |access-date=2026-07-10 |website=nepalihimal.com |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010192341/http://nepalihimal.com/ |archive-date=2020-10-10}}</ref> राजा महेन्द्रबाट पहिलो जननिर्वाचित संसदमा २०१६ श्रावण ९ गतेका दिन सरकारको नीति तथा कार्यक्रम प्रस्तुत थियो, जसमा "विशेषज्ञहरूको राय सल्लाहसमेत प्राप्त गरी बिर्ता व्यवस्थाको उन्मूलन गर्ने मेरो सरकारको नीति भएकाले बिर्ता उन्मूलन विधेयक संसदको सामुन्ने प्रस्तुत गरिनेछ । राज्य रजौटा प्रथालाई उन्मूलन गर्ने विधेयक पनि संसदमा पेस हुनेछ" भनि उल्लेख भएको थियो। यो ऐन लागू भएपछि सबै राज्यहरू खारेज हुने भएपनि सल्यान, बझाङ, जाजरकोट, मुस्ताङ्ग, माल्नेटा, दर्ना, भीरकोट, बाजुरा, थलाहारी, गल्कोट, गुल्मी, गह्रौकोट, पर्वत, नुवाकोट, प्यूठान खुम्रिकोट, प्यूठान उदयपुर र दैलेख दुल्लु गरी १७ रजौटालाई भने मान्यता दिएको थियो । मान्यता दिइएका त्यस्ता १७ राजाहरूमध्ये सन्तान दरसन्तान उपाधि हस्तान्तरण हुने स्थायी हैसियतमा भने सल्यानी, बझङ्गी, जाजरकोटे र मुस्ताङ्गी गरी चार जनालाई मात्र राखियो । बाकी भने आफ्नो जीवनभर मात्र राजाको उपाधि पाउने वर्गमा पारिए । ==पृष्ठभुमि == चौतारिया बहादुर शाहको नायबीकालामा पश्चिम नेपालका राज्य रजौटाहरूलाई नेपाल राज्यमा मिलाएर राज्य विस्तारको कार्य गरिएको थियो।<ref name=":12">{{cite book|author=चित्तरञ्जन नेपाली|title=श्री ५ रणबहादुर शाह (व्यक्तित्व र शासन)|url=|publisher=|isbn=|pages=६|date=बि.सं २०२०}}</ref> [[जाजरकोट राज्य]]सँग [[पृथ्वीनारायण शाह]]को समयमै सन्धी भएकाले त्यहाँका राजा गजेन्द्र शाहसँग सन्धी नवीकरण गरियो। जाजरकोटले नेपाललाई वार्षिक रू. ७,००० र सैनिक सहयोग गर्ने शर्तमा आफ्नो समर्थक बनाएपछि [[भेरी नदी|भेरी नदि]] सम्म पुग्यो । वि.सं. १८४६ मा सरदार भक्ति थापा र कालु पाँडेले([[काजी]] [[कालु पाँडे|कालू पाँडे]] होइनन्) दैलेख माथी आक्रमण गर्दा त्यहाँका राजा भागे भने [[दुल्लु राज्य|दुल्लु]]का राजा उत्तम शाहले नेपालको अधिनता स्विकार गरी अमरसिंह थापाको साथ दिए। [[बझाङ राज्य|बझाङी राजा]]ले पनि नेपालको अधीनता स्वीकार गरी वार्षिक रु ५००/- सिर्तो रकम तिर्न मञ्जुर गरे । त्यसपछि [[अमरसिंह थापा]]को नेतृत्वको फौजले [[कर्णाली नदी|कर्णाली नदि]] तरेर [[अछाम जिल्ला|अछाम]] तथा [[डोटी राज्य]] माथी विजय गरेकाले नेपालको पश्चिमी सीमा [[महाकाली नदी]] सम्म पुग्यो। डोटी राज्यलाई नेपालमा मिलाउन ज्यादै कठिन भएको समयमा त्यसलाई पराजित गर्नका लागि बझाङी राजा समुद्रसिंह तथा प्रतिमान शाहीको ठूलो भूमिका रहेको छ।<ref name=":0">[[राजाराम सुवेदी]], ´हिस्ट्री अफ बझाङ´ (काठमाडौँ : २०४४)</ref> ===रजौटा राज्यहरूको सूची=== {| class="wikitable sortable" |+ !# !राज्य !नेपालमा मिलेको !रजौटा पद |- |1 |[[सल्यान राज्य|सल्यान]] |१८४७ मा सन्धी |पृथ्वीनारायण शाहको सम्धी, नेपालसँग आश्रित सन्धि गरेको। १८६३ मा [[रणबहादुर शाह]]को हत्या हुँदा सल्यानी रानी बिलासकुमारीले [[भीमसेन थापा]]लाई आरोप लगाउँदा १८६६ मा खारेज भएको थियो। भीमसेन थापाको पतन पछि १८९४ मा रजौटा राज्य थमौति भयो।<ref>{{Cite journal |last=मानन्धर|first=त्रिरत्न|title=सल्यानी राजा रणभीम शाहको पदच्युति|url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_11_02_07.pdf|journal=CNAS|volume=11|issue=2|pages=90}}</ref> |- |2 |[[जाजरकोट राज्य|जाजरकोट]] |१८४३ मा नेपालमा मिलेको | |- |3 |[[बझाङ राज्य|बझाङ]] |१८४८ मा आश्रित सन्धि गरेको | |- |4 |[[मुस्ताङ राज्य|मुस्ताङ]] |१८४६ मा |जुम्ला नेपालमा मिलेपछि मुस्ताङ नेपालमा आयो र मुस्ताङलाई रजौटा पद थमौती भएको |- |5 |[[भीरकोट राज्य|भिरकोट]] |१८४२ मा नेपालमा मिलेको | |- |6 |दार्ना |१८४७ मा |राजा रुद्र शाहीले नेपालको आधिपत्य स्वीकार गरी नेपाललाई वार्षिक ५१/- सिर्तो तिर्ने गरी रजौटाको थमौती पाए। कुमाउ गढवाल युद्धमा दर्नाली राजा रुद्र शाहले गोर्खालाई पुर्‍याएको सहयोग वापत वि.सं. १८६८ को लालमोहरमा दर्नालाई पञ्चखतको अधिकार समेत रजौटा दिइएको थियो<ref name=":1">{{Cite web |title=हिमाल खबरपत्रिका {{!}} राजा बन्ने रहर |url=https://nepalihimal.com/ |access-date=2026-06-19 |website=nepalihimal.com |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010192341/http://nepalihimal.com/ |archive-date=2020-10-10}}</ref> |- |7 |[[बाजुरा राज्य|बाजुरा]] |१८४८ मा | |- |8 |थलाहारी |१८४८ मा | |- |9 |[[गलकोट राज्य|गलकोट]] |१८४२ मा |[[तेश्रो नेपाल तिब्बत युद्ध|तेस्रो नेपाल तिब्बत युद्ध]] (१९१२) मा नेपाल सरकारलाई गलकोटबाट सिपाही र हातहतियार सहयोग गरेका कारण उनले राज श्रीपेच, रजौटा उपाधि र रु तीन सयको नगद बिर्ता पाए।<ref>{{Cite web |date=2021-08-27 |title=गलकोटको संक्षिप्त चिनारी – प्रा. डा. दिनबहादुर थापा |url=https://dinthapa.com.np/galkot/%e0%a4%97%e0%a4%b2%e0%a4%95%e0%a5%8b%e0%a4%9f%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%a4-%e0%a4%9a%e0%a4%bf%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518054848/https://dinthapa.com.np/galkot/%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80/ |archive-date=2026-05-18}}</ref> |- |10 |गुल्मी |१८४३ मा पाल्पामा मिलेको |राजा रणबहादुर शाहले आफ्नो सालो सिद्धि प्रताप शाहलाई राजा बनाएको |- |11 |गर्‍हौकोट |१८४२ मा | |- |12 |[[दुल्लु राज्य|दुल्लु]] |१८४६ मा आश्रित सन्धि |राजा उत्तिम शाहीले [[नेपाली सेना]]को पश्चिम विजय अभियानमा [[उत्तराखण्ड]]मा कुमाउका राजा महेन्द्र चन्दको सेनासँग लड्दा लड्दै विरगती प्राप्त गरेका थिए। उत्तिम शाहीले [[वीरगति|वीरगती]] प्राप्त गरेको बेला उनकी पत्नी गर्भवती थिइन्। नेपाली सेनालाई सहयोग गर्दा गर्दै लडाइँ मैदानमा नै वीरगती प्राप्त गरेकाले उत्तिम शाहीका संतानहरूलाई जिवनवृतीको व्यवस्था मिलाउनु पर्ने भएकोले उत्तिम शाहीका छोरा रुद्र शाही तन्नेरी भएपछी उनलाई तत्कालिन राजा [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह]]ले दुल्लु राज्यको पुनस्थापना गरेर राजा घोषित गरेका थिए। <ref name="किर्तिखम्ब">विश्व के.सी. (पोखरेल)द्वारा लिखित किर्तिखम्ब नामक पूस्तक पहिलो संस्करण पृष्ठ संख्या २९-३२</ref> |- |13 |[[मालनेटा]] |१८४६ मा |वि.सं. १९३०–३१ मा दाङ र ब्रिटिस भारतको सिमा विवाद हुँदा माल्नेटी राजाका वंशज सन्तवीर शाहले नेपालको पक्षबाट प्रमाण दिँदा [[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा सुरेन्द्र]] वि.सं. १९३७ मा ‘सन्तान दरसन्तानले भोग गर्न पाउने’ अधिकार लालमोहरमार्फत् थपिदिएका थिए ।<ref name=":1" /> |- |14 |[[प्युठान राज्य|प्युठान]] |१८४२ मा | |- |15 |[[पर्वत राज्य|पर्वत]] |१८४३ मा |१८९४ मा राजा राजेन्द्रबाट विजयबमलाई केही गाउँ मानाचामलमा दिइयो ।<ref>{{Cite journal |last=मल्ल |first=मोहनबहादुर |title=पर्वतको इतिहास |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_16_06.pdf |journal=Ancient Nepal |volume=16 |issue=06 |pages=42-53}}</ref> |- |16 |[[खुम्री राज्य]] |१८४३ मा |खुम्रेल राजा सुकै सेनले नेपालको शरणमा पर्दा विना युद्ध रजौटा थामिई नेपालमा सम्मिलित भएको |} [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकीकरण]]मा सहयोग गरेको हुनाले विदेश सम्बन्ध, सैन्य मामिला बाहेक राज्य भित्रको मालपोत, प्रशासन र न्याय हेर्ने अख्तियार सहित राजा रजौटा अधिकार कायम गरिएको थियो।<ref>{{Cite journal |last=Adhikari |first=Krishna Kant |date=December 1980 |title=The Status, Powers and Functions of Rajas .and Rajautas During the Nineteenth Century Nepal in the Light of Contemporary Documents |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_08_01_06.pdf |journal=CNAS, TRIBHUVAN UNIVERSITY |volume=VIII |issue=1 |pages=147-155}}</ref> उनीहरूको विवाह राजपरिवार, राणाखलकसँग हुन्थ्यो । २०१७ अगाडिसम्म [[नेपालको मर्यादाक्रम|मर्यादाक्रम]]मा उनीहरूको स्थान २४ नं मा थियो।<ref>{{Cite news|title=सरकारबाट निर्णय भएको मर्यादाक्रम|last=थापा|first=चन्द्रबहादुर|date=२०१३ जेठ २९|work=नेपाल गजेट}}</ref> राज्य रजौटा उन्मूलनको थालनी डा. [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|के.आई. सिंह]]को सरकार पालामा भएको थियो। प्रधानमन्त्री सिंहले २०१४ कात्तिक १२ गते गलकोट र गरुनकोट राज्यको माल–अदालत बागलुङ र स्याङ्जामा गाभेका थिए (गोरखापत्र २०१४ कात्तिक १४)। ===आम निर्वाचन २०१५=== [[आम निर्वाचन २०१५|२०१५ को आमनिर्वाचन]]को घोषणापत्रमा [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]]ले जंगल संरक्षण, बिर्ताको राष्ट्रियकरण, रजौटा र जमिनदारी प्रथा अन्त्य, हदबन्दी बढी जमिनको पुनर्वितरणलाई एजेन्डा बनाएको थियो । त्यस्तै [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]]ले नेपाली मुद्रा प्रचलनमा ल्याइने तथा यातायात र सञ्चार क्षेत्रको विकास नेकपाको कृषि नीतिमा ‘राज्य रजौटा र बिर्ता प्रथा उन्मूलन’ गरिने उल्लेख थियो ।<ref>{{Cite web |title=चुनावी घोषणापत्र: तत्कालीन नेपालको ऐना देखाउने २०१५ का घोषणापत्र |url=https://ekantipur.com/koseli/2026/01/31/the-2015-manifesto-shows-the-mirror-of-the-then-nepal-49-18.html |access-date=2026-05-15 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> ==प्रतिक्रिया == ===बझाङ काण्ड=== बझाङी युवराज ओमजंगबहादुर सिंहले इलाका अदालतको विरोध गरेका थिए । राज्य अदालत कायमै राख्नुपर्ने उनको माग थियो । इलाका अदालत गठन पछि बझाङमा न्यायाधीश उत्तमकुमार पोखरेल आएका थिए । तर बझाङ पुगेका न्यायाधीश पोखरेललाई ओमजंगबहादुरले असहयोग गरेका थिए । ओमजंगले राज्य अदालतका कागजात न्यायाधीश पोखरेललाई नबुझाई बझाङ, झुटेडाको ज्यान मुद्दामा सिंह आफैँले फैसला गरेका थिए । ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[सल्यान राज्य]] * [[बझाङ राज्य]] * [[पर्वत राज्य]] ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपालका ऐन तथा कानुनहरू]] sarvp93sas5xp3izr6bp7ddfwlrh7h3 0 106687 1393921 1389524 2026-11-04T07:01:36Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393921 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | honorific-prefix = सम्माननीय | name = रत्नबहादुर विष्ट | honorific-suffix = | image =Ratna Bahadur Bista.jpg | alt = | caption = रत्नबहादुर विष्ट | office = [[नेपालको प्रधानन्यायाधीश|सर्वोच्च अदालतको प्रधान न्यायधीश]] | term_start = २०२७ साउन ११ | term_end = २०३३ साउन २४<ref>[http://supremecourt.gov.np/web/excjs पूर्व प्रधान न्यायाधीशहरू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241219220449/https://supremecourt.gov.np/web/excjs |date=2024-12-19 }}</ref> | nominator = | appointer = | predecessor =[[भगवतिप्रसाद सिंह]] |successor =[[नयनबहादुर खत्री]] | office1 = राष्ट्रिय चुनाव आयोगको सदस्य | term_start1 = २०३६ साल जेठ १६ | term_end1 = २०३७ | predecessor1 = |successor1 = | office2 = पे कमिशन सदस्य | term_start2 =२०१० बैशाख १ | term_end2 = - | predecessor2 = | successor2 = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = }} '''रत्न बहादुर विष्ट''' एक नेपाली न्यायाधीश थिए जसले २०२७/०४/११ देखि २०३३/०४/२२ सम्म [[नेपालको प्रधानन्यायाधीश|नेपालको]] पाँचौं औँ [[नेपालको प्रधानन्यायाधीश|प्रधान न्यायाधीशको]] रूपमा काम गरे। <ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.supremecourt.gov.np/web/excjs|title=सर्वोच्च अदालत नेपाल|website=www.supremecourt.gov.np|accessdate=2019-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190906100529/http://www.supremecourt.gov.np/web/excjs|archive-date=2019-09-06}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/11871/|title=Ancient idols of gods under serious threat in Nepal|last=Kharel|first=Deepak|website=My Republica|language=en|accessdate=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924022618/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/11871/|archive-date=2019-09-24}}</ref> उनलाई तत्कालीन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्रले]] नियुक्त गरेका थिए। == राष्ट्रिय चुनाव आयोग== २०३६ साल जेठ १० गते [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा बिरेन्द्र]]बाट गठन गरेको राष्ट्रिय चुनाव आयोगको सदस्यको रूपमा काम गरेका थिए । सो चुनाव आयोगले [[जनमत सङ्ग्रह, २०३७|२०३७ मा जनमत सङ्ग्रह]]को चुनाव सम्पन्न गरेको थियो ।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=7653 |title=२०३६ साल जेठ १६ को राजपत्र |access-date=2019-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250621204141/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=7653 |archive-date=2025-06-21}}</ref> == विभुषण == * [[त्रिशक्ति पट्ट|त्रिशक्तिपट्ट दोस्रा]]<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=11237 |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2019-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201215035/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=11237 |archive-date=2024-12-01}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist|}} [[श्रेणी:नेपालका प्रधानन्यायाधीशहरू]] [[श्रेणी:डडेल्धुरा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:सन् १९९० मा मृत्यु]] 3478lzzuq4c4hoaf1rtrhx8fe5b3vm2 0 106707 1393873 1388407 2026-11-04T02:25:12Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393873 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = सम्माननीय | name =भगवतिप्रसाद सिंह | native_name = | honorific_suffix = | image = | alt = | caption = | office = चौथो [[नेपालको प्रधानन्यायाधीश|प्रधानन्यायाधीश]] | term_start = २०२०/१२/२७ | term_end = २०२७/०३/२६ | nominator = <!--Can be repeated up to 16 times by changing the number--> | appointer = राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | predecessor = [[हरिप्रसाद प्रधान|हरि प्रसाद प्रधान]] | successor = [[रत्नबहादुर विष्ट]] | office1 = [[लोक सेवा आयोग (नेपाल)]] कायम मुकायम सभापति | term_start1 = २०१४ ।१० ।१३ <ref>[http://old.psc.gov.np/uploads/20071102145518.pdf लोक सेवा आयोग (नेपाल)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907082123/http://old.psc.gov.np/uploads/20071102145518.pdf |date=2018-09-07 }}</ref> | term_end1 = २०१६ ।३ ।१४ | appointer1 = राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | predecessor1 =बडाकाजी श्री मानिकलाल राजभण्डारी | successor1 = [[अनिरुद्रप्रसाद सिंह|अनिरुद्र प्रसाद सिंह]] | office2 = राष्ट्रिय चुनाव आयोगको अध्यक्ष | term_start2 = २०३६ साल जेठ १६<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=7653 |title=२०३६ साल जेठ १६ को राजपत्र |access-date=2019-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250621204141/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=7653 |archive-date=2025-06-21}}</ref> | term_end2 = २०३७ | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = | nationality = {{NEP}} | country = [[Nepal]] | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | spouse = | children = | mother = <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | residence = | education = | alma_mater = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | awards = <!-- For civilian awards - appears as "Awards" if |mawards= is not set --> | website = <!--Embedded templates / Footnotes--> | module = | footnotes = }} '''भगवतिप्रसाद सिंह''' नेपाली न्यायाधीश थिए जसले २०२०/१२/२७ देखि २०२७/०३/२६ सम्म [[नेपालको प्रधानन्यायाधीश|नेपालका]] चौथो [[नेपालको प्रधानन्यायाधीश|प्रधानन्यायाधीशको]] रूपमा काम गरेका थिए। <ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.supremecourt.gov.np/web/excjs|title=सर्वोच्च अदालत नेपाल|website=www.supremecourt.gov.np|accessdate=2019-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190906100529/http://www.supremecourt.gov.np/web/excjs|archive-date=2019-09-06}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.allahabadhighcourt.in/event/Speech_by_Hon_Mr_Bhagwati_Pd_Singh25-11-66.pdf|title=Speech by Hon'ble Mr. Bhagwati Prasad Singh|date=25 November 1966|website=Allahabad High Court|accessdate=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://southasiajournal.net/development-of-democracy-in-modern-nepal/|title=Development of Democracy in Modern Nepal – South Asia Journal|language=en-US|accessdate=2019-09-24}}</ref> उनलाई [[नेपाल|नेपालका]] तत्कालीन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्रले]] नियुक्त गरेका थिए। == बाल्यकाल == भगवतीप्रसाद सिंह राणा शासकले पत्याएका, खानदानी राजपूत थिए। उतिबेला नै [[राजविराज नगरपालिका|राजविराज]], सप्तरीबाट हात्तीमा चढेर विहारको सुपौलमा विलियम्स हाई-स्कूल पढ्न जाने हैसियत उनको परिवारको थियो। == [[लोक सेवा आयोग (नेपाल)]] कायम मुकायम सभापति == तत्कालीन पब्लिक सर्भिस कमिशन सभापति भएका थिए। == नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५ == {{main|नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५}} वि.सं. २०१४ चैत्र ३ गतेका दिन भगवतिप्रसाद सिंहको अध्यक्षतामा गठित अमेरिकी संविधानविद सर आइभर जेनिङसमेत संलग्न भएको पाँच-सदस्यीय संविधान मस्यौदा समितिले १० महिनाको अवधिमा मस्यौदा तयार गरी [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]समक्ष प्रस्तुत गरे । यस कमिशनका अन्य सदस्यहरू होराप्रसाद जोशी, रामराज पन्त र सर्यप्रसाद उपाध्याय थिए । यो संविधान राजा महेन्द्रबाट २०१५ साल फागुन १ गते जारी भयो । संविधानको धारा ७३ र ७५ तुरून्त लागू भए भने बाँकी धाराहरू २०१६ सालमा लागू भए । यसै संविधानको आधारमा फागुन ७, २०१५ देखि मुलुकमा [[आम निर्वाचन २०१५|प्रथम आम निर्वाचन]] भयो । यसमा १०९ सदस्यीय प्रतिनिधिसभा, मन्त्रिमण्डल प्रतिनिधिसभाप्रति उत्तरदायी हुने, कार्यपालिका, व्यवस्थापिका, स्वतन्त्र न्यायपालिका, लोकसेवा आयोग, हिसाब जाँच र नागरिकहरूको मौलिक अधिकारहरूको व्यवस्था थियो । १० भाग, ७७ धारा र ३ अनुसूची भएको यो संविधान राजा महेन्द्रबाट वि.सं. २०१९ मा खारेज भयो। == राजीनामा == == राष्ट्रिय चुनाव आयोग == २०३६ साल जेठ १६ गते [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा बिरेन्द्र]]बाट गठन गरेको राष्ट्रिय चुनाव आयोगको अध्यक्षको रूपमा काम गरेका थिए । सो चुनाव आयोगले [[जनमत सङ्ग्रह, २०३७|२०३७ मा जनमत सङ्ग्रह]]को चुनाव सम्पन्न गरेको थियो ।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=7653 |title=२०३६ साल जेठ १६ को राजपत्र |access-date=2019-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250621204141/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=7653 |archive-date=2025-06-21}}</ref> == विभुषण == * [[त्रिशक्ति पट्ट|त्रिशक्तिपट्ट दोस्रा]]<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=11237 |title=विभुषण प्रदान गरेको राजदरबारको सूचना |access-date=2019-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201215035/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=11237 |archive-date=2024-12-01}}</ref> == सन्दर्भ == [[श्रेणी:नेपालका प्रधानन्यायाधीशहरू]] [[श्रेणी:लोकसेवा आयोगका अध्यक्षहरू]] k9zfin6jhf6zyotf7djcm47fhyxck6l 0 107086 1393834 1387696 2026-11-03T23:07:28Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393834 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = प्लेलिष्ट निगम | logo = | caption = | company_type = [[प्राइभेट लिमिटेड कम्पनी|निजी]] | key_people = बबी डेभिडर्फ (निर्माता), केरन कर्च (निर्माता), स्टिभ प्याटरसन (उद्यमी) | location = [[सान फ्रान्सिस्को]] र [[लस एन्जलस]], [[क्यालिफोर्निया]] | url = [http://www.playlist.com/ www.playlist.com] | alexa = {{IncreaseNegative}} ४,३२,७५० ({{as of|2018|1|21|alt=जनवरी २०१८}})<ref name="alexa">{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/playlist.com |title= प्लेलिष्ट डटकम वेबसाइटको जानकारी |publisher= [[अलेक्सा इन्टरनेट]] |accessdate= 2014-04-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160113053111/http://www.alexa.com/siteinfo/playlist.com |archive-date= 2016-01-13 }}</ref> | language = [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] | current_status = सक्रिय }} '''प्लेलिष्ट डटकम''' एक डोमेन नाम हो जसले पूर्व प्लेलिष्ट भनिने वाणिज्य मुक्त इण्टरनेट रेडियो सेवा आयोजना गरेको थियो जसमा करीव ६ करोड प्रयोगकर्ताहरू रहेका थिए।<ref>{{cite web|last=Ong |first=Josh |url=https://thenextweb.com/media/2013/09/05/playlist-com-turns-its-80m-user-generated-playlists-into-personalized-radio-stations/ |title=Playlist.com Turns Its User Playlists Into Custom Radio Stations |publisher=द नेक्सट वेब डटकम |date=2013-09-05 |accessdate=2013-11-22}}</ref> यस डोमेन, प्लेलिष्ट मिडियाको स्वामित्वमा रहेको थियो जुन ब्राण्ड प्लेलिष्ट अन्तर्गत सञ्चालित थियो। सन् २०१० को मध्यसम्म, वेबसाइट संयुक्त राज्य अमेरिकामा उपलब्ध जाम सङ्गीत, एक प्रवाह सेवा र आइओएस अनुप्रयोग मात्र सूचीबद्ध थियो। == इतिहास == प्लेलिष्टलाई फेब्रुअरी २००६ मा जेरेमी रिनेले माइस्पेस र अन्य सामाजिक सञ्जाल साइटहरूमा अधिक सङ्गीत राख्ने उद्देश्यको साथ स्थापित गरेको थियो।<ref name="TorrentFreak 2013">{{cite web | title=Record Labels Order Playlist.com To Kill its Music Service | website=TorrentFreak | date=2013-07-11 | url=https://torrentfreak.com/record-labels-order-playlist-com-to-kill-its-music-service-130711/ | access-date=2018-01-21}}</ref> सन् २००६ को मध्य सम्ममा यसमा ५,००,००० भन्दा कम प्रयोगकर्ताहरू दर्ता भएका थिए र यो सङ्ख्या ३० जून २००८ सम्ममा वृद्धि हुँदै २,००,००,००० पुगेको थियो। ३० जून २०११ मा प्रयोगकर्ताको सङ्ख्या पुनः वृद्धि हुँदै ५,००,००,००० मा पुगेको थियो। प्रोजेक्ट प्लेलिष्ट डटकम डोमेन नामको साथ सुरुमा यो प्रोजेक्ट प्लेलिष्टको रूपमा परिचित थियो।<ref name="CNET 2010">{{cite web | title=Playlist.com files for Chapter 11 | website=CNET | date=2010-08-06 | url=https://www.cnet.com/news/playlist-com-files-for-chapter-11/ | access-date=2018-01-21}}</ref> यसलाई पछि प्लेलिष्ट डटकमको डोमेन नामको साथ अधिग्रहण गरिएको थियो र पछि यो प्लेलिष्ट डटकमको रूपमा परिचित भएको थियो। १ फेब्रुअरी २०१३ मा, प्लेलिष्ट मिडिया निगमले प्लेलिष्ट डटकमको अधिग्रहण गरेको थियो र यसलाई १ जुलाई २०१३ मा, प्लेलिष्ट डटकमको साथ एक निजीकृत रेडियो सेवाको रूपमा पुन: सुरु गरिएको थियो। जून २०१५ मा, प्लेलिष्ट डटकमको निजीकृत रेडियो सेवालाई अफलाइनमा ल्याइएको थियो।<ref>{{cite web | title=Playlist.com Turns Its User Playlists Into Custom Radio Stations | website=The Next Web | date=2013-09-05 | url=https://thenextweb.com/media/2013/09/05/playlist-com-turns-its-80m-user-generated-playlists-into-personalized-radio-stations/ | access-date=2018-01-21}}</ref> == कानूनी मुद्दाहरू == प्लेलिष्टले यसको इतिहासको सुरुमा कानुनी मुद्दाहरूको अनुभव गरेको थियो र ती मुद्दाहरूको पछि समाधान गरिएको छ। २८ अप्रिल २००८ मा, अमेरिकाको रेकर्डिङ उद्योग सङ्घको ९ वटा रेकर्ड लेबलहरूको एक गठबन्धनले कम्पनीको बिरूद्ध सामूहिक प्रतिलिपि अधिकार उल्लङ्घनको लागि योगदान पुर्‍याएको भन्दै मुद्दा दायर गरेका थिए।<ref>{{cite web |last=Sandoval |first=Greg |url=http://news.cnet.com/8301-10784_3-9930419-7.html |title=RIAA files copyright suit against Project Playlist &#124; News Blogs - CNET News |publisher=न्युन डट सिनेट |date=2008-04-28 |accessdate=2013-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120122236/http://news.cnet.com/8301-10784_3-9930419-7.html |archive-date=2008-11-20}}</ref> माइस्पेस र लिमको बिरूद्धमा यस्तै समान दुई प्रकरणहरू दायर गरिएको थियो जसमा यी सङ्गीत साइटहरूले प्रयोगकर्ताहरूका लागि सामग्रीहरूको उपयोग गर्नका लागि अनुमति दिएका थिए र कलाकारहरूलाई उनीहरूको सङ्गीतको उपयोग गरेबापत क्षतिपूर्ति दिँदै आइरहेका थिए।  प्रोजेक्ट प्लेलिष्ले सोनी बीएमजीसँग सम्झौताहरू सुरू गरेको थियो। १९ डिसेम्बर २००८ मा, माइस्पेसले सबै प्रोफाइलहरूबाट प्रोजेक्ट प्लेलिष्टका सङ्गीत प्लेयरलाई छिटो रूपमा हटाउन सुरु गरेको थियो र परिणामस्वरूप प्रभावित प्रयोगकर्ताहरूलाई सन्देश छोडिँदै उनीहरूका सामग्रीहरूलाई हटाउनका लागि सूचना जारी गरिएको थियो।<ref>{{cite web |last=Sandoval |first=Greg |url=http://news.cnet.com/8301-10784_3-9930419-7.html |title=RIAA files copyright suit against Project Playlist &#124; News Blogs - CNET News |publisher=न्युन सिनेट |date=2008-04-28 |accessdate=2013-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120122236/http://news.cnet.com/8301-10784_3-9930419-7.html |archive-date=2008-11-20}}</ref> यो प्रोजेक्ट प्लेलिष्टको अस्थायी प्रतिबन्धको एक कारक हो जसले प्रमुख रूपमा कलाकारहरूद्वारा लिइएको उजुरीका कारणले प्रोजेक्ट प्लेलिष्ट क्षतिपूर्ति तिर्नु पर्छ भनेर जोड दिएका थिए। पछि फेसबुकले यसको साइटबाट प्रोजेक्ट प्लेलिष्टलाई पनि प्रतिबन्धित गरेको थियो। ११ मे २०१० मा, प्लेलिष्ट अज्ञात रकमको लागि युनिभर्सल सङ्गीत समूह र वार्नर सङ्गीत समूहसँग एक सम्झौतामा पुगेको बताएको थियो।<ref>{{cite web |last=Sandoval |first=Greg |url=http://news.cnet.com/8301-31001_3-20004738-261.html |title=Project Playlist puts legal troubles behind it &#124; Media Maverick - CNET News |publisher=न्युज सिनेट |date=2010-05-11 |accessdate=2013-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115210721/http://news.cnet.com/8301-31001_3-20004738-261.html |archive-date=2013-11-15}}</ref> १ फेब्रुअरी २०१३ मा, वेबसाइट प्लेलिष्ट डटकमलाई सङ्गीत रेकर्डिङ र प्रकाशन उद्योगहरूको साथ उत्कृष्ट कानुनी मुद्दाहरूको तेस्रो पक्षद्वारा अधिग्रहण गरिएको थियो। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:विकिथन-८ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] 3fmsfuajbq6hlxmopti45bpfn0rcg0y 0 107108 1393913 1389239 2026-11-04T06:00:11Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393913 wikitext text/x-wiki {{Infobox dot-com company | name = मेल डटकम | logo = maildotcomlogo.jpg | company_type = वेब मेल | traded_as = | foundation = | founder = | dissolved = | location = [[पेन्सिलभेनिया|चेष्टरबुक, पेन्सिलभेनिया]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] | locations = | incorporated = | area_served = विश्वव्यापी | key_people = | industry = इण्टरनेट | products = | services = | revenue = | operating_income = | net_income = | total_assets = | total_equity = | owner = | num_employees = | parent = संयुक्त इण्टरनेट | divisions = | subsid = | company_slogan = | url = {{URL|https://www.mail.com|मेल.कम}} | ipv6 = | alexa = | website_type = वेबमेल प्रदायक | advertising = हो | registration = हो | num_users = | language = अङ्ग्रेजी, स्पेनी, फान्सेली, रूसी, पोर्चुगाली, रोमानियाली | launch_date = {{start date and age|1995}} | current_status = | screenshot = | caption = | footnotes = | intl = }} '''मेल डट कम''' एक वेब पोर्टल तथा वेबमा आधारित एक ई-डाँक सेवा प्रदायक हो जून जर्मनेली इण्टरनेट कम्पनी युनाइटेड इण्टरनेटको स्वामित्वमा रहेको छ। यसले समाचार लेख र श्रव्य दृश्य र असीमित भण्डारणको साथ नि: शुल्क वेब डाँक अनुप्रयोगको प्रदान गर्दछ।<ref>{{cite web|url=https://techcrunch.com/2010/09/20/mail-com-media/|title=Mail.com Media Sells Mail.com To United Internet Group|first=Alexia|last=Tsotsis|date=|work=टेक क्रञ्च डटकम|access-date=24 April 2017}}</ref> == विशेषता == मेल डटकमले ई-डाँकहरूका लागि असीमित भण्डारण, २०० भन्दा बढी डोमेनहरूको छनौट, अनलाइन फाइल भण्डारण, अन्य खाताहरूबाट ई-डाँक सङ्कलन (जसले प्रदान गरिएको हालको सेवाहरूको लागि भुक्तानी गर्दछ), आयोजक, फेसबुक एकीकरण, स्पाम र भाइरसहरूबाट सुरक्षाको प्रस्ताव गर्दछ।<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/mail.com|title=mail.com|author=|date=|work=Facebook.com|access-date=24 April 2017}}</ref> === डोमेनहरू === प्रयोगकर्ताहरूले भौगोलिक स्थान, व्यवसाय, विश्वास र रुचिहरू जस्तै बुमा डटकम, कन्सलट्याण्ट डटकम, एकाउण्टेण्ट डटकम इन्जिनियर डटकम, र क्याटलभर डटकम सहित आफ्नो व्यक्तिगत ई-डाँक ठेगानाहरूको लागि २०० भन्दा बढी डोमेनहरूको छनौट गर्न सक्दछन्। <ref>{{cite web|url=https://www.mail.com/email/|title=mail.com more than 200 domains|author=|date=|work=Mail.com|access-date=24 April 2017}}</ref> === भण्डारण === मेल डटकमले आफ्ना प्रयोगकर्ताहरूलाई ई-डाँकहरूकम लागि असीमित भण्डारण साथै २ गिगाबाइट सम्मको अनलाइन फाइल भण्डारण प्रदान गर्दछ।<ref name="mail.com">{{cite web|url=https://www.mail.com/mail/|title=Secure & free webmail features for your mails|author=|date=|work=Mail.com|access-date=24 April 2017}}</ref> === आयोजक === आयोजकले प्रयोगकर्ताहरूलाई कार्य तालिका र कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न अनुमति दिन्छ। डेस्कटप आयोजक अनुप्रयोगहरूमा जस्तै, प्रयोगकर्ताले अनुस्मारकहरू निर्माण, पाहुनाहरूलाई आमन्त्रण र तथ्याङ्क आयात र निर्यात गर्न सक्दछन् === मोबाइल ग्राहकहरू === मेल डटकमले एन्ड्रोइड र आइओएसको लागि अनुप्रयोगहरू प्रदान गर्दछ। === निष्क्रियता === मेल डटकमले ६ महिनाको लागि निष्क्रिय भएका नि: शुल्क खाताहरूलाई बन्द र मेटाउँदछ। मेटाइएको नि: शुल्क ई-डाँका खाता र यसमा समावेश डाटा पुन: प्राप्ति गर्न कुनै तरिकाहरू हाल सम्म उपलब्ध छैन।<ref>{{Cite web|url=https://www.mail.com/company/terms/|title=mail.com TOS; 2. Term and Termination, clause 2.4|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lifewire.com/know-when-your-mail-com-account-will-expire-1172154|title=Know When Your Mail.com Account Will Expire|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> == इतिहास == मेल डट कम सुरुमा सन १९९५ मा भ्यानिटी मेल सेवाको रूपमा गठन गरिएको थियो (संयुक्त नाम ग्लोबेकम निगम)।<ref name=pr>{{cite news|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-18595495_ITM|title=EasyLink Services Corp. To Appear on MN1.com|publisher=M2 Communications (press release)|date=6 September 1996}}</ref> यसलाई जेराल्ड गोर्मन, लुफकिन र जेनेट र ग्यारी मिलिनले संयुक्त रूपमा हार्वर्ड व्यापारीक विद्यालयका विद्यार्थीको रहेको बेलामा स्थापना गरेका थियो।<ref name=wsj1>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB918682985999438500?mod=googlewsj|title=Mail.com Intends to Profit by Giving Away Its Product|author=Andrea Peterson|publisher=Wall Street Journal|date=11 February 1999}}</ref> कुल ५४४ डोमेनहरूलाई दर्ता र प्रवर्द्धन गर्नका लागि उनीहरूले अधिक गोर्मनको सम्पत्तिको खर्च गरेका थिए र पछि उनीहरूले अन्य कम्पनीहरूबाट डोमेन नाम खरीद गर्न सुरु गरेका थिए।<ref>{{cite web|last1=Lawson|first1=Stephen|title=Mail.com Buys Chinese Portal, Plans World.com|url=https://www.computerworld.com.au/article/93279/mail_com_buys_chinese_portal_plans_world_com/|website=ComputerWorld|accessdate=1 August 2017|date=28 March 2000}}</ref> एक समय कम्पनीले अनुमानित १,२०० भन्दा बढी डोमेनको नियन्त्रण गरेका थिए जसमा वर्ल्ड डटकम, युएसए डटकम, इण्डिया डटकम, [[युरोप]] डटकम, एसिया डटकम, डाक्टर डटकम, साइण्टिष्ट डटकम, र लवेर डटकम आदी समावेश छ।<ref name=forbes>{{cite news|url=https://www.forbes.com/2000/06/02/feat.html|title=Mail.com Shouldn't Stay Master of Its Domains|author=Michael Bociurkiw|publisher=Forbes|date=2000-06-02}}</ref> आइनेम ब्राण्डको स्वामित्वमा रहेको डोमेनबाट वार्षिक डोमेन दर्ता शुल्क तिर्न पैसा जुटाउनका लागि उनीहरूले मानिसहरूलाई भ्यानिटी डोमेन ई-डाँक सेवाहरू प्रस्ताव गरेका थिए र पछि उनीहरूले अन्य डोमेनहरूका मालिक, र इण्टरनेट सेवा प्रदायकहरूको तर्फबाट डाँक सेवाहरूको सञ्चालन गर्न थालेका थिए। कम्पनीले सन् १९९९ मा क्रोसर डटकम, लण्डन डटकम र इङ्ल्याण्ड डटकमलाई २० लाख अमेरिकी डलरमा बेचेका थिए।<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB929558579733458161?mod=googlewsj|title=European Firms Pay Big Money to Obtain '.Com' Domain Names|author=Stephanie Gruner|publisher=Wall Street Journal|date=1999-06-17}}</ref> सन् १९९९ सम्ममा कम्पनीले प्रिमस क्यापिटल  कोष र साइकमोर भेञ्चर्सबाट उद्यमका लागि आवश्यक वित्त जुटाएको थियो र पछि यसले नाम परिवर्तन गरी मेल डटकम राखेको थियो। जून १९९९ मा यसले प्रारम्भिक सार्वजनिक प्रस्तावको सञ्चालन गरेको थियो। सन् २००० सम्ममा यसले १४.६ मिलियन ई-डाँक खाताहरूलाई समर्थन गरेको थियो जुन प्राय: नि: शुल्क र लाभ रहित थियो। यसले मेल डटकम डोमेन र उपभोक्ता ई-डाँक सेवाको विभागलाई नेट टु फोनमा बेचेको थियो र यसले आफ्नो नाम इजी लिङ्कमा परिवर्तन गरेको थियो।<ref>{{cite news|url=http://news.cnet.com/Mail.com-surges-on-ISP-deals/2100-12_3-258869.html|title=Mail.com surges on ISP deals|author=Larry Barrett|publisher=cnet|date=30 June 1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208092628/http://news.cnet.com/Mail.com-surges-on-ISP-deals/2100-12_3-258869.html|archive-date=8 December 2014|access-date=15 October 2019}}</ref> स्विफ्ट दूरसञ्चार प्राप्ति पछि अप्रिल २००१ मा व्यवस्थित फाइल आदन प्रदान सेवामा ध्यान केन्द्रित गर्न यसले आफ्नो व्यवसायिक कार्यहरूमा परिवर्तन ल्याएको थियो।<ref name="Gwendolyn Mariano">{{cite news|url=http://news.cnet.com/Outages-delay-Mail.com-service/2100-1023_3-268839.html|title=Outages delay Mail.com service|author=Gwendolyn Mariano|publisher=cnet|date=2001-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208091901/http://news.cnet.com/Outages-delay-Mail.com-service/2100-1023_3-268839.html|archive-date=2014-12-08|access-date=2019-10-15}}</ref> सन् २००४ मा रोगर पेन्स्केका छोरा, जे पेन्स्के कम्पनीमा आवद्ध भएका थिए। उनी अङ्किय प्रकाशन समूहको रूपमा कार्यरत एक इण्टरनेट सेवा कम्पनी भेलोसिटि सर्भिसका [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत]] बनेका थिए।<ref name="Gwendolyn Mariano"/> कम्पनीले मेल डटकम डोमेनको अधिग्रहण गर्दै यसलाई सन् २००७ मा नयाँ सेवाको रूपमा पुन: सुरु गरेको थियो। यसको अभिभावक कम्पनी मेल डटकम मिडियाले डेडलाइन [[हलिउड]] , मुभिलिन र ब्वाई जीनियस जस्ता वेबसाइटहरूको अधिग्रहण गरेको थियो। <ref>{{cite news|url=http://www.internetnews.com/bus-news/article.php/582331|title=Mail.com to Acquire Swift Telecommunications, Including AT&T's EasyLink|publisher=internetnews.com|date=2001-02-21}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.businessweek.com/technology/content/jul2001/tc2001075_177.htm|title=On the Third Try, a Dot-Com Charm?|author=Faith Keenan|publisher=Business Week|date=2001-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20010707145101/http://www.businessweek.com/technology/content/jul2001/tc2001075_177.htm|archive-date=2001-07-07|access-date=2019-10-15}}</ref><ref>{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2001_April_2/ai_72584488/|title=Mail.com Changes Corporate Name and Identity to EasyLink Services Corporation|publisher=Easylink (press release)|date=2 April 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203014739/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2001_April_2/ai_72584488|archive-date=3 December 2007|access-date=15 October 2019}}</ref> सेप्टेम्बर २०१० मा, मेल डटकम मिडियाले मेल डटकमलाई युनाइटेड इण्टरनेटमा बिक्री गरेको थियो जसले जिएमएक्स मेलमा एकीकृत गर्ने उद्देश्य राखेको थियो। यसमा अवस्थित खाताहरू  जहाँ पनि पहुँच गर्न सकिन्छ।<ref>{{cite magazine |last=Shipnuck |first=Alan |date=July 12, 2004 |title=Hitting Cleanup |url=https://www.si.com/vault/2004/07/12/376446/hitting-cleanup-in-a-12-year-major-league-career-nails-was-best-known-for-his-hard-living-and-down-and-dirty-style-so-how-did-he-polish-up-his-act-by-opening-an-upscale-chain-of-car-washes |magazine=Sports Illustrated |volume=101 |issue=2 |page=89 |access-date=26 October 2017}}</ref> सेप्टेम्बर २०१३ को सुरूमा, मेल डटकमले म्याड्रिड डटकम, लण्डन डटकम र टोकियो डटकम ठेगानाका सबै खातावालाहरूलाई इ-डाँक गर्दै उनीहरूले अब उप्रान्त २८ सेप्टेम्बर २०१३बाट इ-डाँक पठाउन वा प्राप्त गर्न सक्षम नहुने जनाएको थियो।<ref name=delivers>{{cite news|url=http://pulse2.com/2008/10/22/quadrangle-capital-wi-harper-group-and-novel-tmt-ventures-delivers-35-million-to-mailcom/|title=Quadrangle Capital, WI Harper Group, and Novel TMT Ventures Delivers $35 Million to Mail.com|author=Amit Chowdhry|publisher=Pulse2|date=2008-10-22|access-date=2010-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141221055735/http://pulse2.com/2008/10/22/quadrangle-capital-wi-harper-group-and-novel-tmt-ventures-delivers-35-million-to-mailcom/|archive-date=2014-12-21|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [http://mail.com आधिकारिक जाल स्थल] [[श्रेणी:विकिथन-८ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] 45lvdtqaml9bw2z0o7ve8rqun16kc50 0 107574 1393744 1386260 2026-11-03T14:08:02Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393744 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = थ्री हङकङ | logo = चित्र:थ्री हङकङको लोगो.png | native_name = | former_name = हचिसन दूरसञ्चार हङकङ | type = [[सहायक कम्पनी]] | industry = [[दूरसञ्चार]], इन्टरनेट पहुँच | predecessor = [[ओरेञ्ज एसए|ओरेञ्ज]]<ref>{{Cite news|url=https://www.scmp.com/article/407604/macau-mobile-gamble-pays|title=澳门移动赌博大获全胜|work=साउथ चाइना मर्निङ पोष्ट|access-date=2018-09-09|language=चिनियाँ}}</ref> | foundation = {{Start date and age|1984}} | area_served = [[हङकङ]] | owner = [[सिके हचिसन]] | parent = [[हचिसन दूरसञ्चार हङकङ|हचिसन दूरसञ्चार<br>हङकङ]] | homepage = {{url|https://www.three.com.hk/en/|three.com.hk}} }} '''थ्री हङकङ''' (थ्री एचकेको रूपमा पनि चिनिने); ({{भाषा-सरलीकृत चिनियाँ|3香港}}) [[हङकङ]]को एक दूरसञ्चार र इन्टरनेट सेवा प्रदायक हो। हचिसन दूरसञ्चार हङकङ होल्डिङ्स, सीके हचिसनको एक सहायक यसले विश्वव्यापी रूपमा तीन ब्राण्डको रूपमा सेवा सञ्चालन गर्दै आइरहेको छ। थ्री हङकङ पहिलो पुनर्गठित कम्पनी हो, जसले विभिन्न स्थानहरूमा अन्य सञ्चालन विकासको लागि नेतृत्व गर्दछ।<ref>{{Cite web|url=https://www.three.com.hk/website/appmanager/three/home?_nfpb=true&_pageLabel=P200470391219567710594&lang=eng&pageid=001001|title=公司 {{!}} 3香港|last=|first=|date=|website=थ्री डटकम डट एचके|access-date=2018-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219210748/https://www.three.com.hk/website/appmanager/three/home?_nfpb=true&_pageLabel=P200470391219567710594&lang=eng&pageid=001001|archive-date=2018-02-19}}</ref> यो कम्पनी सन् १९८४ मा स्थापना भएको थियो तर यसको आधिकारिक नाम थ्री हङकङको रूपमा सन् २००२ मा राखिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.three.com.hk/website/appmanager/three/home?_nfpb=true&_pageLabel=P200470391219567710594&pageid=003121&lang=eng|title=和记黄埔确认3G服务的品牌名称——थ्री डटकम डट एचके {{!}} 3香港|last=|first=|date=|website=थ्री डटकम डट एचके|access-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180222043811/https://www.three.com.hk/website/appmanager/three/home?_nfpb=true&_pageLabel=P200470391219567710594&pageid=003121&lang=eng|archive-date=2018-02-22}}</ref> यसले हाल साढे चौथो पुस्ता ४.५ जी, चौथो पुस्ता, [[विश्वव्यापी मोबाइल सञ्चार प्रणाली]] दोहोरो ब्याण्ड मोबाइल दूरसञ्चार र [[वाइ-फाई]] सेवा पनि यसको आफ्नै सञ्जाल पूर्वाधार मार्फत प्रदान गर्दछ। थ्री हङकङले खेलकुद र गृह मन‍ोरञ्जन सेवाहरूको पनि प्रदान गर्दछ।<ref>{{Cite news|url=https://www.telecomasia.net/content/3-hk-gash-point-team-gaming-services|title=3香港GASH游戏服务积分团队|access-date=2018-02-20|language=चिनियाँ|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220152103/https://www.telecomasia.net/content/3-hk-gash-point-team-gaming-services|archive-date=2018-02-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.three.com.hk/website/appmanager/three/home?_nfpb=true&_pageLabel=P200470391219567710594&lang=eng&pageid=0031g0408|title=3HK {{!}} Launch Google Chromecast in Hong Kong for a new OTT home entertainment experience - थ्री डटकम डटएचके {{!}} 3香港|last=|first=|date=|website=थ्री डटकम डट एचए|access-date=2018-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220033255/https://www.three.com.hk/website/appmanager/three/home?_nfpb=true&_pageLabel=P200470391219567710594&lang=eng&pageid=0031g0408|archive-date=2018-02-20}}</ref> [[File:3_HK_in_Sai_Yeung_Choi_South_Street_2016.jpg|thumb|थ्रीको सेवा केन्द्र, मोङ कोमा]] [[File:3_Shop_in_Shatin_Plaza_2016.jpg|thumb|थ्रीको सेवा केन्द्र]] == इतिहास == यो कम्पनी सन् १९८४ मा हचिसन दूरसञ्चार हङकङको रूपमा सुरुवात भएको थियो। यो दूरसञ्चार कम्पनीले हङकङमा उन्नत मोबाइल फोन सेवा सेलुलर रेडियो दूरभाष सञ्जाल सञ्चालन गर्नको लागि अनुमति पत्र प्राप्त गरेको थियो। त्यसपछि, सन् १९८५ मा थ्रीले [[हङकङ]]को पहिलो अनुरूप मोबाइल दूरसञ्चार सेवाको थालनी गरेको थियो। सन् १९९५ मा, थ्रीले आफ्नो [[विश्वव्यापी मोबाइल सञ्चार प्रणाली]]को सुरुवात गरेको थियो। सन् १९९८ मा, थ्रीले हङकङ आफ्नो पहिलो दोहोर ब्याण्ड सञ्जाल सुरु गरेको थियो जुन चाहिँ [[एसिया]]कै पहिलो दोहोरो ब्याण्ड सञ्जाल हो। मे २००४ मा, मे २००४ मा, यसको सम्बद्ध दोस्रो पुस्ता सञ्चालक ओरेञ्जले आफ्नो सेवा पुनर्गठन गर्दै [[विश्वव्यापी मोबाइल सञ्चार प्रणाली]] उत्पादनको नाम "थ्री डुयलब्याण्ड" मा र सिडिएमए उत्पादनको नाम "३ सिडिएमए"मा परिवर्तन गरेको थियो। २९ मे २००८ मा, हचिसन दूरसञ्चार (हङकङ) लिमिटेडले एक अमेरिकी प्रविधि कम्पनी एप्पलसँग एक सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेको र अर्को वर्ष आईफोनलाई हङकङ र मकाउमा ल्याउने कुराको घोषण गरेको थियो। सन् २०१२ मा, थ्रीले हङकङमा चौथो पुस्ता सेवाको सुरुवात गरेको थियो। त्यसपश्चात, कम्पनीले हङकङको प्रमुख रेलमार्ग प्रणाली एमटिआरमा सेवाको पूर्ण रूपमा विस्तार गरिने बताएका थिए। सोही वर्ष, थ्रीले बेलायती बहुराष्ट्रिय दूरसञ्चार कम्पनी [[भोडाफोन]]सँग सहकार्य गरेको थियो। थ्री हङकङ कोनेक्सस मोबाइल एलायन्सको पनि सदस्य बनेको थियो। सन् २०१४ मा, थ्रीले, थ्री स्काइप फोन शृङ्खला र भिओएलटिई सेवा प्रदान गर्ने घोषण गरेको थियो। सन् २०१६ मा, थ्रीले साढे चौथो पुस्ता सेवाको सुरुवात गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://www.scmp.com/tech/enterprises/article/1915623/hutchison-telecom-add-new-4g-network-ramp-infrastructure-hong-kong|title=Hutchison Telecom to add new 4G network, ramp up infrastructure in Hong Kong later this year|work=साउथ चाइना मर्निक पोष्ट|access-date=2018-02-19|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> सन् २०१७ मा, हङकङले रेजरसँग सहकार्य गर्दै कजवे खाडीमा नयाँ रेजर केन्द्रको सुरुवात गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://www.scmp.com/tech/apps-gaming/article/2098476/three-group-razer-push-forward-e-sports-expansion-hong-kong|title=Three Group, Razer push forward e-sports expansion in Hong Kong|work=साउथ चाइना मर्निङ|access-date=2018-02-19|language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://jumpstartmag.com/razerstore-launches-in-hong-kong-in-partnership-with-3hk/|title=RazerStore launches in Hong Kong in partnership with 3HK|date=2017-06-26|work=जम्पष्टार्ट म्यागजिन|access-date=2018-02-19|language=चिनियाँ|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219210721/http://jumpstartmag.com/razerstore-launches-in-hong-kong-in-partnership-with-3hk/|archive-date=2018-02-19}}</ref> सन् २०१७ मा, थ्री हङकङले पाँचौ पुस्ता प्रदान गर्नका लागि [[हुवावे]]सँग साझेदारी गरेको बताएको थियो।<ref>{{Cite news|url=https://www.scmp.com/tech/china-tech/article/2086418/hutchison-telecom-huawei-start-5g-preparations-hong-kong|title=Hutchison, Huawei start 5G preparations in Hong Kong|date=10 April 2017|first=बिन|last=पेरेज|newspaper=साउथ चाइना मर्निङ पोष्ट|access-date=20 October 2019|language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.mobileworldlive.com/asia/asia-news/3-hk-rolls-out-nb-iot-network-on-900mhz-band/|title=3香港推出900兆赫兹波段的铌物联网网络-移动世界直播|date=2017-09-22|work=मोबाइल वर्ल्ड लाइभ|access-date=2018-02-19|language=चिनियाँ}}</ref> == सेवा == जून २०१७ सम्म, थ्री हङकङका ३.०७८ मिलियन ग्राहकहरू छन् जसले गर्दा यो हङकङको तेस्रो ठूलो मोबाइल सञ्जाल सञ्चालनक बनेको छ। === गृह विस्तृत पट्टि === थ्री हङकङले मूल रूपमा थ्री गृह विस्तृत पट्टिको रूपमा गृह विस्तृत पट्टि सेवाहरू प्रदान गरिरहेको छ। सन् २०१७ मा, थ्री गृह विस्तृत पट्टिलाई थ्रीसँग अलग र थ्री ब्राण्ड छोड्दै पुनर्गठित गरिएको थियो। यो सेवा एचजिसी ग्लोबल कम्युनिकेसन्सको प्रमुख सेवाहरू मध्ये एक थियो जुन सीके हचिसनको अर्को सहयोगी कम्पनी हो। == यो पनि हेर्नुहोस् == == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [https://www.three.com.hk/ आधिकारिक वेबसाइट] * [https://web.three.com.hk/3business/ थ्री व्यापार] * [http://3gamer.three.com.hk/index-en.html थ्री खेल] [[श्रेणी:सिके हचिसन नियन्त्रक कम्पनी]] [[श्रेणी:हङकङका दूरसञ्चार कम्पनीहरू]] h46iq5odbvlweozb70kco46lgpmsvfm 0 107731 1393805 1279661 2026-11-03T19:29:51Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393805 wikitext text/x-wiki '''महान्यायाधिवक्ता''' ({{Lang-en|Attorney General}}) '' Common law system '' भएका देशमा सरकारको प्रमुख कानुनी सल्लाहकार, प्रमुख अभियोजनकर्ता एवं सरकार वादी हुने मुद्दा चलाउने वा नचलाउने भनेर अन्तिम निर्णय गर्ने अधिकारी हो । यो [[अभियोजनकर्ता|सरकारी वकिल]]हरूको सर्वोच्च पद पनि हो ।<br> कानुन कार्यान्वयनको प्रमुख दायित्व पनि महान्यायाधिवक्ताको हुन्छ । कार्यपालिका र व्यवस्थापिकाबीचको सम्पर्क अधिकारीका रूपमा समेत महान्यायाधिवक्तालाई लिइन्छ । अमेरिका, [[अस्ट्रेलिया]] लगायत कतिपय मुलुकमा भने महान्यायाधिवक्ता मन्त्रिपरिषद् सदस्य नै हुन्छन् । तिनले कानुन मन्त्री तथा न्याय मन्त्रीका रूपमा जिम्मेवारी वहन गर्दछन् ।<ref>https://www.justice.gov/ag/about-office</ref><ref>https://www.ag.gov.au/About/Pages/default.aspx</ref> <br> नेपालमा कानुन व्यवसायीहरूको व्यावसायिक आचार निगरानी गर्ने स्वायत्त संस्था [[नेपाल कानुन व्यवसायी परिषद्]]को अध्यक्षता समेत महान्यायाधिवक्ताले गर्छन् । हरेक नयाँ प्रधानमन्त्रीले [[नेपालको संविधान|संविधानले]] तोकेको योग्यता पुगेका व्यक्ति मध्येबाट आफ्नो विश्वासपात्रलाई महान्यायाधिवक्ता नियुक्त गर्न सक्छ । नेपालका महान्यायाधिवक्ता '''अग्नि खरेल''' (नियुक्ति: २१ फेब्रुअरी २०१८) छन् ।<ref>https://kathmandupost.com/national/2018/02/20/agni-kharel-appointed-attorney-general</ref> ==महान्यायाधिवक्ताका अधिकार== [[नेपालको संविधान]], सरकारी मुद्दासम्बन्धी ऐन, २०४९<ref>http://www.moljpa.gov.np/wp-content/uploads/2017/11/%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%80-%E0%A4%90%E0%A4%A8%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AA%E0%A5%AF.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112232715/http://www.moljpa.gov.np/wp-content/uploads/2017/11/%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%80-%E0%A4%90%E0%A4%A8%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AA%E0%A5%AF.pdf |date=2019-11-12 }}</ref>, सरकारी मुद्दा सम्बन्धी नियमावली, २०५५<ref>http://www.lawcommission.gov.np/np/wp-content/uploads/2019/07/Sarkari-Muddha-Rules-2055.pdf</ref> तथा सरकारी वकिल सम्बन्धी नियमावली, २०५५<ref>http://www.lawcommission.gov.np/np/wp-content/uploads/2018/10/%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AF.pdf</ref> अनुसार महान्यायाधिवक्ताको अधिकार यसप्रकार रहेको छः #संवैधानिक एवं कानुनी विषयमा नेपाल सरकार र सरकारले तोकिदिएको अन्य अधिकारीलाई कानुनी राय सल्लाह प्रदान । #सरकारको हक, हित र सरोकार निहित रहेको मुद्दामा सरकारको प्रतिनिधित्व गर्ने । #सामान्यत: कुनै पनि अदालत वा न्यायिक अधिकारीका समक्ष नेपाल सरकारको तर्फबाट मुद्दा चलाउने वा नचलाउने भन्ने कुराको अन्तिम निर्णय गर्ने (अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग लगायत केही सीमित निकायलाई मात्र यस्तो निर्णय आफै गर्ने अधिकार छ) । #सरकार वादी वा प्रतिवादी भई दायर भएका मुद्दा मामिलामा नेपाल सरकारको तर्फबाट प्रतिरक्षा गर्ने । #सरकारको तर्फबाट दायर भएका मुद्दा फिर्ता लिँदा राय दिने । #आफ्नो पदीय कर्तव्यको पालना गर्दा नेपालको जुनसुकै अदालत, कार्यालय र पदाधिकारी समक्ष उपस्थित हुने । #मुद्दा मामिलाका रोहमा सर्वोच्च अदालतले गरेको कानुनको व्याख्या वा प्रतिपादन गरेको कानुनी सिद्धान्तको कार्यान्वयन भए वा नभएको अनुगमन गर्ने गराउने । #हिरासतमा रहेको व्यक्तिलाई मानवोचित व्यवहार नगरेको वा त्यस्तो व्यक्तिलार्ई आफन्तसँग वा कानुन व्यवसायीमार्फत भेटघाट गर्न नदिएको भन्ने उजुरी परेमा वा जानकारी हुन आएमा छानवीन गरी त्यस्तो हुनबाट रोक्न सम्बन्धित अधिकारीलाई आवश्यक निर्देशन दिने । #सङ्घीय संसद वा त्यसको कुनै समितिले आमन्त्रण गरेमा उपस्थित भई कानुनी राय व्यक्त गर्ने । #संविधान र अन्य कानुनबमोजिम आफूले वर्षभरिमा सम्पादन गरेका कामको वार्षिक प्रतिवेदन राष्ट्रपतिसमक्ष पेश गर्ने । #नेपाल सरकारलाई सरोकार पर्ने वा कुनै जटिल कानुनी प्रश्न समावेश भएको वा सार्वजनिक महत्त्व भएको मुद्दामा सर्वोच्च अदालतमा नेपाल सरकार वा नेपाल सरकारको कर्मचारीको तर्फबाट उपस्थित भई बहस पैरवी गर्ने । #संविधानको व्याख्यासम्बन्धी वा अन्य कुनै जटिल कानुनी प्रश्न समावेश भएको वा सार्वजनिक महत्त्वको प्रश्न निहित रहेको मुद्दामा सर्वोच्च अदालतमा उपस्थित भई बहस पैरवी गर्ने । #अदालतबाट भएका आदेश वा फैसलाको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्न गराउन उपयुक्त देखेमा सम्बन्धित मन्त्रालय, सचिवालय, विभाग वा कार्यालयलाई ध्यानाकर्षण गराउने । #कानुन कार्यान्वयनको क्रममा कुनै कठिनाइ आइपरेमा वा कुनै विषयमा तत्काल कानुन बनाउनुपर्ने वा भइरहेको कानुन संशोधन गर्न वा बनिरहेको कानुन लागू गर्नुपर्ने देखिएमा कारण खुलाई सरकारसमक्ष सिफारिस गर्ने । #सरकार वादी हुने मुद्दाको अनुसन्धान प्रक्रिया अपर्याप्त भएको वा अनुसन्धानमा कुनै खास तरिका वा विधि अपनाउनुपर्ने वा अनुसन्धान सम्बन्धमा अन्य निर्देशन दिन उपयुक्त देखेमा अनुसन्धान तहकिकात गर्ने अधिकारीको विभागीय प्रमुखलाई आवश्यक निर्देशन दिने । #संवैधानिक निकाय, मन्त्रालय, सचिवालय, विभाग वा अन्य सरकारी कार्यालयबाट अदालतमा प्रस्तुत हुने लिखित जवाफ लगायतका कानूनी मस्यौदामा स्तरीयता ल्याउन त्यस्ता निकाय, मन्त्रालय, सचिवालय, विभाग वा कार्यालयलाई आवश्यक समन्वय र निर्देशन दिने । #कैदीको मानव अधिकारको अवस्थाबारे अनुगमन गरी सम्बन्धित निकायलाई आवश्यक निर्देशन दिने । #कुनै गम्भीर वा सार्वजनिक महत्त्वको वा सरकारलाई सरोकार पर्ने कुनै मुद्दामा तोकिएको सरकारी वकिलको अतिरिक्त अन्य सरकारी वकिल खटाई मुद्दाको अभियोजन एवं बहस पैरवी गर्न गराउन सक्ने । #कुनै न्यायिक वा अर्धन्यायिक निकायबाट भएको निर्णय वा आदेशबाट सरकारको हक, हित वा सार्वजनिक हितमा असर पर्ने रहेछ र त्यस्तो निर्णय वा आदेशविरुद्ध मुद्दा दायर गर्न, पुनरावेदन गर्न, पुनरावलोकनको निवेदन दिन कानुनले कुनै अधिकारी तोकिएको रहेनछ भने महान्यायाधिवक्ता आफैले गर्ने वा कुनै सरकारी वकिलाई तोक्ने । #कानुन बमोजिम गठित संस्था वा निकायले गरेको कुनै निर्णय वा काम कारबाहीबाट संविधान वा प्रचलित कानूनको उल्लंघन वा सार्वजनिक हित प्रतिकूल भएको छ भन्ने लागेमा र त्यस्तो निर्णय वा काम कारबाहीविरुद्ध उजुर गर्न कानुनले कुनै अधिकारी तोकिएको रहेनछ भने महान्यायाधिवक्ता आफैले उजुर गर्ने वा कुनै सरकारी वकिललाई तोक्ने । ==महान्यायाधिवक्ताको अन्य भूमिका== #न्याय सेवा आयोगको सदस्य #नेपाल कानुन व्यवसायी परिषद्को अध्यक्ष #नेपाल नोटरी पब्लिक परिषद्को अध्यक्ष #केन्द्रीय कानुनी सहायता समितिको सदस्य #राष्ट्रिय न्यायिक प्रतिष्ठान परिषद्को सदस्य #राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन सुरक्षा समितिको सदस्य #न्याय परिषद् अन्तर्गतको समन्वय समितिको सदस्य (न्यायाधीश हुन योग्यता पुगेका कानुन व्यवसायी तथा प्राध्यापनमा संलग्न कानुनविद्को विवरण एवं सूचना छानविन गर्न गठित समितिको अध्यक्ष न्याय परिषद् सदस्य हुने ।) #समन्वय समितिको अध्यक्ष (सरकार वादी हुने फौजदारी मुद्दाको तहकिकात एवं अभियोजनमा संलग्न निकायबीच समन्वय कायम गर्न गठित समितिको सदस्यमा गृह सचिव, कानुन सचिव तथा प्रहरी महानिरीक्षक हुने ।) ==नेपालका पूर्व महान्यायाधिवक्ताहरुको सूची== {| class="wikitable" |- ! क्र. स‌ं. ! नाम ! कार्यावधि (विसं‌) ! थप जानकारी |- | १ | [[कालीप्रसाद उपाध्याय]] | २००९ – २०१२ | |- | २ | [[शम्भुप्रसाद ज्ञवाली]] | २०१६ – २०२७ | |- | ३ | रमानन्दप्रसाद सिंह | २०२७।०८।२५ – २०३८।०१।२८ | |- | ४ | कृष्णप्रसाद घिमिरे | २०३८।२।१४ – २०४४।२।१३ | |- | ५ | मेघराजबहादुर विष्ट | २०४४।२।१४ – २०४७।१०।२० | |- | ६ | मोतीकाजी स्थापित | २०४७।१०।२३ – २०५१।०८।१३, २०५२।०७।२० – २०५३।११।२७ | |- | ७ | महादेवप्रसाद यादव | २०५१।०८।२६ – २०५२।०५।२७ | |- | ८ | प्रेमबहादुर विष्ट | २०५४।०१।०५ – २०५५।०१।२८, २०५९।०१।२३ – २०५९।०९।०५ | |- | ९ | बद्रीबहादुर कार्की | २०५५।०२।०१ – २०५८।१२।२२ | |- | १० | कृष्णराम श्रेष्ठ | २०५९।११।०९ – २०६०।०५।२६ | |- | ११ | सुशीलकुमार पन्त | २०६०।०५।३० – २०६१।०४।०६ | |- | १२ | महादेवप्रसाद यादव | २०६१।०४।२२ – २०६१।१०।२२ | |- | १३ | पवनकुमार ओझा | २०६१।११।०६ – २०६२।०९।१० | |- | १४ | लक्ष्मीबहादुर निराला | २०६२।०९।११ – २०६३।०१।१५ | |- | १५ | यज्ञमूर्ति बन्जाडे | २०६३।०१।२९ – २०६५।०४।३१ | |- | १६ | राघवलाल वैद्य | २०६५।०५।०५ – २०६६।०२।११ | |- | १७ | भरतबहादुर कार्की | २०६६।०३।०४ – २०६७।०८।०३ | |- | १८ | [[युवराज संग्रौला]] | २०६७।११।०२ – २०६८।०५।१२ | |- | १९ | मुक्तिनारायण प्रधान | २०६८।०५।२३ – २०६९।१२।०२ | |- | २० | [[द्रोणराज रेग्मी]] | २०६९।१२।११ – २०७०।१०।२७ | |- | २१ | [[बाबुराम कुँवर]] | २०७०।११।०५ – २०७२।०६।२५ | पछि [[राज्यपाल|प्रदेश प्रमुख]], [[गण्डकी प्रदेश]] |- | २२ | [[हरिकृष्ण कार्की]] | २०७२।०६।२८ – २०७२।११।१८ | पछि [[न्यायाधीश]], [[नेपालको सर्वोच्च अदालत|सर्वोच्च अदालत]] |- | २३ | [[हरि फुयाल]] | २०७३।०१।०६ – २०७३।०४।१९ | पछि [[न्यायाधीश]], [[नेपालको सर्वोच्च अदालत|सर्वोच्च अदालत]] |- | २४ | रमनकुमार श्रेष्ठ | २०७३।०४।२४ – २०७४।०४।२९ | |- | २५ | वसन्तराम भण्डारी | २०७४।०५।०२ – २०७४।११।०३ | |- |२६ |अग्नी खरेल |२०७४।११।०८ – २०७७।१२।०६ | |- |२७ |रमेश बडाल |२०७७।१२।०८ – २०७८।०३।२९ | |- |२८ |खम्बबहादुर खाती |२०७८।०३।३१ – २०७९।०८।११ | |- |२९ |डा. दिनमणी पोखरेल |२०७९।०९।१४ – २०८१।०३।३० | |} <ref>{{Cite web |url=https://ag.gov.np/formerAG |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2019-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191107193150/https://ag.gov.np/formerAG |archive-date=2019-11-07}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 2nuukqnu12qmar90kidfwmzsc93nmaw 0 107775 1393957 1082063 2026-11-04T09:47:26Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393957 wikitext text/x-wiki '''लिम्पियाधुरा''' नेपालको पश्चिमोत्तर क्षेत्रको अन्तिम सिमाना विन्दु हो, जहाँ [[नेपाल]] र [[भारत]]को सिमाना छुट्याउने [[महाकाली नदी]]को सबैभन्दा ठूलो जलाधार छ । महाकालीका मुख्य योगदानकर्ता नदीहरुमध्ये काली नदी (स्थानीय बोलीमा कुटी याङ्दी) लिम्पियाधुराबाटै उत्पत्ति हुन्छ । <br> ==विवाद== यद्यपि, भारतले लिम्पियाधुराबाट करिब ३० किलोमिटर पूर्व [[कालापानी]]मा सीमा सुरक्षा फौज [[भारत तिब्बत सीमा प्रहरी|इन्डो टिबेटन बोर्डर पुलिस]]को शिविर राखेर त्यहीँसम्मको भूमिलाई आफ्नो दाबी गरिरहेको छ ।<ref>{{Cite web|url=https://nepalmag.com.np/contemporary/2015/06/07/8506|title=भूमि नेपालको लेनदेन छिमेकीको|website=nepalmag.com.np|access-date=2021-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117213101/https://nepalmag.com.np/contemporary/2015/06/07/8506|archive-date=2021-01-17}}</ref> त्यसलाई नेपालले भारतको गलत दाबी भन्दै अतिक्रमणको संज्ञा दिएको छ । नेपालले [[सुगौली सन्धि]] अनुसार महाकालीको उत्पत्ति विन्दु लिम्पियाधुरा भएकाले त्यसैलाई [[चीन]], [[भारत]] र [[नेपाल]]को त्रिदेशीय सीमाविन्दु मान्नुपर्ने दाबी गर्दै आएको छ । कालापानीदेखि लिम्पियाधुरासम्मका तीन गाउँ कुटी, नाबी र गुञ्जीको जनगणना, मालपोत अभिलेख तथा अन्य ऐतिहासिक प्रामाण र दस्तावेजका छलफल गर्न तयार रहेको नेपालको अडान छ । नेपालसँग सुगौली सन्धि गर्ने पक्ष तत्कालीन ब्रिटिस इन्डियाको नापी विभागले जारी गरेका नक्साहरूमा लिम्पियाधुरालाई नै महाकाली नदीको उत्पत्तिस्थल तथा नेपाल-भारतको अन्तिम सिमाना कायम गरिएको छ र त्यसमा नेपालले पनि सहमति जनाएको छ ।<ref>https://ekantipur.com/news/2019/11/08/157319790422053256.html</ref><ref>{{Cite web|url=https://kantipurtv.com/news/2019-11-08/20191108091926.html|title=ekantipur|website=kantipurtv.com}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपाल भारत सम्बन्ध]] qklcskw120erw311xjx1zmvzqa5wqgo 0 108406 1393833 1387693 2026-11-03T23:06:19Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393833 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=सेप्टेम्बर २०२०}} {{Infobox company | name = प्रोम्प्ट | logo = | caption = | type = | traded_as = | genre = <!-- Only used with media and publishing companies --> | fate = | predecessor = | successor = | foundation = {{Start date|1991}} | founder = | defunct = <!-- {{End date|1991|MM|DD}} --> | location_city = सेन्ट पिटर्सबर्ग | location_country = {{झण्डा|रूस}} | location = | locations = | area_served = | key_people = स्भेटलाना सोकोलोभा | industry = | products = यन्त्र अनुवादन प्रणाली | services = | revenue = | operating_income = | net_income = | aum = <!-- Only used with financial services companies --> | assets = | equity = | owner = | num_employees = | parent = | divisions = | subsid = | homepage = {{URL|http://www.promt.com/|www.promt.com}}<br />{{URL|http://www.online-translator.com|www.online-translator.com}} | footnotes = | intl = }} '''प्रोम्प्ट''' ({{भाषा-रूसी|ПРОМТ}})(यन्त्र अनुवादको परियोजना) एक [[रुस|रूसी]] कम्पनी हो जुन यन्त्र अनुवाद प्रणालीको विकासमा केन्द्रित छ।<ref>[https://news.rambler.ru/other/41485611-kak-svetlana-sokolova-sozdala-promt-pervyy-elektronnyy-perevodchik-v-strane-s-kotorym-rabotayut-nasa-paypal-i-mks/ Как Светлана Соколова создала PROMT]</ref>) हाल, प्रोम्प्ट अनुवादकहरू [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]], जर्मनेली, फ्रान्सेली, [[स्पेनी भाषा|स्पेनी]], इटालेली, पोर्चुगाली र [[रुसी भाषा|रूसी भाषा]]हरूको लागि अवस्थित छन्। प्रोम्प्टको प्रधान कार्यालय सेण्ट पिटर्सबर्ग, रूसमा अवस्थित छ यसको कार्यालयहरू रूसको [[मस्को]], संयुक्त राज्य अमेरिकाको [[सान फ्रान्सिस्को]] र जर्मनीको ह्याम्बर्गमा रहेका छन्। यन्त्र अनुवादको प्रणाली बाहेक प्रोम्प्टले अनुवाद स्मरण प्रविधिको आधारमा आफ्नै समाधानहरूको पनि प्रदान गर्दछ।<ref>{{cite web|url=http://www.promt.com/company/technology/translation_memory/ |title= память переводов|publisher=प्रोम्प्ट डटकम |date= |accessdate=November 23, 2011}}</ref> == इतिहास == [[File:20190624 151601 Anna Krukova Corpora-2019.jpg|thumb|Anna Kriukova, प्रोम्प्टमा कार्यरत कर्मचारी एना क्रियुकोभा, भनाई व्यक्त गर्द‌ै, सेन्ट पिटर्सबर्गमा]] कम्पनीको स्थापना सन् १९९१ मा सेण्ट पिटर्सबर्गमा हर्जेन विश्वविद्यालयको भाषा विज्ञान प्रयोगशालाका अभियान्त्रिकी र पूर्व कर्मचारीहरूले गरेका थिए। स्भेतलाना सोकोलोभा कम्पनी पहिलो दिनदेखि यसमा [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत]]को रूपमा रहेकी छिन्। <ref>{{cite web |url=http://blog.quintura.com/2008/06/25/renova-capital-to-acquire-promt-machine-translation-software-company/ |title=Quintura blog » Blog Archive » Renova Capital To Acquire PROMT Machine Translation Software Company |publisher=क्विन टुरा |date= |accessdate=November 23, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080627131132/http://blog.quintura.com/2008/06/25/renova-capital-to-acquire-promt-machine-translation-software-company/ |archive-date=June 27, 2008 }}</ref> ६ अक्टोबर १९९८ मा, प्रोम्प्टले पाठ वा वेब पृष्ठहरूको अनुवादको लागि पहिलो रूसी वेब सेवा ट्रान्सलेट डटरूको सुरू गरेको थियो। योसँग हाल अङ्ग्रेजी संस्करण अनलाइन ट्रान्सलेट डटकम पनि रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=http://www.promt.ru/contact/office/|title=Контакты|publisher=|accessdate=2018-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924185652/http://www.promt.ru/contact/office/|archive-date=2018-09-24}}</ref> सन् १९९७ मा प्रोप्म्टले फ्रान्सेली कम्पनी सफ्टइसिमोसँग मिलेर पश्चिमी बजारहरूका लागि रिभर्सो भनिने विभिन्न उत्पादनहरूको विकास गरेको थियो।<ref name="Награды и призы компании PROMT">{{Cite web|url=http://www.promt.ru/company/awards/|title=Награды и призы компании PROMT|publisher=|accessdate=2018-09-24}}</ref> सन् २००८ मा रेनोभा समूहले शेयर नियन्त्रण गर्ने कम्पनीलाई मुक्त गरेको थियो। लेनदेनको योग खुलासा गरिएको थिएन, तर रेनोभाका अनुसार सन् २००७ मा मूल्यवान कम्पनीहरूका लागि अनुवाद सेवाको विश्व बजारको कुल रकम ९–१० बिलियन अमेरिकी डलर रहेको थियो।<ref>{{Cite web|url=http://www.promt.ru/company/awards/?PAGEN_1=2|title=Награды и призы компании PROMT|publisher=|accessdate=2018-09-27}}</ref> यस रकमबाट प्रोम्प्टले २% बिक्री गरेको थियो जून १८०–२०० मिलियन अमेरिकी डलर हो। तसर्थ बजारका लागि अज्ञात रहन चाहने एक पर्यवेक्षकको मूल्याङ्कनले, रेनोभाद्वारा प्राप्त गरिएको प्याकेटको लागत २० देखि ४० मिलियन डलर भन्दा बढी नरहेको देखाएको थियो। <ref>{{Cite web|url=http://www.promt.ru/press/news/23639/|title=PROMT Translation Server получил награду IDC как лучшее решение для финансового сектора|publisher=|accessdate=2018-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165022/http://www.promt.ru/press/news/23639/|archive-date=2018-09-27}}</ref> == प्रविधि == प्रोम्प्ट अनुवाद एक नियममा आधारित यन्त्र अनुवाद सेवा हो। नियममा आधारित यन्त्र अनुवाद एक प्रणाली हो जुन स्रोत र लक्षित भाषाहरूको बारेमा भाषिक जानकारीमा आधारित छ।<ref>{{cite web |url=http://www.translationautomation.com/details/promt-9.0-product-family.html |title=promt-9.0-product-family &#124; details &#124; TAUS - Enabling better translation |publisher=Translationautomation.com |date= |accessdate=November 23, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919152857/http://www.translationautomation.com/details/promt-9.0-product-family.html |archive-date=September 19, 2011 }}</ref> सन् २०१० को अन्त्यमा प्रोम्प्ट अनुवादको उन्नत प्रविधिले साङ्ख्यिकीय यन्त्र अनुवाद र नियममा आधारित अनुवाद विधिहरूको लाभ उठाएको थियो।<ref>{{cite web |author=Natural Language Processing |url=http://language.worldofcomputing.net/machine-translation/rule-based-machine-translation.html |title=Rule Based Machine Translation |publisher=Language.worldofcomputing.net |date=December 13, 2009 |accessdate=November 23, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425162250/http://language.worldofcomputing.net/machine-translation/rule-based-machine-translation.html |archive-date=April 25, 2012 }}</ref> सन् २०१९ पछि, प्रोम्प्टले राम्रो अनुवाद प्रदान गर्न एक तन्त्रिका सञ्जालमा परिवर्तन भएको थियो।<ref>http://blog.translate.ru/2019/04/nejronnye-seti-oflajn-perevodchiki-i-konkurenciya-nikita-shablykov-o-texnologiyax-mashinnogo-perevoda/</ref> <ref>[https://www.promt.com/translation_software/corporate/promt-translation-server-neural/]</ref> == अनलाइन ट्रान्सलेट डटकम == अनलाइन ट्रान्सलेटर डटकम, पाठ र वेब पृष्ठहरूको अनुवादको लागि प्रोम्प्टले विकास गरेको वेब अनुवाद सेवाको एक अङ्ग्रेजी संस्करण हो। यसलाई प्रोम्प्टले ६ मार्च १९९८ मा सुरु गरेको थियो। हरेक दिन अनलाइन ट्रान्सलेटर डटकममा सत्तरी हजार मानिसहरूलाई अनुवाद सेवा प्रदान गर्दछ।अनलाइन ट्रान्सलेटर डटकमले प्रोम्प्ट प्रविधिको प्रयोग गर्दछ। गुगल अनुवादले प्रयोग गर्ने साङ्ख्यिकीय यन्त्र अनुवादको विपरीत यसले नियममा आधारित यन्त्र अनुवादको प्रदान गर्दछ।<ref name="Награды и призы компании PROMT"/> == यो पनि हेर्नुहोस् == == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == *[http://www.promt.com/ आधिकारिक वेबसाइट] *[http://www.online-translator.com Online- वेबसाइट अनुवाद] [[श्रेणी:रूसका सफ्टवेयर कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:अनुवादन वेबसाइटहरू]] [[श्रेणी:यन्त्र अनुवाद]] pr2pdzi16ipd2e4ta5v9wd9kx4t71y4 0 108922 1393835 1387726 2026-11-03T23:09:45Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393835 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = फाइभर अन्तर्राष्ट्रिय लिमिटेड | traded_as = | logo = Fiverr logo.svg | url = | commercial = हो | type = अनलाइन बजार | registration = आवश्यक | area_served = विश्वव्यापी | language = [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]], [[स्पेनी भाषा|स्पेनी]], [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रान्सेली]], [[डच भाषा|डच]], [[पोर्चुगाली भाषा|पोर्चुगाली]] | content_license = | owner = फाइभर अन्तर्राष्ट्रिय लिमिटेड | location = तेल अभिभ, [[इजरायल]] | author = | industry = अनलाइन बजार | launch_date = {{start date and age|2010|2|1|df=yes}} | alexa = {{Increase}} १३७ (अक्टोबर २०१९)<ref>{{Cite web|url=https://www.alexa.com/siteinfo/fiverr.com|title=fiverr.com Competitive Analysis, Marketing Mix and Traffic - Alexa|website=[[अलेक्सा इन्टरनेट]]|access-date=2019-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713010546/https://www.alexa.com/siteinfo/fiverr.com|archive-date=2018-07-13}}</ref> | revenue = | current_status = चालू | footnotes = }} '''फाइभर''' स्वतन्त्र सेवाहरूको लागि एक अनलाइन बजार हो।<ref>{{cite news|last1=लिमिटेड|first1= फाइभर अन्तर्राष्ट्रिय|title=Fiverr Acquires Professional Freelance SaaS Platform AND CO to Provide Its Software for Free|url=https://globenewswire.com/news-release/2018/01/24/1304508/0/en/Fiverr-Acquires-Professional-Freelance-SaaS-Platform-AND-CO-to-Provide-Its-Software-for-Free.html|work=ग्लोब न्युज वायर}}</ref> सन् २०१० मा स्थापना भएको र तेल अभिभ, [[इजरायल]]मा आधारित यस कम्पनीले स्वरोजगारहरूका निम्ति विश्वव्यापी ग्राहकहरूलाई सेवा प्रदान गर्न मञ्च प्रदान गर्दछ। <ref name="TechCrunch Fiverr">{{cite news|title=Task-Based Marketplace Fiverr Raises $15M From Accel And Bessemer|url=https://techcrunch.com/2012/05/03/task-based-marketplace-fiverr-raises-15m-from-accel-and-bessemer/|accessdate=2012-05-04|newspaper=टेक क्रञ्च|date=3 May 2012|author=लिना राओ}}</ref> == इतिहास == [[File:Fiverr.jpg|thumb|फाइभरको प्रधान कार्यालय, तेल अभिभमा]] यसको अवधारणा, व्यक्तिहरूले स्वतन्त्र ठेकेदारहरूद्वारा प्रस्ताव गरिएका विभिन्न अङ्किय सेवाहरू किन्न र बेच्न दुई किसिमका मञ्च प्रदान गर्नमा आधारित छ। साइटमा प्रस्ताव गरिएका सेवाहरूले लेखन, अनुवाद, ग्राफिक बनावट, श्रव्य दृश्य सम्पादन र प्रोग्रामिङको समावेश गर्दछ। फाइभरको सेवाहरू ५ [[अमेरिकी डलर]]बाट सुरु हुन्छ।<ref>[http://www.crunchbase.com/company/fiverr CrunchBase Profile – Fiverr]</ref><ref>{{cite web|last=कफम्यान|first=मिका|date=2013-09-17|title=The Gig Economy: The Force That Could Save The American Worker?|url=https://www.wired.com/2013/09/the-gig-economy-the-force-that-could-save-the-american-worker/|work=वायर्ड|accessdate=17 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140330225042/http://www.wired.com/2013/09/the-gig-economy-the-force-that-could-save-the-american-worker/|archive-date=2014-03-30}}</ref><ref name="sideshow">{{cite news|title=How Fiverr.com is changing the creative economy $5 at a time|url=https://news.yahoo.com/blogs/sideshow/fiverr-com-changing-creative-economy-5-time-140436788.html|accessdate=2012-03-04|newspaper=याहु समाचार|date=3 April 2012|author= एरिक प्रिफर}}</ref> वेबसाइट २०१० को सुरुवात तिर सुरू गरिएको थियो र सन् २०१२ सम्ममा १३ लाख सेवाहरूको आयोजना गरेको थियो। <ref name="1 1/2 months">{{cite news|title=What Will People Do for $5? Fiverr Lets You Find Out|url=https://blogs.wsj.com/digits/2010/03/16/what-will-people-do-for-5-fiverr-lets-you-find-out/|accessdate=2011-04-10|newspaper=वाल ष्ट्रिट जर्नल|date=16 March 2010|author=म्यारी पिलोन}}</ref> सन् २०११ पछि वेबसाइट लेनदेनको मात्रा ६००% ले वृद्धि भएको छ। थप रूपमा, फाइभर डटकम संयुक्त राज्य अमेरिकामा शीर्ष १०० सबैभन्दा लोकप्रिय साइटहरू र सन् १०१३ को सुरूदेखि विश्वको शीर्ष २०० मध्ये एक स्थानमा रहेको छ। १ जून २०१० मा, फाइभरले गाइ गामजु र अन्य लगानीकर्ताहरूबाट १० लाख अमेरिकी डलरको सुरुवाती लगानी प्राप्त गरेको थियो। सन् २०१२ मा फाइभरले एसेल पार्टनर्स र बेसेमर भेञ्चर पार्टनर्सबाट १ करोड ५० लाख अमेरिकी डलर प्राप्त गरेको जसले कम्पनीको सम्पूर्ण लगानीलाई २ करोड अमेरिकी डलरमा पुर्‍याउन सफल भएको थियो।<ref name="TechCrunch Fiverr" /><ref name="Fiverr TNW">{{cite news|url=https://thenextweb.com/insider/2012/05/03/fiverr-helps-get-things-done-for-as-little-as-5-raises-15m-from-accel-and-bessemer/|title=Fiverr helps get things done for as little as $5, raises $15m from Accel and Bessemer|author=रोविन वाउटर|date=3 May 2012|newspaper=द नेक्स्ट वेब|accessdate=2012-05-04}}</ref> डिसेम्बर २०१३ मा, कम्पनीले [[एप्पल (कम्पनी)|एप्पल]]को एप ष्टोरमा [[आइओएस]] अनुप्रयोगको जारी गरेको थियो। मार्च २०१४ मा, फाइभरले ले गुगल प्ले ष्टोरमामा आफ्नो [[एन्ड्रोइड (सञ्चालन प्रणाली)|एन्ड्रोइड]] अनुप्रयोग जारी गरेको थियो।<ref>{{cite web|last=बिलटन|first=रिचार्डो|title=Fiverr launches its first iOS app to help mobilize the up-and-coming gig economy|url=https://venturebeat.com/2013/12/10/fiverr-launches-its-first-ios-app-to-help-mobilize-the-up-and-coming-gig-economy/|work=भेञ्चर बिट|accessdate=21 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707084325/https://venturebeat.com/2013/12/10/fiverr-launches-its-first-ios-app-to-help-mobilize-the-up-and-coming-gig-economy/|archive-date=7 July 2022}}</ref><ref>{{cite web|last=हेनरी|first=एलान|title=Fiverr Brings Its Low-Cost Side-Hustle Marketplace to Android|url=http://lifehacker.com/fiverr-brings-its-low-cost-side-hustle-marketplace-to-a-1543442598|work=रलाइफ ह्याकर|accessdate=14 March 2014}}</ref> अगष्ट २०१४ को अवधिमा, फाइभरले बेसेमर भेञ्चर पार्टनर्स , एक्सेल (पूर्व एक्सेल पार्टनर भनेर चिनिने) र अन्य लगानीकर्ताहरूको संलग्नतामा कोष सङ्कलनको तेस्रो चरणमा ३ करोड अमेरिकी डलर जुटाएको थियो । त्यस सङ्कलनले उनीहरूको जम्मा रकम ५ करोड अमेरिकी डलर पुगेको थियो।<ref name="TechCrunch Fiverr" /> अक्टोबर २१५ मा, अमेजन डट कमले १,११४ फाइभर विक्रेताहरू विरूद्ध कानुनी कारबाही सुरु गरेको थियो। फाइभरले अमेजनका आरोपहरूको बारेमा छलफल नगरि यस्तो बताएको थियो। "अमेजनले उल्लेख गरे अनुसार हामीले हाम्रो सेवा सर्तहरूको उल्लङ्घन गर्ने सेवाहरू हटाउन निकै मिलेर काम गरेका छौं, र अनुचित सामग्रीको कुनै पनि प्रतिवेदनलाई तुरुन्त प्रतिक्रिया दिनेछौं।" <ref>[https://www.theguardian.com/technology/2015/oct/18/amazon-sues-1000-fake-reviewers Aisha Gani: Amazon sues 1,000 'fake reviewers', The Guardian 18 October 2015]</ref> नोभेम्बर २०१५ मा, फाइभररले, स्क्वायर पेग क्यापिटलको नेतृत्वमा रहेको कोष सङ्कलनको चौथो चरणमा ६ करोड अमेरिकी डलर सङ्कलन गरेको घोषण गरेको थियो। चरणले ११० मिलियन डलरको लागि आफ्नो कुल रकम भित्र्याएको थियो।<ref>{{cite web|date=2015-11-11|title=Fiverr Pockets $60M to Become Go-To Freelance Marketplace|url=http://pevc.dowjones.com/Article?an=DJFVW00120151111ebbbayark&cid=32135029&ctype=ts&ReturnUrl=http%3A%2F%2Fpevc.dowjones.com%2FArticle%3Fan%3DDJFVW00120151111ebbbayark%26cid%3D32135029%26ctype%3Dts|author=लोरा कोलोडनी|work=डो जोन्स एण्ड कम्पनी|accessdate=5 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304095832/http://pevc.dowjones.com/Article?an=DJFVW00120151111ebbbayark&cid=32135029&ctype=ts&ReturnUrl=http%3A%2F%2Fpevc.dowjones.com%2FArticle%3Fan%3DDJFVW00120151111ebbbayark&cid=32135029&ctype=ts|archive-date=2016-03-04}}</ref> कम्पनी जुन २०१९ देखि, न्युयोर्क सेयर बजारमा सूचीकृत छ।<ref>{{cite web|title=Israels Fiverr Lists on NYSE |url=https://www.jpost.com/Jpost-Tech/Business-and-Innovation/Israels-Fiverr-lists-on-NYSE-592483|publisher=रजेरुसेलम पोष्ट|accessdate=3 July 2019}}</ref> === अधिग्रहणहरू === ==== भिडमी ==== सन् २०१७ मा, फाइभरले श्रव्य दृश्य निर्माण बजार भिडमीको अधिग्रहण गरेको थियो।<ref>{{cite web|title=Fiverr launches ‘Pro’ tier for handpicked freelancers|url=https://www.theverge.com/2017/6/27/15879282/fiverr-pro-veed-me-acquisition-announced|quote=Fiverr has announced its acquisition of Veed.me, a well-established video freelancing site useful mainly for businesses looking to hire videographers to shoot ads locally|author=काइटलिन टिफिनी |work=टेक क्रञ्च|date=27 June 2017|accessdate=17 May 2018}}</ref> ==== एण्ड को ==== जनवरी २०१८ मा, स्वतन्त्र स्वरोजगारहरूका लागि सफ्टवेयरको निर्माता, एण्ड कोलाई फाइभरले अधिग्रहण गरेको थियो।<ref>{{cite web|title=Fiverr acquires And Co, maker of software for freelancers|url=https://techcrunch.com/2018/01/24/fiverr-acquires-and-co/|author=एन्थोनी हा|work=टेक क्रञ्च|date=24 January 2018|accessdate=24 January 2018}}</ref> ==== क्लियर भ्वाइस ==== फेब्रुअरी २०१९ मा, फाइभरले भुक्तान सदस्यतामा आधारित सामग्री बजारशास्त्र मञ्च, क्लियर भ्वाइसको अधिग्रहण गरेको थियो। सन् २०१४ मा जे स्वान्सन र जो ग्रिफिनद्वारा स्थापित, क्लियर भ्वाइस, एक उद्यम समर्थित कम्पनी हो जसको प्रधान कार्यालय फोनिक्स, एरिजोनामा रहेको छ। कम्पनीको विभागमा क्लियर भ्वाइस थप्नाले फाइभरलाई सुविधाजनक र निरन्तर स्वतन्त्र व्यवसायीहरूका साथसाथै ठूला व्यवसायहरूको लागि सेवाहरू प्रदान गर्न अनुमति दिन्छ।<ref>{{cite web|title=Fiverr acquires content marketing platform ClearVoice|url=https://venturebeat.com/2019/02/13/fiverr-acquires-content-marketing-platform-clearvoice/|author=मनिष सिंह|work=भेञ्चर बिट|date=13 February 2019|accessdate=13 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627085248/https://venturebeat.com/2019/02/13/fiverr-acquires-content-marketing-platform-clearvoice/|archive-date=27 June 2022}}</ref> == प्रयोगकर्ता जनशाङ्खिकि == फाइभरको बजार युवा वयस्कहरूद्वारा नियन्त्रित छ। केवल २% विक्रेताहरु ५५ वर्ष भन्दा माथिका छन्. कम्पनीले ५५-६४ वर्ष उमेरका विक्रेताको दर अघिल्लो वर्षको तुलनामा सन् २०१५ को दोस्रो खण्ड ३७५% ले वृद्धि भएको बताएको छ।<ref>{{cite web |title=COLUMN-Seniors gear up for the sharing economy |work=रेउटर्स |url=http://uk.reuters.com/article/2015/08/20/column-miller-sharingeconomy-idUKL1N10T16B20150820 |accessdate=31 October 2015 |date=20 August 2015 |first=मार्क |last=मिलर |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925202554/http://uk.reuters.com/article/2015/08/20/column-miller-sharingeconomy-idUKL1N10T16B20150820 |archive-date=25 September 2015 }}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:इजरायली कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:तेल अभिभमा आधारित कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:न्युयोर्क सेयर बजारमा सूचीकृत कम्पनीहरू]] bt0y9e8eugxzgyjsm90l40s9u9kyrdw 0 108966 1393968 1390247 2026-11-04T10:50:01Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393968 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = विक्स डटकम लिमिटेड | logo = चित्र:विक्स डटकमको लोगो.svg.png | logo_size = | logo_alt = विक्स डटकमको लोगो | logo_caption = | logo_padding = | image = Wix HQ 3.jpg | image_size = 220px | image_alt = विक्स डटकमको प्रधान कार्यालय | image_caption = तेल अभिभ, [[इजरायल]]मा कम्पनीको प्रधान कार्यालय | type = सार्वजनिक कम्पनी | traded_as = | ISIN = | industry = इन्टरनेट | founded = {{start date and age|df=yes|2006}} | founders = अभिसाई अब्राहमनी<br />नादभ अब्राहमनी<br />जियोरा काप्लान | hq_location = | hq_location_city = तेल अभिभ | hq_location_country = इजरायल | num_locations = १२ | num_locations_year = सन् २००५ | area_served = विश्वव्यापी | key_people = मार्क तुलस्कज <small>(अध्यक्ष)</small><br />अभिसाई अब्राहमनी <small>(कार्यकारी)</small> | products = विक्स भण्डार, विक्स आरक्ष, विक्स होटल, विक्स रेष्टुरेन्ट, विक्स श्रव्य दृश्य, विक्स सङ्गीत, विक्स साउटआउट | brands = | services = [[वेबसाइट निर्माणकर्ता]], [[व्यापार व्यवस्थापन]], [[वेब आयोजक सेवा]] | revenue = {{increase}} $६०३.७० मिलियन<ref name="Wix's Earning Slides">{{cite web|url=https://investors.wix.com/financials|title=Earning Slides|publisher=विक्स डटकम|date=February 2019}}; [https://docs.wixstatic.com/ugd/cdc165_44fcfa9b008b488a9515dd323fb4ab5c.pdf PDF]</ref> | revenue_year = सन् २०१८ | operating_income = $४७.२४ मिलियन<ref name="Wix's Earning Slides" /> | income_year = सन् २०१८ | net_income = <!-- or: | profit = --> | net_income_year = <!-- or: | profit_year = --><!-- Year of net_income/profit data (when known) --> | assets = {{increase}} $२१४.९७ मिलियन | assets_year = सन् २०१६ | equity = $६.०८ बिलियन<ref name="Yahoo! Finance">{{cite news|url=https://finance.yahoo.com/quote/WIX/?guccounter=1|title=विक्स डटकम|publisher=[[याहु! फाइनेन्स|याहु! वित्त]]|date=February 2019}}</ref> | equity_year = सन् २०१८ | owners = टि रोवे प्राइस (१४.१%)<ref name="Yahoo! Finance" /><br />म्याङ्ग्रोभ पूँजी साझेदार (9.7%)<br />ष्टिड फाष्ट (८.५%)<br />फिडिलिटि इन्भेष्टमेण्ट (५.५%) | num_employees = १,८००<ref name=world /> | num_employees_year = सन् २०१९ | parent = | divisions = | subsid = {{Plainlist| *डेभिएन आर्ट *ओपन रेष्ट *फ्लोर्क }} | module = | footnotes = | website = {{URL|https://wix.com/}} }} '''विक्स डटकम लिमिटेड''' ({{भाषा-यहूदी|חברה}}) इन्टरनेटमा आधारित एम वेब विकास मञ्च हो जसलाई [[इजरायल|इजरायली]] कम्पनीले विक्सले सबैभन्दा पहिला निर्माण तथा लोकप्रिय बनाएको थियो। यसले प्रयोगकर्ताहरूलाई अनलाइन तान्ने र छोड्नु उपकरणहरूको प्रयोग मार्फत एचटिएमएल५ वेबसाइट र मोबाइल साइटहरू सृजना गर्न अनुमति दिन्छ।<ref name="PCWorld">{{cite web |url=http://www.pcworld.com/article/253379/wix.html |title=विक्सको प्रयोग गरी सजिलोसँग वेबसाइटहरूको सृजना गर्नुहोस् |work=पिसि वर्ल्ड|last=जुकरमेन |first=एर्जट् |date=9 April 2012 |accessdate=17 January 2014}}</ref> इजरायलमा यसको प्रधान कार्यालय रहेको छ भने अन्य कार्यालयहरू, [[क्यानडा]], ब्राजिल, जर्मनी, भारत, आयरल्यान्ड, लिथुआनिया, संयुक्त राज्य अमेरिका र [[युक्रेन]]मा पनि रहेका छन्।<ref name=world>{{cite web|url=https://support.wix.com/en/article/wix-offices-around-the-world|title=Wix Offices Around the World|website=विक्स डटकम|access-date=19 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919101124/https://support.wix.com/en/article/wix-offices-around-the-world|archive-date=19 September 2020}}</ref> प्रयोगकर्ताहरूले सामाजिक प्लग इन, इ-वाणिज्य, अनलाइन बजारशास्त्र, सम्पर्क फाराम, इ-डाँक बजारशास्त्र, र समुदायिक मञ्चहरू मार्फत उनीहरूको वेब साइटहरूमा विविध प्रकारका विक्सद्वारा विकसित वा तेस्रो पक्षीय अनुप्रयोगहरूको प्रयोग गर्न सक्दछन्।<ref name="TechCrunch">{{cite web |url=https://techcrunch.com/2012/10/16/wix-app-market/ |title=Now At 25M Users, Wix Brings Third-Party Apps To Its Website Builder With New Marketplace |publisher=टेक क्रञ्च |date=16 October 2012 |accessdate=17 January 2014}}</ref> विक्स वेबसाइट निर्माणकर्ताले भुक्तान पदोन्नति माध्यमबाट यसको राजस्व आर्जन गर्दछ जुन , फ्रिमियम व्यापार नमूनामा निर्मित छ।<ref>{{cite web |url=http://money.msn.com/personal-finance/new-options-for-building-a-free-website |title=New options for building a free website |publisher=एमएसएन |date=23 July 2013 |accessdate=29 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728135004/http://money.msn.com/personal-finance/new-options-for-building-a-free-website |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728135004/http://money.msn.com/personal-finance/new-options-for-building-a-free-website |date=28 July 2013 }}</ref> == इतिहास == === उत्पादन विकास === विक्सलाई सन् २००६ मा इजरायली विकासकर्ता अभिशाई अब्राहमनी, नादभ अब्राहमनी, र जियोरा कप्लानद्वारा स्थापित गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.vccafe.com/2011/03/28/israeli-startup-wix-raises-40-million-wants-to-become-a-large-company-in-israel/|title=Israeli startup Wix Raises $40 Million, Wants to Become a Large Company in Israel |publisher=भिसि क्याफे |last=भिद्रा|first=इज |date=28 March 2011 |accessdate=17 January 2014}}</ref> तेल अभिभमा प्रधान कार्यालय रहेको विक्स, विक्सलाई लगानीकर्ता इन्साइट कोष साझेदार , म्याङ्ग्रोभ पूँजी साझेदार, बेसेमर भेञ्चर पार्टनर्स , डिएजी कोष , र बेञ्चमार्क पूँजीले समर्थन गरेका थिए। कम्पनीले एडोब फ्ल्यासमा आधारित मञ्चको प्रयोग गरेर सन् २००७ मा खुला परीक्षण चरणमा प्रवेश गरेको थियो।<ref name="CNET">{{cite web |url=http://news.cnet.com/8301-17939_109-10064517-2.html |title=Site creator Wix announces funding, subscriptions |publisher=सिनेट |last=म्याकक्याथी |first=क्यारोलपना |date=13 October 2008 |accessdate=17 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102003841/http://news.cnet.com/8301-17939_109-10064517-2.html |archive-date=2 November 2013}}</ref> अप्रिल २०१० मा विक्समा ३५ लाख प्रयोगकर्ताहरू दर्ता भएका थिए।<ref>{{Cite news|url=http://www.prweb.com/releases/wix-raises-10-million-to/promote-flash-website/prweb3817934.htm|title=Investment of $10 Million Raised by Wix for Promotion of Flash Website Software|work=पिआर वे|access-date=2018-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822235336/http://www.prweb.com/releases/Wix-Raises-10-Million-to/Promote-Flash-Website/prweb3817934.htm|archive-date=2016-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822235336/http://www.prweb.com/releases/Wix-Raises-10-Million-to/Promote-Flash-Website/prweb3817934.htm |date=2016-08-22 }}</ref> बेञ्चमार्क क्यापिटल र विद्यमान लगानीकर्ता बेसेमर कोष साझेदार र म्याङ्ग्रोभ पूँजी साझेदारद्वारा प्रदान गरिएको कोष सङ्कलनको तेस्रो चरणमा यसले १ करोड अमेरिकी डलर सङ्कलन गरेको थियो। मार्च २०११ मा, विक्समा ८५ लाख प्रयोगकर्ताहरू दर्ता भएका थिए। कम्पनीले कोष सङ्कलनको चौथो चरणमा ४ करोड अमेरिकी डलरलाई सुरक्षित गर्न सफल भएको थियो जसले यसको सम्पूर्ण सम्पत्तिलाई त्यस मितिमा ६ करोड १० लाख अमेरिकी डलरमा पुर्‍याएको थियो।<ref>[http://www.vccafe.com/2011/03/28/israeli-startup-wix-raises-40-million-wants-to-become-a-large-company-in-israel/ Israeli startup Wix Raises $40 Million, Wants to Become a Large Company in Israel], एर्ज भिद्रा, भिसि क्याफे; अन्तिम पहुँच मिति: २८ मार्च २०११</ref> जुन २०११ मा, विक्सले फेसबुक भण्डार मोड्युलको सुरु गरेको थियो, जसले गर्दा यसको सामाजिक वाणिज्य प्रवृत्तिमा आफ्नो पहिलो चरण बनाएको थियो।<ref>निकोल पर्लरोथ, [https://www.forbes.com/sites/nicoleperlroth/2011/06/22/wix-unveils-new-facebook-estore-for-small-businesses/#24bf7f723843 Wix Unveils New Facebook eStore For Small Businesses], ''[[फोर्ब्स]]'', २२ जुन २०११</ref> मार्च २०१२ मा, विक्सले एडोब फ्ल्यास प्रविधिलाई प्रतिस्थापन गर्दै, एक नयाँ एचटिएमएल५ साइट निर्माणकर्ताको सुरू गरेको थियो।<ref>[https://thenextweb.com/apps/2012/03/26/wix-launches-a-brand-new-html5-site-builder-as-flash-heads-the-way-of-the-dodo/ Wix launches a brand new HTML5 site builder as Flash heads the way of the dodo], हेरिसन वेबर, द नेक्स्ट वेब, २६ मार्च २०१२</ref><ref>रोबर्ट ब्राण्डल, [https://www.websitetooltester.com/en/blog/wix-html5-website-builder/ Wix html5 Website Builder – Let’s Compare It with the Flash Version], ''वेब टुल टेष्टर डटकम'', ११ अप्रिल २०११</ref> अक्टोबर २०१२ मा, विक्सले प्रयोगकर्ताको कम्पनीको स्वचालित वेब विकास प्रविधिसँग निर्मित अनुप्रयोगहरू बेच्न अनुप्रयोग बजारको सुरू गरेको थियो। विक्सको सफ्टवेयर विकास प्रणालीले, अनुप्रयोग विकासकर्ता र विश्वभरिका लाखौं विक्स प्रयोगकर्ताहरूलाई वेब अनुप्रयोगहरूको सृजना र प्रस्ताव गर्न अनुमति दिन्छ। <ref name="The Washington Times">{{cite web|url=http://communities.washingtontimes.com/neighborhood/status-update/2012/oct/16/wix-introduces-game-changing-app-market-web-develo/ |title=Wix introduces game-changing App Market for web developers |work=द वासिङ्टन टाइम्स |last=ब्यारेट |first=जेफ |date=16 October 2012 |accessdate=17 January 2014}}</ref> अगष्ट २०१३ सम्ममा, विक्सको मञ्चमा ३ करोड ४० लाख भन्दा बढी दर्ता भएका प्रयोगकर्ताहरू रहेका थिए।<ref name="Fast Company">{{cite web|url=http://www.fastcompany.com/3012685/tech-forecast/6-israeli-startups-to-watch-as-google-reportedly-buys-waze-for-13-billion |title=6 Israeli Startups To Watch As Google Reportedly Buys Waze For $1.3 Billion |publisher=फाष्ट कम्पनी |last=सिमर |first=नादभ |date=10 June 2013 |accessdate=29 July 2013}}</ref> === प्रारम्भिक सार्वजनिक प्रस्ताव तथा अधिग्रहणहरू === ५ नोभेम्बर २०१३ मा, विक्सले नसडकमा प्रारम्भिक सार्वजनिक प्रस्ताव दाखिला गरेको थियो र यसले कम्पनी र केही सेयर धनीहरूका लागि करिब १२७ मिलियन डलर उठाएको थियो।<ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/1e1fa59e-4702-11e3-9c1b-00144feabdc0.html#axzz2lOunm3kU Israeli start-up Wix raises $127m in Nasdaq IPO], ''फाइनान्सियल टाइम्स'', 6 November 2013</ref> अप्रिल २०१४ मा, विक्सले, मूल मोबाइल वाणिज्य अनुप्रयोगहरू सृजना गर्नका लागि सञ्चालनमा ल्याइएको एक इजरायली कम्पनी एपिक्सियाको अधिग्रहणको घोषण गरेको थियो। <ref name="geektime">{{cite web |url=http://www.geektime.com/2014/10/30/wix-expands-with-acquisition-of-restaurant-solutions-provider-openrest/ |title=Wix expands with acquisition of restaurant solutions provider OpenRest |website=गिक टाइम्स |date=30 October 2014 |accessdate=23 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202110337/http://www.geektime.com/2014/10/30/wix-expands-with-acquisition-of-restaurant-solutions-provider-openrest/ |archive-date=2 February 2017 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://techcrunch.com/2014/03/13/fresh-from-ipo-wix-acquires-israeli-startup-appixia-to-bring-native-mobile-commerce-to-its-42m-users/|title=Fresh From IPO, Wix Acquires Israeli Startup Appixia To Bring Native Mobile Commerce Support To 42M Users – TechCrunch|website=टेक क्रञ्च डटकम|accessdate=27 May 2018}}</ref> अगष्ट २०१४ मा, विक्सले विक्स होटलको सुरू गरेको थियो।<ref>[http://money.cnn.com/2014/08/06/smallbusiness/wix-hotel-booking/ Boutique hotels just got easier to book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204154813/https://money.cnn.com/2014/08/06/smallbusiness/wix-hotel-booking/ |date=2019-12-04 }}, सारा एस्ली ओ ब्रायन, सिएनएन मनी, ६ अगष्ट २०१४</ref> विक्सले विक्स सङ्गीत, स्वतन्त्र सङ्गीतकारहरूको बजार बिक्री र उनीहरूको सङ्गीत बेच्नको लागि एक मञ्चको रूपमा सन् २०१५ मा सुरू गरिएको थियो।<ref>[http://www.zdnet.com/article/wix-targets-indie-musicians-with-wixmusic-launch/ Wix targets indie musicians with WixMusic launch], Natalie Gagliordi, जेटडिनेट | ३१ मर्च २०१५</ref> विक्स रेष्टुरेण्ट सन् २०१७ मा सुरु गरिएको थियो।<ref>[https://finance.yahoo.com/news/wix-com-launches-wix-restaurants-135137034.html Wix.com Launches Wix Restaurants Bringing a True DIY Solution for Online and Mobile Ordering to Restaurants Worldwide], [[याहु! फाइनेन्स|याहु! वित्त]], ३१ मार्च २०१६</ref> २३ फेब्रुअरी २०१७ मा, विक्सले अनलाइन कला समुदाय डेभिएण्ट आर्टलाई ३६ मिलियन अमेरिकी डलरमा अधिग्रहण गरेको थियो।<ref name="tc-wixda">{{cite web|title=Website builder Wix acquires art community DeviantArt for $36M|url=https://techcrunch.com/2017/02/23/website-builder-wix-acquires-art-community-deviantart-for-36m/|website=टेक क्रञ्च|accessdate=23 February 2017}}</ref> == विवरण == प्रयोगकर्ताले उनीहरूको साइटलाई उनीहरूको डोमेनमा जडान गर्न, विक्स विज्ञापन हटाउन, फारम निर्माणकर्ताको पहुँच गर्न, इ-वाणिज्य क्षमताहरू थप्न, वा अतिरिक्त डाटा भण्डारण र ब्यान्डविथ खरीद गर्न भुक्तान प्याकेजहरू खरीद गर्नु पर्दछ।<ref name="MSN Money">{{cite web |url=http://money.msn.com/personal-finance/new-options-for-building-a-free-website |title=New options for building a free website |publisher=एमएसएन |date=23 July 2013 |accessdate=29 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728135004/http://money.msn.com/personal-finance/new-options-for-building-a-free-website |archive-date=28 July 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728135004/http://money.msn.com/personal-finance/new-options-for-building-a-free-website |date=28 July 2013 }}</ref> विक्सले अनुकूलन योग्य वेबसाइट ढाँचा र तान्ने एण्ड छोड्ने एचटिएमएल५ वेब साइट निर्माणकर्ता प्रदान गर्दछ जसले अनुप्रयोग, रेखाचित्र, तस्वीर सङ्ग्रह , भेक्टर, एनिमेसन र अन्य विकल्पहरूको समावेश गर्दछ। प्रयोगकर्ताहरूले स्क्र्याचबाट उनीहरूको वेब साइटहरू सृजना गर्न पनि सक्दछन्। अक्टोबर २०१३ मा, विक्सले एक मोबाइल सम्पादक पेश गरेको थियो जसले प्रयोगकर्ताहरूलाई मोबाइल अवलोकनका लागि उनीहरूको साइटहरू समायोजित गर्न अनुमति दिन्छ।<ref>{{cite web|title=New Mobile Solution from Wix|url=http://www.wix.com/blog/2013/10/new-mobile-solution-from-wix/|website=विक्सको ब्लग}}</ref> विक्स अनुप्रयोग बजारले दुबै नि: शुल्क र सदस्यतामा आधारित अनुप्रयोगहरूको प्रदान गर्दछ जसमा विकासकर्ताका लागि ७०% र विक्सका लागि ३०% राजस्व विभाजन हुन्छ।<ref>[http://www.computerworld.com/s/article/9232443/Wix.com_launches_apps_market Wix.com launches apps market] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140320204930/http://www.computerworld.com/s/article/9232443/Wix.com_launches_apps_market |date=2014-03-20 }}, पल क्रिल, १६ अक्टोबर २०१२, ''कम्प्युटर वर्ल्ड''</ref> ग्राहकहरूले तेस्रो पक्षीय अनुप्रयोगहरू आफ्नै वेब साइटहरूमा एकीकृत गर्न सक्दछन्, जसमा तस्वीर सम्बन्धित सामग्री, ब्लगिङ, सङ्गीत प्रवाहसूची, अनलाइन समुदाय, इ-डाँक बजारशास्त्र, र फाइल प्रबन्धन समावेश छ।<ref name="ZDNet">{{cite web |url=http://www.zdnet.com/small-business-web-host-becomes-google-reseller-7000015458/ |title=Small-business web host becomes Google reseller |publisher=जेटडिनेट |last=क्लान्सी |first=हिटजर |date=16 May 2013 |accessdate=29 July 2013}}</ref> == अधिग्रहणहरू == १) एपिक्सिया: "मोबाइल वाणिज्य" अनुप्रयोग निर्माणको लागि एक मञ्चको विकासकर्ता (मार्च १०१४ मा अधिग्रहण) २) ओपनरेष्ट : रेष्टुरेन्टहरूको लागि अनलाइन खाना मगाउने र मोबाइल समाधानहरूको प्रदायक (अक्टोबर २०१४ मा अधिग्रहण)<ref name="geektime"/> ३) मोमेण्ट डटमी: सामाजिक नेतृत्व उत्पादनको लागि कार्यक्रम र बजारशास्त्र उपकरणहरूको लागि मोबाइल वेबसाइट निर्माणकर्ता (अप्रिल २०१५ मा अधिग्रहण)<ref>{{cite web|url=https://techcrunch.com/2015/04/02/wix-buys-moment-me-to-add-social-marketing-tools-to-its-website-building-platform/|title=Wix Buys Moment.Me For $10M To Add Social Marketing To Its Website Building Platform – TechCrunch|website=टेक क्रञ्च|accessdate=27 May 2018}}</ref> ४) फ्लोक : ग्राहक वफादारी कार्यक्रम उपकरणको प्रदायक (जनवरी २०१७ मा अधिग्रहण) ५) डेभिएण्ट आर्ट: कला / बनावट रचनाकार र उत्साहीहरूको लागि अनलाइन समुदाय (फेब्रुअरी २०१७ मा अधिग्रहण)<ref name="tc-wixda"/> == वर्डप्रेस अङ्कको प्रयोग == अक्टोबर २०१६ मा, विक्सको वर्डप्रेसको जिपिएल अनुमति पत्र अङ्कको प्रयोगको बारेमा विवाद भएको थियो।<ref>[https://ma.tt/2016/10/wix-and-the-gpl/ The Wix Mobile App, a WordPress Joint], २८ अक्टोबर २०१६</ref> जवाफमा, विक्सका [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत]], अभिशाई अब्राहमिले एक उत्तर प्रकाशित गरेका थिए जसले खुला स्रोत अङ्कको प्रयोग गरेको भनेर बताएका थिए।<ref>[http://www.wix.com/blog/2016/10/dear-matt-mullenweg-an-open-letter-from-wix-coms-ceo-avishai-abrahami/ Dear Matt Mullenweg: an open letter from Wix.com's CEO] | विक्सको आधिकारिक ब्लग, २९ अक्टोबर २०१६</ref> == बजारशास्त्र == कम्पनीले सुपर बाउलको बेलामा विज्ञापन दिएको थियो। सन् २०१९, यो ५अौँ पटक वाणिज्यिक दौडमा आएको थियो।<ref>{{cite web|title=Wix’s Fifth Super Bowl Ad Features Coding Supermodel Karlie Kloss |url=https://www.adweek.com/brand-marketing/wixs-fifth-super-bowl-ad-features-coding-supermodel-karlie-kloss/ |website=एड विक|date=July 2, 2019}}</ref> वर्षौंसम्म तिनीहरूले विज्ञापनमा गल गडोट, कुङ्फु पाण्डा र ब्रेट फाभरे जस्ता हस्तीहरूको प्रयोग गरेका थिए। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == *{{Commons category-inline}} *[https://wixstats.com/?a=36118&c=124&s1= आधिकारिक वेबसाइट] {{Finance links | name = Wix.com Ltd. | symbol = WIX | reuters = WIX.O | bloomberg = WIX:US | sec_cik = WIX | yahoo = WIX | google = WIX }} [[श्रेणी:नि:शुल्क वेब आयोजक सेवाहरू]] [[श्रेणी:इजरायलका अनलाइन कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:वेब आयोजना]] [[श्रेणी:वेब विकास सफ्टवेयरहरू]] [[श्रेणी:नसडकमा सूचीकृत कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:तेल अभिभमा आधारित कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:वेब अनुप्रयोगहरू]] 9dpi7uwziy6x5g37dpqurbzhqxw6c7m 10 109439 1393864 1075738 2026-11-04T01:46:49Z Kootak 61918 सुधार गरियो 1393864 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Google LLC | title = [[गुगल]] | bodyclass = hlist | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | group1 = [[गुगलको रूपरेखा|संक्षिप्त विवरण]] | list1 = * [[अल्फाबेट इङ्क.]] * [[गुगलको इतिहास|इतिहास]] * [[अल्फाबेटद्वारा गाँभेका र प्राप्तिहरूको सूची]] * [[गुगलका उत्पादनहरूको सूची|उत्पादनहरू]] * [[गुगलको आलोचना|आलोचना]] ** [[गुगलको बारेमा गोपनीयता चिन्ता|गोपनीयता चिन्ता]] * [[गुगलद्वारा सेन्सरसिप|सेन्सरसिप]] * [[गुगल इस्टर एगहरूको सूची|इस्टर एगहरू]] * ''[[डन्ट बि एभिल]]'' | group2 = विज्ञापन | list2 = * [[एडमोब]] * [[एडस्केप]] * [[एडसेन्स]] * [[एडवर्ड्स]] * [[गुगल एनालाइटिक्स|एनालाइटिक्स]] * [[गुगल कन्ट्रिब्युटर|कन्ट्रिब्युटर]] * [[गुगल पार्टनर्स|पार्टनर्स]] * [[डबलक्लिक]] * [[प्रकाशकहरूको लागि डबलक्लिक]] * [[गुगल वालेट|वालेट]] | group3 = सञ्चार | list3 = * [[गुगल अल्लो|अल्लो]] * [[गुगल अलर्ट्स|अलर्ट्स]] * [[गुगल एप्स स्क्रिप्ट|एप्स स्क्रिप्ट]] * [[गुगल डुओ|डुओ]] * [[गुगल पात्रो|पात्रो]] * [[गुगल सम्पर्कहरू|सम्पर्कहरू]] * [[जीमेल]] ** [[जीमेलको इतिहास|इतिहास]] ** [[जीमेल इन्टरफेस|इन्टरफेस]] * [[गुगल+]] * [[गुगल ग्रुप्स|ग्रुप्स]] * [[गुगल ह्याङआउट्स|ह्याङआउट्स]] * [[गीमेलद्वारा इनबक्स|इनबक्स]] * [[गुगल सिङ्क|सिङ्क]] * [[गुगल पाठ-बाट-बोली|पाठ-बाट-बोली]] * [[गुगल अनुवाद|अनुवाद]] * [[गुगल लिप्यन्तरण|लिप्यन्तरण]] * [[गुगल बोली|बोली]] | group4 = सफ्टवेयर | list4 = * [[गुगल सहायक|सहायक]] ** [[गुगल लेन्स|लेन्स]] * [[गुगल क्रोम|क्रोम]] ** [[एण्ड्रोइडको लागि गुगल क्रोम|एण्ड्रोइडको लागि]] ** [[आइओएसको लागि गुगल क्रोम|आइओएसको लागि]] ** [[क्रोम वेब स्टोर]] ** [[गुगल क्रोम एप्स|एप्स]] ** [[गुगल क्रोम विस्तार|विस्तार]] * [[गुगल क्लाउड प्रिन्ट|क्लाउड प्रिन्ट]] * [[गुगल अर्थ|अर्थ]] ** [[गुगल स्काइ|स्काइ]] ** [[गुगल मून|मून]] ** [[गुगल मार्स|मार्स]] * [[गुगल ग्याजेट्स|ग्याजेट्स]] * [[गीबोर्ड]] * [[गुगल गगल्स|गगल्स]] * [[गुगल आइएमई|आइएमई]] ** [[गुगल जापानी इनपुट|जापानी]] ** [[गुगल पिनयिन|पिनयिन]] * [[गुगल तस्वीरहरू|तस्वीरहरू]] * [[गुगल कीप|कीप]] * [[गुगल समाचार र मौसम|समाचार र मौसम]] * [[गुगल अहिले|अहिले]] * [[ओपनरिफाइन]] * [[गुगल खोजी|खोजी]] | group5 = [[अपरेटिङ सिस्टम|अपरेटिङ<br />सिस्टमहरू]] | list5 = * [[एण्ड्रोइड (अपरेटिङ सिस्टम)|एण्ड्रोइड]] ** [[एण्ड्रोइड संस्करण इतिहास|संस्करण इतिहास]] ** [[एण्ड्रोइड सफ्टवेयर विकास|सफ्टवेयर विकास]] ** [[एण्ड्रोइड अटो]] ** [[एण्ड्रोइड टिभी]] ** [[एण्ड्रोइड वेयर]] * [[क्रोम ओएस]] ** [[क्रोमबिट]] ** [[क्रोमबुक]] ** [[क्रोमबक्स]] ** [[क्रोम जोन]] *[[गुगल फ्यूशिया|फ्यूशिया]] | group6 = [[प्रोग्रामिङ भाषा|प्रोग्रामिङ<br />भाषाहरू]] | list6 = * [[डार्ट (प्रोग्रामिङ भाषा)|डार्ट]] * [[गो (प्रोग्रामिङ भाषा)|गो]] * [[सवजल (प्रोग्रामिङ भाषा)|सवजल]] | group7 = [[गुगल डाटा केन्द्रहरू|प्लेटफर्महरू]] | list7 = * [[गुगल खाता|खाता]] * [[गुगल प्रमाणक|प्रमाणक]] * [[जाइगोटबोडी|बोडी]] * [[गुगल बुक्स|किताबहरू]] ** पुस्तकालय परियोजना * [[क्याजा परियोजना|क्याजा]] * [[आभासी वास्तविकता]] ** [[गुगल कार्डबोर्ड|कार्डबोर्ड]] ** [[गुगल डेड्रीम|डेड्रीम]] * [[गुगल कास्ट|कास्ट]] * [[क्रोमकास्ट]] * [[गुगल क्लाउड प्लेटफर्म|क्लाउड प्लेटफर्म]] ** [[गुगल एप इन्जिन|एप इन्जिन]] ** [[बिगक्वेरी]] ** [[बिगटेबल]] ** [[गुगल कम्प्युट इन्जिन|कम्प्युट इन्जिन]] ** [[गुगल स्टोरेज|स्टोरेज]] * [[गुगल कन्ट्याक्ट लेन्स|कन्ट्याक्ट लेन्स]] * [[गुगल कस्टम सर्च|कस्टम सर्च]] * [[गुगल डेड्रीम|डेड्रीम]] * [[गुगल अर्थ इन्जिन|अर्थ इन्जिन]] * [[गुगल फिट|फिट]] * [[गुगल फाइल प्रणाली|गीएफएस]] * [[फायरबेस|फायरबेस]] * [[जी सुइट]] ** [[गुगल कक्षाकोठा|कक्षाकोठा]] * [[गुगल गृह|गृह]] * [[जामबोर्ड]] * [[जी सुइट मार्केटप्लेस|मार्केटप्लेस]] * [[गुगल नेटिभ क्लाइन्ट|नेटिभ क्लाइन्ट]] * [[गुगल नेक्सस|नेक्सस]] * [[गुगल अनहभ|अनहभ]] * [[ओपनसोसियल]] * [[गुगल पे|पे]] * [[गुगल प्राइमर|प्राइमर]] * [[गुगल पिक्सेल|पिक्सेल]] * [[गुगल प्ले|प्ले]] ** [[गुगल प्ले बुक्स|प्ले बुक्स]] ** [[गुगल प्ले गेम्स|गेम्स]] ** [[गुगल प्ले मुभीज एण्ड टिभी|मुभीज एण्ड टिभी]] ** [[गुगल प्ले सङ्गीत|सङ्गीत]] ** [[गुगल प्ले न्युजस्ट्याण्ड|न्युजस्ट्याण्ड]] * [[गुगल पब्लिक डीएनएस|पब्लिक डीएनएस]] * [[गुगल सेफ ब्राउजिङ|सेफ ब्राउजिङ]] * [[गुगल युआरएल सर्टनर|युआरएल सर्टनर]] * [[गुगल वालेट|वालेट]] * [[गुगल वाइफाइ|वाइफाइ]] | group8 = विकास<br />उपकरणहरू | list8 = * [[गुगल एपीआइहरू|अजाक्स एपीआइहरू]] * [[एण्ड्रोइडको लागि एप इन्भेन्टर|एप इन्भेन्टर]] * [[गुगल क्लोजर टूल्स|क्लोजर टूल्स]] * [[गुगल डेभलपर्स|डेभलपर्स]] * [[डायलगफ्लो|डायलगफ्लो]] * [[फ्लटर (सफ्टवेयर)|फ्लटर]] * [[गीडाटा]] * [[गुगलबोट]] * [[गुगल ग्बाभा|ग्बाभा]] * [[गुगल गुइस|गुइस]] * [[गुगल डाटा केन्द्रहरू|गीडब्ल्युएस]] * [[कीहोल मार्कअप भाषा|केएमएल]] * [[गुगल कीथ|कीथ]] * [[म्यापरिड्युस]] * [[मिडियाबोट]] * [[साइटम्याप्स]] * [[गुगल समर अफ कोड|समर अफ कोड]] * [[गुगल वेब टूलकिट|वेब टूलकिट]] * [[गुगल सर्च कन्सोल|सर्च कन्सोल]] * [[गुगल वेबसाइट अप्टिमाइजर|वेबसाइट अप्टिमाइजर]] * [[गुगल स्वीफी|स्वीफी]] | group9 = प्रकाशन | list9 = * [[ब्लगर (सेवा)|ब्लगर]] * [[गुगल बुकमार्क्स|बुकमार्क्स]] * [[गुगल ड्राइभ|ड्राइभ]] * [[गुगल डक्स, सीट्स र स्लाइड्स|डक्स, सीट्स, स्लाइड्स, फर्म्स]] * [[गुगल ड्रविङ्स|ड्रविङ्स]] * [[गुगल माइ म्याप्स|माइ म्याप्स]] * [[गुगल साइट्स|साइट्स]] * [[गुगल फ्युजन टेबल्स|फ्युजन टेबल्स]] * [[गुगल डोमेन्स|डोमेन्स]] * [[फीडबर्नर]] * [[गुगल म्याप मेकर|म्याप मेकर]] * [[युट्युब]] * [[युट्युब इन्स्ट्यान्ट]] * [[युट्युब रेड]] * [[वेवो]] * [[जगत]] | group10 = [[गुगल खोजी|व]]<br />([[गुगल खोजीको समयरेखा|समयरेखा]]) | list10 = * [[गुगल सर्च एप्लाएन्स|एप्लाएन्स]] * [[गुगल ब्लग खोजी|ब्लग खोजी]] * [[गुगल बुक्स|बुक्स]] ** [[गुगल एनग्राम भ्युअर|एनग्राम भ्युअर]] * [[गुगल अनुकुलित खोजी|अनुकुलित खोजी]] * [[गुगल फाइनान्स|फाइनान्स]] * [[गुगल फ्लाइट्स|फ्लाइट्स]] * [[गुगल इमेजेज|इमेजेज]] * [[गुगल नक्सा|नक्सा]] ** [[गुगल मार्स|मार्स]] ** [[गुगल मून|मून]] ** [[गुगल स्काइ|स्काइ]] ** [[गुगल स्ट्रीट भ्यु|स्ट्रीट भ्यु]] *** [[गुगल स्ट्रीट भ्युको दायरा|दायरा]] *** [[स्ट्रीट भ्यु सेवाहरूको सूची|प्रतियोगिता]] *** [[गुगल स्ट्रीट भ्यु गोपनीयता चासोहरू|गोपनीयता चासोहरू]] * [[गुगल समाचार|समाचार]] ** [[गुगल समाचार सङ्ग्रह|सङ्ग्रह]] * [[गुगल प्याटेन्ट्स|प्याटेन्ट्स]] * [[गुगल पब्लिक डाटा इक्सप्लोरर|पब्लिक डाटा]] * [[गुगल स्कोलर|स्कोलर]] * [[गुगल किनमेल|किनमेल]] * [[गुगल समुहहरू|युजनेट]] * [[गुगल भिडियोहरू|भिडियोहरू]] {{Navbox|child | group1 = अल्गोरिथ्महरू | list1 = * [[पेजर्याङ्क]] * [[गुगल पाण्डा|पाण्डा]] * [[गुगल पेन्गुइन|पेन्गुइन]] * [[गुगल हमिङबर्ड|हमिङबर्ड]] | group2 = विशेषताहरू | list2 = * [[गुगल पर्सनलाइज्ड सर्च|पर्सनलाइज्ड]] * [[गुगल रियल‍-टाइम सर्च|रियल-टाइम]] * [[गुगल सर्च#तत्कालिक खोजी|तत्कालिक खोजी]] * [[सेफसर्च]] * [[गुगल भ्वाइस सर्च|भ्वाइस सर्च]] | group3 = विश्लेषण | list3 = * [[गुगल इनसाइट्स फर सर्च|इनसाइट्स फर सर्च]] * [[गुगल ट्रेण्ड्स|ट्रेण्ड्स]] * [[नोलेज ग्राफ]] * [[नोलेज भौल्ट]] }} | group11 = [[गुगलका उत्पादनहरूको सूची#बन्द गरिएका उत्पादन तथा सेवाहरू|बन्द गरिएका]] | list11 = * [[आर्डवार्क (सर्च इन्जिन)|आर्डवार्क]] * [[गुगल आन्सर्स|आन्सर्स]] * [[परियोजना अरा|अरा]] * [[गुगल ब्राउजर सिङ्क|ब्राउजर सिङ्क]] * [[गुगल बेस|बेस]] * [[गुगल बज|बज]] * [[गुगल चेकआउट|चेकआउट]] * [[गुगल क्रोम फ्रेम|क्रोम फ्रेम]] * [[एडवर्ड्स#गुगल क्लिक-टु-कल|क्लिक-टु-कल]] * [[गुगल क्लाउड कनेक्ट|क्लाउड कनेक्ट]] * [[गुगल कोड सर्च|कोड सर्च]] * [[गुगल करेन्ट्स|करेन्ट्स]] * [[गुगल डेक्सटप|डेक्सटप]] * [[गुगल डिक्सनरी|डिक्सनरी]] * [[गुगल डाइरेक्टरी|डाइरेक्टरी]] * [[डोजबल(सेवा)|डोजबल]] * [[गुगल फास्ट फ्लिप|फास्ट फ्लिप]] * [[गुगल फ्रेण्ड कनेक्ट|फ्रेण्ड कनेक्ट]] * [[गियर्स (सफ्टवेयर)|गियर्स]] * [[गुगल ग्लास|ग्लास]] * [[ग्लास ओएस]] * [[GOOG-411]] * [[गुगल टिभी]] * [[जाइकु]] * [[क्नोल]] * [[गुगल हेल्थ|हेल्थ]] * [[iगुगल]] * [[गुगल इमेज लेबलर|इमेज लेबलर]] * [[गुगल ल्याब्स|ल्याब्स]] * [[गुगल ल्याटिच्युड|ल्याटिच्युड]] * [[गुगल लाइभलि|लाइभलि]] * [[गुगल म्यासअप इडिटर|म्यासअप इडिटर]] * [[गुगल नोटबुक|नोटबुक]] * [[गुगल अफर्स|अफर्स]] * [[ओर्कुट]] * [[गुगल प्याक|प्याक]] * [[गुगल पेज क्रिएटर|पेज क्रिएटर]] * [[पानोरामियो]] * [[पिकासा]] * [[पिकासा वेब एल्बम्स]] * [[पिक्निक]] * [[गुगल पावरमिटर|पावरमिटर]] * [[गुगल प्रश्न र उत्तर|प्रश्न र उत्तर]] * [[गुगल रीडर|रीडर]] * [[गुगल स्क्रिप्ट कन्भर्टर|स्क्रिप्ट कन्भर्टर]] * [[गुगल सर्चविकि|सर्चविकि]] * [[गुगल साइडविकि|साइडविकि]] * [[स्लाइड डटकम|स्लाइड]] * [[गुगल स्क्वायर्ड|स्क्वायर्ड]] * [[गुगल टक|टक]] * [[गुगल प्याक#गुगल अपडेटर|अपडेटर]] * [[अर्चिन (सफ्टवेयर)|अर्चिन]] * [[गुगल भिडियोज|भिडियोज]] * [[अपाची वेभ|वेभ]] * [[गुगल वेब एक्सलेरेटर|वेब एक्सलेरेटर]] * [[गुगल टूलबार|टूलबार]] | group12 = [[:Category:गुगल|अन्य]] | list12 = * [[गुगल कला र संस्कृति|कला र संस्कृति]] * [[क्यालिको (कम्पनी)|क्यालिको]] * [[गुगल करेन्ट|करेन्ट]] * [[गुगल क्रोम एक्सपेरिमेन्ट्स|क्रोम एक्सपेरिमेन्ट्स]] * [[गुगल कोड-इन|कोड-इन]] * [[गुगल कोड जाम|कोड जाम]] * [[गुगल डेभलपर डे|डेभलपर डे]] * [[गुगल बिजनेस ग्रुप्स]] * [[मेड विथ कोड]] * [[गुगल डाटा लिबरेसन फ्रण्ट|डाटा लिबरेसन]] ** [[गुगल टेकआउट|टेकआउट]] * [[गुगल डेभलपर एक्सपर्ट]] * [[गुगल फर वर्क]] * [[वेइमो|स्व-चालित कार]] * [[गुगल अर्थ#गुगल अर्थ आउटरीच|अर्थ आउटरीच]] * [[गुगल व|फाइबर]] * [[जीभी (कम्पनी)|जीभी]] * "[[गुगल (क्रिया)|गुगल]]" * [[गुगल चीन]] * [[गुगल एक्सप्रेस]] * [[गुगलाइजेसन]] * [[गुगल एड ग्रान्ट्स|ग्रान्ट्स]] * [[गुगलडटओआरजी]] * [[गुगल लुनार एक्स प्राइज|लुनार एक्स प्राइज]] * [[परियोजना फाइ]] * [[म्याटेरियल डिजाइन]] * [[मोटोरोला मोबिलिटि]] * [[रिक्याप्चा]] * [[गुगल वाइफाइ|वाइफाइ]] * [[एक्स (कम्पनी)|एक्स]] {{Navbox|child |group1 = [[:Category:गुगल कार्यक्रमहरू|कार्यक्रमहरू]] |list1 = * [[गुगल साइन्स फेयर|साइन्स फेयर]] * [[गुगल सर्चोलोजी|सर्चोलोजी]] * [[गुगल आइ/ओ|आइ/ओ]] * [[गुगल डेभलपर दिवस|डेभलपर दिवस]] * [[गुगल कोड जाम|कोड जाम]] * [[गुगल अत्यधिक खुल्ला सहभागिता प्रतियोगिता|अत्यधिक खुल्ला सहभागिता प्रतियोगिता]] * [[गुगल कोड-इन|कोड-इन]] | group2 = परियोजनाहरू | list2 = * [[परियोजना लून|लून]] * [[ट्याङ्गो (प्लेटफर्म)|ट्याङ्गो]] * [[परियोजना सनरूफ|सनरूफ]] | group3 = घरजग्गा खरिद बिक्री | list3 = * [[१११ एट्थ एभेन्यु]] * [[चेल्सी मार्केट]] * [[गुगलप्लेक्स]] | group4 = [[गुगल लोगो|लोगो]] | list4 = * [[डूडल4गुगल]] * [[गुगल डूडल]]हरू }} | group13 = जन | list13 = * [[अल गोरे]] * [[एलन यूस्टेस]] * [[एलन मुलाली]] * [[अमित सिङ्घल]] * [[एन माथेर]] * [[डेविड ड्रमण्ड (गुगल)|डेविड ड्रमण्ड]] * [[एरिक श्मिट]] * [[जेफ डीन (कम्प्युटर वैज्ञानिक)|जेफ डीन]] * [[जोन डोअर]] * [[जोन एल. हेनेसी]] * [[कृष्ण भारत]] * [[म्याट कट्स]] * [[प्याट्रिक पिकेट]] * [[पौल ओटेलिनी]] * [[ओमिद कोर्डेस्टानी]] * [[राचेल वेटस्टोन]] * [[राजेन शेठ]] * [[राम श्रीराम]] * [[रे कर्जवील]] * [[रुथ पोराट]] * [[सालार कमाङ्गार]] * [[संजय घेमावत]] * [[शर्ली एम. तिल्घमन]] * [[सुन्दर पिचाइ]] * [[सुसन वोज्स्की]] * [[उर्स होल्जले]] * [[विन्ट सेर्फ]] * [[हल वेरिअन]] * [[गेग्लर्स]] {{Navbox|child | group1 = संस्थापकहरू | list1 = * [[ल्यारी पेज]] * [[सर्जी ब्रिन]] }} | group14 = सम्बन्धित | list14 = * [[एआई च्यालेञ्ज]] * [[गुगल बम|बम]] * [[जीमेलएफएस]] * [[पर्दा पछाडि गुगल|"गुगल: पर्दा पछाडि" (सन् २००६ वृत्तचित्र)]] * [[सोचको उद्योग गुगल|''गुगल: सोचको उद्योग'' (सन् २००८ वृत्तचित्र)]] * [[गुगल र विश्व मस्तिष्क|''गुगल र विश्व मस्तिष्क'' (सन् २०१३ वृत्तचित्र)]] * [[गूजी]] * [[मोनोपोली भिडियो गेम्स|मोनोपोली सिटी स्ट्रीट्स]] * [[युनिटी (केबल सिस्टम)|युनिटी]] | below = * {{icon|CAT}} [[:Category:गुगल|श्रेणी]] * {{icon|portal}} [[Portal:गुगल|पोर्टल]] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> jqkxfofipx65k9ytokgp2dvtmftkemc 0 111872 1393907 1389030 2026-11-04T05:22:29Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393907 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[गाउँपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = Sishaniya kot.jpg | image_caption = सिसहानिया कोट, कपिलवस्तु | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = कपिलवस्तु जिल्ला#लुम्बिनी प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[कपिलवस्तु जिल्ला|कपिलवस्तु]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-5/district-kapilvastu/mayadevi?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = [[अध्यक्ष]] | leader_name = बलिउद्दीन मुसलमान <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = [[उपाध्यक्ष]] | leader_name1 = सरस्वती यादव <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 88.53<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=55&municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 55972 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|27.606153|N|82.772618|E|}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-७६ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[पकडी]] गाविसको कार्यालय | website = [http://www.mayadevimunkapilvastu.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[कपिलवस्तु जिल्ला]]का ४ वटा [[गाउँपालिका]]हरू मध्ये एक हो।<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> २७ फागुन २०७३ मा, गाउँपालिका घोषणा गर्दा साविकका [[पकडी]], [[अभिराव]], [[फुलिका]], [[पिपरा]], [[बलुहवा]], [[डुमरा]], [[हरानामपुर]] र [[बिजुवा]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू यसमा गाभिएका थिए। [[रानी]] [[मायादेवी]]ले [[गौतम बुद्ध]] [[भगवान]]लाई [[लुम्बिनी]]मा जन्म दिनुभएकोले गाउँपालिकाको मायादेवी नाम राखिएको स्थानीयहरूको मान्यता छ। मायादेवी गाउँपालिकाको [[वडा]] नं. ७ मा पुरातात्विक महत्त्वको [[करमहवामाकोट]] छ। त्यस्तै मायादेवी गाउँपालिकाको [[वडा]] नं. ५ मा ऐतिहासिक तथा धार्मिक [[सिसहनियाकोट]] रहेको छ। गाउँपालिकामा [[उर्दु भाषा]]को महिला कलेज रहेको छ। उत्पादनको हिसावले व्यवसायिक [[व्यवसायिक बाख्रापालन|बाख्रापालन]], [[व्यवसायिक गाईपालन|गाईपालन]], [[व्यवसायिक माछापालन|माछापालन]] तथा [[गहुँ]] र [[धान]] जस्ता उत्पादनमा गाउँपालिका पहिलो स्थानमा छ। मायादेवी गाउँपालिकाको उत्पादनले मात्र [[कपिलवस्तु जिल्ला|जिल्ला]]लाई धान्न सक्ने उत्पादनहरू उब्जाउने खुबी राख्दछ।<ref>{{cite web|title=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्‍त्रालय|url=https://mofaga.gov.np/|accessdate=17 अप्रिल 2020}}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ५५,९७२ रहेको छ भने यहाँ ८,४४३ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ मायादेवी गाउँपालिकाको वडा विवरण |- ! वडा नं. !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति व.कि.मी.) |- | १ || [[पकडी]] || ९,४६२ || १३.३२ || ७१०.३६ |- | २ || [[अभिराव]] || ८,१३४ || ९.४४ || ८६१.६५ |- | ३ || [[फुलिका]] || ८,१७२ || १४.६७ || ५५७.०६ |- | ४ || [[पिपरा, कपिलवस्तु|पिपरा]] || ५,३६८ || ७.२८ || ७३७.३६ |- | ५ || [[बलुहवा]] || ६,१८१ || १०.७४ || ५७५.५१ |- | ६ || [[डुमरा]] || ५,८०५ || १०.८५ || ५३५.०२ |- | ७ || [[हरानामपुर]] || ५,८२४ || १०.०४ || ५८०.०८ |- | ८ || [[बिजुवा]] || ७,०२६ || १२.२१ || ५७५.४३ |- ! कुल !! !! ५५,९७२ !! ८८.५३ !! ६३२.२४ |} == भौगोलिक अवस्थिति == मायादेवी गाउँपालिकाको [[पश्चिम]] दिशामा [[यशोधरा गाउँपालिका]] र [[कपिलवस्तु नगरपालिका]] पर्दछन। गाउँपालिकाको [[पूर्व]]मा [[शुद्धोधन गाउँपालिका, कपिलवस्तु|शुद्धोधन गाउँपालिका]] पर्दछ। मायादेवीको [[दक्षिण]] भागमा [[उत्तर प्रदेश]] [[भारत]]को अलिगढवा पर्दछ भने [[उत्तर]] दिशामा [[बाणगंगा नगरपालिका]] रहेको छ।<ref>{{cite web|title=स्थानीय तहहरूको विवरण|url=https://mofaga.gov.np/local-contact|website=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्‍त्रालय|accessdate=17 अप्रिल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200508054339/https://mofaga.gov.np/local-contact|archive-date=2020-05-08}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{कपिलवस्तु जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://ddckapilvastu.gov.np/ जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, कपिलवस्तु] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921151728/http://ddckapilvastu.gov.np/ |date=2020-09-21 }} [[श्रेणी:कपिलवस्तु जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]] l6kxxpwq7fo7cerx45z6nldxykttsh0 0 112579 1393908 1380544 2026-11-04T05:43:22Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393908 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox book | name = मुमिनत्रोलन | title_orig = Mumintrollen | translator = | image = Tove Jansson 1956.jpg | caption = सन् १९५६ मा,तुभे यानसन मुमिन पात्रहरूको साथ | author = [[तुभे यानसन]] | illustrator = तुभे यानसन | cover_artist = | country = {{झण्डा चिन्ह|फिनल्यान्ड}} [[फिनल्यान्ड]] | language = [[स्विडेनी भाषा|स्विडेनी]]<ref>{{पुस्तक स्रोत|अन्तिम = Meek|प्रथम = Margaret|शीर्षक = Barnlitteratur och nationell identitet |प्रकाशक = Trentham Books|वर्ष = 2001|पृष्ठ = 4|युआरएल = https://books.google.com/books?id=Pv1mmwjnWXMC&pg=PA4|आइएसबिएन = 978-1-85856-204-9}}</ref> | series = | subject = | genre = काल्पनिक (बालबालिकाहरूका लागि) | publisher = सिल्द्स् | pub_date = | english_pub_date = | media_type = अङ्कीय मुद्रण | pages = | isbn = | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = | followed_by = | website = [https://www.moomin.com/sv/ आधिकारिक वेबसाइट] }} '''मुमिनत्रोलन''' ({{भाषा-स्विडेनी|Mumintrollen}}), मुमिन परिवारलाई आधार बनाएर लेखिएको उपन्यास वा पुस्तकको एक शृङ्खला हो। यस उपन्यासलाई सन् १९४५ देखि सन् १९७० सम्म [[फिनल्यान्ड]]मा पुस्तक प्रकाशक सिल्द्सद्वारा प्रकाशन गरिएको थियो। यसकी लेखिका फिनल्यान्डकी स्विडेनी भाषी लेखिका [[तुभे यानयन]] हुन्। यसलाई सन् २०१५ देखि, फोलगेत नामक पुस्तक प्रकाशनद्वारा प्रकाशित छ। पुस्तकका मुख्य पात्रहरू मुमिन परिवारका सदस्यहरू हुन्। यो सेतो र डल्लो परेका परिकथाका पात्रहरूको परिवार हो। यिनीहरू लामो थुतुनो भएका [[जलगैँडा]] समान पात्रहरू हुन्। यस परिवारको घर मुमिन उपत्यकामा रहेको छ। यस उपन्यासलाई ४० भन्दा बढी भाषाहरूमा अनुवाद गरिएको छ। यस उपन्यास शृङ्खलामा ९ वटा पुस्तकहरू सार्वजनिक गरिएको थियो। उक्त ९ पुस्तकको बाहेक,तुभे योनयनले उनको दाजु लार्स यानसनका साथ सचित्र पुस्तक र विभिन्न हास्यप्रधान कथाहरूका साथसाथै पात्रहरूद्वारा अभिप्रेरित गीतहरू पनि लेखेकी छिन्। मुमिनत्रोलन पछि गएर एक दूरदर्शन शृङ्खला वा प्रख्यात बाल टेलिचलचित्र बन्न पुगेको थियो भने यसमै आधारित रहेर चलचित्र समेत बनेको छ। यसको फिनल्यान्डको नानतालीमा आफ्नै छुट्टै मुमिन संसार ({{भाषा-स्विडेनी|Muminvärlden}}) नामक एक उद्यान समेत रहेको छ। [[ताम्पेरे|ताम्पेरे सहर]]को मुमिनदलन सङ्ग्रहालयमा [[तुभे यानसन]]द्वारा निर्मित यिनै पात्रहरूसँग सम्बन्धित विभिन्न आकृतिहरू राखिएको छ। == इतिहास == सन् १९४३ मा [[फिनल्यान्ड]]को एक व्यङ्ग्य पत्रिका गर्ममातुभे यानसनले स्नोर्क नामका पात्रलाई चित्रित गरेकी थिइन् जो मोमिनत्रोलन वा प्रमुख पात्र मुमिनको प्रारम्भिक पूर्ववर्ती थियो।<ref name="koskela">{{पुस्तक स्रोत | लेखक = Koskela, Lasse | शीर्षक = Suomalaisia kirjailijoita Jöns Buddesta Hannu Ahoon | पृष्ठ = १०९-११२ | प्रकाशक = Tammi | वर्ष = 1990 }}</ref> प्रारम्भिक संस्करणहरूमा पात्रहरूलाई रातो आँखाका साथ पूर्णतया कालो रङमा चरितार्थ गरिएको थियो। नाक साँघुरो थियो र लगभग चुच्चो जस्तै थियो।<ref>{{पुस्तक स्रोत | लेखक = Westin, Boel | शीर्षक = Tove Jansson: Sanat, kuvat, elämä | पृष्ठ = १४७-१५१ | प्रकाशक = Schildts | वर्ष = 2008 }}</ref> सन् १९४५ मा यानसनले पहिलो मुमिन पुस्तक सार्वजनिक गरेकी थिइन्<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=Mumin fyller 75 och är större än någonsin, men första boken sålde dåligt och fick inte ens heta Mumin|युआरएल=https://svenska.yle.fi/artikel/2020/01/02/mumin-fyller-75-och-ar-storre-an-nagonsin-men-forsta-boken-salde-daligt-och-fick|कार्य=svenska.yle.fi|पहुँचमिति=२०२०-०१-०२|भाषा=स्विडेनी}}</ref> जसमा मुमिनत्रोलन नामक नयाँ पात्रलाई यसको प्रमुख पात्रको रूपमा परिचय गराएकी थिइन् जसलाई मोटो, सेतो रङको र जलगैँडाको जस्तै नाक भएको देख्न सकिन्छ।<ref>{{पुस्तक स्रोत | लेखक = Karjalainen, Tuula | शीर्षक = Tove Jansson: Tee työtä ja rakasta | वर्ष = 2013 | स्थान = Helsinki | प्रकाशक = Tammi | आइएसबिएन=978-951-31-6693-3 | पृष्ठ=१३४-१३५ }}</ref> तुभे यानसनले वास्तवमै शीर्षक मुमिनत्रोलनलाई शीर्षकमा समावेश गर्न चाहेकी थिइन्, तर प्रकाशकले यसलाई भ्रमपूर्ण जस्तो ठानेका थिए।<ref>{{पुस्तक स्रोत | शीर्षक = Jansson, Tove | लेखक = Muumit ja suuri tuhotulva | पृष्ठ = ५ | प्रकाशक = WSOY | वर्ष = 1991 }}</ref> उनको पहिलो पुस्तक त्यति सफल भएको थिएन। पहिलो वर्षमा केवल २१९ प्रतिलिपिहरू बिक्री भएको थियो र पुस्तकले केवल एउटा मात्र समीक्षा प्राप्त गरेको थियो।<ref>{{पुस्तक स्रोत | लेखक = Tolvanen, Juhani | शीर्षक = Muumisisarukset Tove ja Lars Jansson: Muumipeikko-sarjakuvan tarina | पृष्ठ = २९ | प्रकाशक = WSOY | वर्ष = 2000 }}</ref> यसलाई फिनल्यान्डेली भाषामा पनि अनुवाद गरिएको थिएन<ref>Ekenbjörn, Marianne (2007-05-20). [http://hd.se/kultur/boken/2007/05/20/mumin-och-mumins-mamma/ "Mumin och mumins mamma"]. ''hd.se''. Läst 2011-09-09</ref> र स्विडेनमा कतै पनि दृश्यात्मकता रूपमा प्रस्तुत गरिएको थिएन।<ref>Ekenbjörn, Marianne (2010-01-12). [http://helahalsingland.se/nojekultur/recensioner/bokrecensioner/1.1711237-mumins-varld-for-vuxna "Mumins värld för vuxna"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220518104622/http://helahalsingland.se/nojekultur/recensioner/bokrecensioner/1.1711237-mumins-varld-for-vuxna |date=2022-05-18 }}. ''helahalsingland.se'' Läst 2011-09-09.</ref> == मुमिनको भूमिका र उसका परिवारहरू == [[चित्र:Muminkoland.JPG|right|thumb|नानतालीमा रहेको मुनिनको घर]] मुमिन परिवार जिज्ञासु मुमिन, शान्त मुमिन आमा र आत्म-अवशोषित मुमिन बाबा मिलेर बनेका छ जो सुन्दर काल्पनिक मुमिन उपत्यकाको अग्लो, गोलाकार र निलो रङको घरमा मिलेर बस्दछन्।<ref>Karjalainen २०१३, s. १५५-१५९</ref> परिवारको उक्त घरलाई मुमिन बाबाले लामो समयदेखि आफैँले बनाएका थिए। परिवार शान्त र पर्याप्त आनन्दित जीवन बिताउँदछ तर कहिलेकाहीँ मुमिन र उनका बुबा यात्रा र साहसको चाहना गर्दछन् यद्यपि उपत्यकाका विभिन्न प्राकृतिक प्रकोपहरूले उनीहरूलाई लगातार चुनौती दिने गर्दछ। <ref>Karjalainen २०१३, s. १३८.</ref> शिशिर याममा मुमिन परिवार पुरानो परम्परा अनुसार चल्दछन् यद्यपि त्रोलभिन्तर नामक पुस्तकमा मुमिनको बिच्छेद हुन्छ।<ref>Karjalainen २०१३, s. १४१.</ref> मुमिन उपत्यकाका बासिन्दाहरूमा निडर स्निफ, चकचके र अप्रत्याशित [[सानुमाया]] ({{भाषा-स्विडेनी|Lilla My}}), भग्नावशेष र स्वतन्त्र प्रेमी स्नुफकिन, मुमिनकी प्रेमिका स्नोर्कमेडन, दुःखी हेमुलेन बा र चिन्तित मिस फिलियोन्जी रहेका छन्।<ref>Karjalainen २०१९, s. १३६.</ref> मुमिन उपत्यका एक परिकथा काल्पनिक संसार हो जहाँका चरित्रहरू मानव होइनन्<ref>{{पुस्तक स्रोत | लेखक = Jansson, Tove | शीर्षक = Muumipeikko ja pyrstötähti | प्रकाशक = WSOY | वर्ष = 1955 }} [http://fi.wikiquote.org/wiki/Muumit Lainaus Wikisitaateissa.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714183241/http://fi.wikiquote.org/wiki/Muumit |date=2014-07-14 }}</ref> तर शायद यस कारणले गर्दा उनीहरू मानव नभएका कारणले नै विशिष्ट मानिन्छन्।<ref>http://authorscalendar.info/tjansson.htm</ref> प्रायः तिनीहरू जीवनको साथमा नभई जीवनमा अहिले कस्तो देखिन्छ भन्ने बारेका अर्थ खोज्ने प्रयास गर्दछन्।<ref>{{पुस्तक स्रोत | लेखक = Jansson, Tove | शीर्षक = Näkymätön lapsi ja muita kertomuksia | प्रकाशक = WSOY | वर्ष = 1962 }} [http://fi.wikiquote.org/wiki/Muumit Lainaus Wikisitaateissa.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714183241/http://fi.wikiquote.org/wiki/Muumit |date=2014-07-14 }}</ref> उदाहरणका लागि, मुमिनको भूमिकाले सामान्य चीजहरूमा पनि स्नेह भाव महसुस गर्न सकिन्छ।<ref>Coward, Ros: ''Guardian'', 30.6.2001. [http://authorscalendar.info/tjansson.htm Lainattu verkossa.]</ref> == चरित्रात्मक व्याख्यान == [[चित्र:मुमिन पुस्तकसँग आधारित सबै पात्रहरू.jpg|thumb|मुमिन पुस्तकसँग सम्बन्धित सबै पात्रहरू]] समालोचकहरूले मुमिन संसारका धेरै पात्रहरू वास्तविक व्यक्तिहरूद्वारा प्रेरित रहेको र विशेष गरी लेखकका नजिकका परिवारजनहरूसँग सम्बन्धित रहेको सुझाव दिएका थिए।<ref name="ahola">Ahola, Suvi; Fletcher, Roderick (tr.) (2008). [http://www.kansallisbiografia.fi/english/?id=1395 "Jansson, Tove (१९१४–२००१)"]। Biografiakeskus. Finska litteratursällskapet। Läst 2009-02-04.</ref> तुभे यानसनले अन्तर्वार्तामा आफ्ना पात्रहरूका लागि पृष्ठभूमि र सम्भावित नमूनाहरूको बारेमा खुला रूपमा बोलेकी थिइन्।<ref>Liukkonen, Petri; Pesonen, Ari (2008),[http://www.kirjasto.sci.fi/tjansson.htm "Tove (Marika) Jansson (1914-2001)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916102623/http://www.kirjasto.sci.fi/tjansson.htm |date=2008-09-16 }}। Kuusankosken kaupunginkirjasto. Pegasokseen। Läst 2009-02-04।</ref> तोभे यानसनले कहिल्यै पनि विवाह गरिनन्। उनको एकदमै मिल्ने साथी तुलिक्की पिएतिलाले त्रोलभिन्तरमा व्यक्तिगत रूपमा स्नुफकिनको पात्र उतार्न अभिप्रेरित गरेकी थिइन्।<ref name="ahola" /> मुमिनत्रोलन (मुमिन) र सानु मायालाई उनले मनोवैज्ञानिक पात्रको रूपमा प्रस्तुत गरेकी छिन्। सामान्यतया मुमिनको भूमिका यानसनको आफ्नै परिवारसँग सम्बन्धित छ।<ref>Rahunen, Suvi (2007)। [http://thesis.jyu.fi/07/URN_NBN_fi_jyu-2007235.pdf Om översättning av kulturbundna element från svenska till finska och franska i två muminböcker av Tove Jansson]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Läst 2009-02-04।</ref> उनको परिवार प्रकृतिको नजिक रहन्थ्यो र उनीहरू धेरैजसो चीजहरूको लागि धेरै सहनशील थिए। मुमिन आमा र मुमिन बाबालाई प्राय: यानसनको अभिभावक सिग्न हमर्तसन यानसन र भिक्तोर यानसनको रूपमा देख्दछन्।<ref>Coward, Ros (2001-06-30)। [http://www.guardian.co.uk/news/2001/jun/30/guardianobituaries.books "Tove Jansson — Gifted creator of the Moomins, a fantasy family for children and adults alike"]। ''The Guardian''। Läst 2011-09-11।</ref> यानसनले पात्रहरूको दर्शनमा भिन्नता प्रयोग गरेकी छिन् जसले गर्दा पत्रहरूको व्यङ्ग्यात्मक व्यवहार छुट्टिन्छ। मुमिनको कथाले निकै मानव केन्द्रित सन्देशहरू प्रवाह गर्दछ। <ref>Coward, Ros (2001-06-30)। [http://www.guardian.co.uk/news/2001/jun/30/guardianobituaries.books "Tove Jansson — Gifted creator of the Moomins, a fantasy family for children and adults alike"]. ''The Guardian''. Läst 2011-09-11।</ref> यस पुस्तकमा जीवन र संसारका मार्गहरू बारेमा धारणा र विचारहरू छन्। उदाहरणका लागि स्वतन्त्रको बारेमा स्नुफकिनको भनाई "तपाईंँले कसैलाई धेरै मन पराउनु हुन्छ भने तपाईं साँच्चिकै स्वतन्त्र हुनुहुनेछ"।<ref>Jansson, Tove: ''Det osynliga barnet'' ("Vårvisan")। १९६२।</ref> == पुस्तकहरूको सूची == मुमिन परिवारको बारेमा पुस्तकहरू एकल श्रेणीमा राख्न गाह्रो छ किनकि पुस्तकहरू एक अर्कोसँग मेल खाँदैनन्। उनका पुस्तकहरू केही साहसी छन् त भने केही नाटकीय छन्। यद्यपि पुस्तकहरूमा कथा मुख्य चरित्रको साथ अगाडि बढिरहन्छ। पहिलो चार वटालाई औसतमा बच्चाहरूको किताब र पछिल्लोलाई भने युवा वा माथिल्लो उमेरका पाठकहरूको लागि वर्गीकृत गर्न सकिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत | लेखक=Jonsson, Sören | शीर्षक=Svenskarna håller på att glömma Mumin | प्रकाशक=Hufvudstadsbladet | मिति=१ जनवरी २०१८ | पृष्ठ=३६ | युआरएल=http://www.hbl.fi/artikel/svenskarna-haller-pa-att-glomma-mumin/ }}</ref> पुस्तकालय र पुस्तक पसलहरूले सामान्यतया सबै मुमिन पुस्तकहरूलाई बाल पुस्तकका रूपमा क्रमबद्ध गर्दछन् यद्यपितुभे यानसन आफैँ वयस्क र बाल साहित्य बीच भेद गर्न चाहँदिनन्।<ref>[https://haku.helmet.fi/iii/encore/search/C__SMumintrollet%2C%20fikt.%20a%3A%28Tove%20Jansson%29__Orightresult__U?lang=swe&suite=cobalt]{{Dead link|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''Sökning: Tove Janssons muminböcker på Helsingfors Bibliotek HELMET''. Hämtad 2020-01-23.</ref><ref>[https://areena.yle.fi/1-4175632 "Tove Jansson läser: Pappan och havet"]. ''YLE Areena''। Hämtad 2020-01-23।</ref> '''तेभो यानसनद्वारा लिखित पुस्तकहरू (उपन्यासहरू वा कथा सङ्ग्रहहरू)''' *सन् १९४५ - Småtrollen och den stora översvämningen ({{भाषा-नेपाली|मुमिन र ठूलो बाढी}}) (पहिलो प्रथम संस्करण सन् १९९१) *सन् १९४६ - Kometjakten ({{भाषा-नेपाली|मुमिन उपत्यकामा धूमकेतु}}) *सन् १९४८ - Trollkarlens hatt ({{भाषा-नेपाली|जादुगरको टोपी}}) *सन् १९५० - Muminpappans Bravader Skrivna av Honom Själv ({{भाषा-नेपाली|मुमिनबाबाको स्मरणहरू}}) (सन् १९६८ मा Muminpappans memoarer को रूपमा जारी) *सन् १९५४ - Farlig midsommar ({{भाषा-नेपाली|खतरनाक मध्य ग्रीष्म}}) *सन् १९५७ - Trollvinter ({{भाषा-नेपाली|त्रोलभिन्तर}}) *सन् १९६३ - Det osynliga barnet ({{भाषा-नेपाली|मुमिन उपत्यकाको कथा}}) (लघु कथाहरूको सङ्ग्रह) *सन् १९६५ - Pappan och havet ({{भाषा-नेपाली|समुन्द्रमा मुमिनबाबा}}) *सन् १९७० - Sent i november ({{भाषा-नेपाली|नोभेम्बरमा मुमिन उपत्यका}}) === दृश्य पुस्तकहरू === *सन् १९५२ - Hur gick det sen? Boken om Mymlan, Mumintrollet och Lilla My *सन् १९६० - Vem ska trösta knyttet? *सन् १९७७ - Den farliga resan (खतरनाक यात्रा) *सन् १९८० - Skurken i muminhuset (तोभे यानसन र उनका भाइ पेर ओल्भो यानसनद्वारा दृश्य सङ्कलन) *सन् १९९३ - Visor från Mumindalen (गिती कथा सङ्ग्रह) === रङरस === लार्स यानसन रतुभे यानसनद्वारा रचित पात्र मुमिन परिवार सर्वप्रथम पत्रिकाहरूमा देखा परेको थियो भने यो पहिलो पटक अङ्ग्रेजी भाषाको पत्रिका द इभिनिङ न्युजमा देखा परेको थियो। पछि यसलाई विभिन्न पत्र पत्रिका तथा सञ्चार माध्यमहरूमा प्रस्तुत गरिएको थियो। <ref>Karjalainen 2013, s. 94.</ref> दुइवटा मुमिनको पुस्तक अङ्ग्रेजी भाषामा प्रकाशित भएसँग‌ै द इभिनिङ न्युजलेतुभे यानसनसँग उक्त कथामा आधारित कार्टूनको निरन्तर प्रसारणका लागि ७ वर्षे सम्झौता गर्न चाहेको थियो। उक्त सम्झौता सन् १९५२ मा हस्ताक्षर गरिएको थियो र यस लगत्तै शृङ्खलाको प्रकाशन सुरु भएको थियो।<ref>Karjalainen 2013, s. 195, 199.</ref> प्रकाशनको सुरुवातमा यसलाई लन्डनका विभिन्न सडकहरूमा प्रचारप्रसार गरिएको थियो। ४० देश र २ करोड पाठकहरूका माझ पुगेको पुस्तक सङ्ग्रहको प्रकाशन अधिकारलाई पुन: बिक्री गरिएको थियो। <ref>Karjalainen 2013, s. 197, 202.</ref> तिनीहरूको रङरसलाई यानसनको पुस्तकहरू भन्दा केही फरक तरिकाले प्रस्तुत गरिएको थियो। कार्टूनलाई तुभेयानसनद्वारा साभार गरिएको थियो भने केही विषयहरू अघिल्ला उत्पादनहरूबाट साभार गरिएको थियो। तुभेयानसनसँग सम्झौता सन् १९६० मा समाप्त भएको थियो। पछि उनका भाइ लार्स यानसनले उनका पुस्तकहरूलाई अङ्ग्रेजीमा अनुवाद गर्ने काम गरेका थिए। एक पत्रिका अनुवाद कम्पनीले लार्स यानसनसँग सम्झौता गरेको थियो र उनले सन् १९६० देखि सन् १९७५ सम्म उक्त कार्य सञ्चालन गरिरहेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत | लेखक=Karjalainen, Jussi | शीर्षक=Sarjakuvat muovasivat muumin | युआरएल = http://www.hs.fi/kulttuuri/art-2000003907098.html | प्रकाशक=Helsingin Sanomat | पहुँचमिति=२० जनवरी २०२०}}</ref> === दूरदर्शन कार्यक्रम/शृङ्खला र चलचित्र === मुमिनलाई विभिन्न देशका दूरदर्शन शृङ्खलाहरूमा प्रस्तुत गरिएको छ। पहिलो शृङ्खला भनेको पश्चिम जर्मनेली शृङ्खला "दि मुमिनफमिलय" हो जसलाई सन् १९५९ देखि सन् १९६० सम्म उग्स्बुर्गुर पपिनकिन्स्तेनले निर्माण गरेका थिए। शृङ्खलाको भाग १ देखि ६ "जादुगरको टोपी" पुस्तकमा आधारित थिए भने भाग ७ देखि १२ "खतरनाक मध्य गीष्म"मा आधारित थिए। सन् १९६९ देखि सन् १९७० सम्म मुमिन नामक अर्को कार्टून शृङ्खला प्रसारण गरिएको थियो। यस शृङ्खलामा ६५ वटा भाग समावेश थिए। यो श्रृङ्खलातुभे यानसनको पुस्तकहरूमा आधारित थियो। यसकै भाग २ को रूपमा सन् १९७२ मा जापानमा शिन मुमिनको सिर्जना गरियो। यसलाई रिनतारो नामक प्रख्यात स्टुडियोले निर्देशन गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://tv2.yle.fi/juttuarkisto/juttuarkisto/muumilaakson-tarinoita| शीर्षक=Muumilaakson tarinoita jälleen ruudussa|कार्य=Yle|पहुँचमिति=७ नोभेम्बर २०१९}}</ref> स्विडेनमा एक [[स्विडेनी भाषा|स्विडेनी भाषी]] टेलिभिजनले १३ भागको मुनिमत्रोलन प्रस्तुत गरेको थियो जसलाई भिभिसा बान्दलरले निर्देशन गरेका थिए भने यसलाई सन् १९६९ मा निर्माण गरिएको थियो। सन् १९७४ मैँ स्विडेनी टेलिभिजनले क्रिसमससँग सम्बन्धित भागहरू निर्माण गरेको थियो जसलाई मुमिनदालन नामकरण गरिएको थियो भने यसलाई सन् १९८३ देखि सन् १९९४ सम्म [[फिनल्यान्ड]]मा देखाइएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://yle.fi/vintti/yle.fi/muumi/jaksot.html| शीर्षक=Muumilaakson tarinoita|लेखक=Yle|पहुँचमिति=७ डिसेम्बर २०१९}}</ref> सन् १९७८ मा सोभियत सरकारले यसको अनुवादित संस्करण रूसी भाषामा प्रस्तुत गरेको थियो। सन् १९७७ देखि सन् १९८२ सम्म पोल्यान्डले मुमिनको संस्करणहरू पोल्यान्डेली भाषामा निर्माण गर्दै प्रदर्शन समेत गरेको थियो। फिनल्यान्डमा हाल यसको शृङ्खलालाई मुमिन संसारको (फिनल्यान्डेलीको अनुवादित नाम) रूपमा चिनिन्छ जुन विशेष रूपमा बेलायतमा लोकप्रिय छ।<ref>[http://www.handleproductions.com/productions/moomins/ Handleproductions.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728115620/http://www.handleproductions.com/productions/moomins/ |date=2017-07-28 }}</ref> सन् १९९० मा टेलिकेभल बेनिलक्सले [[मुमिन (१९९० टिभी शृङ्खला)|मुमिन]] जारी गरेको थियो जुन जापानी-फिनल्यान्डेली र नेदरल्यान्डेली एनिमे टेलिभिजन शृङ्खला थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://moominsontheriviera.com/film/|शीर्षक=Käsinpiirretty animaatioelokuva, joka perustuu Tove Janssonin alkuperäisiin Muumi-sarjakuviin. Suunnattu kaikenikäisille.|वेबसाइट=perustuu|भाषा=फिनल्यान्डेली|मिति=|पहुँचमिति=१० मे २०२०}}</ref> मुमिन सर्वप्रथम १२ अप्रिल १९९० देखि ३ अक्टोबर १९९१ सम्म जापानको टोकियो टेलिभिजनद्वारा प्रसारण गरिएको थियो भने सोही वर्ष यस एनिमेलाई अङ्ग्रेजीमा अनुवाद गरी सिबिबिसी टेलिभिजनद्वारा [[संयुक्त अधिराज्य]]मा प्रसारण गरिएको थि सन् २००८ मा मुमिन र खतरनाक मध्यग्रीष्म (अनुवादित नाम) नामक चलचित्र निर्माण गरी प्रदर्शन गरिएको थियो जुन तुभे यानसनको पुस्तकहरूमैँ आधारित थियो। सन् २०१४ मा परम्परागत कार्टून चलचित्र मुमिनमा आधारित दोस्रो चलचित्र निर्माण गरिएको थियो भने सन् २०१७ मा यसको तेस्रो संस्करण निर्माण गरिएको थियो। हालसालै सन् २०१९ मा फिनल्यान्डेली-बेलायतीको सह निर्माणमा यसको चौथो चलचित्र प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref>[http://www.iltasanomat.fi/elokuvat/art-2000000548207.html Uusi Muumi-elokuva tulee teattereihin 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160404172747/http://www.iltasanomat.fi/elokuvat/art-2000000548207.html |date=2016-04-04 }} ''Ilta-Sanomat''।12.10.2012।</ref> नेपालको राष्ट्रिय दूरदर्शन च्यानल [[नेपाल टेलिभिजन]]ले पनि मुमिनलाई अनुवाद गरी [[नेपाली भाषा]]मा प्रस्तुत गरेको थियो। == नाट्य गृहमा मञ्चन == [[चित्र:Teatteri Emma 2.jpg|thumb|चलिरहेको मुमिनको मञ्चन]] यानसनको मुमिनमा आधारित थुप्रै मञ्चनहरू भएका छन् जसमा केही भागहरूमा उनी पनि सामेल थिइन्।<ref>[https://www.moomin.com/fi/blog/muumit-teatterissa-nayttely-nyt-avoinna-helsingissa/ Muumit teatterissa -näyttely nyt avoinna Helsingissä.]</ref> सुरुमा यसको प्रारम्भिक उत्पादन सन् १९४९ मा भएको थियो भने यसलाई स्विडेनको नाटकीय संस्करण ओअबो स्भेन्स्का थिएटरमा प्रदर्शन गरिएको थियो। <ref>[https://www.moomin.com/fi/blog/muumit-teatterissa-svenska-teatern-1949-mumintrollet-och-kometen/ Muumit teatterissa: Svenska Teatern 1949 – Mumintrollet och kometen.] Moomin.com 1.7.2016. Viitattu 10.7.2016</ref> यानसनले नाटकहरूको लागि पोशाक र स्थलको बनावट गरेकी थिइन्।<ref>[https://www.moomin.com/fi/blog/muumit-teatterissa-lilla-teatern-1958-troll-kulisserna/ Muumit teatterissa: Lilla Teatern 1958 – Troll i kulisserna.] Moomin.com 8.7.2016. Viitattu 10.7.2016.</ref> यसमा लगभग सबै दृश्यहरू उनकै पुस्तकहरूमा आधारित थिए। यसका अतिरिक्ततुभे यानसन र लार्स योनिनले केही दृश्यहरूको सहलेखन गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत | युआरएल = http://www.ooppera.fi/filebank/2949-Ooppera_Baletti_2_2014.pdf | शीर्षक = Muumipeikko baletin maailmassa | लेखक = | प्रकाशक = Ooppera ja Baletti | पहुँचमिति = १ जनवरी २०१५ }}</ref> उनीहरूको उत्पादन सफल भएको थियो र यसलाई स्विडेन, नर्वे र फिनल्यान्डमा प्रदर्शन गरिएको थियो। यसलाई हालसालै सन् २०११ मा माल्मको साङ्गीतिक नाट्य गृहमा प्रदर्शन गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.malmoopera.se/forestallningar/troll-i-kulisserna |शीर्षक=अभिलेख प्रतिलिपी |पहुँचमिति=१ जनवरी २०१३ |युआरएलस्थिति=मृत |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20130825090929/http://www.malmoopera.se/forestallningar/troll-i-kulisserna |पहुँचमिति=२५ अगस्ट २०१३ }}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{कमन्सश्रेणी|Moomins|मुमिनत्रोलन}} * [https://web.archive.org/web/20130530224555/http://www.moomin.com/sv आधिकारिक स्भेन्स्का वेबसाइट] * [https://web.archive.org/web/20091011115305/http://www.moomin.fi/eng/index.html आधिकारिक सुओमी वेबसाइट] * [http://www.moomin.co.jp/ आधिकारिक जापानी वेबसाइट] * [http://moomintrove.com/index.htm मुमिन] पुस्तक र संस्करणहरूको सङ्गालो * [https://research.wsulibs.wsu.edu:8443/xmlui/bitstream/handle/2376/1535/moomin.htm;jsessionid=B0B7A21A6EF003F6ED93627271DECAD7 अनौपचारिक मुमिनको पात्र सहयोगी] * [https://web.archive.org/web/20100115141444/http://www.schildts.fi/in-english/moomin- मुमिन] हेल्सिन्कीको प्रकाशक सिल्द्स्मा (अभिलेख २०१०-०१-११) * [https://web.archive.org/web/20081207180459/http://inter9.tampere.fi/muumilaakso/index.php?lang=fi आधिकारिक मुमिन सङ्ग्रहालयको वेबसाइट] तेम्पेरे, फिनल्यान्ड * [http://zangavar.ru/ मुमिन रूसी संस्करण सम्बन्धित पुस्तकहरू'] * उमानी २९.३.२००९: [http://umami.fi/kulttuuri/liisa/a-trip-to-the-moomins-birthplace मुमिनको जन्मस्थलसम्मको यात्रा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321061632/http://umami.fi/kulttuuri/liisa/a-trip-to-the-moomins-birthplace/ |date=2016-03-21 }} [[श्रेणी:फिनल्यान्डेली साहित्य]] [[श्रेणी:मुमिन संस्करणहरू]] [[श्रेणी:फिनल्यान्डेली रङरस कथाहरू]] 27nju65qrbu36g4qwjpskm8vefalpbv 0 112623 1393902 1388926 2026-11-04T05:00:21Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393902 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = बिङ | logo = Microsoft Bing logo.svg | logo_caption = जनवरी २०१६ मा बिङको प्रतिक | screenshot = चित्र:बिङको पर्दाचित्रण.png | caption = श्रव्य दृश्य र तस्वीर दैनिक रूपमा अद्यावधिक हुने बिङको गृहपृष्ठ | url = {{URL|https://www.bing.com}} | commercial = हो | type = [[वेब खोज संयन्त्र|खोज संयन्त्र]] | language = [[#अन्तर्राष्ट्रिय|४० भाषाहरू]] | registration = वैकल्पिक (माइक्रोसफ्ट खाता) | owner = [[माइक्रोसफ्ट]] | author = माइक्रोसफ्ट | launch_date = {{start date and age|2009|6|3}} | programming_language = एएसपी डटनेट<ref name="roadchap">{{cite web|url=http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |title=Top 40 Website Programming Languages |work=रोडचाप डटकम |author=रोगर चापमन |accessdate=September 6, 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927184557/http://rogchap.com/2011/09/06/top-40-website-programming-languages/ |archivedate=September 27, 2011 }}</ref> | current_status = चालू | revenue = बिङ विज्ञापन | alexa = {{Decrease}} ३२ (अप्रिल २०१०)<ref name="alexa">{{cite web |title=बिङ डटकमको ट्राफिक, जनशाङ्खिकि र प्रतिस्पर्धीहरू - अलेक्सा |url=https://www.alexa.com/siteinfo/bing.com |website=[[अलेक्सा इन्टरनेट]] |accessdate=14 April 2020 |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20200115044100/https://www.alexa.com/siteinfo/bing.com |archive-date=15 January 2020 }}</ref> }} '''बिङ''' एक वेब खोज संयन्त्र हो जसलाई अमेरिकी बहुराष्ट्रिय इन्टरनेट निगम [[माइक्रोसफ्ट]]को नियन्त्रणमा रहेको छ। यो माइक्रोसफ्टद्वारा सञ्चालित छ। यस सेवाको उत्पत्ति माइक्रोसफ्टका अघिल्ला खोज संयन्त्रहरूबाट भएको थियो जसमा एमएसएन खोज , विन्डोज प्रत्यक्ष खोज तथा प्रत्यक्ष खोज समावेश छ। बिङले वेब, श्रव्य दृश्य, तस्वीर र नक्सा खोज उत्पादनहरू सहित विभिन्न खोज सेवाहरू प्रदान गर्दछ। यसलाई एएसपि डटनेट प्रयोग गरेर विकस गरिएको थियो। माइक्रोसफ्टको प्रत्यक्ष खोजलाई बिङद्वारा प्रतिस्थापन गरिएको थियो जसलाई माइक्रोसफ्टका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत स्टिभ बाल्मरले २९ मे २००९ मा सान डिएगो, क्यालिफोर्नियामा आयोजित अल थिङ्स डिजिटल नामक सम्मेलनमा सेवाको अनावरण गरेका थिए।<ref>{{cite web|title=Microsoft's New Search at Bing.com Helps People Make Better Decisions News Center|url=https://news.microsoft.com/2009/05/28/microsofts-new-search-at-bing-com-helps-people-make-better-decisions/|website=माइक्रोसफ्ट समाचार|accessdate=November 23, 2016}}</ref> त्यस समयमा खोज सुझावहरूको सूची र सम्बन्धित खोजको सूचीहरूमा आधारित खोज सुझावहरूलाई सेवामा समावेश गरिएको थियो जुन पावरसेट नामक प्रविधिमा आधारित थियो। पावरसेट प्रविधिलाई माइक्रसफ्टले सन् २००८ मा अधिग्रहण गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2009/06/04/bing_and_powerset/ |title=Microsoft Bing rides open source to semantic search |publisher=द रजिस्टर |accessdate=January 1, 2010}}</ref> २९ जुलाई २००९ मा, माइक्रोसफ्ट र याहु! एक सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका थिए जसमा माइक्रोसफ्टको खोज संयन्त्र बिङले [[याहु! सर्च|याहु! खोज]]लाई थप शक्तिशाली बनाएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.bing.com/community/blogs/powerset/archive/2008/07/01/microsoft-to-acquire-powerset.aspx |title=माइक्रोसफ्टद्वारा पावरसेटको अधिग्रहण |publisher=बिङ |accessdate=January 1, 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091228171524/http://www.bing.com/community/blogs/powerset/archive/2008/07/01/microsoft-to-acquire-powerset.aspx |archivedate=December 28, 2009 }}</ref> सन् २०१२ को सुरुवात तिर, याहु!का विश्वव्यापी ग्राहक र साझेदारहरू सेवामा समक्रमित भएका थिए। उक्त सम्झौता सन् २०१५ मा बदलिएको थियो र [[याहु! सर्च|याहु! खोज]]ले व्यापक खोजीका लागि मात्र बिङको प्रयोग गरेको थियो।<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/8174763.stm|title=माइक्रोसफ्ट र याहुको सम्झौता|publisher=बिबिसी समाचार|date=July 29, 2009|accessdate=May 10, 2012}}</ref> अक्टोबर २०११ मा, नयाँ सूचकाङ्क प्रविधि र प्रयोगकर्ताको लागि छिटो तथा सान्दर्भिक खोज परिणामहरू प्रदान गर्ने लक्ष्यका साथ यसले नयाँ खोजी पूर्वाधारहरूमा काम गरिरहेको बताएको थियो जसलाई निगमले "बाघ" (अनुवादित नाम) नामकरण गरेको थियो।<ref name=YahooHelp>{{cite web|url=http://help.yahoo.com/l/us/yahoo/search/alliance/alliance-2.html;_ylt=AvrC8b99B5.r4JmW33gA5ChaMnlG|title=When will the change happen? How long will the transition take?|publisher=याहु!|date=December 1, 2011|accessdate=May 10, 2012}}</ref> नयाँ सूचकाङ्क प्रविधि उक्त वर्षको अगस्ट देखि विश्वव्यापी रूपमा बिङमा समावेश गरिएको थियो।<ref>{{समाचार स्रोत|अन्तिम=ब्राइट|प्रथम=पिटर|शीर्षक=Microsoft loses exclusivity in shaken up Yahoo search deal|url=https://arstechnica.com/information-technology/2015/04/microsoft-loses-exclusivity-in-shaken-up-yahoo-search-deal/|पहुँचमिति=२६ जनवरी २०१६|कार्य=अर्स टेक्निका|मिति=१६ अप्रिल २०१५}}</ref> मे २०१२ मा, माइक्रोसफ्टले आफ्नो खोज संयन्त्रको अर्को पुन: बनोटको घोषणा गरेको थियो<ref name=Goldman>{{वेब स्रोत|अन्तिम=गोल्डमान|प्रथम=डेभिड|शीर्षक=Bing fires at Google with new social search|युआरएल=http://money.cnn.com/2012/05/10/technology/bing-redesign/index.htm?source=cnn_bin|प्रकाशक=सिएनएन|पहुँचमिति=May 10, 2012|मिति=May 10, 2012}}</ref> जसमा "पक्षपट्टी" समावेश गरिने बताइएको थियो जुन एक सामाजिक सुविधा हो भने यसले खोज प्रश्नसँग सम्बन्धित जानकारीको लागि प्रयोगकर्ताको सामाजिक सञ्जालहरूको खोजी गर्ने गर्दछ।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://searchenginewatch.com/article/2113363/Bing-Unleashing-Tiger-to-Speed-Search-Results|शीर्षक=Bing Unleashing Tiger to Speed Search Results|प्रकाशक=सर्च इन्जिन वाच|मिति=३० सेप्टेम्बर २०११|पहुँचमिति=३ अक्टोबर २०११}}</ref> अक्टोबर २०१८ सम्ममा , बिङ विश्वव्यापी वेबमा तेस्रो ठूलो खोज संयन्त्र थियो जसले ४.५८% बजार साझेदारी गरेको थियो भने यसका प्रतिस्पर्धीहरू क्रमश: [[गुगल खोज|गुगल]] (७७%), बायदु (१४.५४%) र याहु! (२.६३%) हुन्।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.netmarketshare.com/search-engine-market-share.aspx?options=%7B%22filter%22%3A%7B%22%24and%22%3A%5B%7B%22deviceType%22%3A%7B%22%24in%22%3A%5B%22Desktop%2Flaptop%22%2C%22Mobile%22%5D%7D%7D%5D%7D%2C%22dateLabel%22%3A%22Trend%22%2C%22attributes%22%3A%22share%22%2C%22group%22%3A%22searchEngine%22%2C%22sort%22%3A%7B%22share%22%3A-1%7D%2C%22id%22%3A%22searchEnginesDesktop%22%2C%22dateInterval%22%3A%22Monthly%22%2C%22dateStart%22%3A%222017-10%22%2C%22dateEnd%22%3A%222018-09%22%2C%22segments%22%3A%22-1000%22%7D|शीर्षक=Net Marketshare, Market Share Statistics for Internet Technologies|अन्तिम=|प्रथम=|date=|वेबसाइट=नेट मार्केट सेयर|पहुँचमिति=१२ मे २०२०}}</ref> == इतिहास == === एमएसएन खोज === माइक्रोसफ्टले मूल रूपमा सन् १९९८ मा इङ्कटोमीबाट खोज परिणामहरूको प्रयोग गर्दै एमएसएन खोजको सुरुवात गरेको थियो जसले खोज संयन्त्र, सूचकाङ्क, र वेब सरिसृप समावेश गर्दथ्यो। सन् १९९९ को सुरुवातमा, एमएसएन खोजले छोटो समयको लागि लुक्समार्टबाट सूचीकृत इन्क्टोमीको परिणामहरूको साथ सेवाको एक संस्करण सुरु गरेको थियो। माइक्रोसफ्टले एमएसएन खोजको लागि आफ्नै वेब सरिसृप बनाएर वेब खोजीमा ठूलो लगानी गर्ने निर्णय गरेको थियोे जसको सूचकाङ्कहरू साप्ताहिक वा कहिलेकाँही दैनिक रूपमा अद्यावधिक गरिएको थियो। उक्त पदोन्नति परीक्षण संस्करणको रूपमा नोभेम्बर २००४ मा सुरु भएको थियो र फेब्रुअरी २००५ मा यो परीक्षण संस्करणबाट बाहिर आएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://searchenginewatch.com/sew/news/2048132/microsofts-msn-search-to-build-crawler-based-search-engine|शीर्षक=Microsoft's MSN Search To Build Crawler-Based Search Engine|मिति=२० जुन २००३|प्रकाशक=सर्च इन्जिन वाच}}</ref> यसको प्रतिउत्तरमा प्रतिस्पर्धी [[याहु! सर्च|याहु! खोज]] आफ्नो छुट्टै सरिसृप प्रक्षेपण गरेको थियो। यसमा तस्वीर खोजी तेस्रो पक्ष, पिकसर्चद्वारा सञ्चालित थियो। सेवाले बजारमा राम्रो प्रतिस्पर्धा गर्नको लागि अन्य खोज संयन्त्र वेबसाइटमा पनि यसको खोजी परिणामहरू प्रदान गर्न सुरु गरेको थियो। === विन्डोज प्रत्यक्ष खोज === विन्डोज प्रत्यक्ष खोजको पहिलो सार्वजनिक परीक्षण संस्करण ८ मार्च २००६ मा अनावरण गरिएको थियो। यसको अन्तिम संस्करणको जारी ११ सेप्टेम्बर २००६ मा गरिएको थियो र लगत्तै एमएमएन खोजको प्रतिस्थापन गरिएको थियो। उक्त नयाँ खोज संयन्त्रले खोज ट्याब प्रयोग गरेको थियो जसमा वेब, समाचार, तस्वीर, सङ्गीत, डेस्कटप, नक्सा, र माइक्रोसफ्ट इन्कार्टा समावेश गरेको थियो। विन्डोज प्रत्यक्ष खोजको सुरुवातसँगै, माइक्रोसफ्टले पिक्सर्चलाई उनीहरूको तस्वीर खोज प्रदायकको रूपमा प्रयोग गर्न रोकेको थियो र आफ्नै तस्वीर खोजी गर्न सुरू गरेको थियो। <ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://searchenginewatch.com/showPage.html?page=3623401 |author=किरिस शेरमान |date=११ सेप्टेम्बर २००६ |पहुँचमिति=१२ सेप्टेम्बर २००६ |शीर्षक =माइक्रोसफ्टको खोजी पद्धति अद्यावधिक |प्रकाशक=सर्च इन्जिन वाच |युआरएलस्थिति=मृत |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20061016202109/http://searchenginewatch.com/showPage.html?page=3623401 |अभिलेखमिति=१६ अक्टोबर २००६ }}</ref> === प्रत्यक्ष खोज === प्रत्यक्ष खोजको गृहपृष्ठले पछि बिङको गृहपृष्ठ सृजना गर्न मद्दत गरेको थियो। २१ मार्च २००७ मा, माइक्रोसफ्टले आफ्नो खोज विकासहरूलाई विन्डोज प्रत्यक्ष सेवा परिवारबाट अलग गर्ने र सेवालाई प्रत्यक्ष खोजको रूपमा पुन: नामकरण गर्ने घोषण गरेको थियो। प्रत्यक्ष खोजलाई प्रत्यक्ष खोज र विज्ञापन मञ्चमा एकीकृत गरिएको थियो जसलाई सत्य नाडेलाको नेतृत्वमा विज्ञापन मञ्च, माइक्रोसफ्टको मञ्च र प्रणाली विभागको अंशको रूपमा प्रयोग गरिएको थियो। यस परिवर्तनको अंशको रूपमा, प्रत्यक्ष खोज माइक्रोसफ्ट विज्ञापन केन्द्र साथ समायोजन गरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://blogs.zdnet.com/microsoft/?p=339|author=Mary Jo Foley|title=Microsoft severs Live Search from the rest of the Windows Live family|publisher=ZDNet|date=March 21, 2007|accessdate=May 10, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20091015221510/http://blogs.zdnet.com/microsoft/?p=339|archive-date=October 15, 2009}}</ref> माइक्रोसफ्टको खोज प्रस्तावहरूको पुनर्गठन र शृङ्खला प्रत्यक्ष खोज ब्रान्ड अन्तर्गत बनाइएको थियो। २३ मे २००८ मा, माइक्रोसफ्टले प्रत्यक्ष खोज पुस्तकहरू र प्रत्यक्ष खोज शैक्षणिकलाई बन्द गर्ने घोषणा गरेको थियो र सबै शैक्षिक सामग्री तथा पुस्तक खोज परिणामहरूलाई नियमित खोजमा एकीकृत गरेको थियो र परिणाम स्वरूप यसले प्रत्यक्ष खोज पुस्तक प्रकाशक कार्यक्रम बन्द गरेको थियो।त्यसको लगत्तै, विन्डोज प्रत्यक्ष प्रतिपादक ३१ जुलाई २००८ मा बन्द गरिएको थियो।प्रत्यक्ष खोज सेवा अन्तर्गत, प्रयोगकर्ताहरूका लागि उनीहरूको आफ्नै अनुकूलित खोज संयन्त्रहरू सृजना गर्न वा अन्य प्रयोगकर्ताहरूद्वारा निर्मित सामग्रीहरू प्रयोग गर्ने सेवा पनि पछि बन्द गरीएको थियो। व्यापारीहरूलाई प्रत्यक्ष खोज उत्पादहरूमा जानकारी उर्ध्वभरण गर्न अनुमति दिने प्रत्यक्ष उर्ध्वभरण उत्पादन नामक सेवालाई १५ मार्च २००९ मा बन्द गरिएको थियो। यसको प्रश्नोत्तर सेवा एमएसएन प्रश्नोत्तरलाई २१ मे २००९ मा, बन्द गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.webpronews.com/yahoo-answers-outlives-msn-qna-2009-05|शीर्षक=Yahoo Answers Outlives MSN QnA|मिति=May 29, 2009|पहुँचमिति=May 10, 2012|publisher=वेब प्रो न्युज|लेखक=डग कार्ली|युआरएलस्थिति=मृत|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20120114223923/http://www.webpronews.com/yahoo-answers-outlives-msn-qna-2009-05|अभिलेखमिति=January 14, 2012}}</ref> === बिङको रूपमा पुनर्गठित === माइक्रोसफ्टले ब्रान्ड नाम "प्रत्यक्ष" रहँदा समस्या हुन सक्ने बताएको थियो। माइक्रोसफ्टका खोज सेवाहरूको लागि नयाँ परिचय सृजना गर्ने प्रयासको रूपमा, प्रत्यक्ष खोजलाई आधिकारिक रूपमा ३ जुन २००९ मा बिङद्वारा प्रतिस्थापन गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.seroundtable.com/archives/017296.html|title=Keynote with Kevin Johnson at Microsoft|author=तमर विनबर्ग|date=June 3, 2008|accessdate=May 10, 2012|publisher=खोज संयन्त्र जानकारी}}</ref> बिङ नाम फोकस समूहहरूको माध्यमबाट छनोट गरिएको थियो र माइक्रोसफ्टले उक्त नाम यादगार, छोटो, हिज्जेमा सजिलो र यो विश्वभरि युआरएलको रूपमा राम्रोसँग काम गर्ने निर्णय लिएको थियो। <ref name="फ्रान्सेली">{{वेब स्रोत|भाषा=फ्रान्सेली|लेखक=|शीर्षक=Bing, le moteur de recherche de Microsoft, est à son tour bloqué en Chine|कार्य=Le Monde|मिति=2019-01-24|अभिलेखयुआरएल=https://www.lemonde.fr/pixels/article/2019/01/24/bing-le-moteur-de-recherche-de-microsoft-est-a-son-tour-bloque-en-chine_5413886_4408996.html|अभिलेखमिति=2019-01-28|पृष्ठ=}}</ref> शब्दले मानिसहरूलाई "खोजी र निर्णय लिने क्षणको समयमा बनिरहेको आवाज" सम्झाउनेछ विश्वास लिइएको थियो।<ref>{{cite web|work=Wired|url=https://www.wired.com/epicenter/2009/05/microsofts-bing-hides-its-best-features/|title=Hands On With Microsoft's New Search Engine: Bing, But No Boom|author=Ryan Singel|date=May 28, 2009|accessdate=May 10, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120429062542/http://www.wired.com/epicenter/2009/05/microsofts-bing-hides-its-best-features|archive-date=April 29, 2012}}</ref> यस शब्दको 'बिङ्गो' शब्दसँग पनि समानता छ, जसको अर्थ खोजी गरिएको कुरा भेटियो वा महसुस भयो हुँदा बिङ्गो नामक खेल जित्दा जस्तै अनुभव हुने बताएका छ।<ref>{{cite web |url=http://blogs.msdn.com/livesearch/archive/2009/05/28/the-sound-of-found-bing.aspx |title=बिङ!शब्दको उत्पत्ति|date=May 28, 2009 |accessdate=May 29, 2009 |work=निओविन |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090531173346/http://blogs.msdn.com/livesearch/archive/2009/05/28/the-sound-of-found-bing.aspx |archivedate=May 31, 2009 }}</ref> बिङको नाम अङ्ग्रेजी शब्द "बेस्ट इज नट गुगल" को छोटो रूपमा भएको अफवाहहरू भेटिएका छन्। <ref>{{cite web |url=http://www.interbrand.com/blog/post/2009/06/05/Interbrand-names-Microsofts-new-search-engine-Bing!.aspx |title=Interbrand Blog &#124; Interbrand names Microsoft's new search engine Bing! |publisher=इन्टरब्रान्ड |accessdate=January 16, 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100107183944/http://www.interbrand.com/blog/post/2009/06/05/Interbrand-names-Microsofts-new-search-engine-Bing%21.aspx |archivedate=January 7, 2010 }}</ref> सञ्चार माध्यम गार्जियनका अनुसार बिङ शब्द, बिङ इज नट गुगल (अनुवादित नाम = बिङ भनेको गुगल होइन), भन्ने शब्दबाट आएको भनेर पुष्टि नगरेको बताएको थियो।<ref>{{cite news| url=https://www.theguardian.com/technology/2009/jun/08/netbytes-microsoft-bing | location=लन्डन | work=द गार्जियन | title=Bing Is Not Google, but it might be better than you think | first=जाक | last= सोफिल्ड| date=June 8, 2009}}</ref> माइक्रोसफ्ट अनलाइन सेवाका अध्यक्ष छिई लुले बिङको आधिकारिक चिनियाँ नाम बि यिङ् (सरलीकृत चिनियाँ: 必 应; परम्परागत चिनियाँ: 必 應) को शाब्दिक अर्थ "प्रतिक्रिया दिन एकदमै निश्चित" वा चिनियाँ भाषामा "उत्तर दिन निश्चित" भएको घोषण गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://tech.sina.com.cn/focus/bing2009/|शीर्षक=微软推出新搜索引擎Bing|पहुँचमिति=२०१६-११-१८|लेखक=|मिति=|प्रकाशक=新浪网|कथन=MSN Search，1998年推出|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20161119182320/http://tech.sina.com.cn/focus/bing2009/|अभिलेखमिति=२०१६-११-१९}}</ref><ref>{{cite news|url=http://tech.qq.com/a/20090527/000221.htm|title=微软全球注册Bing域名推广新搜索引擎|date=2009-05-27|publisher=腾讯科技|accessdate=2009-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090530174738/http://tech.qq.com/a/20090527/000221.htm|archive-date=2009-05-30}}</ref><ref>{{cite news|url=http://it.sohu.com/20090614/n264519400.shtml|title=微软高管称汉语语言学家认可Bing中文品牌|date=2009-06-04|publisher=搜狐IT|accessdate=2009-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090617085802/http://it.sohu.com/20090614/n264519400.shtml|archive-date=2009-06-17}}</ref> === कानुनी चुनौती === माइक्रोसफ्टको बिङ र उनीहरूको उत्पादन बिङ्गोबिङ् दुबै अनलाइन उत्पादन खोज गर्ने बजारमा भ्रम पैदा गर्न सक्छ भन्ने आरोप लगाउँदै ३१ जुलाई २००९ मा, द ल्याप्टप कम्पनी, निगमले एक प्रेस विज्ञप्तिमा बिङको व्यापारीक प्रतिक अनुप्रयोगलाई चुनौती दिने बताएका थियो सफ्टवेयर कम्पनी टेराबाइट अनलिमिटेडको बिङ नामक उत्पादनले यसको व्यापारिक प्रतिक अनुप्रयोगसँग प्रतिस्पर्धा गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.lemonde.fr/technologies/article/2009/05/29/microsoft-repart-a-l-assaut-de-google_1199533_651865.html#ens_id=1198872|शीर्षक=Avec Bing, Microsoft repart à l'assaut de Google|वेबसाइट=ले मोन्दे|भाषा=फ्रान्सेली|मिति=|पहुँचमिति=१४ मे २०२०}}</ref> === याहु! खोजसँगको सम्झौता === २९ जुलाई २००९ मा, माइक्रोसफ्ट र याहु!ले १० वर्षे सम्झौता गरेको घोषण गरेको थियो जसमा [[याहु! सर्च|याहु! खोज]] संयन्त्र बिङमा बदलिने तर दृश्य पाठ याहुकै राखिने जनाइएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://ecosia.zendesk.com/hc/de/articles/206153381-Our-search-partners-at-Microsoft-Bing |शीर्षक=Woher kommen eure Suchergebnisse? |भाषा=जर्मनेली |पहुँचमिति=२०१८-०९-१६}}</ref> सम्झौताको पहिलो पाँच वर्षको लागि यसको साइटमा सबै खोज विज्ञापन बिक्रीबाट ८८% राजस्व राख्न पाउने, र केही माइक्रोसफ्ट साइटहरूमा विज्ञापन बेच्ने अधिकार रहेको थियो।<ref>{{cite news |title=माइक्रोसफ्ट र याहु!को सम्झौता |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8174763.stm |date=July 29, 2009 |accessdate=July 29, 2009 |publisher=बिबिसी समाचार}}</ref> सन् २०१२ को सुरुवात तिर, याहु!का विश्वव्यापी ग्राहक र साझेदारहरू सेवामा समक्रमित भएका थिए। उक्त सम्झौता सन् २०१५ मा बदलिएको थियो र [[याहु! सर्च|याहु! खोज]]ले व्यापक खोजीका लागि मात्र बिङको प्रयोग गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Bing-soll-schlauer-suchen-dank-KI-und-Reddit-3918151.html |शीर्षक=Bing soll schlauer suchen – dank KI und Reddit |प्रकाशक=heise.de|मिति=2017-12-14|पहुँचमिति=2017-12-21}}</ref> == बजार साझेदारी == बिङ सुरुवात अघि माइक्रोसफ्ट वेब खोज पृष्ठहरूको बजार साझेदारी (एमएसएन र प्रत्यक्ष खोज) न्युन थियो। जनवरी २०११ सम्म, एक्सपेरियन हिटवाइज नामक कम्पनीले बिङको बजार साझेदारी याहुको १२.८% सम्म पुगेको देखाएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://de.searchengineland.com/|title=Bing Search-Volumen um 29% gestiegen Im Jahr 2010 stieg Google laut comScore um 13%}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> समान अवधिमा, कमस्कोरको सन् २०१० मा गरेको एक समीक्षा प्रतिवेदनले बिङले सन् २०१० मा, ठूलो फड्को मार्दै बजार साझेदारी २९% कयम गरेको देखाएको थियो।<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703745704576136742065119876?mod=wsjcrmain | title=Microsoft's Bing Gains Share | work=द वाल स्ट्रिट जर्नल | first=निक | last=विङफिल्ड | date=February 10, 2011}}</ref> वाल स्ट्रिट जर्नलले बजार साझेदारीमा यसले १% फड्को मारेको बताएको थियो। फेब्रुअरी २०११ मा, बिङले याहुलाई उछिन्दै पहिलो पटक ४.३७% बजार साझेदारी गरेको थियो जसमा याहुले जम्मा ३.९३% बजार साझेदारी प्राप्त गरेको थियो।मुख्य खोजीहरू मात्र गणना गर्दा, संयुक्त राज्य अमेरिकामा सन् २०११ को दोस्रो त्रैमासमा बिङले १४.५४ बजार साझेदारी कायम गरेको थियो।<ref name=post>{{cite news|title=StatCounter: Bing Just Beat Yahoo Worldwide |work=रिड राइट वेब |date=March 1, 2011 |url=http://www.readwriteweb.com/archives/statcounter_bing_just_beat_yahoo_for_first_time.php |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110302193021/http://www.readwriteweb.com/archives/statcounter_bing_just_beat_yahoo_for_first_time.php |archivedate=March 2, 2011 }}</ref> संयुक्त रूपमा बिङद्वारा सञ्चालित अमेरिकी खोजी सन् २०११ मा २६.५%बाट घटेर अप्रिल २०१२ मा २५.९% पुगेको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.businessinsider.com/chart-of-the-day-us-search-market-share-2011-7?op=1 |title=CHART OF THE DAY: This Is What Microsoft Is Getting For Its Big Bing Investment |publisher=बिजनेस इन्साइडर |author = जे यारो, कामिला Angelova |date=July 13, 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.comscore.com/layout/set/popup/Press_Events/Press_Releases/2011/7/comScore_Releases_June_2011_U.S._Search_Engine_Rankings |title=comScore Releases June 2011 U.S. Search Engine Rankings |publisher=कमस्कोर |author = स्टेफिनी लिन फ्लसी |date=July 13, 2011}}</ref><ref>{{cite web|author=लिना राओ|date=January 11, 2012|title=Microsoft Bing-Suchanfragen überholen Yahoo zum ersten Mal im Dezember|url=https://techcrunch.com/2012/01/11/microsoft-bing-search-queries-overtake-yahoo-for-the-first-time-in-december/|publisher=टेकक्रन्च}}</ref> नोभेम्बर २०१५ सम्ममा यसको बजार साझेदारी २०.९% सम्म घटेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://greatfinds.icrossing.com/does-bings-30-percent-market-share-really-matter/ |शीर्षक=Does Bing's 30% Market Share Really Matter? &#124; Great Finds |प्रकाशक=इनकोसिङ |मिति=May 23, 2012 |पहुँचमिति=August 17, 2012 |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20120815052644/http://greatfinds.icrossing.com/does-bings-30-percent-market-share-really-matter |अभिलेखमिति=August 15, 2012 |युआरएलस्थिति=मृत }}</ref> अक्टोबर २०१८ सम्ममा, बिङ ४.५८% का साथ अमेरिकाको तेस्रो सबैभन्दा ठूलो खोज संयन्त्र बनेको थियो जहाँ यसका प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी गुगल (७७%) र चिनियाँ खोज संयन्त्र बायदु (१४.४५%) कायम गरेका थिए भने उक्त समयमा बिङद्वारा सञ्चालित [[याहु! सर्च|याहु! खोज]]ले २.६३% कायम गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.elblogsalmon.com/empresas/deshacerse-de-su-buscador-bing-para-concentrarse-en-su-negocio-principal-una-buena-estrategia-para-microsoft|शीर्षक=Deshacerse de su buscador Bing para concentrarse en su negocio principal, ¿una buena estrategia para Microsoft?|वेबसाइट=elblogsalmon|भाषा=जर्मनेली|मिति=|पहुँचमिति=१६ मे २०२०}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू == {{Wikiquote}} {{commonscat}} *{{आधिकारिक वेबसाइट|//www.bing.com/|mobile=http://m.bing.com/}} {{बिङ|state=uncollapsed}} {{वेब खोज संयन्त्रहरू}} [[श्रेणी:बिङ| ]] [[श्रेणी:माइक्रोसफ्टका वेबसाइटहरू]] [[श्रेणी:बहुभाषिक वेबसाइटहरू]] [[श्रेणी:इन्टरनेट खोज संयन्त्रहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी वेबसाइटहरू]] jesrhc1jt2xijpj8fgrz770ddf1ggf6 0 112834 1393917 1380006 2026-11-04T06:17:52Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393917 wikitext text/x-wiki {{Infobox document | document_name = म्याग्ना कार्टा | image = [[File:Magna Carta (British Library Cotton MS Augustus II.106).jpg|frameless|upright=1.3]] | image_caption = <div style="font-size:95%; margin:0.3em 0 0.3em; line-height:1.3em">''[[Cotton MS. Augustus]] II. 106'', one of only four surviving [[Exemplified copy|exemplifications]] of the 1215 text</div> | date_created = {{start date and age|1215}} | date_ratified = | location_of_document = [[ब्रिटिस पुस्तकालय|ब्रिटिस लाइब्रेरी]]मा २ वटा; [[लिङ्कन क्यासल]]मा एउटा र स्यालिसबेरी क्याथेड्रलमा एउटा | writer = {{plainlist| *राजा जोन *उनका सामन्त *[[Stephen Langton]], [[Archbishop of Canterbury]]}} | signers = | purpose = [[शान्ति सन्धि]] }} '''म्याग्ना कार्टा''' (Magna Carta, मध्यकालीन ल्याटिनमा "महान सनद"), जसलाई कहिलेकाहीं '''म्याग्ना चार्टा''' पनि गरिन्छ,{{Efn|The document's Latin name is spelled either {{lang|la|Magna Carta}} or {{lang|la|Magna Charta}} (the pronunciation is the same), and may appear in English with or without the definite article "the".{{pb}}The spelling {{lang|la|Charta}} originates in the 18th century, as a restoration of [[classical Latin]] {{lang|la|[[:wikt:charta|charta]]}} for the [[Medieval Latin]] spelling {{lang|la|carta}}.<ref>[[Du Cange]] s.v. [http://ducange.enc.sorbonne.fr/charta#CHARTA1 1 carta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823011455/http://ducange.enc.sorbonne.fr/charta#CHARTA1 |date=2016-08-23 }}</ref> While "Charta" remains an acceptable variant spelling, it never became prevalent in English usage.<ref>{{cite book|last1=Garner|first1=Bryan A.|title=A Dictionary of Modern Legal Usage|date=1995|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195142365|page=541|url=https://books.google.com/books?id=35dZpfMmxqsC&pg=PA541}} "The usual—and the better—form is ''Magna Carta''. [...] ''Magna Carta'' does not take a definite article".{{pb}}''Magna Charta'' is the recommended spelling in German-language literature. ([http://www.duden.de/rechtschreibung/Magna_Charta Duden online])</ref> {{pb}}The article is more commonly omitted.<ref>{{OED|Magna Carta}} "Usually without article."</ref> Latin does not have a definite article equivalent to "the".}} सन् १२१५ जुन १५ का दिन{{Efn|Within this article, dates before 14 September 1752 are in the Julian calendar. Later dates are in the Gregorian calendar.}} विन्डसर नजिकैको रनिमेडमा इङ्गल्याण्डका राजा जोनद्वारा छाप लगाइएको अधिकारहरूको एक शाही दस्ताबेज हो।<ref>{{cite web |title=Magna Carta 1215 |url=https://www.bl.uk/collection-items/magna-carta-1215 |access-date=3 February 2019 |publisher=[[British Library]]}}</ref><ref>{{cite journal |author=Peter Crooks |date=July 2015 |title=Exporting Magna Carta: exclusionary liberties in Ireland and the world |url=https://www.historyireland.com/volume-23/exporting-magna-carta-exclusionary-liberties-in-ireland-and-the-world/ |journal=[[History Ireland]] |volume=23 |issue=4}}</ref> यो दस्ताबेज पहिलो पटक क्यान्टरबरीका आर्कबिशप, कार्डिनल स्टेफन लाङ्टनद्वारा तयार पारिएको थियो, जसको उद्देश्य अलोकप्रिय राजा र विद्रोही ब्यारनहरूको समूहबीच शान्ति कायम गर्नु थियो। यसले चर्चका अधिकारहरूको संरक्षण, अवैध थुनाबाट ब्यारनहरूको सुरक्षा, द्रुत र निष्पक्ष न्यायमा पहुँच, र ताज (राजतन्त्र) लाई बुझाउने सामन्ती भुक्तानीहरूमा सीमा लगाउने बा वाचा गरेको थियो, जुन २५ ब्यारनहरूको परिषद्मार्फत कार्यान्वयन गरिने थियो। दुवै पक्षले आफ्ना प्रतिबद्धताहरू पालना गरेनन्, र पोप इनोसेन्ट तृतीयद्वारा यो दस्ताबेज खारेज गरियो, जसले गर्दा पहिलो ब्यारन युद्ध सुरु भयो। यो [[रोमन भाषा|ल्याटिन भाषा]]मा लेखिएको थियो। म्याग्ना कार्टामा [[बेलायत|इङ्ल्यान्ड]]का राजा जोनले [[सामन्तवाद|सामन्त]]हरूलाई (nobles and barons) केही अधिकार दिए; केहि कानुनी प्रक्रियाको पालना गर्ने वचन दिए; र उनको इच्छा कानुनको सिमाले बाधिने स्वीकार गरे। म्याग्ना कार्टाले राजाको प्रजाको केहि अधिकार रक्षाको स्पष्ट रूपमा पुष्टि गर्यो, जसमा [[बन्दी प्रत्यक्षीकरण|बन्दी प्रत्यक्षीकरण रिट]] (habeas corpus) उल्लेखनीय छ। चार्टरको महत्त्व यस तथ्यमा निहित छ कि प्रत्येक पिढी यसको वैधानिक व्याख्या गरेर यो सिद्धान्तमा जोड दिन्थे कि राजाले पनि कानुनको सम्मान गर्न पर्छ। यो सामन्तहरू र सर्वसाधारण जनता दुवैलाई वैधानिकताको प्रतीक बन्यो तथा ब्रिटिश वैधानिक अधिनियमनको श्रीगणेश पनि यहींबाट भएको मानिन्छ। == परिचय == म्याग्ना कार्टा (सन् १२१५ ई.) म्यागना कार्टा अथवा महान्-परिपत्र १५ जून १२१५ मा, [[थेम्स नदी]]को किनार स्थित रनीमीड स्थानमा राजा जोनले [[बेलायत|इङ्ल्यान्ड]]को सामन्तहरूलाई प्रदान गरेका थिए। ह्यालमको शब्दमा, यो कालान्तरमा इङ्लिस स्वतन्त्रताको प्रधान आधार बन्यो,यद्यपि यसको रचयिता, जनस्वातंत्र्य उद्देश्यबाट अनुप्रेरित थिएन। उनीहरू आफ्नो अधिकारको प्रतिपादनमा लागेका थिए। सामन्त (ब्यारन), जो यसको रचनामा संलग्न थिए, इसकी स्वाभावत: आफ्नो स्थिति सुरक्षित गर्दै थिए । उनीहरूलाई दोश्रो वर्गको स्वार्थमा कुनै वास्ता थिएन। त्यसैले चार्टर, राजा र ब्यारनको बिच भएको एक सम्झौता थियो, जुन [[सामन्तवाद|सामन्तवादी प्रथा]]मा आधारित थियो। चार्टरको दुई तिहाई धारा सामन्तहरूको कष्टको शुचि थियो। तर रचयिताहरूले परिपत्र द्वारा आफ्नो मागको अतिरिक्त सबै वर्गहरूलाई सन्तुष्ट गर्नको लागि प्रशासकीय सुधारहरू पनि समाहित गरेका थिए। चार्टरको उपयोगिता समाप्त भएपछि पनि, यसका धाराहरू सम्मनको दृष्टिले निकै समयसम्म हेरियो। == ऐतिहासिक कारण == चार्टर, राजा जोनद्वारा ब्यारन तथा सामन्तहरूमाथि वर्षौ सम्म लादिएको अन्यायपूर्ण कर र अत्याचारको परिणाम थियो। [[पोप]]सँग संघर्ष गरेपछि, जोनले पादरीहरूसँग पनि अत्याचारपूर्ण व्यवहार त्यहीँ मात्रामा जारी राखे। वस्तुत: राजाले समस्त जनताको प्रति एक नृशंसताको नीति अपनाए। फलत: राष्ट्रिय विद्रोहको भावना जागृत हुन थाल्यो। ब्यारन-सामन्त विद्रोहको प्रथम लक्षण १२१२ ई. मा परिलक्षित भयो किंतु वास्तविक अशान्ति त्यस समय फैलियो जब आर्कबिशप स्टेफनको नेतृत्वमा ब्यारनहरूले लण्डनमा सेन्ट पालको गोष्ठीमा आफूले भोगेका कष्टहरूमाथि छलफल गरे र हेनरी प्रथमद्वारा स्वीकृत चार्टरको आधारमा आफ्नो माग राखे। १२१४ मा [[फ्रान्स|फ्रान्सले]] राजा जोनलाई पराजित गरी शान्ति को लागि बाध्य बनाए। इङ्ल्यान्डमा फिर्ता आउँदा ब्यारनहरूको एक संघले आफ्नो मागको शुचि राजाको सामु प्र्मेश गर्यो। जोनले प्रस्ताव स्थापित गर्नको लागि झुटो प्रतिज्ञा गरे र यस बिच युद्धको तयारी सुरु गरे। विदेशबाट भाडाको सेना मगाए तथा चर्चलाई आफ्नो तर्फ मिलाउने प्रयास गरे। तर ब्यारनहरू शक्तिशाली भए। ब्यारनहरूको विद्रोहलाई सर्वसाधारण जनताले अधिक समर्थन र सहयोग गरे किनकि राजा जोनको विदेशी युद्ध तथा आंतरिक दमननीतिले आन्तरिक स्थितिलाई असह्य बनाइदिएको थियो। शक्तिसँग सामना गर्न असमर्थ भएर राजा जोन चार्टरमा हस्ताक्षर गर्न बाध्य भए। ==चार्टरका धाराहरू== * धारा १ मा चर्चको स्वतन्त्रता सम्बन्धी विषय === इङ्गल्याण्डको कानुनमा बाँकी रहेका धाराहरू === म्याग्ना कार्टाका तीनवटा धाराहरू मात्र इङ्गल्याण्ड र वेल्समा कानुनको रूपमा अझै पनि कायम छन्। यी धाराहरूले १) इङ्गल्याण्डको चर्चको स्वतन्त्रता, २) लन्डन सहरको "प्राचीन स्वतन्त्रताहरू" (१२१५ को सनदमा धारा १३, १२९७ को कानुनमा धारा ९), र ३) उचित कानुनी प्रक्रियाको अधिकार (१२१५ को सनदमा धारा ३९ र ४०, १२९७ को कानुनमा धारा २९) सँग सम्बन्धित छन्। १२९७ को कानुनको क्रमसंख्या प्रणाली प्रयोग गर्दा, यी धाराहरूले यस्तो उल्लेख गर्छन्: {{blockquote|{{ordered list|type=upper-roman|style=font-size:initial |पहिलो, हामीले ईश्वरलाई प्रदान गरेका छौँ, र हाम्रो यो वर्तमान सनदद्वारा, हाम्रा लागि र हाम्रा उत्तराधिकारीहरूका लागि सधैँको निम्ति पुष्टि गरेका छौँ कि इङ्गल्याण्डको चर्च स्वतन्त्र हुनेछ, र यसले आफ्ना सम्पूर्ण अधिकार र स्वतन्त्रताहरू अक्षुण्ण रूपमा प्राप्त गर्नेछ। हामीले हाम्रा राज्यका सबै स्वतन्त्र नागरिकहरूलाई, हाम्रा लागि र हाम्रा उत्तराधिकारीहरूका लागि सधैँको निम्ति, यी निम्न-लिखित स्वतन्त्रताहरू प्रदान र समर्पण गरेका छौँ, ताकि उनीहरूले र उनीहरूका उत्तराधिकारीहरूले हामीबाट र हाम्रा उत्तराधिकारीहरूबाट सधैँका निम्ति ती प्राप्त गरून् र भोग गरून्। |item2_value=9| लन्डन सहरले आफ्ना पुराना सबै स्वतन्त्रताहरू र चालचलनहरू प्राप्त गर्नेछ जुन यसले भोग गर्दै आएको छ। यसबाहेक, हामी चाहन्छौं र प्रदान गर्छौं कि अन्य सबै सहरहरू, नगरहरू, बस्तीहरू, र पाँच बन्दरगाहका ब्यारनहरू, र अन्य सबै बन्दरगाहहरूले आफ्ना सबै स्वतन्त्रताहरू र स्वतन्त्र चालचलनहरू प्राप्त गर्नेछन्। |item3_value=29| कुनै पनि स्वतन्त्र नागरिकलाई पक्राउ गरिने छैन वा थुनामा राखिने छैन, वा उसको निजी सम्पत्ति, स्वतन्त्रता, वा स्वतन्त्र चालचलनबाट वञ्चित गरिने छैन, वा देश निकाला गरिने छैन, वा निर्वासित गरिने छैन, वा अन्य कुनै तरिकाले नष्ट गरिने छैन; न त हामी उसमाथि कारबाही गर्नेछौं, न त उसलाई सजाय दिनेछौं, केवल उसका आफ्नै सरसरहका व्यक्तिहरूको कानुनी फैसलाद्वारा वा देशको कानुन बमोजिम बाहेक। हामी कसैलाई पनि न्याय बेच्ने छैनौं, हामी कसैलाई पनि न्याय वा अधिकार दिन इन्कार गर्ने छैनौं वा ढिलाइ गर्ने छैनौं।<ref name=UKStatute>{{cite web|url=http://www.statutelaw.gov.uk/content.aspx?activeTextDocId=1517519 |title=(Magna Carta) (1297) (c. 9) |work=UK Statute Law Database |access-date=2 September 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070905014018/http://www.statutelaw.gov.uk/content.aspx?activeTextDocId=1517519 |archive-date=5 September 2007 }}</ref><ref name="PAMadisonDPC"/> }}}} ==परिणाम र प्रभाव== हस्ताक्षर गरेपछि चार्टरको प्रतिहरू प्रत्येक सामन्त एवं पादरीहरूको प्रदेशमा वर्षमा दुई पटक उच्च स्वरमा सार्वजनिक घोषणा कि लागि पठाइयो। राजा जोनले यद्यपि हस्ताक्षर गरे पनि , कार्यान्वित गर्न आपति प्रकट गरे। उनले पोपलाई एक विशेष पोपादेश द्वारा यस चार्टरलाई अवैध सिद्ध गर्न अनुरोध गरे। भाडाको सैनिक एकत्रित गरेर ब्यारनहरू विरुद्ध युद्धको घोषणा गरे। एक वर्षसम्म [[गृहयुद्ध]] चल्यो र १२१६ ई.मा जोनको मृत्यु भएपछि गृहयुद्ध बन्द भयो। राजा जोनको मृत्यु पछि, चार्टरको अन्तर्कालीन धाराहरू हटाएर, पुनर्घोषित गरियो। १२२५ ई. मा केहि परिवर्तन उपरान्त चार्टरको फेरि घोषणा भयो। एडवर्ड षष्टम् सम्म प्रत्येक माध्यमिक युगका शासकले चार्टरलाई वैध बताए। ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{विश्वको इतिहास}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:विधि]] [[श्रेणी:दस्तावेज]] [[श्रेणी:मानव अधिकार]] hck7da6w13xugstsnfltsz8s6my5f20 0 113371 1393731 1385819 2026-11-03T12:07:38Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393731 wikitext text/x-wiki ठूला पुस्तकालयहरूको यस क्रमबद्ध सूचीमा '''[[पुस्तकालय|पुस्तकालयहरू]]''' समावेश छन् जहाँ २००८ को मापन अनुसार १.५ करोड भन्दा अधिक वस्तुहरू भण्डारण गरिएको छ। == विश्वको सबैभन्दा ठूला पुस्तकालयहरू == {| class="wikitable sortable" border="1" !# !नाम !देश !स्थान !वस्तुको सङ्ख्या !आगन्तुक प्रति वर्ष !बजेट !कर्मचारी |- |१ |[[ब्रिटिस पुस्तकालय]] |संयुक्त अधिराज्य |[[लन्डन]] [[बोस्टन स्पा]]<ref>{{cite web|url=https://www.bl.uk/visit/reading-rooms/boston-spa|title=British Library at Boston Spa|website=bl.uk|access-date=26 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809233348/https://www.bl.uk/visit/reading-rooms/boston-spa|archive-date=9 August 2019}}</ref> |<span style="display:none">_0180000000</span>१७-२० करोड <ref>{{cite web|url=http://www.bl.uk/aboutus/quickinfo/facts/|title=Facts and figures|last=Wight|first=Colin|website=bl.uk|access-date=3 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828023409/http://www.bl.uk/aboutus/quickinfo/facts/|archive-date=28 August 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/816517/British_Library_Annual_Report_and_Accounts_201819.pdf|title=BL Accounts 2019|website=bl.uk|access-date=23 July 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bl.uk/a-history-of-magic/articles/the-magic-of-the-british-library|title=BL Exhibition Notes|website=bl.uk|access-date=11 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809194810/https://www.bl.uk/a-history-of-magic/articles/the-magic-of-the-british-library|archive-date=9 August 2019}}</ref><br /> |<span style="display:none">_0001750000</span>१७.५&nbsp;लाख<ref>{{cite web|url=http://www.bl.uk/about/annual/2008to2009/performance/performance.html|title=The British Library Annual Report and Accounts 2008/09 – Performance|year=2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/66R0VWvi3?url=http://www.bl.uk/about/annual/2008to2009/performance/performance.html|archivedate=25 March 2012|accessdate=14 July 2010|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100710044205/http://www.bl.uk/about/annual/2008to2009/performance/performance.html |date=10 July 2010 }}</ref> |<span style="display:none">_01410000000</span>{{nobr|£१४.१ करोड}}<ref name="bl">{{cite web|url=http://www.bl.uk/about/annual/2008to2009/accounts.pdf|title=The British Library Annual Accounts 2008/09|year=2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/65p7FGUHC?url=http://www.bl.uk/about/annual/2008to2009/accounts.pdf|archivedate=29 February 2012|accessdate=15 July 2010|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215175518/http://www.bl.uk/about/annual/2008to2009/accounts.pdf |date=15 February 2010 }}</ref> |<span style="display:none">_01977</span>१,९७७<ref name="bl" /> |- |२ |काङ्ग्रेसको पुस्तकालय |संयुक्त राज्य अमेरिका |वासिङ्टन डिसी |<span style="display:none">_0168000000</span>१७ करोड+<ref>{{cite web|url=https://www.loc.gov/about/general-information/|title=General information|last=|first=|date=|website=|publisher=Library of Congress|archive-url=|archive-date=|accessdate=5 May 2020|url-status=live}}</ref> |<span style="display:none">_0001750000</span>१९&nbsp;लाख<ref name="loc">{{cite web|url=https://www.loc.gov/about/general-information/|title=General Information – About the Library (Library of Congress)|last=|first=|date=|year=|website=|archive-url=|archive-date=|accessdate=15 May 2020|url-status=live|df=}}</ref> |<span style="display:none">_19523722680</span>{{nobr|[[अमेरिकी डलर|$]]६९.६११ करोड}}<ref name="loc" /> |<span style="display:none">_03624</span>३,१४९<ref name="loc" /> |- |३ |[[साङ्घाई पुस्तकालय]] |चीन |साङ्घाई |<span style="display:none">_0050000000</span>५ करोड ६० लाख <ref>{{cite web|url=http://www.library.sh.cn/Web/news/AboutUs/index.html|title=About Us|date=June 2020|access-date=2020-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611212553/http://www.library.sh.cn/Web/news/AboutUs/index.html|archive-date=2020-06-11}}</ref> |<span style="display:none">_0001170000</span> |<span style="display:none">_01640000000</span> |<span style="display:none">_01972</span> |- |४ |[[न्युयोर्क सार्वजनिक पुस्तकालय]] |संयुक्त राज्य अमेरिका |न्युयोर्क सहर |<span style="display:none">_005500000</span>५ करोड ५० लाख <ref name="nypl">{{cite web|url=http://www.nypl.org/sites/default/files/2009_Annual_Report.pdf|title=The New York Public Library's 2009 Annual Report|year=2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/66ODxZ9hd?url=http://www.nypl.org/sites/default/files/2009_Annual_Report.pdf|archivedate=23 March 2012|accessdate=15 July 2010|url-status=dead}}</ref> |<span style="display:none">_0018000000</span>१.८&nbsp;करोड<ref name="nypl" /> |<span style="display:none">_07546275000</span>{{nobr|[[अमेरिकी डलर|$]]२५ करोड}}<ref name="nypl" /> |<span style="display:none">_02937</span>३,०००<ref name="nypl" /> |- |५ |[[क्यानडाको पुस्तकालय तथा अभिलेेेेेेखालय]] |क्यानडा |ओटावा |<span style="display:none">_0054000000</span>५ करोड ४० लाख <ref>{{cite web|url=http://www.bac-lac.gc.ca/eng/about-us/about-collection/Pages/about.aspx|title=About the Collection – Library and Archives Canada|date=10 February 2014|accessdate=1 January 2015}}</ref> | |<span style="display:none">_0116900000</span>{{nobr|$११.६९ करोड}}<ref name="lac2016">{{cite web|url=http://www.bac-lac.gc.ca/eng/about-us/report-plans-priorities/rpp-2016-2017/Pages/rpp-2016-17.aspx#_Toc441489141|title=Report on Plans and Priorities (RPP) 2016–17: Planned expenditures|date=9 August 2016|website=Library and Archives Canada|accessdate=13 January 2017}}</ref> |<span style="display:none">_00874</span>८७४<ref name="lac2016" /> |- |६ |[[रूसी राज्य पुस्तकालय]] |रूस |मस्को |<span style="display:none">_0044400000</span>४ करोड ७२ लाख <ref name="leninka">{{cite web|url=https://www.rsl.ru/photo/!_ORS/6-NOVOSTI/2019/report2018/RGB_report_2018_low.pdf|title=Годовой отчет РГБ 2018 (по состоянию на 01.01.2019)|date=1 January 2019|accessdate=17 June 2019}}</ref> |<span style="display:none">_0001170000</span>९.६४&nbsp;लाख<ref name="leninka" /> |<span style="display:none">_01640000000</span>{{nobr|२.४&nbsp;अर्ब [[रूसी रूबल]]}}<ref name="leninka" /> |<span style="display:none">_01972</span>१,६१८<ref name="leninka" /> |- |७ |[[शाही डेनमार्केेेेली पुस्तकालय]] |डेनमार्क |[[कोपनहेगन]] र [[अहुस]] |<span style="display:none">_0035400000</span>४ करोड २५ लाख (भौतिक वस्तु)<ref name="Aarsberetning2017">{{cite web|url=http://www5.kb.dk/export/sites/kb_dk/da/kb/aarsrapport/KB-Arsrapport-2017.pdf|title=Årsrapport 2017 for Det Kgl. Bibliotek|date=5 March 2018|publisher=Det Kgl. Bibliotek|language=da|accessdate=5 April 2020}}</ref> |<span style="display:none">_0000850301</span>१४.५ लाख<ref name="Aarsberetning2017" /> |<span style="display:none">_02249892000</span>{{nobr|५२.३८&nbsp;करोड [[डेनमार्केेेली क्रोन]]}}<ref name="Aarsberetning2017" /> |<span style="display:none">_00492</span>८००+<ref>{{cite web|url=https://www.kb.dk/om-os/job-og-karriere|title=Job og karriere|publisher=Det Kgl. Bibliotek|language=da|accessdate=5 April 2020}}</ref> |- |८ |[[राष्ट्रिय पुस्तकालय (जापान)|राष्ट्रिय पुस्तकालय]] |जापान |[[टोकियो]] र [[क्योटो]] |<span style="display:none">_0041900000</span>४ करोड १९ लाख <ref name="ndl">{{cite web|url=http://ndl.go.jp/en/aboutus/outline/numerically.html|title=National Diet Library Statistics|year=2017|accessdate=6 April 2017}}</ref> |<span style="display:none">_0000654000</span>६५४,०००<ref name="ndl" /> |<span style="display:none">_07128927000</span>{{nobr|[[जापानी येन|¥]]२१.८ अर्ब}}<ref name="ndl" /> |<span style="display:none">_00908</span>908<ref name="ndl" /> |- |९ |[[बिब्लियोतेक नास्योनाल दे फ्रँस]] |फ्रान्स |[[पेरिस]] |<span style="display:none">_0040000000</span>४ करोड <ref>{{cite web|url=http://www.bnf.fr/en/bnf/presentation_space/a.abc_of_the_collections.html#SHDC__Attribute_BlocArticle7BnF|title=BnF – ABC of the collections: N for Numerous|date=8 March 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/65oi4Cksu?url=http://www.bnf.fr/en/bnf/presentation_space/a.abc_of_the_collections.html|archivedate=29 February 2012|accessdate=15 July 2010|url-status=dead}}</ref> |<span style="display:none">_0001300000</span>१३&nbsp;लाख<ref>{{cite web|url=http://www.bnf.fr/fr/la_bnf/bnf_en_chiffres/s.chiffres_publics.html?first_Art=non|title=BnF – La BnF en chiffres – Publics|date=14 October 2009|language=French|archiveurl=https://www.webcitation.org/65oi6XHcw?url=http://www.bnf.fr/fr/la_bnf/bnf_en_chiffres/s.chiffres_publics.html?first_Art=non|archivedate=29 February 2012|accessdate=14 July 2010|url-status=dead}}</ref> |<span style="display:none">_11038967000</span>{{nobr|€२५.४ करोड}}<ref>{{cite web|url=http://www.bnf.fr/fr/la_bnf/bnf_en_chiffres/s.chiffres_budget.html?first_Art=non|title=BnF – La BnF en chiffres – Budget|date=14 October 2009|language=French|archiveurl=https://www.webcitation.org/65oi7NQ3Y?url=http://www.bnf.fr/fr/la_bnf/bnf_en_chiffres/s.chiffres_budget.html?first_Art=non|archivedate=29 February 2012|accessdate=14 July 2010|url-status=dead}}</ref> |<span style="display:none">_02668</span>२,६६८<ref>{{cite web|url=http://www.bnf.fr/fr/la_bnf/bnf_en_chiffres/s.chiffres_personnels.html?first_Art=non|title=BnF – La BnF en chiffres – Personnels|date=23 December 2010|language=French|accessdate=28 September 2012}}</ref> |- |१० |[[चीनको राष्ट्रिय पुस्तकालय]] |चीन |[[बेइजिङ]] |<span style="display:none">_0037700000</span>३ करोड ७७ लाख <ref>{{cite web|url=http://www.nlc.gov.cn/dsb_zyyfw/wdtsg/dzzn/dsb_gtzy/|title=馆藏实体资源一览|year=2016|language=चिनियाँ|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227162534/http://nlc.gov.cn/dsb_zyyfw/wdtsg/dzzn/dsb_gtzy/|archive-date=27 February 2017|accessdate=9 September 2017|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227162534/http://nlc.gov.cn/dsb_zyyfw/wdtsg/dzzn/dsb_gtzy/ |date=27 February 2017 }}</ref> |<span style="display:none">_0005200000</span>५२&nbsp;लाख<ref name="nlc2010">{{cite web|url=http://www.ndl.go.jp/en/cdnlao/meetings/pdf/CR2010_China.pdf|title=ANNUAL REPORT TO CDNL 2010|year=2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/66R0WvDjo?url=http://www.ndl.go.jp/en/cdnlao/meetings/pdf/CR2010_China.pdf|archivedate=25 March 2012|accessdate=14 July 2010|url-status=dead}}</ref> | |<span style="display:none">_01365</span>१,३६५<ref name="nlc2010" /> |- |११ |[[रूसको राष्ट्रिय पुस्तकालय]] |रूस |[[सेन्ट पिटर्सवर्ग|सेन्ट पिटर्सबर्ग]] |<span style="display:none">_0036500000</span>३ करोड ६५ लाख <ref name="nlr">{{cite web|url=http://www.nlr.ru:8100/nlr/docs/stat.htm|title=Российская национальная библиотека: Статистические данные за 2005 – 2009 гг.|year=2011|archiveurl=https://archive.is/20120909014136/http://www.nlr.ru:8100/nlr/docs/stat.htm|archivedate=9 September 2012|accessdate=26 September 2012|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019224233/http://www.nlr.ru:8100/nlr/docs/stat.htm |date=19 October 2014 }}</ref> |<span style="display:none">_0000966000</span>१०&nbsp;लाख<ref name="nlr" /> | | |- |१२ |[[जर्मनेली राष्ट्रिय पुस्तकालय]] |जर्मनी |लाइपसिक र फ्राङ्कफर्ट |<span style="display:none">_0034200000</span>३ करोड ६१ लाख <ref name="Jahresbericht2018">{{Cite web|url=https://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:101-2019052102|title=Jahresbericht 2018|year=2019|publisher=Deutsche Nationalbibliothek|language=German|accessdate=5 April 2020}}</ref> |<span style="display:none">_000029973</span>३५०,७१३<ref name="Jahresbericht2018" /> |<span style="display:none">_01834033100</span>{{nobr|€५.४९ करोड}}<ref name="Jahresbericht2018" /> |<span style="display:none">_00622</span>६४२<ref name="Jahresbericht2018" /> |- |१३ |[[बिब्लियोतेका नास्योनाल दे एस्पान्या]] |स्पेन |[[म्याड्रिड|मड्रिड]] |<span style="display:none">_0033100000</span>३ करोड ३१ लाख <ref>{{cite web|url=http://www.bne.es/webdocs/LaBNE/Transparencia/Institucional/AF_MEMORIA_BNE_2015_x6_de_juniox.pdf|title=Biblioteca Nacional de España. Memoria 2015|year=2015|language=स्पेनी|accessdate=25 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20101223221035/http://www.bne.es/export/sites/BNWEB1/es/LaBNE/MemoriaPlan/MemoriasBN/docs/memoria_2009_web.pdf|archive-date=23 December 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101223221035/http://www.bne.es/export/sites/BNWEB1/es/LaBNE/MemoriaPlan/MemoriasBN/docs/memoria_2009_web.pdf |date=23 December 2010 }}</ref> | |<span style="display:none">_02299060450</span>{{nobr|€२.९२ करोड}}<ref name="bne">{{cite web|url=http://www.bne.es/webdocs/LaBNE/Transparencia/Institucional/AF_MEMORIA_BNE_2015_x6_de_juniox.pdf|title=Biblioteca Nacional de España. Memoria 2015|year=2015|language=Spanish|archiveurl=https://www.webcitation.org/66R0Y6Xcr?url=http://www.bne.es/export/sites/BNWEB1/es/LaBNE/MemoriaPlan/MemoriasBN/docs/memoria_2009_web.pdf|archivedate=25 March 2012|accessdate=25 March 2017|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101223221035/http://www.bne.es/export/sites/BNWEB1/es/LaBNE/MemoriaPlan/MemoriasBN/docs/memoria_2009_web.pdf |date=23 December 2010 }}</ref> |<span style="display:none">_01090</span>४९२<ref name="bne" /> |- |14 |[[रूसी विज्ञान प्रतिष्ठानको पुस्तकालय]] |रूस |[[सेन्ट पिटर्सवर्ग|सेन्ट पिटर्सबर्ग]] |<span style="display:none">_0026500000</span>२ करोड ६५ लाख <ref name="ban">{{cite web|url=http://www.rasl.ru/b_resours/index.php|title=Единый фонд системы Библиотеки Российской Академии наук – главный информационный ресурс|archiveurl=https://www.webcitation.org/65jLctH5U?url=http://www.rasl.ru/b_resours/index.php|archivedate=26 February 2012|accessdate=14 July 2010|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100715230105/http://www.rasl.ru/b_resours/index.php |date=15 July 2010 }}</ref> | | | |- |15 |[[बर्लिन राज्य पुस्तकालय]] |जर्मनी |[[बर्लिन]] |<span style="display:none">_0023400000</span>२ करोड ३४ लाख<ref name="sbb">{{cite web|url=http://staatsbibliothek-berlin.de/ueber-uns/fuer-forschung-und-kultur/zahlen-und-fakten.html|title=Zahlen und Fakten Staatsbibliothek zu Berlin|year=2009|language=German|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100620000018/http://staatsbibliothek-berlin.de/ueber-uns/fuer-forschung-und-kultur/zahlen-und-fakten.html|archivedate=20 June 2010|accessdate=15 July 2010|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620000018/http://staatsbibliothek-berlin.de/ueber-uns/fuer-forschung-und-kultur/zahlen-und-fakten.html |date=20 June 2010 }}</ref> |<span style="display:none">_0001400000</span>१४&nbsp;लाख<ref name="sbb" /> | | |- |१६ |[[बोस्टन सार्वजनिक पुस्तकालय]] |संयुक्त राज्य अमेरिका |बोस्टन, म्यासेचुसेट्स |<span style="display:none">_0022400000</span>२ करोड २४ लाख <ref name="bpl">{{cite web|url=http://www.bpl.org/general/about/bpl_an_overview_2010.pdf|title=The Boston Public Library. An Overview: 2010|year=2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/66HlCNlOR?url=http://www.bpl.org/general/about/bpl_an_overview_2010.pdf|archivedate=19 March 2012|accessdate=15 July 2010|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222032844/http://www.bpl.org/general/about/bpl_an_overview_2010.pdf |date=22 February 2012 }}</ref> | |<span style="display:none">_01174200390</span>{{nobr|[[अमेरिकी डलर|$]]३.८९ करोड}}<ref>{{cite web|url=http://www.bpl.org/community/|title=BPL – Community|date=9 March 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/66HlCqxQf?url=http://www.bpl.org/community/|archivedate=19 March 2012|accessdate=15 July 2010|url-status=dead}}</ref> | |- |17 |[[न्युयोर्क राज्य पुस्तकालय]] |संयुक्त राज्य अमेरिका |आल्बानी, न्युयोर्क |<span style="display:none">_0020000000</span>२ करोड <ref name="nysl">{{cite web|url=http://www.nysl.nysed.gov/general.htm|title=About the New York State Library|date=20 March 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/66R0Zt4uA?url=http://www.nysl.nysed.gov/general.htm|archivedate=25 March 2012|accessdate=15 July 2010|url-status=dead}}</ref> | | | |- |१८ |[[हार्वर्ड पुस्तकालय]] |संयुक्त राज्य अमेरिका |क्याम्ब्रिज, म्यासेचुसेट्स |<span style="display:none">_0018900000</span>१.८९ करोड <ref name="hul">{{cite web|url=http://library.harvard.edu/annual-report-fy-2013|title=Harvard Library Annual Report FY2013|year=2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160609122009/http://library.harvard.edu/annual-report-fy-2013|archive-date=9 June 2016|accessdate=30 May 2016|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160609122009/http://library.harvard.edu/annual-report-fy-2013 |date=9 June 2016 }}</ref> | | |<span style="display:none">_00922</span>९२२<ref name="hul" /> |- |१९ |[[स्विडेनको राष्ट्रिय पुस्तकालय]] |स्विडेन |[[स्टकहोम]] |<span style="display:none">_0018000000</span>१.८ करोड <ref name="nls">{{cite web|url=http://www.kb.se/english/collections|title=Our Collections – Kungliga biblioteket|date=|accessdate=10 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225221112/http://www.kb.se/english/collections|archive-date=25 December 2018}}</ref> | |३६.४५&nbsp;करोड क्रोना<ref>{{cite web|url=http://www.kb.se/Dokument/Om/verksamhet/arsredovisningar/Kungl.bibliotekets%20%C3%85R%202015.pdf|title=Kungl. bibliotekets årsredovisning 2015|website=स्विडेनको राष्ट्रिय पुस्तकालय|language=स्विडेनी|accessdate=1 October 2016|ref=budget|archive-url=https://web.archive.org/web/20161026201555/http://www.kb.se/Dokument/Om/verksamhet/arsredovisningar/Kungl.bibliotekets%20%C3%85R%202015.pdf|archive-date=26 October 2016}}</ref> | |- |२० |[[युक्रेनको भेर्नादस्की राष्ट्रिय पुस्तकालय]] |युक्रेन |[[किभ]] |<span style="display:none">_0015000000</span>१.५५ करोड <ref name="nbuv">{{cite web|url=http://nbuv.gov.ua/node/125|title=Історичні відомості. Національна бібліотека України імені В. І. Вернадського|date=|accessdate=22 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304065509/http://www.nbuv.gov.ua/library/rus.html|archive-date=4 March 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304065509/http://www.nbuv.gov.ua/library/rus.html |date=4 March 2012 }}</ref> |<span style="display:none">_0000500000</span>५००,०००<ref name="nbuv" /> |<span style="display:none">_00188609910</span>{{nobr|५.०३&nbsp;करोड ₴}}<ref>{{cite web|url=http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?page=16&nreg=2154-17|title=Про Державний бюджет України на 2010 рік<nowiki>|</nowiki> від 27 April 2010 № 2154-VI (Стор. 16 з 28)|date=17 June 2010|language=युक्रेनी|accessdate=14 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206010055/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?page=16&nreg=2154-17|archive-date=6 December 2019}}</ref> |<span style="display:none">_00900</span>९००<ref name="nbuv" /> |- |21 |[[यल पुस्तकालय]] |संयुक्त राज्य अमेरिका |न्यु हेभन, कनेक्टिकट |<span style="display:none">_0015200000</span>१.५२ करोड <ref name="yul">{{cite web|url=https://ask.library.yale.edu/faq/175105|title=Yale University Library FAQ FY2017|year=2017|accessdate=16 April 2018}}</ref> | | | |- |२२ |[[इरानको राष्ट्रिय पुस्तकालय]] |इरान |[[तेहरान]] |<span style="display:none">_0015000000</span>१.५ करोड |<span style="display:none">_0001400000</span>१४&nbsp;लाख | | |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:पुस्तकालयहरू]] 61c70nvh3nftr0jdz389jkijj14gxyd 0 114623 1393732 1354703 2026-11-03T12:09:56Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393732 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | name = डब्ल्युडब्ल्युई र | image = | image_alt = | caption = | genre = [[कुस्ती|व्यावसायिक कुस्ती]] | creator = [[भिन्स म्याकमेन]] | writer = *जोनाथन बेकस्ट्रोम <small>(प्रमुख लेखक) | presenter = {{Plain list| * [[टम फिलिप्स]] <small>(खेल टिप्पणीकर्ता)</small><ref>{{Cite web|url=https://www.wwe.com/shows/raw/article/wwe-premiere-week-features-unprecedented-eight-hours-of-primetime-coverage?sf220168854=1|title=WWE Premiere Week|website=डब्ल्युडब्ल्युई|language=अङ्ग्रेजी|access-date=2019-09-26}}</ref> * [[समोआ जो]] <small>(विश्लेषक)</small> * [[बारोन साक्सटन]] <small>(विश्लेषक)</small> }} | starring = ''र''सँग सम्बन्धित खेलाडी तथा व्यक्तित्वहरू | opentheme = * स्किलेटको "लेजेन्डरी" नामक गीत | composer = | country = {{झण्डा|अमेरिका}} | language = | num_seasons = २७ | num_episodes = १,४१७ ({{Start date|2020|07|20}}सम्म) | list_episodes = | producer = {{Plain list| *[[भिन्स म्याकमेन]] <small>(अध्यक्ष/कार्यकारी)</small> *[[ब्रुस प्रिचर्ड]] <small>(कार्यकारी निर्देशक)</small> *केभिन डुन <small>(कार्यकारी निर्माता)</small> }} | camera = बहु क्यामरा | runtime = १८० मिनेट (विज्ञापन समावेश) | company = [[डब्ल्युडब्ल्युई]] | distributor = डब्ल्युडब्ल्युई | network = {{Plain list| *[[युएसए सञ्जाल]]<br>({{Start date|1993|01|11}}–{{End date|2000|09|18}}; ({{Start date|2005|10|03}}–{{End date|2024|12|30}}) *[[पारामाउन्ट नेटवर्क|टिएनएन/स्पाइक टिभी]] ({{Start date|2000|09|25}}–{{End date|2005|09|26}}) }} | picture_format = {{Plain list| *मानक परिभाषित चित्रण *उच्च परिभाषित चित्रण }} | first_aired = {{Start date|1993|1|11}} | last_aired = {{End date|हाल}} | preceded_by = ''[[डब्ल्युडब्ल्युएफ प्राइम टाइम रेस्ललिङ|प्राइम टाइम रेस्लिङ]]'' (सन् १९८५–९३) | related = {{Plain list| * ''[[डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन]]'' * ''[[डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी]]'' * ''[[डब्ल्युडब्ल्युई मेन इभेन्ट]]'' * ''[[एनएक्सटी बेलायत]]'' }} | website = http://www.wwe.com/shows/raw }} '''डब्ल्युडब्ल्यूई र''', वा '''सोमबार रातिको र''' वा साधारण रूपमा '''र''' , एक अमेरिकी व्यावसायिक कुस्ती दूरदर्शन कार्यक्रम हो जुन हाल [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा रातिको ८:०० देखि ११:०० बजे सम्म पूर्वीय मानक समयमा युएसए सञ्जालमा प्रसारण हुन्छ। यस कार्यक्रमको नाम पनि [[डब्ल्युडब्ल्युई]]को ''र'' ब्रान्डलाई बुझाउन पनि प्रयोग गरिन्छ, जहाँ कम्पनीका कर्मचारीहरू काम र प्रदर्शन तोकिएको छ। कार्यक्रमको सर्वप्रथम ११ जनवरी १९९३बाट सुरु भएको थियो र यसलाई हाल शुक्रबार रातिको [[डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन|स्म्याकडाउन]]को साथ कम्पनीको प्रमुख कार्यक्रम मध्ये एकको रूपमा लिइन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.wwe.com/shows/wwenxt/article/nxt-moves-to-usa-network|शीर्षक=NXT moves to USA Network|website=डब्ल्युडब्ल्युई|भाषा=अङ्ग्रेजी|पहुँचमिति=२०१९-०८-२२}}</ref> ''डब्ल्युडब्ल्युई र'' सबैभन्दा लामो समयदेखि चलिरहेको साप्ताहिक दूरदर्शन कार्यक्रम समेत हो। सेप्टेम्बर २००० मा, ''र''लाई युएसए नेटवर्कबाट टिएनएनमा सारिएको थियो जुन अगस्ट २००३ मा स्पाइक टिभीमा पुनर्गठित भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://corporate.wwe.com/news/2000/2000_09_27.asp|title=WWE ENTERTAINMENT, INC. REVISES FULL YEAR REVENUE AND EBITDA ESTIMATES FOR FISCAL YEAR 2001|work=डब्ल्युडब्ल्युई डटकम|date=September 27, 2000|accessdate=September 5, 2014}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ३ अक्टोबर २००५ मा ''र'' युएसए सञ्जालमा फर्किएको थियो जहाँ यो हालसम्म यही सञ्जाल अन्तर्गत प्रसारित हुन्छ। ९ डिसेम्बर २०१६ सम्म, ''र''का सबै शृङ्खलाहरू डब्ल्युडब्ल्युई नेटवर्कमा मागको आधारमा उपलब्ध छन्। भर्खरको शृङ्खलाहरू मूल प्रसारित मिति पछिको ३० दिन पछि मागको आधारमा हेर्नका लागि उपलब्ध छन्। यसको पहिलो शृङ्खला देखिनै ''र'' प्रत्यक्ष रूपमा २०८ रङ्गमञ्च, १७१ सहर तथा क्षेत्र र ११ विभिन्न देशहरू मार्फत प्रसारित हुन्छ जहाँ यो सन् २००५ देखि [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[क्यानडा]], [[संयुक्त अधिराज्य]], [[अफगानिस्तान]] लगायतका देशहरूबाट प्रसारित भइरहेको छ भने सन् २००६ र सन् २००७ मा, [[दक्षिण अफ्रिका]]<ref>{{cite web|url=http://www.wrestlingdata.com/index.php?befehl=shows&show=26310|title=Wrestlingdata.com – The World's Largest Wrestling Database|author=एक्सेल सालबाच|work=रेस्लिङडाटा डटकम}}</ref>, [[जर्मनी]]<ref>{{cite web|url=http://www.wrestlingdata.com/index.php?befehl=shows&show=26282|title=Wrestlingdata.com – The World's Largest Wrestling Database|author=एक्सेल सालबाच|work=रेस्लिङ डाटा डटकम}}</ref>, [[जापान]]<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/050207.html|title=Online World of Wrestling|work=अनलाइन वर्ल्ड अफ रेस्लिङ}}</ref>, [[इटाली]]<ref>{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/results/raw/raw2006/1176781825.shtml|title=April 16, 2007 RAW results, from Wrestleview.com|work=रेसलभ्यु}}</ref> र [[मेक्सिको]]<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2011-10-17/results|title=WWE Raw SuperShow results: Mexican standoff|work=डब्ल्युडब्ल्युई}}</ref>बाट प्रसारित भइरहेको छ। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{कमन्सश्रेणी|WWE Raw|डब्ल्युडब्ल्युई}} {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20200401023454/http://raw.usanetwork.com/ ''डब्ल्युडब्ल्युई र''] [https://web.archive.org/web/20200401023454/http://raw.usanetwork.com/ युएसए सञ्जाल]मा * {{IMDb title|id=0185103|title=डब्ल्युडब्ल्युई र}} * {{TV Guide|205626}} * {{tv.com show|wwe-monday-night-raw|डब्ल्युडब्ल्युई र}} * {{Facebook|WWERaw}} {{डब्ल्युडब्ल्युई}} {{युएसए सञ्जालका कार्यक्रमहरू}} {{एनबिसी खेलकुद}} {{संयुक्त राज्य अमेरिकामा व्यावसायिक कुस्ती}} [[श्रेणी:डब्ल्युडब्ल्युई र|डब्ल्युडब्ल्युई र]] [[श्रेणी:अमेरिकी प्रत्यक्ष दूरदर्शन शृङ्खलाहरू]] [[श्रेणी:स्पाइक (दूरदर्शन सञ्जाल) का मूल कार्यक्रमहरू]] [[श्रेणी:युएसए नेटवर्कका मूल कार्यक्रमहरू]] [[श्रेणी:अङ्ग्रेजी भाषाका टेलिभिजन कार्यक्रमहरू]] 8x9g96r5iydapeapxwfnsb8svi68n3e 0 114729 1393946 1389828 2026-11-04T09:10:59Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393946 wikitext text/x-wiki {{short description|अनलाइन विश्वकोश}} {{Infobox website | name = रेफरेन्स डट कम | logo = | screenshot = | caption = | url = {{URL|http://www.reference.com|रेफरेन्स.कम}} | commercial = | type = {{plainlist| * [[विश्वकोश]] * [[शब्दकोश]] }} | language = {{plainlist| * अङ्ग्रेजी * स्पेनी }} | owner = आइएसी | alexa = {{Decrease}} १,६३२ ({{as of|2016|8|15}})<ref name="alexa">{{cite web |url= https://www.alexa.com/siteinfo/Reference.com |title= रेफरेन्स डट कम साइटको जानकारी । |publisher= [[अलेक्सा इन्टरनेट]] |access-date= १५ अगस्ट २०१६ |archive-url= https://web.archive.org/web/20210410124049/https://www.alexa.com/siteinfo/reference.com |archive-date= 2021-04-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410124049/https://www.alexa.com/siteinfo/reference.com |date=2021-04-10 }}</ref> | launch_date = {{Start date and age|1997|2}} }} '''रेफरेन्स डट कम''' (अङ्ग्रेजी: [[:en:Reference.com|Reference.com]]) एक अनलाइन [[विश्वकोश]] हो जसले जानकारी प्रश्नोत्तरको ढाँचामा प्रदर्शन गर्छ । लेखहरूलाई श्रेणीबद्ध रूपमा सङ्गठन गरिन्छ । आइएसीले रेफरेन्स डट कमको अधिग्रहण गर्नु अघि उक्त साइटमा सन्दर्भ सामग्री र उद्धरणको खुलासा गरिन्थ्यो । ==इतिहास== इन रेफरेन्सले फेब्रुअरी १९९७ मा रेफरेन्स डट कमको स्थापना गरेको थियो ।<ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-19088675.html|title=इन्टरनेट फोरम साइटको रूपमा रेफरेन्स डट कम ।|date=१० जुलाई २०१९|publisher=बिजनेस वायर}} {{Webarchive|url=https://archive.ph/20130125073208/www.highbeam.com/doc/1G1-19088675.html |date=2013-01-25 }}</ref> पछि लेक्सिको पब्लिशिङ ग्रूपले साइटको अधिग्रहण गर्यो । सन् २००५ मा रेफरेन्स डट कमले [[विकिपिडिया]]का लेखहरूको सङ्ग्रह गर्ने घोषणा गर्यो ।<ref>{{cite web|url=https://www.apkkingz.com/2019/07/google-translate.html|title=रेफरेन्स डट कमद्वारा विकिपिडिया लेखहरूको सङ्ग्रह ।|publisher=लेक्सिको पब्लिशिङ ग्रूप|date=१५ सेप्टेम्बर २००५|access-date=३० अक्टोबर २००८|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225094122/http://www.lexico.com/about/pr20050915.html|archive-date=१० जुलाई २०१९|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225094122/http://www.lexico.com/about/pr20050915.html |date=2009-02-25 }}</ref> सन् २००७ मा यस साइटलाई इन्टरनेटको दुई सयौँ उत्कृष्ट वेबसाइटको दर्जा दिइयो ।<ref name="Alexa1">{{cite web|url=https://www.alexa.com/data/details/traffic_details?url=http%3A%2F%2Freference.com|title=रेफरेन्स डट कमको ट्राफिक जानकारी ।|publisher=अलेक्सा}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[गुगल]]ले कुनै पनि शब्द खोज्दा [[डिक्शनरी डट कम]]को परिभाषालाई मान्यता दिएको भएर यसको प्रसिद्धि बढेको थियो । सन् २००९ मा गुगलले आफ्नै अनलाइन शब्दकोश निकाल्नु भन्दा केही समय पहिले डिक्शनरी डट कमको सट्टा [[आन्सर्स डट कम]]को परिभाषालाई मान्यता दिन थालेपछि गुगल र डिक्शनरी डट कम बिचको सम्बन्धमा दरार उत्पन्न भएको थियो । कुनैकुनै शब्दहरूको परिभाषा देखाउन गुगलले डिक्शनरी डट कमको नै प्रयोग गर्छ । ३ जुलाई २००८ मा आइएसीले लेक्सिको पब्लिशिङ ग्रूपका साथ थेसौरस डट कम, रेफरेन्स डट कम र डिक्शनरी डट कमको अधिग्रहण गरेको थियो ।<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSN0337985120080703?feedType=RSS&feedName=internetNews|title=आस्क डट कमले डिक्शनरी डट कमको अधिग्रहण बन्द गर्छ ।|date=३ जुलाई २००८| first=एरिक | last=अचार्ड}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/8300-10784_3-7-0.html?keyword=Dictionary.com|title=आस्क डट कमले डिक्शनरी डट कमको अधिग्रहण बन्द गर्छ ।|publisher=सीनेट|date=४ जुलाई २००८}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==स्रोत== रेफरेन्स डट कमले बाह्य स्रोतहरूबाट आफ्नो जानकारी हासिल गर्छ ।<ref>{{cite web|url=http://www.reference.com/help/about.html|title=डिक्शनरी डट कमबारे ।|website=Reference.com|access-date=२४ नोभेम्बर २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20080926163417/http://www.reference.com/help/about.html|archive-date=२६ सेप्टेम्बर २००८|url-status=मृत}}</ref> यी स्रोतअन्तर्गत अनलाइन शब्दकोश, विश्वकोश, विकिपिडिया लेख र अन्य [[मेलिङ्ग सूची]] पर्दछन् ।<ref>{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/4239/new_web_service_provides_search_tool_for_usenet_and_more.html|title=यूजनेटका वेब सुविधाहरू ।|publisher=पिसी वर्ल्ड|date=१२ फेब्रुअरी १९९७|author=ट्रेसी स्वेड्लो|url-status=मृत|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110605225254/http://www.pcworld.com/article/4239/new_web_service_provides_search_tool_for_usenet_and_more.html|archivedate=५ जून २०११}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605225254/http://www.pcworld.com/article/4239/new_web_service_provides_search_tool_for_usenet_and_more.html |date=2011-06-05 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/01/04/nyregion/neighborhood-report-new-york-on-line-goodbye-to-seinfeld-or-good-riddance.html|work=द न्यू योर्क टाइम्स|date=४ जनवरी १९९८|author=एन्थोनी रामिरेज|title=रिपोर्ट: न्यू योर्क अनलाइन ।}}</ref> ==प्रयोगकर्ता ट्र्याकिङ== सन् २०१० मा ''द वाल स्ट्रीट जर्नल''ले प्रयोगकर्ता ट्र्याकिङ गर्ने साइटहरूको सूची बनाउँदा रेफरेन्स डट कमले एक चोटीमा नै २३४ ट्र्याकिङ कुकी जडान गरेको खुलासा गर्दै प्रथम स्थान प्राप्त गर्यो ।<ref>{{cite news ||title=तपाईँहरूलाई ट्र्याक गर्ने वेबसाइटको ट्र्याकिङ । |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=129298003 ||work=फ्रेश एयर |date=अगस्ट १९, २०१०|access-date=१४ सेप्टेम्बर २०१० }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==बाह्य कडी== * [https://www.reference.com/ आधिकारिक वेबसाइट] [[श्रेणी:अनलाइन अङ्ग्रेजी शब्दकोशहरू]] ap0v9efln9lcriot1mytpbzyha5lzl6 0 115039 1393925 1392967 2026-11-04T07:20:44Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393925 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = रागिनी उपाध्याय | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = नेपाली | image = Ragini Upadhayay.jpg | caption = रागिनी उपाध्याय | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|१९५९|११|०९}} | birth_place = [[काठमाडौँ]], [[नेपाल]] | death_date = | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | residence = | nationality = {{flagicon|नेपाल}} [[नेपाली]] | other_names = | ethnicity = <!-- Ethnicity should be supported with a citation from a reliable source --> | citizenship = | education = [[स्नातकोत्तर]] ([[ललितकला]]) | alma_mater = | occupation = [[ललितकला]], [[गीतकार]], [[साहित्य]] | years_active = सन् १९७९ देखि वर्तमान | employer = | organization = | agent = | known_for = [[चित्रकला]], [[गीतकार]], [[सामाजिक कार्यकर्ता|समाजसेवा]] | notable_works = 'सुँगुरको मुखमा स्याउ', 'भ्रष्टाचारको साङ्लो', 'देवी र महिला', 'पौराणिक र वस्तविकता', 'प्रकृति आफैँ बोल्छ', 'गाईजात्रा', 'रङ रागिनी' | style = | influences = | influenced = | home_town = [[बालकोट]], [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]] | salary = | height = | weight = <!-- {{convert|weight in kg|kg|lb}} --> | television = | title = | term = | religion = <!-- Religion should be supported with a citation from a reliable source --> | spouse = अल्बर्ट ग्रेला<ref name="प्रेरणा"/> | partner = | children = शिवाता | parents = कान्तप्रसाद उपाध्याय (बुवा) र सुशीला उपाध्याय (आमा) | relatives = | callsign = | awards = 'बीरेन्द्र-ऐश्वर्या स्मृति पदक', (सन् २००२, नेपाल) <br /> 'केट एन्ड रोबर्ट विल्सन पुरस्कार', (सन् १९८६, ब्राडफोर्ड, युके) <br /> 'ग्लापेव सम्मान २०१९ आर्टिस्ट अफ द इअर', (भारत निर्माण फाउन्डेसन, भारत) | signature = | signature_alt = | signature_size = | website = [https://www.ragini-art.com// रागिनी-आर्ट डटकम] | footnotes = }} '''रागिनी उपाध्याय''' (जन्म: सन् १९५९ नोभेम्बर ९) नेपाली [[चित्रकार]], [[गीतकार]] र [[सामाजिक कार्यकर्ता|समाजसेवी]] हुन्।<ref>{{Cite web |url=https://screennepal.com/2016/12/13/12322/ |title=अब पुस्तकमा कलाकार रागिनी |website=स्क्रिन नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref><ref name="रागिनी">{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/128169-1503825120.html |title=रागिनीका रङहरू |last=कोइराला |first=अच्युत |website=नागरिक दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref>[[काठमाडौँ]]को [[ब्राह्मण]] परिवारमा बुवा कान्तप्रसाद उपाध्याय र आमा सुशीला उपाध्यायकी पाँचौँ सन्तानका रूपमा जन्मिएकी उनी कान्छी छोरी हुन्।<ref name="ग्रेला">{{Cite web |url=https://narimag.com.np/news/2012-07-19/1108.html |title=रागिनी उपाध्याय ग्रेला |website=नारी पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> पौराणिक पात्रलाई आधुनिकतासँग जोडेर समयचेत बोल्ने उनको चित्रकलामा परम्परा र आधुनिकताको 'फ्युजन' पाइन्छ। <ref>{{Cite web |url=https://hangamatoday.com/?p=1723 |title=पृथ्वीका सम्पुर्ण आमा र छोरीहरूलाई समर्पित गरेर चित्रकला प्रदर्शनी |date=2019-03-13 |website=हङ्गगामा टुडे |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सन् १९७९ मा पहिलोपटक एकल [[चित्रकला]]मार्फत् नेपाली कला आकाशमा उदाएकी रागिनीको जीवनको 'टर्निङ् पोइन्ट' भने सन् १९८६ मा तत्कालीन [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा बीरेन्द्र]]को जन्मोत्सवको अवसरमा तत्कालीन महारानी [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|ऐश्वर्य शाह]]द्वारा उद्घाटन गरिएको चित्रकला प्रदर्शनी रहेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://narimag.com.np/news/2011-08-18/746.html |title=१०१ प्रभावशाली महिला |website=नारी पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> रागिनीले बुबाको सहयोग र प्रेरणाबाट<ref name="प्रेरणा">{{Cite web |url=http://annapurnapost.com/news/60838 |title=रागिनी रङ |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> आफूलाई चित्रकलाको क्षेत्रमा स्थापित गर्न सकिन्। उनले विश्वका दुई दर्जनभन्दा बढी देशमा ६५ वटा भन्दा बढी एकल तथा दर्जनौँ संयुक्त कला प्रदर्शनी गरिसकेकी छिन्।<ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/arts/2020-04-03-11580 |title=पीडा भुल्दै, घर भित्रै सृजना फुलाउँदै कलाकार |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> उनको कलाको प्रसंशा [[बालकृष्ण सम]], [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बीपी कोइराला]]देखि [[अभि सुवेदी]]सम्मले गरिसकेका छन्।<ref name="प्रशंसा">{{Cite web |url=https://ekantipur.com/literature/2014/04/10/387252.html?author=1 |title=बीपीले नारीभाव सजिलै बुझ्नुभयो |website=कान्तिपुर |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> प्रतीकात्मक कलाकार भएको कारणले उनी निधारमा कहिले [[नाग|सर्प]] अङ्कित, कहिले [[त्रिशूल]] अङ्कित त कहिले उदाउँदो [[सूर्य]] अङ्कित टीका लगाउने गरेकी छिन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/21450/2019-08-01 |title=टीकामा सर्प र त्रिशूलपछि उदाउँदो सूर्य लगाउँछु : रागिनी उपाध्याय |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नेपालमा एउटा आधुनिक र सुविधा सम्पन्न ललितकला सङ्ग्राहलय स्थापना गर्ने<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/author/author-9426 |title=रागिनी उपाध्याय |website=कान्तिपुर |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> उद्देश्यका साथ उनी<ref>{{Cite web |url=http://archive.himalkhabar.com/96966 |title='लीडर' महिला |website=हिमाल खबरपत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11 }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान]]को पहिलो महिला कुलपति बनेकी थिइन्।<ref>{{Cite web |url=http://annapurnapost.com/news/99947 |title=बजेटले नदेखेको कला संघर्ष |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> एकै विषयलाई आधार मानेर चित्र कोर्ने प्रयोगलाई स्थापित<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/travelling/2018/12/15/20181214132314 |title=कथा कला र कलाकारको |website=साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> गर्न सफल रागिनीले [[कला]] क्षेत्रमा आफ्नो योगदानको कारण विभिन्न राष्ट्रिय, अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार तथा सम्मान प्राप्त गरिसकेकी छिन्। उनी महिला कलाकार समूहकी संस्थापक अध्यक्ष<ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/429 |title=पेन्टिङमा महिला |website=हिमाल खबरपत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223040710/http://nepalihimal.com/article/429 |archive-date=2020-02-23}}</ref>, विपी कोइराला फाउन्डेसन र बार्बारा पिस फाउन्डेसनको कार्यसमिति सदस्य तथा शिवाता लभ फाउन्डेसनकी अध्यक्षसमेत हुन्।<ref>{{Cite web |url=http://www.shivata-love.org/ |title=Shivata Love Foundation – Love is our key to prevent humanity's collapse |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2020-08-11}}</ref> स्थापित कलाकर्मीको रूपमा पहिचान बनाइसकेकी रागिनीले 'छोरीका लागि शिक्षा' कार्यक्रमबाट सामाजिक क्षेत्रमा हात हाल्नुका साथै <ref>{{Cite web |url=https://www.nayabishwo.com/2018/05/26/17926 |title=‘अभावमा बाँचेका’ छोरीलाई सहयोग गर्न वरिष्ठ भारतीय कलाकारद्वारा ‘चित्र प्रदर्शनी’ |date=2018-05-26 |website=नयाँविश्व |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.sbs.com.au/language/nepali/audio/ragini-upadhyay-is-remembering-her-late-daughter-by-promoting-local-art |title=रागिनी उपाध्यायकी छोरीको सम्झना लोक कला प्रवर्धनका लागि |website=SBS Your Language |language=ne |accessdate=2020-08-11}}</ref> 'रङ रागिनी' नामक गीती एल्बम<ref name="प्रेरणा"/><ref name="सेतो">{{Cite web |url=https://www.samachardainik.com/news-details/12382/2019-02-07 |title=रागिनीको ‘धर्ती’ सार्वजनिक |website=सामचार दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006153718/https://www.samachardainik.com/news-details/12382/2019-02-07 |archive-date=2020-10-06 }}</ref> प्रकाशित गरिसकेकी छिन्। यस बाहेक उनले नेपालको विभिन्न राष्ट्रिय पत्रपत्रिकाको लागि समय समयमा लेखहरू लेख्दै आएकी छिन्।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/author/author-9426 |title=रागिनी उपाध्याय |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवन== रागिनी उपाध्यायको जन्म बुबा कान्तप्रसाद उपाध्याय र आमा सुशीला उपाध्यायकी पाँचौँ तथा कान्छी सन्तानका रूपमा सन् १९५९ नोभेम्बर ९ का दिन [[काठमाडौँ]]मा भएको थियो।<ref name="रागिनी"/> पुर्ख्यौली घर [[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]]को चुँदी, रम्घा भए पनि उनको बाजे पण्डित देवीप्रसाद उपाध्यायले बच्चाहरूको शिक्षादीक्षा तथा [[तराई]]मा खेतीपाती पनि राम्रो हुने भएकोले परिवार साहित रामनगर झरेका थिए। रामनगर [[सुगौली सन्धि]]अघि [[नेपाल]]मा भए पनि अहिले त्यो भूभाग भारतमा पर्दछ। संयुक्त परिवारमा रहेका उनको परिवारका केही सदस्य भारतको [[बनारस|वाराणसी]]मा व्यापार गरी बसेका छन्। चित्रकार उपाध्यायको जन्म काठमाडौँमा भए पनि उनको बाल्यकाल [[भारत]]को [[बेतिया]], [[प्रयागराज|इलाहाबाद]]मा बितेको थियो।<ref name="ग्रेला"/><ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/18307/2019-06-28 |title=काठमाडौँ सहर थिएन : रागिनी उपाध्याय |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==शिक्षा== पारम्परिक नेपाली समाजमा जन्मेकी तथा छोरीहरूलाई पढाउन हुन्न भन्ने मान्यता व्याप्त रहेको समयमा पनि उनको परिवारले भने उनलाई सानै उमेरमा औपचारिक शिक्षा प्राप्तिको लागि भारतको [[बेतिया]]स्थित क्याथोलिक स्कुलमा भर्ना गरिदिए।<ref name="रागिनी"/> रगिनीले क्याथोलिक स्कुलबाट प्राथमिक शिक्षा प्राप्त गरेपछि कक्षा ९ देखि प्रमाणपत्र तहसम्मको शिक्षा [[प्रयागराज|इलाहाबाद]]को क्रस्थवेट गर्ल्स इन्टर कलेजबाट पुरा गरिन्। त्यसपछि उनी भारतको [[लखनऊ]]स्थित लखनउ कला तथा शिल्प महाविद्यालयमा भर्ना भइन् र उनले सन् १९८२ मा [[ललितकला]] विषयमा [[स्नातक तह]] पुरा गरिन्। परिवारको अस्वीकृति भएतापनि रागिनीले [[नयाँ दिल्ली]]स्थित गढी आर्ट भिलेजबाट तीनवर्षे [[मुद्रणकला]] विषयको अध्ययन गरिन्। सन् १९८६ मा नेपाल फर्केपछि रागिनीले कला सम्बन्धी थप अध्ययन गर्न सन् १९८७ मा ब्रिटिस काउन्सिलको छात्रवृत्तिमा अवेर्दिन स्कटल्याण्डको 'पिकक प्रिन्टमेकर' र 'अक्सफोर्ड प्रिन्ट मेकर्स इन्स्टिट्युट' गइन् र प्रिन्ट मेकिङमा डिप्लोमा गरिन्। यसै गरी सन् १९८९ मा उनले स्टुगार्ड, [[जर्मनी]]को 'कुन्स्त एकेडेमी'मा छात्रवृत्ति पाएर ललितकला सम्बन्धी अध्ययन सन् १९८९ मा पूरा गरिन्।<ref name="ग्रेला"/> ==चित्रकला यात्रा== ===विद्यार्थी जीवन=== सानै उमेरदेखि चित्रकलामा रुचि राख्ने रागिनीको बुबाले उनलाई जन्मदिनको अवसरमा रङहरू उपहारमा दिने गर्दथे। [[प्रयागराज|इलाहाबाद]]स्थित क्रस्थवेट गर्ल्स इन्टर कलेजमा अध्ययन गर्दै गर्दा २५ वटा विद्यालयहरू सहभागी भएको चित्रकला प्रतियोगितामा प्रथम भएर शिल्ड ल्याएपछि विद्यालय प्रशासन र विद्यार्थीको नजरमा परिन्।<ref name="रागिनी"/> सोही कलेजमा पढाउने एक जना कपुर भन्ने शिक्षिकाले रागिनीको कलाप्रतिको झुकाव बुझेर उनलाई ललित कला पढ्न सल्लाह दिएकी थिइन्।<ref name="रागिनी"/> चित्रकलाप्रतिको मोहकै कारण परिवारसँग सङ्घर्ष गरी परिवारलाई मनाएर ललितकला विषयमा स्नातक अध्ययन गर्न उनी लखनउ गएकी थिइन्। उनले आफ्नो चित्रकलाको शीपलाई थप नयाँपन र स्तरीय बनाउनको लागि मुद्रणकला विषयको अध्ययन गरिन्। ===कलाकारको रूपमा=== नेपाल फर्केपछि उनले आफ्नो बुवाको आर्थिक सहयोगमा थापाथलीमा स्टुडियो खोलिन्। कामको लागि उनले तत्कालीन [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|रानी ऐश्वर्य]]लाई पत्र लेखेकी थिइन्। उनकै सिफारिसमा रागिनीलाई [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान]]को कुलपति [[लैनसिंह बाङ्देल]]ले बोलाएर नाफामा प्रदर्शनीका लागि तयारी गर्न भनेका थिए।<ref name="नेपाल">{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/literature/2018/05/09/20180509151116 |title=रागिनीले रोजेका तीन किताब |website=नेपाल म्याग |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009021628/https://nepalmag.com.np/literature/2018/05/09/20180509151116 |archive-date=2020-10-09}}</ref> सन् १९८६ डिसेम्बर २८ मा तत्कालीन राजा बीरेन्द्रको जन्मोत्सवको उपलक्ष्यमा उनको नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान (नाफा)मा ४९ वटा तैलचित्र (ओइल पेन्टिङ) प्रदर्शन गरिएको थियो। तत्कालीन रानीद्वारा प्रदर्शनी उद्घाटन हुने सूचना एक हप्ताअघिदेखि [[रेडियो नेपाल]]बाट प्रसारण गरिएको थियो।<ref name="नेपाल"/> १५ दिनसम्म चलेको उक्त प्रदर्शनीमा उनको सबै चित्रहरू बिक्री भयो भने यो प्रदर्शनी रागिनीको लागि कोशेढुङ्गा सावित भएको थियो। उक्त प्रदर्शनीमा सबैजसो देशका नेपालस्थित राजदूतहरूहरूको उपस्थिति रहेको थियो।<!-- (सामग्री प्रमाणित गर्न स्रोत आवश्यक) ब्रिटिश काउन्सिल<ref>[https://www.britishcouncil.org.np/ ब्रिटिस काउन्सिल नेपाल]</ref>का डाइरेक्टर पिटर मोस आएर उनलाई 'रागिनी मेरी श्रीमतीले मलाई हिजोदेखि ब्रेकफास्ट पनि खुवाएकी छैन। तिमीलाई ब्रिटेन नपठाउँदासम्म मैले खान पाउदिनँ। डाक्टर, इन्जिनियरिङ्का लागि छात्रवृत्ति दिने भए पनि प्रिन्ट मेकिङ् पनि टेक्निकल विषय भएकोले पहिलोपटक चित्रकलाका लागि पठाउँदैछु। बरू तिम्रो परिवारले पठाउने हो कि हैन' भनेर सोधे। सन् १९८६ को नोभेम्बरमा उनी ६ महिना अवर्टन, स्कटल्याण्डको 'पिकक प्रिन्टमेकर' र ६ महिना 'अक्सफोर्ड प्रिन्टमेकर्स', इङ्गल्याण्डमा पढिन्। त्यहाँ उनको चित्रकला पर्दर्शनी भयो र थुप्रै चित्रहरू बेचिन्। त्यही पैसाले उनले बालकोटमा जग्गा पनि किनिन्। उनले पहिलो आर्ट ग्यालरी व्लु स्टार होटल<ref>[http://bluestar.hotels-in-kathmandu.com/en/ व्लुस्टार होटल]</ref>मा खोलिन्। त्यसको लागि '''श्रीधर राणा'''ले सहयोग गरे। नेपालीमा भन्दा विदेशीमा आर्टको मोह हुने भएकोले त्यहाँ विदेशीहरू बढी आउथे। [[जर्मनी]]को राजदूत महामहिम कुम्फ हरेक शुक्रबार उनको स्टुडियोमा आउथे। कफी खाँदै उनको चित्रहरू हेरेर मोहित हुन्थे। एकदिन अकस्मात उनले 'रागिनी म जर्मनी फर्कंदैछु। मैले तिम्रो कफी धेरै खाएँ म तिमीलाई केही गर्न चाहन्छु के गरौँ' भनेर सोधे। उनले भनिन् 'मलाई अरू केही चाहिँदैन, म प्रिन्ट मेकिङ्मा अझै केही सिक्न चाहन्छु, सक्नुहुन्छ भने मलाई जर्मनीमा स्कलरसीप मिलाइदिनुस्।' अर्को हप्ता नै उनले एउटा खाम थमाउँदै 'जर्मनी जान तयारी गर' भने। यो उनको जीवनको अर्को कोशेढुङ्गा थियो। उनी सन् १९८९ मा जर्मनी गइन्। तर त्यहाँ उनलाई भाषाको समस्या भयो। उनी बिचमै नेपाल फर्कन चाहन्थिन् तर त्यहाँ गोथे इन्स्टिच्युट<ref>[https://www.goethe-kathmandu.edu.np/ गोथे इन्सटिच्युट]</ref>को डाइरेक्टरले सहयोग गरे। उनले महिला साथीहरूसँग भेट गराए, त्यसले उनको भाषाको समस्या समाधान भयो। उनी त्यहाँ एक वर्ष बसिन्। त्यहाँ उनको ३ वटा पर्दर्शनी भयो। धेरै चित्रहरू बिके। त्यही पैसाले उनले [[बालकोट]],[[भक्तपुर]]मा घर बनाइन्। जर्मनीबाट सन् १९९० मा फर्किएपछि आफ्नो ग्यालेरीलाई व्लु वर्ड<ref>[http://www.bluebirdmart.com.np/ ब्लुवर्डमार्ट]</ref>मा सारिन्। त्यहाँ उनको ग्यालरी राम्रोसँग चल्यो।--> ==व्यक्तिगत जीवन== रागिनीको कला सङ्ग्राहलय ब्लु वर्डमा थियो। त्यहीँ उनको भेट [[बेल्जियम]]का नागरिक अल्बर्ट ग्रेलासँग भयो। अल्बर्टसँग उनी प्रेममा परिन्। यसैबिच उनी ३ महिना [[जापान]]को चित्रकला प्रदर्शनीमा गएकी थिइन्। त्यहाँबाट फर्केपछि सन् १९९१ मा उनीहरूले अदालत विवहा गर्दै सन् १९९२ मा उनीहरू [[बेल्जियम]] गएका थिए। बेल्जियमबाट फर्किएपछि सन् १९९५ अप्रिल २२ मा [[पाटन अस्पताल]], [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]]मा उनको छोरी शिवाताको जन्म भएको थियो। २० वर्षकै कलिलो उमेरमा दुर्लभ 'मेनेन्जाइटिस बी'ले गर्दा उनकी छोरी शिवाताको मृत्युु भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=http://www.chakrapath.com/content/story-of-ragini-upadhyay-by-kabita-adhikari.html |title=छोरीको शोकमा रुन्छन् अचेल रागिनीका चित्रहरू |website=चक्रपथ डटकम |language=नेपाली |accessdate=2020-08-11 }}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==टीकाको रहस्य== जीवनको लालशालाई प्रतिबिम्बित गर्ने भएकोले उनले सबैभन्दा पहिले [[सर्प]] अङ्कित टीका लगाउँथिन्। सर्पलाई इच्छाको प्रतीकको रूपमा मानिने गरिन्छ। अध्ययन, चित्रकला र विवाह गर्नसमेत सङ्घर्ष गरेकी रागिनी विद्रोही स्वभावकी छिन्। वंश कर्मले चल्छ जन्मले चल्दैन भन्ने सोचकी उनी समानताका लागि शिक्षा अनिवार्य हुन्छ भन्छिन्।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/opinion/2014/03/08/385343.html?author=1 |title=सोचमा परिवर्तन गरौं |website=कान्तिपुर |language=नेपाली |accessdate=2020-08-12}}</ref> शिक्षाले व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ भन्ने मान्यताकी उनी सरस्वती भएपछि लक्ष्मी आफैँ आउने बताउँछिन्। महिलाहरूले गर्नुपरेको सङ्घर्ष र उनीहरूमाथिको विभेदका विरूद्धमा उनले त्यसपछि प्रतीकात्मक रूपमा [[त्रिशूल]]को टीका लगाइन्। त्रिशूललाई न्यायको प्रतीक, सङ्घर्षको प्रतीक र महिला शक्तिको प्रतीक मानिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/21450/2019-08-01 |title=टीकामा सर्प र त्रिशूलपछि उदाउँदो सूर्य लगाउँछु : रागिनी उपाध्याय |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008084830/https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/21450/2019-08-01 |archive-date=2020-10-08 }}</ref> उनको छोरी शिवताको अचानक मृत्यु भएपछि ज्ञानको ज्योति नै जीवनको पर्याय भएको निष्कर्ष निकालेर प्रतिकात्मक अर्थमा उदाउँदो [[सूर्य]]को टीका लगाउन थालिन्। सूर्यलाई [[प्रकाश]], [[ज्ञान]], [[शिक्षा]] र आत्मसचेतनाको प्रतीक मानिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-04-23/20170423090444.html |title=छोरी सम्झिँदै रागिनी |website=कान्तिपुर |language=नेपाली |accessdate=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520081456/https://ekantipur.com/ampnews/2017-04-23/20170423090444.html |archive-date=2022-05-20 }}</ref> ==कलायात्राको कोशेढुङ्गा== सन् १९७९ मा नाफामा भएको प्रदर्शनीमा उनको चित्र हेर्न [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] र [[बालकृष्ण सम]] आएका थिए। त्यसले उनको चित्रकलाको यात्रालाई थप हौसला थप्यो।<ref>[https://ekantipur.com/literature/2014/04/10/387252.html?author=1 बीपीले नारीभाव सजिलै बुझ्नुभयो- इकान्तिपुर डटकम]</ref> त्यो घटना उनी जीवनमा कहिल्यै बिर्सिनन्। सन् १९८६ मा तत्कालीन राजा बीरेन्द्रको जन्मोत्सवमा भएको प्रदर्शनीमा रानी ऐश्वर्याले उद्घाटन गर्नु र त्यसैको प्रभावले उनले इङ्ग्ल्याण्डको छात्रवृत्ति पाउनु पनि उनको चित्रकला यात्राको सम्झनलायक मोड हुन्।<ref>[https://sahityasangraha.com/2015/11/06/%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF/ बेपत्ताः दरबारका कलाकृति-साहित्यसङ्ग्रह डटकम]</ref> उनको कलायात्रालाई विवाहले पनि सकारात्मक मोड दियो। उनको श्रीमान्‌बाट यो क्षेत्रमा लाग्न थप उत्प्रेरणा र साथ पाइन्। उनको जीवनमा हृदयविदारक एउटा दूर्घटनाले पनि परिवर्तनको अर्को मोडमा पुर्या यो। त्यो कारूणिक घटना थियो उनको छोरीको असामयिक देहावसान। त्यस दुःखद क्षणले उनको चित्रकलाको पाटो नै परिवर्तन गरिदियो। छोरीको चित्रकलाबाट प्रभावित भएर उनी शिव रागिनी बनिन् र छोरीबाट धेरै प्रेरणा लिइन्। ==साहित्यमा रागिनी== उनको सिर्जना चित्रकलामा मात्र सिमित छैन। उनी नेपालका विभिन्न राष्ट्रिय पत्रपत्रिकामा लेखहरू लेख्छिन् र गीतहरू सिर्जना गर्छिन्। उनको 'धर्ती' गीतको भिडियो सार्वजनिक भइसकेको छ।<ref name="सेतो"/> उनको गीती एल्बम 'रङ रागिनी' पनि बजारमा आइसकेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://kala.likenepal.com/2017/04/24/9217 |title=रागिनीको ‘रङरागिनी’ लोकार्पण |date=2017-04-24 |website=लाइक नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007214413/https://kala.likenepal.com/2017/04/24/9217 |archive-date=2020-10-07 }}</ref> ==समाजसेवामा रागिनी== रागिनी उपाध्यायले दिवंगत छोरी शिवाताको स्मृतिमा सन् २०१६ मा 'शिवाता लभ फाउन्डेसन' नामको संस्था खोलेकी छिन्। उनी अध्यक्ष रहेको सो संस्थाले चित्रकला प्रदर्शनीबाट सङ्कलित रकमले नेपालका अभावग्रस्त छोरीहरूका शिक्षाको क्षेत्रमा लगानी गर्ने गर्दछ।<ref>{{Cite web |url=https://hangamatoday.com/?p=3026 |title=छोरीको सम्झनामा रागिनीको सामाजिक काम |date=2019-04-24 |website=हङ्गामाटुडे |language=नेपाली |accessdate=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013161508/https://hangamatoday.com/?p=3026 |archive-date=2020-10-13 }}</ref> ==सम्प्रति== * पूर्व कुलपति- नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान<ref>{{Cite web |url=http://nafanepal.org/academician-category/academic-assembly-2071-2075/ |title=नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानको पूर्व पदाधिकारी |accessdate=2020-08-12}}</ref> * सदस्य- बीपी कोइराला भारत-नेपाल प्रतिष्ठान <ref>{{Cite web |url=https://in.nepalembassy.gov.np/introduction/ |title=बीपी कोइराला भारत-नेपाल प्रतिष्ठानको कार्यसमिति |website=New Delhi, India - Embassy of Nepal |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200825104705/https://in.nepalembassy.gov.np/introduction/ |archive-date=2020-08-25 }}</ref> * सदस्य- बारबारा फाउन्डेसन<ref>{{Cite web |url=http://barbarafoundation.org/?p=78 |title=Ragini Upadhyay, Member |date=2017-12-21 |website=बारबारा फाउन्डेसन |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2020-08-12}}</ref> * निर्देशक- आर्टिस्ट प्रुफ ग्यालेरी, नेपाल<ref>{{Cite web |url=https://www.nepalnow.blog/search/Artist%20Proof%20Gallery/ |title=आर्टिस्ट प्रुफ ग्यालेरी |website=the Nepal NOW project |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2020-08-12 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * संस्थापक सभापति- महिला कलाकार समूह नेपाल<ref>{{Cite web |url=http://www.findglocal.com/NP/Kathmandu/190365751155492/Women-Artist-Group-of-Nepal |title=विमिन आर्टिस्ट ग्रुप अफ नेपाल |website=www.findglocal.com |accessdate=2020-08-12}}</ref> * संस्थापक सभापति- शिवता लभ फाउन्डेसन<ref>{{Cite web |url=http://www.shivata-love.org/ |title=शिवता लभ फाउन्डेसन |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2020-08-12}}</ref> ==पुरस्कार तथा सम्मान== * राष्ट्रिय प्रर्दशनी पुरस्कार, सन् १९७९, नेपाल * राष्ट्रिय प्रर्दशनी पुरस्कार, सन् १९८५, नेपाल * राष्ट्रिय प्रर्दशनी पुरस्कार, सन् १९८८, नेपाल * केट एण्ड रोवर्ट विल्सन पुरस्कार, सन् १९८६, ब्राडफोर्ड, [[बेलायत]]<ref>[http://therisingnepal.org.np/news/24249 NAFA will die in its childhood if it is merged with other academies-द राइजिङ नेपाल डटओआरजी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812041807/http://www.therisingnepal.org.np/news/24249 |date=2020-08-12 }}</ref> * बीरेन्द्र-ऐश्वर्या स्मृति पदक, सन् २००२, नेपाल<ref>[http://sag.artmandu.org/artists/ragini-upadhyay-grela/ रागिनी उपाध्याय ग्रेला -सागडट आर्टमान्डु डटओआरजी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201005202729/http://sag.artmandu.org/artists/ragini-upadhyay-grela/ |date=2020-10-05 }}</ref> * नेपालका ५० प्रतिभाशाली महिला, सन् २००५, द बोस, नेपाल * संकल्प सम्मान, संकल्प नेपाल कल्याणकारी समाज, नेपाल * 'बेष्ट स्टुडेन्ट अवार्ड इन १०० इयर्स अफ लखनउ कलेज अफ आर्ट एण्ड क्राफ्ट्स', [[लखनऊ]], [[भारत]] * तोरण कुमारी कला संस्कृति पुरस्कार, नेपाल * वरिष्ठ कलाकार सम्मान, नेपाल वाणिज्य कलाकार सङ्घ, नेपाल * भद्रकुमारी सेवा सदन सम्मान, नेपाल * सामाजिक कार्यका लागि सहमति सम्मान, नेपाल * मानार्थ आजीवन सदस्य, आर्ट सर्कल, यु.पि. लखनऊ, भारत * ग्लापेव सम्मान २०१९ आर्टिष्ट अफ दि इयर, भारत निर्माण फाउन्डेसन, भारत * शब्दयात्रा महिला प्रतिभा सम्मान, २०७६, शब्दयात्रा प्रकाशन, [[बनेपा नगरपालिका|बनेपा]], काभ्रेपलाञ्चोक ==तस्बिर सङ्ग्रह== <gallery mode="packed"> </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://www.ragini-art.com/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807235614/https://www.ragini-art.com/ |date=2020-08-07 }} [[श्रेणी:सन् १९५९ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली कलाकारहरू]] [[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू]] [[श्रेणी:नेपाली लेखकहरू]] [[श्रेणी:नेपाली चित्रकारहरू]] dyy0kmomdjwevh9yawtz54ncex96lyc 0 115526 1393876 1388464 2026-11-04T02:38:01Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393876 wikitext text/x-wiki {{संक्षिप्त विवरण|विभिन्न सञ्चालन प्रणालीमा उपलब्ध सन्देश प्रवाह अनुप्रयोग}} {{Infobox software |name = भाइबर |logo = Rakuten Viber logo 2020.svg |logo size = 300px |screenshot = |caption = |author = {{plainlist| * [[ताल्मोन मार्को]] * [[इगोर मागजिन्निक]] }} |developer = [[राकुतेन]] |released = {{start date and age|2010|12|2}} |ver layout = |programming language = {{plainlist| * [[सि|सी]] * सी++ * [[पाइथन प्रोग्रामिङ्ग भाषा|पाइथन]] ([[डेस्कटप]]) * [[अब्जेक्टिभ सी]] ([[आइओएस]]) * [[जाभा]] ([[एन्ड्रोइड (सञ्चालन प्रणाली)|एन्ड्रोइड]]) }} |operating system = [[बहुप्रणाली अनुप्रयोग|बहुप्रणाली]] |genre = {{plainlist| * [[तत्काल सन्देश सेवा]] * [[इन्टरनेट सौजन्यविधिमा आवाज स्थानान्तरण सेवा]] }} |license = [[स्वामित्व]] |alexa = {{घट}} १,५४६ (अगस्त २०२०)<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.alexa.com/siteinfo/viber.com|शीर्षक=Viber Competitive Analysis, Marketing Mix and Traffic - Alexa|अनुवादित-शीर्षक=भाइबरको प्रतिस्पर्धात्मक विश्लेषण, बजारशास्त्र र ट्राफिक - अलेक्सा|वेबसाइट=अलेक्सा}}</ref> |website = {{URL|viber.com}} }} '''राकुतेन भाइबर''', सामान्य रूपमा '''भाइबर''', ([[रोमन लिपि|रोमन]]: Viber) [[आइओएस]], [[एन्ड्रोइड (सञ्चालन प्रणाली)|एन्ड्रोइड]], [[माइक्रोसफ्ट विन्डोज]], [[म्याकओएस]] र [[लिनक्स|लाइनक्स]]मा [[फ्रिवेयर]]को रूपमा [[राकुतेन]]द्वारा उपलब्ध गराइएको [[तत्काल सन्देश प्रवाह]] अनुप्रयोग हो। यसमा प्रयोगकर्ताको दर्ता र पहिचान [[फोन सञ्जाल]]बाट हुने भएता पनि [[डेस्कटप]] प्रयोगकर्ताहरू मोबाइलको प्रयोग नगरी पनि दर्ता हुन सक्छन्।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.lifewire.com/viber-app-review-3426625|शीर्षक=Viber App Review - Free Voice and Video Calls and Messaging|अनुवादित-शीर्षक= भाइबर अनुप्रयोग समीक्षा - सित्तो तत्काल सन्देश प्रवाह|प्रथम=नदीम|अन्तिम=उनुथ|वेबसाइट=लाइफवायर}}</ref> यसका साथै भाइबरमा स्टिकर, तस्वीर तथा भिडियो पठाउन र भाइबर आउटको प्रयोग गरी निश्चित शुल्क सहित अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्क गर्न मिल्छ।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.lifewire.com/viber-out-review-3426597|शीर्षक=Viber Out Review - How Good Is Viber for Paid Calling?|अनुवादित-शीर्षक= भाइबर आउट समीक्षा - शुल्क सहितको सम्पर्कको लागि भाइबर कतिको राम्रो छ ?|प्रथम=नदीम|अन्तिम=उनुथ|वेबसाइट=लाइफवायर}}</ref> सन् २०१८ को तथ्याङ्क अनुसार भाइबरमा १० करोड भन्दा बढी प्रयोगकर्ताहरूको दर्ता भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.statista.com/statistics/316414/viber-messenger-registered-users/|शीर्षक=Viber: number of registered users 2018 - Statistic|अनुवादित-शीर्षक=भाइबर: सन् २०१८ मा दर्ता भएका प्रयोगकर्ता - तथ्याङ्क|वेबसाइट=स्टटिस्टा}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.viber.com/about/|शीर्षक=About Viber|अनुवादित-शीर्षक=भाइबरको बारेमा|वेबसाइट=भाइबर}}</ref> [[इजरायल]]मा आधारित भाइबर मिडियाले निर्माण गरेको यस अनुप्रयोगलाई सन् २०१४ मा [[राकुतेन]]ले अधिग्रहण गरेको थियो। सन् २०१७ देखि '''राकुतेन भाइबर'''लाई यसको औपचारिक नाम मानिन थालिएको थियो। यसको प्रमुख कार्यालय [[लक्जेम्बर्ग]]मा अवस्थित छ।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.viber.com/terms/dmca/ |शीर्षक=Viber DMCA POLICY |अनुवादित-शीर्षक=भाइबर डिजिटल सहस्राब्दी प्रतिलिपि अधिकार नीति|प्रकाशक=भाइबर}}</ref> यसका अन्य कार्यालयहरू [[आम्स्टर्डम]], [[बार्सिलोना]], [[ब्रेस्ट]], [[किभ]], [[लन्डन]], [[मनिला]], [[मिन्स्क]], [[मस्को]], [[पेरिस]], [[सान फ्रान्सिस्को]], [[सिङ्गापुर]], [[सोफिया]], [[तेल अभिभ]] र [[टोकियो]]मा अवस्थित छन्।<ref name="Official">{{वेब स्रोत |शीर्षक=Think Global: Cultivating a Global Team Culture|अनुवादित-शीर्षक=विश्वव्यापी सोच: विश्वव्यापी समूह र संस्कृतिको गठन|युआरएल=https://www.viber.com/blog/2017-05-29/think-global-cultivating-global-team-culture/|वेबसाइट=भाइबर|मिति=मे २९, २०१७}}</ref><ref name="656663VKo">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.epravda.com.ua/news/2020/02/4/656663|शीर्षक=Japanese Viber owners open a research center in Kiev|अनुवादित-शीर्षक=जापानी भाइबर कम्पनीद्वारा किभमा नयाँ अनुसन्धान केन्द्रको स्थापना|मिति=फेब्रुअरी ४, २०२०|वेबसाइट=इकोनोमिस्ना प्राव्डा}}</ref> ==इतिहास== [[File:Rakuten Viber new 2017 logo.png|thumb|भाइबरको प्रतीक चिन्ह (सन् २०१७ - सन् २०१८)]] ===स्थापना=== इजरायल रक्षा बलमा प्रमुख सूचना अधिकारी हुँदा देखिका साथी रहेका [[तामलन मार्को]] र [[इगोर मागजिन्निक]]ले सन् २०१० मा [[इजरायल]]को [[तेल अभिभ]]मा भाइबर मिडियाको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/6bc24706-9555-11e3-8371-00144feab7de |title=Six things to know about Viber|trans-title=भाइबरको बारेमा थाहा पाउनुपर्ने ६ कुराहरू|date=फेब्रुअरी १४, २०१४०|first=हेनरी|last=क्याविल|website=फाइन्यान्शियल टाइम्स}}</ref><ref name="The Skype Killers of Belarus">{{cite web|url=http://www.businessweek.com/articles/2012-08-23/the-skype-killers-of-belarus|title=The Skype Killers of Belarus|trans-title=बेलारुसका स्काइप हत्यारा|date=अगस्ट २३, २०१२|first=ब्रेट|last=फोरेस्ट|website=ब्लूमबर्ग|access-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824154748/http://www.businessweek.com/articles/2012-08-23/the-skype-killers-of-belarus|archive-date=2012-08-24}}</ref> मार्को र म्यगजिन्निक [[आइमेश]]का सहसंस्थापक पनि थिए ।<ref>{{cite web |url=http://www.linkedin.com/in/talmonmarco |title=Talmon Marco's profile on LinkedIn|trans-title= लिङ्क्डइनमा ट्यालमन मार्को}}</ref> इजरायलबाट सञ्चालित यस कम्पनीको श्रम लागत घटाउन [[बेलारुस]]मा विकास र [[साइप्रस]]मा दर्ता गरिएको थियो।<ref name="The Skype Killers of Belarus"/> छिटै सानी मरोली र ओफर स्मोचा पनि कम्पनीको भाग भए ।<ref>{{cite web|first=जेस्सिका|last=गेलर|url=http://www.betaboston.com/news/2015/10/16/messaging-app-viber-names-boston-its-us-headquarters/|title=Messaging app Viber names Boston its US headquarters|trans-title=तत्काल सन्देश प्रवाह अनुप्रयोग भाइबरको अमेरिकी प्रमुख कार्यालय बोस्टनमा|work=द बोस्टन ग्लोब|date=अक्टोबर १६, २०१६|access-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108112307/http://www.betaboston.com/news/2015/10/16/messaging-app-viber-names-boston-its-us-headquarters/|archive-date=2020-11-08}}</ref><ref name="calcalist.co.il">{{cite web |url=http://www.calcalist.co.il/internet/articles/0,7340,L-3624299,00.html|title=אקזיט ענק: רקוטן היפנית רוכשת את וייבר תמורת כ-900 מיליון דולר |language=यहूदी |trans-title=ठूलो निकास: जापानी राकोटद्वारा $९० करोडमा भाइबरको खरिद |first=अस्सफ|last= गिलाड|date=फेब्रुअरी १४, २०१४ |work=क्यल्कलिस्ट}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-viber-sold-for-900m-1000917259|title=Viber sold for $900m|trans-title=भाइबरको $९० करोडमा बिक्री|first=हिल्लेल|last=कोरेन|date=फेब्रुअरी १४, २०१४|work=ग्लोब्स|access-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221221250/http://www.globes.co.il/en/article-viber-sold-for-900m-1000917259|archive-date=2014-02-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://viber.com/dmca.html|title=Viber DMCA Policy|trans-title=भाइबर डिजिटल सहस्राब्दी प्रतिलिपि अधिकार नीति|work=राकुतेन भाइबर|publisher=भाइबर मिडिया|access-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301141710/http://www.viber.com/dmca.html|archive-date=2014-03-01}}</ref><ref>{{cite web |url=https://foursquare.com/v/viber/4fd5cd0be4b0352ac5282b1f |title=Viber Media|trans-title=भाइबर मिडिया|work=फोरस्क्वेर}}</ref><ref>{{cite web |url=http://israel21c.org/technology/top-10-iphone-apps-from-israel/ |title=Top 10 iPhone apps from Israel|trans-title=इजरायलका १० सर्वोत्कृष्ट आइफोन अनुप्रयोगहरू |first=ब्रायन|last=ब्लम |date=मार्च २४, २०११|work=इजरायल २१ सी}}</ref> मार्कोले भाइबरमा [[स्काइप]]मा जस्तो दर्ता गर्दा पासवर्ड नचाहिने हुनाले अन्य प्रयोगकर्ताहरूसँग सजिलै रूपमा सम्पर्क गर्न सकिने र स्वचालित डाटा समीकरण हुने बताएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://social.techcrunch.com/2010/12/02/viber-iphone/|title=Viber For iPhone Aims To Rival Skype's App, Is Amazingly Amazing|trans-title=आइफोनको लागि निकालिएको भाइबर, जसले स्काइपलाई पुनर्स्थापना गर्ने उद्देश्य राखेको छ, अत्यन्तै आश्चर्यजनक छ|website=टेकक्रन्च}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===मुद्रीकरण=== सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध भएको २ वर्ष पछि सन् २०१३ मा भाइबर आउट र भाइबर स्टिकर बजारको उपलब्धि पछि भाइबरले राजस्व कमाउन थालेको थियो। त्यो भन्दा पहिले, मार्कोले भने अनुसार, उनका साथी र परिवारले यसमा करिब $२ करोड लगानी गरेका थिए।<ref name="theguardian">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/technology/2013/aug/30/viber-founder-talmon-marco-privacy|title=Viber founder: 'People should be concerned about privacy'|trans-title=भाइबरका संस्थापक: 'मानिसहरू आफ्नो गोपनीयताबारे चिन्तित हुनुपर्छ' |first=जुलिएट|last=गार्साइड |date=अगस्ट ३०, २०१३|work=द गार्डियन}}</ref> मे २०१३ मा भाइबरमा १२० कर्मचारीहरू कार्यरत थिए।<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/parmyolson/2013/05/07/free-calling-app-viber-jumps-to-desktop-hits-200-million-users/|title=Free-Calling App Viber Jumps To Desktop, Hits 200 Million Users|trans-title=खुला स्रोत अनुप्रयोग भाइबर अब डेस्कटपमा उपलब्धिले प्रयोगकर्ताको सङ्ख्या २० करोड|first=पार्मी|last= ओल्सन|date=मे ७, २०१३|work=फोर्ब्स}}</ref> जुलाई २४, २०१३ मा भाइबरको समर्थन प्रणाली ({{भाषा-अरबी|'''الجيش السوري الإلكتروني‎'''}}) (उच्चारण=अलजिश अलसुरी अलइलुक्त्रुनी)(अनुवादित शीर्षक:[[सिरियाली विद्युतीय सेना]])द्वारा विकृत गरिएको थियो तर प्रयोगकर्ताका गोपनीय सूचना र जानकारीहरू भने सुरक्षित नै रहेको खुलासा गरिएको थियो।<ref>{{cite news|last=क्रुक|first=जोर्डन|website=टेकक्रन्च |title=Viber Attacked By Syrian Electronic Army|trans-title=सिरियन इलेक्ट्रोनिक आर्मीद्वारा भाइबर आक्रमित|url=https://techcrunch.com/2013/07/23/viber-attacked-by-syrian-electronic-army/ |date= जुलाई २३, २०१३}}</ref> ===अधिग्रहण=== फेब्रुअरी १३, २०१४ मा [[राकुतेन]]ले भाइबर मिडियालाई $९० करोडमा अधिग्रहण गरेको घोषणा गरेको थियो।<ref>{{cite news |url=https://techcrunch.com/2014/02/13/japanese-internet-giant-rakuten-acquires-viber-for-900m/ | title=Japanese Internet Giant Rakuten Acquires Viber For $900M|trans-title=जापानी इन्टरनेट कम्पनी राकुटेनद्वारा भाइबरको $९० करोडमा अदिग्रहण | work=टेकक्रन्च| date=फेब्रुअरी १३, २०१४}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.businesswire.com/news/home/20140213006561/en/Rakuten-Acquires-Viber-900-million |title = Rakuten Acquires Viber for $900 million|trans-title=राकुटेनद्वारा भाइबरको $९० करोडमा अधिग्रहण|date = फेब्रुअरी १४, २०१४}}</ref> भाइबरमा ५५.२% भाग धितो राखेका शाब्ताई परिवारले यस अधिग्रहणबाट $५० करोडको नाफा कमाए ।<ref name="forbes">{{cite news |date=जून ६, २०१४ |title=בני שבתאי את הונו מעבודה בקזינו בסווזילנדהעצום - כל הדרךכוכב שבתאי: כך בנה איש העסקים |trans-title=शाब्ताईका तारा: व्यापारी बेनी शाब्ताईले कसरी आफ्नो धनसम्पत्ति सङ्कलन गरे |url=http://www.forbes.co.il/news/new.aspx?Pn6VQ=EG&0r9VQ=EDFMI |language=यहूदी |newspaper=फोर्ब्स |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929102949/http://www.forbes.co.il/news/new.aspx?Pn6VQ=EG&0r9VQ=EDFMI |archive-date=2015-09-29 |access-date=2020-08-15 }}</ref><ref>{{cite news |date=फेब्रुअरी १६, २०१४ |title=Most of Viber's owners are based abroad including the Shabtais with a 55.2% stake |trans-title=५५.२% हिस्सा राखेका बेनी शाब्ताई लगायत भाइबरका धेरैजसो हिस्सेदार र मालिक विदेशमा आधारित |url=http://www.globes.co.il/en/article-shabtai-family-rakes-in-500m-from-viber-sale-1000917512 |newspaper=ग्लोब्स |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230231807/http://www.globes.co.il/en/article-shabtai-family-rakes-in-500m-from-viber-sale-1000917512 |archive-date=2014-12-30 |access-date=2020-08-15 }}</ref> यो मूल्यमा भाइबरका संस्थापकहरूले आफ्नो लगानी भन्दा करिब ३० गुना बढी सम्पत्ति फिर्ता पाएका थिए।<ref name="calcalist.co.il"/> सन् २०१५ मा सहसंस्थापक मार्कोले कम्पनी छोडेपछि फेब्रुअरी २०१७ मा [[जामेल आगेवा]]ले उनलाई भाइबर मिडियाको [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत]]को पदबाट प्रतिस्थापित गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=https://venturebeat.com/2017/02/02/viber-new-ceo-talmon-marco-replaced-by-djamel-agaoua/|title=Viber appoints former AdTech chief to lead the company after more than a year without a CEO|trans-title=एक वर्ष भन्दा बढी प्रमुख कार्यकारी अधिकृत नभएको भाइबरद्वारा उक्त पदमा भूतपूर्व एडटेक प्रमुखको चुनाव|first=पौल|last=सयर्ज|date=फेब्रुअरी २, २०१७|website=भेन्चर बीट|access-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200902052536/https://venturebeat.com/2017/02/02/viber-new-ceo-talmon-marco-replaced-by-djamel-agaoua/|archive-date=2020-09-02}}</ref> जुलाई २०१७ मा भाइबर मिडियाको औपचारिक नाम राकुतेन भाइबरमा परिवर्तन गरी नयाँ शाब्दिक रूपमा प्रतीकको परिचय गराइएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://venturebeat.com/2017/07/20/viber-acquires-chatter-commerce-maker-of-mobile-shopping-keyboard-shopchat/|title=Viber acquires Chatter Commerce, maker of mobile shopping keyboard ShopChat|trans-title=भाइबरद्वारा शपच्याट निर्माता च्याटर कमर्सको अधिग्रहण|first=पौल|last=सयर्ज|date=जुलाई २०, २०१७|website=भेन्चर बीट|access-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930005226/https://venturebeat.com/2017/07/20/viber-acquires-chatter-commerce-maker-of-mobile-shopping-keyboard-shopchat/|archive-date=2020-09-30}}</ref> लक्जेम्बर्गमा भने भाइबर मिडियालाई नै यसको औपचारिक नाम मानिन्छ। सन् २०१७ मा राकुटेनले [[एफसी बार्सिलोना]]सँग साझेदारी गरे देखि भाइबर उक्त फुटबल क्लबको आधिकारिक सञ्चार मध्यम बनेको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.viber.com/blog/2017-07-11/viber-is-fc-barcelonas-official-communication-channel/|title=Viber is FC Barcelona's Official Communication Channel|trans-title=भाइबर एफसी बार्सिलोनाको आधिकारिक सञ्चार मध्यम बनेको छ|date=जुलाई ११, २०१७|website=भाइबर}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sportspromedia.com/news/barcelona-viber-camp-nou-vivoom-digital-engagement-platform|title=Barcelona launch Viber-backed Camp Nou digital engagement platform - SportsPro Media|trans-title=भाइबरको साझेदारीमा बार्सिलोनाद्वारा डिजिटल सहभागिता मंचको थालनी|website=स्पोर्ट्स प्रो मिडिया}}</ref> ===बजार साझेदारी=== डिसेम्बर २०१६ मा भाइबरमा ८० करोड प्रयोगकर्ताहरू दर्ता भएका थिए।<ref name="techcrunch.com">{{cite web |url=https://techcrunch.com/2016/11/09/viber-follows-messenger-with-the-launch-of-public-accounts-for-businesses-and-brands/|title=Viber follows Messenger, launches Public Accounts for businesses and brands|trans-title=मेसेन्जरको अनुसरण गर्दै भाइबरद्वारा व्यवसायका लागि सार्वजनिक खाताको परिचय |first=इन्ग्रिड |last=ल्यान्डेन |publisher=टेकक्रन्च}}</ref> [[स्टटिस्टा]] अनुसार जनवरी २०१९ मा २६ करोड [[सक्रिय प्रयोगकर्ताहरू|मासिक सक्रिय प्रयोगकर्ता]] छन्।<ref>{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/258749/most-popular-global-mobile-messenger-apps/|title=Most popular messaging apps 2019|trans-title=सन् २०१९ का सबै भन्दा प्रख्यात सन्देश प्रवाह अनुप्रयोगहरू|website=स्टटिस्टा}}</ref> भाइबर [[मेसेन्जर]] मुख्यतः [[युरोप|पूर्व युरोप]], [[रुस]], [[मध्य पूर्व]] र [[एसिया]]मा बढी प्रयोग गरिन्छ।<ref>{{cite web|url=https://en.globes.co.il/en/article-viber-taking-on-the-global-giants-1001213439|title=Viber taking on the global giants|trans-title=भाइबर बहुराष्ट्रिय कम्पनीसँग प्रतिस्पर्धामा|website=ग्लोब्स|date=नोभेम्बर २७, २०१७|language=यहूदी}}</ref> डिसेम्बर २०१४ को तथ्याङ्क अनुसार ३ करोड भन्दा बढी प्रयोगकर्ता दर्ता भएको [[भारत]] भाइबरको सबै भन्दा महत्त्वपूर्ण र ठूलो बजार थियो। त्यही समयमा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा ३ करोड प्रयोगकर्ता, [[रुस]]मा झन्डै ३ करोड प्रयोगकर्ता र [[ब्राजिल]]मा झन्डै २ करोड प्रयोगकर्ताहरूको दर्ता गरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://lighthouseinsights.in/viber-india-product-and-marketing-efforts.html/|title=How India Became The Largest Market For This Instant Messaging VoIP App|trans-title=भारत कसरी यो तत्काल सन्देश प्रवाह अनुप्रयोगको सबै भन्दा ठूलो बजार बन्न पुग्यो|first=प्रशान्त|last=नायडू|date=डिसेम्बर १, २०१४|access-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007092718/http://lighthouseinsights.in/viber-india-product-and-marketing-efforts.html/|archive-date=2024-10-07}}</ref> सन् २०१६ को तथ्याङ्क अनुसार [[बेलारुस]], [[मोल्दोभा]] र [[युक्रेन]]मा सबै भन्दा बढी डाउनलोड गरिएको अनुप्रयोगको रूपमा भाइबर पूर्वी युरोपमा पनि प्रसिद्ध छ। यो अनुप्रयोग [[इराक]], [[लिबिया]] र [[नेपाल]]मा पनि प्रख्यात छ।<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/business/.premium-the-whatsapp-of-greece-ukraine-and-iraq-1.5399266|title=The Israeli Answer to WhatsApp Is Big in Eastern Europe - and Iraq|trans-title= ह्वाट्सएपको लागि इजरायलको जवाफ पूर्वी युरोप र इराकमा प्रख्यात|first1=इन्बाल|last1=ओर्पाज |first2=एलिरन|last2=रूबिन|date=जून २२, २०१६ |newspaper=हारेट्ज }}</ref> सन् २०१८ मा भाइबर मध्य र पूर्वी युरोपमा खरिद भएका ७०% फोनमा डाउनलोड (अभिभारण) गरिएको थियो भने उत्तर अमेरिकामा खरिद भएका केवल १५% फोनमा डाउनलोड (अभिभारण) गरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://social.techcrunch.com/2018/02/28/viber-with-1b-registered-uses-is-launching-viber-community-a-group-chat-for-up-to-1b-users/|title=Viber is launching Viber Communities, group chats for up to 1B users|trans-title=१ बी प्रयोगकर्ताका लागि भाइबरद्वारा भाइबर समुदायको परिचय}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==उपयोगिता== ===सञ्चालन प्रणाली=== डिसेम्बर २, २०१० मा [[स्काइप]]को प्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धीको रूपमा भाइबरलाई [[आइफोन]]को लागि सार्वजनिक गरिएको थियो। जुलाई १९, २०१२ मा यसलाई [[एन्ड्रोइड (सञ्चालन प्रणाली)|एन्ड्रोइड]]मा उपलब्ध गराइएको थियो। मे ८, २०१२ मा [[ब्ल्याकबेरी]] र [[विन्डोज फोन]]मा पनि भाइबर उपलब्ध भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.timescolonist.com/business/Viber+BlackBerry+Windows+Phone+Available/6583826/story.html|title=Viber for BlackBerry and Windows Phone 7 Now Available|trans-title=ब्ल्याकबेरी र विन्डोज फोन ७ मा अब भाइबर उपलब्ध|agency=बिजनेस वायर|work=टाइम्स कोलोनिस्ट|url-status=निष्क्रिय|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512004406/http://www.timescolonist.com/business/Viber+BlackBerry+Windows+Phone+Available/6583826/story.html|archive-date=मे १२, २०१२}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512004406/http://www.timescolonist.com/business/Viber+BlackBerry+Windows+Phone+Available/6583826/story.html |date=2012-05-12 }}</ref> जुलाई २४, २०१२ मा ९ करोड प्रयोगकर्ताहरू दर्ता भएको बेला भाइबरलाई [[नोकिया]]को [[सिरिज ४०]], [[सिम्बियन]] र [[सामसङ]]को [[बडा]] प्रणालीमा पनि उपलब्ध गराइएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://store.ovi.com/content/310695?clickSource=search&pos=2 |title=Nokia Store: Download Viber and many other games, wallpaper, ringtones and mobile apps on your Nokia phone|trans-title=नोकिया स्टोर: आफ्नो नोकिया फोनमा भाइबर लगायत अन्य मोबाइल अनुप्रयोग भर्नुहोस्|publisher=स्टोर ओवी}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.viber.com/products/bada/ |title=Viber for Bada - Free messages on Samsung Bada |trans-title=बडाको लागि भाइबर - सामसङ बडामा नि:शुल्क सन्देश प्रवाह |publisher=भाइबर |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530170133/http://viber.com/products/bada/ |archive-date=मे ३०, २०१३ |url-status=निष्क्रिय }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530170133/http://viber.com/products/bada/ |date=2013-05-30 }}</ref> मे २०१३ मा भाइबर ३.० को साथमा [[माइक्रोसफ्ट विन्डोज|विन्डोज]] र [[म्याकओएस]]का लागि पनि भाइबर सार्वजनिक भएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.engadget.com/2013/05/07/viber-desktop-and-ios-android-updates/|title=Viber announces new desktop app, revamps Android and iOS versions|trans-title=भाइबरद्वारा नयाँ डेस्कटप अनुप्रयोगको घोषणा, एन्ड्रोइड र आइओएस संस्करणमा दृश्य परिवर्तन}}</ref> अगस्ट २०१३ मा [[लिनक्स|लाइनक्स]]को लागि भाइबरको सार्वजनिक [[बेटा]] निकालिएको थियो र अगस्ट २०१४ मा तयारी संस्करण उपलब्ध गराइएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.webupd8.org/2013/08/popular-mobile-im-voip-app-viber.html |title=Popular mobile IM/VoIP app 'Viber' available for Linux |trans-title=प्रख्यात तत्काल सन्देश प्रवाह अनुप्रयोग 'भाइबर' लाइनक्समा उपलब्ध|date= अगस्ट २६, २०१३|website=वेब युपीडी ८}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.phoronix.com/scan.php?page=news_item&px=MTc2NTc |title=Viber 4.2 Finally Released For Linux|trans-title=लाइनक्समा अन्ततः भाइबर ४.२ उपलब्ध|website=फोरोनिक्स}}</ref> जुन २०१६ मा [[विन्डोज १०]] को लागि भाइबरको डेस्कटप अनुप्रयोग [[माइक्रोसफ्ट स्टोर]]मा सार्वजनिक गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.viber.com/blog/2016-07-19/viber-windows-10-beta-no-longer/ |title=Viber for Windows 10 - Beta No Longer - Viber|trans-title=विन्डोज १० मा भाइबर|date=जुलाई १९, २०१६}}</ref> डेस्कटप अनुप्रयोग चलाउन फोन नम्बरको प्रयोग गर्नुपर्ने भए पनि पछि भने स्वतन्त्र रूपमा प्रयोग गर्न मिल्ने सुविधा यसमा थप गरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.techworld.com/download/internet-tools/viber-desktop-104054-3329172/|title=Viber for Desktop 10.4.0.54 - Software Downloads|trans-title=डेस्कटपको लागि भाइबर - सफ्टवेयर डाउनलोड|first=निक|last=पियर्स|website=टेकवर्ल्ड|access-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401230944/https://www.techworld.com/download/internet-tools/viber-desktop-104054-3329172/|archive-date=2019-04-01}}</ref> सन् २०१५ मा [[आइप्याड]] र [[एप्पल वाच]]मा चल्ने भाइबर निकालिएको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.redmondpie.com/viber-app-launches-on-ipad-download-it-from-here/ |title=Viber App Launches On iPad, Download It From Here|trans-title=आइप्याडको लागि भाइबरको उपलब्धि, यहाँ डाउनलोड गर्नुहोस् |first=अलिभर |last=हस्लम |date=जून ३०, २०१६ |website=रीडमन्ड पाइ}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.redmondpie.com/viber-app-for-apple-watch-released/ |title=Viber App For Apple Watch Released|trans-title=एप्पल वाचको लागि भाइबरको उपलब्धि|first=जायेद |last=रहमान |date=अक्टोबर २८, २०१५|website=रीडमन्ड पाइ}}</ref> ===सुविधा=== भाइबरलाई सुरुमा [[इन्टरनेट सौजन्य विधिमा आवाज स्थानान्तरण सेवा]]मा काम गर्ने अनुप्रयोगको रूपमा सार्वजनिक गराइएको थियो। मार्च ३१, २०११ मा [[तत्काल सन्देश प्रवाह]] प्रणाली जोडिएको भाइबर २.० उपलब्ध भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://social.techcrunch.com/2011/03/31/skype-challenger-releases-viber-2-0-free-text-messages-and-more/|title=Skype Challenger Releases Viber 2.0: Free Text Messages And More|trans-title=स्काइपको प्रतिस्पर्धीद्वारा भाइबर २.० को निर्माण - नि:शुल्क तत्काल सन्देश प्रवाह र थप सुविधा}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> जुलाई २०१२ मा दुबै एन्ड्रोइड र आइओएस संस्करणमा सामूहिक सन्देश प्रवाह र वाइडब्यान्ड अडियो थपिएको थियो।<ref>{{cite news|last=कूपर|first=ड्यानियल|title=Viber comes to Symbian, S40 and Bada, adds HD voice calling and group messaging to Nokia Lumia handsets|trans-title=सिम्बियन, एस ४० र बडामा उपलब्ध भाइबरमा वाइडब्यान्ड अडियो र सामूहिक सन्देश प्रवाह|url=https://www.engadget.com/2012/09/11/viber-symbian-lumia-upgrade/|newspaper=एनग्याजेट|date=सेप्टेम्बर ११, २०१२}}</ref> डिसेम्बर २०१२ मा भाइबरमा [[स्टिकर (सन्देश प्रवाह)|स्टिकर]] राख्ने सुविधा थपिएको थियो। अक्टोबर २०१३ मा भाइबरले शुल्क तिर्नुपर्ने स्टिकर बजारको घोषणा गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=https://thenextweb.com/apps/2013/10/01/viber-becomes-latest-messaging-service-to-sell-stickers-as-it-aims-to-begin-making-money/|title=Viber Begins Selling Stickers|trans-title=भाइबरद्वारा स्टिकर बिक्रीको सुरुवात|first=जोन|last=रस्सल|date=अक्टोबर १, २०१३}}</ref> भाइबर ४.० को साथमा शुल्क तिरेर भाइबरमा दर्ता नभएका प्रयोगकर्ताहरूले पनि राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा आफ्ना प्रियजनलाई सम्पर्क गर्न सकिने भाइबर आउट निकालिएको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.idownloadblog.com/2013/11/12/viber-4-0/ |title=Viber 4.0 arrives with push-to-talk, Viber Out, Sticker Market, tweaks and more |trans-title=भाइबर ४.० साथै भाइबर आउट, स्टिकर बजार र अन्य सामान्य परिवर्तन|first=क्रिस्चियन|last=जिब्रेग|date=नोभेम्बर १२, २०१३ |publisher=आइडाउनलोड ब्लग}}</ref> [[हैयान चक्रवात]]मा परेका व्यक्तिहरूलाई आफ्ना प्रियजनसँग सम्पर्क गराउन [[फिलिपिन्स]]मा भाइबर आउट केही समयको लागि नि:शुल्क भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.rappler.com//move-ph/issues/disasters/typhoon-yolanda/43421-viber-expands-free-call-service-for-haiyan-relief|title=Viber expands free call service for PH Haiyan relief|trans-title=फिलिपिन्स चक्रवातको बेला भाइबर आउट नि:शुल्क|first=भिक्टर बरेरो|last=जुनियर|website=र्याप्लर}}</ref> अप्रिल २, २०१३ मा [[विन्डोज फोन ८]] मा आधिकारिक रूपमा आवाज समर्थन थपिएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.trutower.com/2013/04/02/wp8-users-rejoice-viber-with-voice-for-windows-phone-8-is-now-available/ |title=WP8 Users Rejoice! Viber With Voice For Windows Phone 8 Has Been Released |trans-title=विन्डोज फोन ८ मा भोइस सपोर्टको थप |access-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230163358/https://www.trutower.com/2013/04/02/wp8-users-rejoice-viber-with-voice-for-windows-phone-8-is-now-available/ |archive-date=2019-12-30}}</ref> सेप्टेम्बर २०१५ मा भाइबर ५.० को साथमा [[भिडियो कल]]को सुविधा प्रदान गरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.trutower.com/2014/09/11/viber-for-android-ios-windows-osx-updated/|title=Viber Version 5.0 for Android and iOS, Version 4.3 for Desktop, and Version 3.2 for Windows 8 Launch|trans-title=एन्ड्रोइड र आइओएसमा भाइबर ५.०, डेस्कटपमा भाइबर ४.३ र विन्डोज ८ मा भाइबर ३.२ को उपलब्धि|publisher=ट्रूटावर|access-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190217030403/https://www.trutower.com/2014/09/11/viber-for-android-ios-windows-osx-updated/|archive-date=2019-02-17}}</ref> नोभेम्बर २०१६ मा भाइबर ६.५ को साथमा व्यापार र व्यवसायको प्रचार प्रसार गर्ने उद्देश्यले सार्वजनिक खाताको सुविधा थपिएको थियो। यसका लागि ''[[द हफिङटन पोस्ट]]'', [[यान्देक्स|यान्दिक्स]] र [[द वेदर च्यानल]]सँग साझेदारी गरिएको थियो।<ref name="techcrunch.com" /><ref>{{cite web|url=https://rakuten.today/blog/viber-public-accounts.html|title=Viber introduces Public Accounts: A new way to reach brands|trans-title=भाइबरद्वारा सार्वजनिक खाताको सुविधा: व्यापार व्यवसायसँग सम्पर्क गर्ने नयाँ तरिका|date=डिसेम्बर ७, २०१६|website=राकुटेन टूडे}}</ref> यो अनुप्रयोगले [[ग्राहक सम्बन्ध प्रबन्धन]] र [[च्याटबट]]को प्रयोग गरी व्यापार व्यवसायको प्रचार गर्दछ।<ref name="techcrunch.com"/> फेब्रुअरी २०१८ मा सामूहिक सन्देश प्रवाह प्रणालीमा थप सुविधा हाली भाइबर समुदायको परिचय दिइएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.viber.com/blog/2018-02-27/introducing-viber-communities/|title=Introducing Viber Communities|trans-title=भाइबर समुदायको परिचय|date=फेब्रुअरी २७, २०१८|website=भाइबर}}</ref> फेब्रुअरी २०१९ मा भाइबर १० सँगै सामूहिक कलको सुविधा थपिएको थियो।<ref>{{cite web|first=क्रिस्चियन|last= डे लूपर|url=https://www.digitaltrends.com/mobile/viber-10-redesign-news/ |title=Viber is Finally Getting Group Calling and a Slick New Design|trans-title= भाइबरमा अन्ततः सामूहिक कल र नयाँ डिजाइन|publisher=डिजिटल ट्रेन्ड्स|date=फेबुअरी ४, २०१९}}</ref> ===सुरक्षा=== नोभेम्बर ४, २०१४ मा [[इलेक्ट्रोनिक फ्रन्टियर फाउन्डेशन]]ले भाइबरले "सुरक्षित सन्देश प्रप्ताङ्क" वर्गमा ७ मा १ दिएको थियो। भाइबरले परागमनमा गुप्तलेखनको लागि अङ्क पाए पनि अन्त देखि अन्त गुप्तलेखन नभएको हुनाले अङ्क गुमाएको थियो, कोड खुला स्रोत नभएको हुनाले प्रयोगकर्ताले सम्पर्क भएका व्यक्तिको पहिचान राम्ररी थाहा नपाउने र पुराना सन्देशहरू सुरक्षित नहुने समस्या देखा परेको थियो। भाइबरको सुरक्षा योजनाको दस्तावेज नराखेको र स्वतन्त्र [[सूचना सुरक्षा लेखा परीक्षा]] नभएको खुलासा भएको थियो।<ref name="secure-messaging-scorecard">{{cite web |url=https://www.eff.org/node/82654 |publisher=[[इलेक्ट्रोनिक फ्रन्टियर फाउन्डेशन]] |title=Secure Messaging Scorecard. Which apps and tools actually keep your messages safe?|trans-title= सुरक्षित सन्देश प्रप्ताङ्क । कुन कुन अनुप्रयोगले तपाईँको सन्देश र जानकारी सुरक्षित राख्छ ?|date=नोभेम्बर ४, २०१४}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2471658,00.asp |work=पिसी म्यागजिन |title=Only 6 Messaging Apps Are Truly Secure|trans-title= केवल ६ तत्काल सन्देश प्रवाह अनुप्रयोगहरू सही ढङ्गले सुरक्षित छन्|date=नोभेम्बर ५, २०१४}}</ref> अप्रिल १९, २०१६ मा भाइबर ६० मा राकुतेनले आफ्नो सेवामा अन्त देखि अन्त गुप्तलेखनको सुविधा त थप्यो तर यो केवल नयाँ संस्करण चलाउने प्रयोगकर्ताका लागि पनि उपलब्ध थियो।<ref>{{cite web|url=https://heimdalsecurity.com/blog/the-best-encrypted-messaging-apps/|title=The Best Encrypted Messaging Apps You Should Use Today [Updated]|trans-title=तपाईँले आज चलाउनुपर्ने सर्वोत्कृष्ट गुप्तलिखित तत्काल सन्देश प्रवाह अनुप्रयोगहरू|date=जून २१, २०१८}}</ref><ref>{{cite web|last1=ल्यान्डेन|first1=इन्ग्रिड|title=Viber adds end-to-end encryption and hidden chats as the messaging app privacy wave grows|trans-title=तत्काल सन्देश प्रवाह अनुप्रयोगमा सुरक्षा र गोपनीयताको प्रश्न उठेपछि भाइबरमा अन्त देखि अन्त गुप्तलेखनको प्रयोग|url=https://techcrunch.com/2016/04/19/viber-adds-end-to-end-encryption-hidden-chats-universal-delete-as-messaging-app-privacy-grows/|website=टेकक्रन्च|publisher=एओएल इङ्क|date=अप्रिल १९, २०१६}}</ref><ref>{{cite web|author1=भाइबर मिडिया|title=Viber Security FAQ|trans-title=भाइबर सुरक्षाका प्रायः सोधिने प्रश्नहरू|url=https://support.viber.com/customer/en/portal/articles/2017401-viber-security-faq?b_id=3838|website=भाइबर सपोर्ट|access-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230163346/https://support.viber.com/customer/en/portal/articles/2017401-viber-security-faq%3Fb_id%3D3838|archive-date=2019-12-30}}</ref> कम्पनीद्वारा गुप्तलेखन परीक्षाको आन्तरिक लेखा परीक्षण भई छिटै बाह्य लेखा परीक्षण गरिने खुलासा गरिएको थियो।<ref name="Meyer-2016-04-19">{{cite web|last1=मेयर|first1=डेभिड|title=Another Big Messaging App Joins the End-to-End Encryption Party|trans-title=अन्त देखि अन्त गुप्तलेखनको प्रयोग गर्ने अर्को प्रख्यात कम्पनी|url=http://fortune.com/2016/04/19/viber-e2e-encryption/|website=फोर्चुन|publisher=टाइम|date=अप्रिल १९, २०१६}}</ref> मे २०१६ मा भाइबरले [[सिग्नल प्रोटोकल]]मा प्रयोग हुने अवधारणा प्रयोग गरी सन्देश र सूचना सुरक्षित राखेको प्रमाणित गर्ने अभिलेख सार्वजनिक गरेको थियो।<ref>{{cite web|title=Viber Encryption Overview|trans-title=भाइबर गुप्तलेखन अवलोकन|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711035838/http://www.viber.com/en/security-overview|url=https://www.viber.com/en/security-overview|publisher=भाइबर|date=मे ३, २०१६|archivedate=जुलाई ११, २०१६}}</ref> == प्रायोजन == सन् २०१७ मा, रकुतेन भाइबरले फ्रान्सेली फुटबल क्लब ओलाँपिक द मार्सेयसँग चार वर्षको सहयोग सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेको थियो। सम्झौताले समर्थकहरूलाई विशेष अन्तर्वार्ता हेर्न, क्लब नतिजा र घटनाहरूको अनुसरण गर्न र श्रव्य वार्तामा भाग लिन अनुमति दिएको थियो। <ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.laprovence.com/actu/en-direct/4669190/lom-signe-un-accord-avec-la-messagerie-rakuten-viber.html|शीर्षक=L'OM signe un accord avec la messagerie Rakuten Viber|वेबसाइट=laprovence.com|पहुँचमिति=२१ अप्रिल २०१८|अभिलेखयुआरएल=https://archive.is/20171203100106/http://www.laprovence.com/actu/en-direct/4669190/lom-signe-un-accord-avec-la-messagerie-rakuten-viber.html|अभिलेखमिति=३ डिसेम्बर २०१७}}</ref> भाइबरको मालिक राकुतेन समूहले [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना]] र अमेरिकी एनबिएको बास्केटबल टोली गोल्डेन स्टेट वारियर्स लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका खेलकुद टोलीसँग तेस्रो सहयोग सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.maxifoot.fr/football-rss270478/om-partenariat.php|शीर्षक=OM : un partenariat avec Rakuten Viber|वेबसाइट=maxifoot.fr|लेखक=Romain Rigaud|पहुँचमिति=१ जनवरी २०१९}}</ref>। सन् २०१९ मा, राकुतेन भाइबरले फ्रान्सेली फुटबलको नियामक निकाय लिग द फुतबोल फ्रोफेस्जोनेल ({{भाषा-फ्रान्सेली|Ligue de Football Professionnel)}}, (अनुवादित शीर्षक:व्यावसायिक फुटबल लिग) सँग आफ्नो प्रयोगकर्ताको सञ्जाल विस्तार गर्नका लागि सम्झौता गरेको थियो। <ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.lfp.fr/corporate/article/rakuten-viber-nouveau-partenaire-de-l-e-ligue1.htm|शीर्षक=Rakuten Viber, nouveau partenaire de l'e-LIGUE1|वेबसाइट=lfp|मिति=१ जनवरी २०१९}}</ref>। ==सन्दर्भ सामग्री== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडी== * {{official website|https://www.viber.com/}} [[श्रेणी:बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:इन्टरनेट कम्पनीहरू]] s5mjupq7ftvvwp8rwsipgh6n3mo5g6c 0 115849 1393927 1165930 2026-11-04T07:33:35Z Amherst99 9806 /* */ 1393927 wikitext text/x-wiki '''पृथ्वीको तल्लो कक्ष''' ({{lang-en|low Earth orbit}}, LEO लो अर्थ अर्बिट) १६० किलोमीटर (९९ माइल) (कक्षीय अवधि ८८ मिनेट), र २,००० किलोमीटर (१,२०० माइल) को बीच उंचाई मा अवस्थित पृथ्वी को चारै तर्फ रहेको एक कक्षा (अर्बिट) हो । लगभग १६० किलोमिटर (९९ माइल ) वा यस भन्दा तल वस्तुहरु निकै तीव्र रूपमा कक्षीय क्षय (अर्बिटल डिकेय) र ऊंचाई क्षय (एल्टीट्यूड लस) को अनुभव गर्छन्।<ref>{{cite web|url=http://www.iadc-online.org/Documents/IADC-2002-01,%20IADC%20Space%20Debris%20Guidelines,%20Revision%201.pdf|title=IADC Space Debris Mitigation Guidelines|date=15 October 2002|publisher=Inter-Agency Space Debris Coordination Committee|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203014608/http://www.iadc-online.org/Documents/IADC-2002-01,%20IADC%20Space%20Debris%20Guidelines,%20Revision%201.pdf|archive-date=3 दिसंबर 2013|access-date=20 फ़रवरी 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.orbitaldebris.jsc.nasa.gov/library/NSS1740_14/nss1740_14-1995.pdf|title=NASA Safety Standard 1740.14, Guidelines and Assessment Procedures for Limiting Orbital Debris|date=1 August 1995|publisher=Office of Safety and Mission Assurance|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20130215143933/http://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/library/NSS1740_14/nss1740_14-1995.pdf|archive-date=15 फ़रवरी 2013|access-date=20 फ़रवरी 2017|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130215143933/http://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/library/NSS1740_14/nss1740_14-1995.pdf |date=15 February 2013 }}</ref> [[अन्तरिक्ष|बाहिरी अन्तरिक्ष]] अधिकांश मानव निर्मित वस्तुहरू पृथ्वीको तल्लो कक्ष मा नै हुन्छन् ।<ref>{{Cite journal|last=Sampaio|title=Resonant Orbital Dynamics in LEO Region: Space Debris in Focus|via=|doi=10.1155/2014/929810|page=Figure 1: Histogram of the mean motion of the cataloged objects|volume=2014|journal=Mathematical Problems in Engineering|url=https://www.researchgate.net/publication/273597440|date=2014-01-01|first=Jarbas|first4=Sandro|last4=Fernandes|first3=Rodolpho|last3=Vilhena de Moraes|first2=Edwin|last2=Wnuk|doi-access=free}}</ref> == कक्षीय विशेषता == पृथ्वीको तल्लो कक्षमा स्थिर भएर रहन को लागि औसत कक्षीय गति करिब {{Cvt|7.8|km/s|kph mph}} आवश्यक पर्छ। उचाई बढे संगै कक्षीय गति कम हुँदै जान्छ । Calculated for circular orbit of {{cvt|200|km}} को गोलाकार कक्षको लागि हिसाब गर्दा यो गति {{cvt|7.79|km/s|kph mph}} हुन आउँछ भने , {{cvt|1500|km}} कक्षको लागि यसको गति {{cvt|7.12|km/s|kph mph}} हुन्छ <ref>{{Cite web|url=http://www.spaceacademy.net.au/watch/track/leopars.htm|title=LEO parameters|website=www.spaceacademy.net.au|accessdate=2015-06-12}}</ref> [[चित्र:Orbitalaltitudes.jpg|center|700x700px]] == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन|अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेशन]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:पृथ्वीको कक्षहरू]] ogbljyese1teiw8imfdgb5ufreley8h 0 116244 1393794 1386917 2026-11-03T17:27:29Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393794 wikitext text/x-wiki {{Infobox dot-com company | name = नेटफ्लिक्स, निगम | logo = [[File:Netflix 2015 logo.svg|frameless|upright]] | screenshot = Netflix - English.jpg | collapsible = | collapsetext = स्क्रिनसट | caption = नेटफ्लिक्सको अङ्ग्रेजी भाषा वेबसाइटको स्क्रिनसट | company_type = [[पब्लिक कम्पनी|सार्वजनिक]] | type = बहु-सामग्री /प्रवाह सेवा प्रदानकर्ता | foundation = {{Start date and age|1997|8|29}}<ref>{{cite web|title=Business Search – Business Entities – Business Programs {{!}} California Secretary of State|url=https://businesssearch.sos.ca.gov/CBS/SearchResults?SearchType=CORP&SearchCriteria=Netflix&SearchSubType=Keyword|website=businesssearch.sos.ca.gov|accessdate=May 26, 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170813103404/https://businesssearch.sos.ca.gov/CBS/SearchResults?SearchType=CORP&SearchCriteria=Netflix&SearchSubType=Keyword|archivedate=August 13, 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170813103404/https://businesssearch.sos.ca.gov/CBS/SearchResults?SearchType=CORP&SearchCriteria=Netflix&SearchSubType=Keyword |date=August 13, 2017 }}</ref> [[क्यालिफोर्निया|स्कोट्स उपत्यका, क्यालिफोर्निया]]मा | location = [[क्यालिफोर्निया|लास गातोस, क्यालिफोर्निया]], अमेरिका उत्पादन स्थल: * अल्बुक्येरक्यु, न्यू मेक्सिको, अमेरिका<ref name="Bishop 2018">{{cite web | last=Bishop | first=Bryan | title=Netflix buys up New Mexico studio facility for massive new production hub | website=The Verge | date=October 8, 2018 | url=https://www.theverge.com/2018/10/8/17952934/netflix-acquires-abq-studios-production-hub | access-date=January 10, 2020}}</ref> * इभर हेथ], बकिङहामशायर, इङ्ल्यान्ड<ref name="Variety 2019">{{cite web | title=Netflix Creates U.K. Film and TV Production Hub at Shepperton Studios | website=Variety | date=July 3, 2019 | url=https://variety.com/2019/tv/news/netflix-uk-production-hub-shepperton-studios-pinewood-charlize-theron-the-old-guard-1203258890/ | access-date=January 10, 2020}}</ref> * [[न्युयोर्क सहर|न्यु योर्क सहर]], न्यु योर्क, अमेरिका<ref name="Hollywood Reporter NY 2019">{{cite web | title=Netflix to Launch New York City Production Hub | website=Hollywood Reporter | date=April 18, 2019 | url=https://www.hollywoodreporter.com/amp/news/netflix-launch-new-york-city-production-hub-1203045 | access-date=January 10, 2020}}</ref> * त्रेस कान्तोस, [[म्याड्रिड]], स्पेनी<ref name="Hollywood Reporter ES 2019">{{cite web | title=Netflix Unveils New Projects, Plans for Growth in Spain at Production Hub Inauguration | website=Hollywood Reporter | date=April 4, 2019 | url=https://www.hollywoodreporter.com/amp/news/netflix-unveils-new-projects-plans-growth-spain-at-production-hub-inauguration-1199481 | access-date=January 10, 2020}}</ref> | area_served = {{विश्व}} ([[चीन|मुख्यभूमी चीन]], [[सिरिया]], [[उत्तर कोरिया]] र [[:en:Creamea|क्रिमिया]] बाहेक)<ref>{{cite web|title=Where is Netflix available?|url=https://help.netflix.com/en/node/14164|publisher=Netflix|accessdate=August 8, 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170707184542/https://help.netflix.com/en/node/14164|archivedate=July 7, 2017}}</ref> | founder = {{plainlist| * रिड हास्टिङ्ग्स * मार्क रन्डोल्फ }} | key_people = {{plainlist| * रिड हास्टिङ्ग्स ([[अध्यक्ष]], सह-[[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत|कार्यकारी अधिकृत]]) * तेद सान्द्रोस (सह-[[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत]], प्रमुख सामग्री अधिकारी)<ref>{{Cite web|last=Bursztynsky|first=Jessica|date=2020-07-16|title=Netflix promotes Ted Sarandos to co-CEO|url=https://www.cnbc.com/2020/07/16/netflix-names-ted-sarandos-co-ceo.html|access-date=2020-07-16|website=सिएनबिसी|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> * गेर्ग पिटर्स (प्रमुख सञ्चालन अधिकारी, प्रमुख उत्पादन अधिकारी) }} | industry = प्रविधि र मनोरञ्जन ,<!--Netflix streams video, produces original content, and offers rental services. This generally falls under entertainment, as the | products and | services would note Netflix's offers.--> आम सञ्चार | products = {{flatlist| * प्रवाह सेवा प्रदानकर्ता * मागमा भिडियो सेवा }} | services = {{flatlist| * चलचित्र उत्पादन * चलचित्र वितरण * दूरदर्शन सामग्री उत्पादन }} | revenue = {{increase}} $२०.१५६&nbsp;अर्ब (सन् २०१९)<ref name="ir.netflix.com">{{cite web|url=https://www.netflixinvestor.com/financials/financial-statements/default.aspx|title=Netflix Q4 2018 Results|accessdate=January 18, 2019}}</ref> | operating_income = {{increase}} $२.६०४&nbsp;अर्ब (सन् २०१९)<ref name="ir.netflix.com"/> | net_income = {{increase}} $१.८६६&nbsp;अर्ब (सन् २०१९)<ref name="ir.netflix.com"/> | assets = {{increase}} $३३.९७५&nbsp;अर्ब (सन् २०१९)<ref name="ir.netflix.com"/> | equity = {{increase}} $७.५८२&nbsp;अर्ब (सन् २०१९)<ref name="ir.netflix.com"/> | num_employees = ८,६०० (सन् २०१९)<ref name="telecomitalia.com">{{वेब स्रोत|युआरएल=https://s22.q4cdn.com/959853165/files/doc_financials/2019/ar/2019-10-K.pdf|शीर्षक=नेटफ्लिक्स }}</ref> | divisions = अमेरिकी प्रवाह सेवा<br />अन्तर्राष्ट्रिय प्रवाह सेवा<br />घरेलु डिभिडी | subsid = | website = {{URL|https://www.netflix.com/}} | alexa = {{steady}} २१ (जुन २०२०)<ref>{{cite web|title=Netflix.com Competitive Analysis, Marketing Mix and Traffic - Alexa|accessdate=2020-06-06|website=[[अलेक्सा इन्टरनेट]]|url=https://www.alexa.com/siteinfo/Netflix.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20171029142606/https://www.alexa.com/siteinfo/netflix.com|archive-date=2017-10-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171029142606/https://www.alexa.com/siteinfo/netflix.com |date=2017-10-29 }}</ref> | registration = आवश्यक | num_users = {{वृद्धि}} १९.३&nbsp;करोड (भुक्तान)<ref name="ir.netflix.com"/> }} '''नेटफ्लिक्स, निगम''' एक [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिकी]] प्रविधि तथा मिडिया सेवा प्रदायक र उत्पादन कम्पनी हो जसको प्रधान कार्यालय [[क्यालिफोर्निया|लस गातोस, क्यालिफोर्निया]]मा रहेको छ। नेटफ्लिक्सको स्थापना सन् १९९७ मा, स्कोट्स उपत्यका, [[क्यालिफोर्निया]]मा रिड हास्टिङ्ग्स र मार्क रान्डोल्फले गरेका थिए। कम्पनीको प्राथमिक व्यवसाय यसको सदस्यता आधारित प्रवाह सेवा हो जसले चलचित्र र टेलिभिजन शृखलाहरूको पुस्तकालयबाट अनलाइन प्रवाह सेवाहरू प्रदान गर्दछ भने यसका सेवाहरूमा घर भित्र छायाङ्कन गरिएका उत्पादनहरू पनि समावेश छन्। अप्रिल २०२० सम्म, नेटफ्लिक्सको विश्वव्यापी सशुल्क सदस्यताहरूमा आधारित ग्राहकहरूको सङ्ख्या १९.३ करोड रहेको थियो जहाँ संयुक्त राज्य अमेरिकामा मात्र ग्राहकहरूको सङ्ख्या ७.३ करोड रहेको थियो। यो मुख्यभूमि चीन (स्थानीय प्रतिबन्धका कारण), [[सिरिया]], उत्तर कोरिया, र क्रिमिया (अमेरिकी प्रतिबन्धका कारण) मा बाहेक विश्वव्यापी रूपमा उपलब्ध छ। कम्पनीका कार्यालयहरू फ्रान्स, संयुक्त राज्य अमेरिका, संयुक्त अधिराज्य, ब्राजिल, नेदरल्यान्ड, भारत, [[जापान]], र दक्षिण कोरियामा रहेका छन्। नेटफ्लिक्स मोसन पिक्चर सङ्घको सदस्य समेत हो। हाल, कम्पनीले विश्वभरिका देशहरूबाट सामग्री उत्पादन र वितरण गर्ने गर्दछ। नेटफ्लिक्सको प्रारम्भिक व्यापार नमुनामा डिभिडीको बिक्री र डाँक मार्फत भाडा असुली पनि समावेश थियो, तर हास्टिङ्ग्सले कम्पनीलाई प्रारम्भिक डिभीडी भाडा व्यवसायमा ध्यान केन्द्रित गर्ने स्थापना भएको एक वर्ष पछि यसको बिक्रीलाई छोडेका थिए। नेटफ्लिक्सले सन् २००७ मा प्रवाह मिडियाको परिचय गराएसँगै यसको व्यापार विस्तारै बढेको थियो जबकि डिभिडी र ब्लु-रे भाडा व्यवसायलाई पनि कम्पनीले कायम राखेको थियो। सन् २०१० मा, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा [[क्यानडा]]मा उपलब्ध प्रवाह सेवाको साथ यसले सेवालाई विस्तार गरेको थियो भने पछि यसले दक्षिण अमेरिका र क्यारिबियन देशहरूमा पनि सेवालाई सञ्चालनमा ल्याएको थियो। नेटफ्लिक्स सन् २०१३ मा सामग्री उत्पादन उद्योगमा प्रवेश गरेको थियो। सन् २०१२ देखि, नेटफ्लिक्सले दुबै चलचित्र र टेलिभिजन शृङ्खलाका लागि निर्माता र वितरकको रूपमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ भने यसले यसको अनलाइन पुस्तकालय मार्फत विभिन्न प्रकारका "नेटफ्लिक्स मूल" नाममा सामग्रीहरू प्रदान गरिरहेको छ। जनवरी २०१६ सम्म नेटफ्लिक्सका सेवाहरू १९० भन्दा बढी देशहरूमा सञ्चालित छन्। नेटफ्लिक्सले सन् २०१६ मा अनुमानित १२६ मौलिक शृङ्खला र चलचित्रहरू सार्वजनिक गरेको थियो जुन अरू कुनै सञ्जाल वा केबल च्यानल भन्दा बढि हो। नयाँ सामग्री उत्पादन गर्न, थप सामग्रीको अधिकार सुरक्षित गर्न र १९० भन्दा धेरै देशहरू मार्फत विविधिकरण गर्ने उनीहरूको प्रयासको परिणामस्वरूप कम्पनीले अरबौँको ऋण लिएको थियो जहाँ कम्पनीको ऋण सेप्टेम्बर २०१७ मा, २१.९ अर्ब [[अमेरिकी डलर]] रहेको थियो भने जुन अघिल्लो वर्षको भन्दा १६.८ अर्ब अमेरिकी डलर भन्दा बढी हो। यसको ६.५ अर्ब अमेरिकी डलर दीर्घकालीन ऋण हो, जबकि बाँकी दीर्घ-अवधि दायित्वहरूमा रहेका छन्। अक्टोबर २०१८ मा, नेटफ्लिक्सले यसको नयाँ सामग्रीको लागि कोष जुटाउने लक्ष्यका साथ २ अर्ब अमेरिकी डलर सङ्कलन गरेको थियो। १० जुलाई २०२० मा नेटफ्लिक्स बजार पूँजीको हिसाबले सबैभन्दा ठूलो मनोरञ्जन / मिडिया कम्पनी बन्न सफल भएको थियो। == इतिहास == ===स्थापना === {{multiple image | align = right | perrow = 2 | total_width = 425 | image1 = 100 Winchester Circle.jpg | alt1 = | caption1 =नेटफ्लिक्सको लामो समयको लस गातोसमा रहेको प्रधान कार्यालयको स्थान र हालको कानूनी ठेगाना। | image2 = 101 Albright Way.jpg | alt2 = | caption2 = लस गातोसमा रहेको नेटफ्लिक्सको प्रधान कार्यालय<ref>{{cite news |last1= Donato-Weinstein |first1= Nathan |title= Netflix officially signs on to new Los Gatos campus |url= https://www.bizjournals.com/sanjose/blog/2012/12/netflix-officially-signs-on-to-new-los.html |accessdate= April 2, 2019 |work= सिलिकन भ्याली बिजनेस जर्नल|publisher=अमेरिकन सिटी बिजनेस जर्नल्स |date= December 11, 2012}}</ref><ref>{{cite news |last1= दोनाटो-विनस्टाइन |first1= नथान |title= Netflix seals big Los Gatos expansion |url= https://www.bizjournals.com/sanjose/news/2015/09/04/netflix-seals-big-los-gatos-expansion.html |accessdate= April 2, 2019 |work= सिलिकन भ्याली बिजनेस जर्नल |publisher= अमेरिकन सिटी बिजनेस जर्नल्स |date= September 4, 2015}}</ref> | footer = }} २९ अगस्त २९९७ मा, मार्क रान्डल्फ र रिड हास्टिङ्ग्सले संयुक्त रूपमा स्कट्स उपत्यका, क्यालिफोर्नियामा नेटफ्लिक्सको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{cite web|url= http://www.linkedin.com/profile/view?id=17958160|title= Caroline Randolph LinkedIn Profile|author= self|accessdate= October 31, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url= https://techcrunch.com/2010/05/07/marc-randolph-bookrenter/ |title= Marc Randolph Techcrunch|first= Robin|last= Wauters|accessdate= October 31, 2011|url-status= live|archiveurl= https://web.archive.org/web/20111028100801/http://techcrunch.com/2010/05/07/marc-randolph-bookrenter/|archivedate= October 28, 2011}}</ref> रान्डोल्फले हास्टिङ्ग्सको कम्पनी प्योर अट्रियाका लागि बजार निर्देशकको रूपमा काम गरेका थिए।<ref>{{cite web|url= http://www.prnewswire.com/news-releases/rational-software-announces-agreement-to-acquire-pure-atria-75078807.html|title= Rational Software Announces Agreement to Acquire Pure Atria|first= Pure Atria|last= Corp.|agency= PR Newswire|url-status= dead|archiveurl= https://web.archive.org/web/20170225140214/http://www.prnewswire.com/news-releases/rational-software-announces-agreement-to-acquire-pure-atria-75078807.html|archivedate= February 25, 2017|access-date= March 3, 2017}}</ref> रान्डोल्फले माइक्रोवेयरहाउस नामक एक कम्प्युटरमा आधारित हुलाक सेवा प्रदान गर्ने कम्पनीको सह-स्थापना गरेका थिए भने बोर्ल्यान्ड इन्टरनेसनल पछि उनलाई यसको बजार प्रतिनिधिको रूपमा नियुक्त गरेको थियो।। कम्प्युटर वैज्ञानिक र गणितज्ञ हास्टिङ्ग्सले सन् १९९७ मा प्योर अट्रियालाई र्‍यक्सनल सफ्टवेयर निगमलाई $७० करोड अमेरिकी डलरमा बेचेका थिए जुन सिलिकन उपत्यकाको इतिहासको सबैभन्दा ठूलो अधिग्रहण हो। रान्डोल्फ र हास्टिङ्ग्स नेटफ्लिक्सको स्थापना गर्ने विचारका साथ अगाडि बढेका थिए।<ref name=":1">{{Cite book |title = Netflixed: The Epic Battle for America's Eyeballs |last = केटिङ |first = गिना |publisher = पोर्टफोलियो/ पेङ्गुइन |year = 2012 |isbn = | location = | pages = }}</ref> सान्ता क्रुस र प्योर अट्रियाको प्रधान कार्यालय रहेको सन्निभेलमा आउजाउ गर्ने नियमित यात्रा गर्दा उनीहरू यसको विचारको साथ आएका थिए। उनीहरू सरकारी विनियामकहरूले प्योर अट्रियाको समायोजन प्रक्रियाको अनुमोदनका लागि पर्खिरहेका थिए। यद्यपि हास्टिङ्ग्सले यो विचारलाई कसरी आएको हो भन्ने बारेमा विभिन्न स्पष्टीकरणहरू दिएका छन्।<ref>{{cite web|url= https://www.cnbc.com/2017/05/23/netflix-ceo-reed-hastings-on-how-the-company-was-born.html|title= Reed Hastings' story about the founding of Netflix has changed several times|first= माइकल|last= कास्तियो|date= May 23, 2017|url-status= live|archiveurl= https://web.archive.org/web/20171102211235/https://www.cnbc.com/2017/05/23/netflix-ceo-reed-hastings-on-how-the-company-was-born.html|archivedate= November 2, 2017}}</ref> हास्टिङ्ग्सले नेटफ्लिक्सको लागि सुरुवाती नगदमा २० लाख ५० हजार डलर लगानी गरेका थिए।<ref>{{cite web|title= Netflix Company History|url= http://www.fundinguniverse.com/company-histories/netflix-inc-history/|url-status= live|archiveurl= https://web.archive.org/web/20170902133826/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/netflix-inc-history/|archivedate= September 2, 2017}}</ref><ref name=":0"/> रान्डल्फले भर्खरै आएको विद्युतीय-वाणिज्य कम्पनी अमेजनको प्रशंसा गरेका थिए<ref>{{cite news |title= For the DVD, Disney Magic May Be the Key | author= जोनसन, लरेन्स बि |work= [[द न्युयोर्क टाइम्स]] |date= September 7, 1997 |url= https://www.nytimes.com/1997/09/07/movies/for-the-dvd-disney-magic-may-be-the-key.html |accessdate= May 25, 2009 }}</ref> र समान शैलीको प्रयोग गरि इन्टरनेटमा बेच्नको लागि पहुँचयोग्य वस्तु तथा उत्पादनहरूको ठूलो श्रेणी फेला पार्न चहाएका थिए।<ref name=":1" /> हास्टिङ्ग्स र रान्डोल्फले भिएचएस (भिडिओ रेकर्डिङको एक प्रकार) माथि विचार गर्दै यसको नमूनालाई अस्वीकार गरेका थिए र पूँजीको लागि महँगो भएको बताएका थिए। उनीहरूले पहिलो पटक संयुक्त राज्य अमेरिकामा २४ मार्च १ १९९७ मा पेश गरिएको डिभिडिको बारेमा थाह पाएसँगै, तिनीहरूले सान्ता क्रुसमा अवस्थित हास्टिङ्ग्गको घरमा मार्फत कम्प्याक्ट डिस्क पठाएर डाँकमा डिभीडी बेच्ने वा भाडामा लिने अवधारणाको परीक्षण गरेका थिए। डिस्क अक्षुण्ण रूपमा आइपुगेपछि, तिनीहरूले $१६ अर्ब डलरको गृह-भिडिओ बिक्री र भाडा उद्योगमा लिई यसको कार्यलाई सोही अनुसार सञ्चालन निर्णय गरेका थिए। उद्धृत गरिए अनुसार हास्टिङ्ग्सले अपोलो १३ को प्रतिलिपि फिर्ता गर्न ढिला गरेकोमा ब्लकबस्टरलाई $४० डलर जरिवाना तिरेपछि नेटफ्लिक्स सुरु गर्ने निर्णय गरेका थिए तर उनी र रान्डल्फले कम्पनीको व्यवसायको नमूना र प्रेरणाको वर्णन गर्न यो शङ्कालाग्दो कथाको सृजना गरेका थिए।<ref>{{cite web|url= http://www.fundinguniverse.com/company-histories/netflix-inc-history/|title= History of Netflix, Inc. – Funding Universe|website= funding universe.com}}</ref> नेटफ्लिक्स विश्वको पहिलो अनलाइन डिभीडी-भाडा कम्पनीको रूपमा सुरू भएको थियो जहाँ प्रारम्भिक रूपमा कम्पनीमा केवल ३० जना कर्मचारीहरू कार्यरत थिए। यसको प्रतिस्पर्धाी ब्लकबस्टरको समान यसको सेवाको नमूना भनेको भाडा अनुसार रकम असुली थियो।<ref> {{cite web |first= स्टेफान|last= कसार|year= 1998 |url= http://www.dvdfile.com/news/special_report/features/timeline/timeline.htm |title= DVD Historical Timeline |accessdate= January 30, 2006|url-status= dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20060319083437/http://www.dvdfile.com/news/special_report/features/timeline/timeline.htm |archivedate= March 19, 2006 }} </ref><ref name=":1" /> === सदस्यता शुल्क, ब्लकबस्टरद्वारा अधिग्रहणको प्रस्ताव, वृद्धिको सुरुवात === नेटफ्लिक्सले सेप्टेम्बर १९९९ मा मासिक सदस्यता अवधारणा प्रस्तुत गरेको थियो<ref>{{cite magazine|first=Jeffrey M.|last=O'Brien|url=https://www.wired.com/wired/archive/10.12/netflix.html|title=The Netflix Effect|magazine=Wired News|date=December 2002|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905045540/http://www.wired.com/wired/archive/10.12/netflix.html|archivedate=September 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905045540/http://www.wired.com/wired/archive/10.12/netflix.html|archive-date=September 5, 2013|access-date=October 9, 2020}}</ref>, र त्यसपछि यसले सन् २००० को सुरुवातमा एकल भाडा व्यवसायलाई परिवर्तन गरेको थियो। त्यस समयदेखि, कम्पनीले शुल्कको व्यवसाय नमुना अनुसार आफ्नो प्रतिष्ठा निर्माण गरिसकेको छ। सन् २००० मा, नेटफ्लिक्ससँग करिब ३,००,००० ग्राहकहरू आबद्ध थिए र उनीहरूले मगाएको डिभिडिहरू वितरणको अमेरिकी डाँक सेवामा निर्भर थियो।<ref>{{Cite news|url=https://www.lifewire.com/renting-from-netflix-1854040|title=Things You Should Know About Renting From Netflix|work=लाइफवायर|access-date=August 10, 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170710211444/https://www.lifewire.com/renting-from-netflix-1854040|archivedate=July 10, 2017}}</ref> ग्राहकहरूले पैसा गुमाइरहेका थिए जहाँ सेवालाई ५ करोडमा ब्लकबस्टरले अधिग्रहण गर्ने प्रस्ताव राखेको थिए। ब्लकबस्टरले नेटफ्लिक्सको अधिग्रहण गर्दै यसलाई ब्लकबस्टर डटकमको रूपमा प्रस्तुत गरिने प्रस्ताव राखेको थियो। ब्लकबस्टरको योजना अनुसार यसले अनलाइन व्यवसाय सञ्चालन गर्ने र ब्लकबस्टरले डिभीडीको ख्याल राख्ने जनाइएको थियो जसले उनीहरूलाई अमेरिकाको डाँक सेवामा कम निर्भर बनाउने उनीहरूको योजना रहेको थियो। यस प्रस्तावलाई नेटफ्लिक्सले अस्वीकार गरेको थियो।<ref>[https://www.marketplace.org/2020/09/08/ceo-reed-hastings-on-how-netflix-beat-blockbuster/ CEO Reed Hastings on how Netflix beat Blockbuster]</ref><ref>{{cite web |title=Netflix Vs Blockbuster Business War |url=https://www.youtube.com/watch?v=WbOsI_fYqGU |website=YouTube}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newyorker.com/magazine/2014/02/03/outside-the-box-2|title=The Red-Envelope Revolution|first=Ken|last=Auletta|date=January 27, 2014|work=द न्यु योर्कर}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703384204575509331302481448|title=Blockbuster to Remake Itself Under Creditors|work=द वाल स्ट्रिट जर्नल|date=September 24, 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170807023527/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703384204575509331302481448|archivedate=August 7, 2017}}</ref> सन् २००१ को सुरुवात तिर कम्पनीले द्रुत बृद्धि हासिल गरेको थियो। इन्टरनेटमा छाएको मन्दी सकिएको थियो र यसको अर्को वर्ष विनाशकारी सेप्टेम्बर ११ को हमला भएको थियो जहाँ यसले कम्पनीलाई नराम्रो असर गरेको थियो। सोही कारण कम्पनीले १२० जना कर्मचारी मध्ये एक तिहाइलाई वर्खास्त गरेको थियो। यद्यपि, डिभिडि प्लेयर (प्रवाहक) को बिक्री अन्ततः सस्तिए पछि थ्याङ्ग्स गिभिङको (एक प्रकारको चाड) समयको यसलाई कम्पनीले लगभग $२०० डलर बिक्री गरेको थियो, जुन बर्षको सबैभन्दा लोकप्रिय क्रिसमस उपहारहरू मध्ये एक बन्न पुगेको थियो।<ref>{{cite web|url=https://hbr.org/2014/01/how-netflix-reinvented-hr|title=How Netflix Reinvented HR|date=January 1, 2014|work=Harvard Business Review}}</ref><ref>{{cite web |last=Fitzpatrick |first=Eileen |url=https://books.google.com/books?id=CRQEAAAAMBAJ&pg=PA79&dq=Best+Buy+DVD/CD/CD-R/MP3+$199+Thanksgiving+Oritron#v=onepage|title=VM Labs Pushes Its Nuon DVD Players; Image Unleashes Its Own Dinos, Apes |work=[[बिलबोर्ड (पत्रिका)|बिलबोर्ड]]|date=June 16, 2001|via=Google Books}}</ref> सन् २००२ को सुरुमा, कम्पनीको सदस्यता व्यवसायमा ठूलो वृद्धि भएको थियो। नेटफ्लिक्सले २९ मे २००२ मा एक प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासनको सुरु गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=4149765|title=Movies to go|work=द इकोनोमिस्ट|date=July 7, 2005|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081206232113/http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=4149765|archivedate=December 6, 2008}}</ref> साझा सेयरको ५५ लाख सेयरहरू प्रति सेयर $१५.०० अमेरिकी डलरको मूल्यमा बिक्री भएको थियो। १४ जुन २००२ मा कम्पनीले समान मूल्यमा थप ८,२५,००० सेयर बिक्री गरेको थियो। आफ्नो पहिलो केहि वर्षमा भएको व्यापार घाटा पछि, नेटफ्लिक्सले आर्थिक वर्ष सन् २००३ मा आफ्नो पहिलो मुनाफा अन्तर्गत २७.२ करोड अमेरिकी डलरको राजस्वमा $६० लाख पचास हजार अमेरिकी डलर कमाई गरेको जानकारी सार्वजनिक गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.apbspeakers.com/speaker/marc-randolph|title=Marc Randolph {{!}} Speaker Profile and Speaking Topics|website=www.apbspeakers.com|accessdate=November 13, 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016131415/http://www.apbspeakers.com/speaker/marc-randolph|archivedate=October 16, 2015}}</ref> सन् २००४ मा, ३५,००० विभिन्न चलचित्रहरू उपलब्ध भएका थिए, र नेटफ्लिक्सले हरेक दिन १० लाख डिभीडीहरूलाई पहुँच योग्य बनाएको थियो। नेटफ्लिक्सको प्रभावशाली निर्माता र प्रमुख सदस्य रान्डोल्फ सन् २०१४ मा कम्पनीबाट सेवानिवृत्त भएका थिए नेटफ्लिक्सलाई सन् २००४ मा एक दिनको लागि उपलब्ध सामग्रीको पहुँचको साथ "असीमित भाडा" को दावी सम्बन्धमा गलत विज्ञापनको लागि मुद्दा दायर गरिएको थियो।<ref>{{Cite news|url=https://arstechnica.com/uncategorized/2005/11/5515-2/|title=Netflix settles class action lawsuit|work=Ars Technica|access-date=June 4, 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171117002751/https://arstechnica.com/uncategorized/2005/11/5515-2/|archivedate=November 17, 2017}}</ref> == वित्त == आर्थिक वर्ष २०१८ को लागि नेटफ्लिक्सले $१.२१ अरब अमेरिकी डलरको आम्दानी गरेको बताइएको थियो जहाँ यसको वार्षिक राजस्व $१५.८ अर्ब [[अमेरिकी डलर]] रहेको थियो जुन अघिल्लो आर्थिक चक्रको तुलनामा ११६% ले वृद्धि भएको थियो। नेटफ्लिक्सको सेयर सन् २०१८ मा यसको उच्च मूल्यमा प्रति सेयर $४०० भन्दा बढीमा कारोबार भएको थियो, र यसको बजार पूँजीकरण सन् २०१८ को जुनमा $१८० अर्ब अमेरिकी डलर भन्दा बढीको मूल्यमा पुगेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://fortune.com/fortune500/netflix/|title=Netflix|website=Fortune|access-date=November 25, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20200309172318/https://fortune.com/fortune500/netflix/|archive-date=March 9, 2020}}</ref> नेटफ्लिक्सलाई राजस्वको आधारमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको सबैभन्दा ठूलो कम्पनीको रूपमा फोर्च्युन ५०० सूचीमा २६१औँ स्थान राखिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.barrons.com/articles/the-10-best-stocks-of-the-past-decade-51576628081|title=10 Stocks That Had Better Decades Than Amazon and Google|last=Hough|first=Jack|website=www.barrons.com|language=अमेरिकी अङ्ग्रेजी|access-date=December 19, 2019}}</ref> {| class="wikitable float-left" style="text-align:right;" |- !वर्ष !राजश्व<br />अमेरिकी डलर-$ मा !कुल आमदानी<br />अमेरिकी डलर-$ मा !रकम प्रति सेयर<br />अमेरिकी डलर-$ मा !कर्मचारी !भुक्तान सदस्यहरू<br />मिलियनमा !फोर्च्युन ५००<br /> वरियता |- |सन् २००५ |६८२ |४२ |२.५९ | |२.५ | |- |सन् २००६ |९९७ |५९ |३.६९ | |४.० | |- |सन् २००७ |१,२०५ |६७ |३.१२ | |७.३ | |- |सन् २००८ |१,३६५ |८३ |४.०९ | |९.४ | |- |सन् २००९ |१,६७० |११६ |६.३२ | |११.९ | |- |सन् २०१० |२,१६३ |१६१ |१६.८२ |२,१८० |१८.३ | |- |सन् २०११ |३,२०५ |२२६ |२७.४९ |२,३४८ |२१.६ | |- |सन् २०१२ |३,६०७ |१७ |११.८६ |२,०४५ |३०.४ | |- |सन् २०१३ |४,३७५ |११२ |३५.२७ |२,०२२ |४१४ | |- |सन् २०१४ |५,५०५ |२६७ |५७.४९ |२,४५० |५४.५ | |- |सन् २०१५ |६,७८० |१२३ |९१.९० |३,७०० |७०.८ |#४७४ |- |सन् २०१६ |८,८३१ |१८७ |१०२.०३ |४,७०० |८९.१ |#३७९ |- |सन् २०१७ |११,६९३ |५५९ |१६५.३७ |५,५०० |११७.५ |#३१४ |- |सन् २०१८ |१५,७९५ |१,२११ | |७,१०० |१३९.३ |#२६१ |- |सन् २०१९ |२०,१५६ |१,८६७ | |८,६०० |१६७.१ |#१९७ |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू == {{कमन्सश्रेणी|Netflix|नेटफ्लिक्स}} * [http://www.netflix.com आधिकारिक वेबसाइट] {{Finance links | name = Netflix | symbol = NFLX | sec_cik = NFLX | yahoo = NFLX | google = NFLX }} [[श्रेणी:नेटफ्लिक्स| ]] [[श्रेणी:अमेरिकी उत्पादनहरू]] [[श्रेणी:एन्ड्रोइड (सञ्चालन प्रणाली) सफ्टवेयर]] [[श्रेणी:सिलिकन उपत्यकामा आधारित कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी सफ्टवेयर कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:न्याजड्याकमा सूचीकृत कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:आइओएस सफ्टवेयर]] [[श्रेणी:इन्टरनेट टेलिभिजन स्ट्रिमिङ सेवाहरू]] [[श्रेणी:सदस्यतामा आधारित मागमा भिडियो सेवाहरू]] [[श्रेणी:प्लेस्टेसन ३ सफ्टवेयर]] [[श्रेणी:प्लेस्टेसन ४ सफ्टवेयर]] [[श्रेणी:एक्सबक्स ३६० सफ्टवेयर]] [[श्रेणी:एक्सबक्स वान सफ्टवेयर]] [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र स्टुडियोहरू]] {{Netflix|state=collapsed}} bbmod2btzmuzj4e7klush9v32hbws7k 0 118693 1393949 1389867 2026-11-04T09:17:58Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393949 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|Name=रोविन तामाङ|image=|image_size=|Background=|Birth_name=रोविन तामाङ|birth_date=|birth_place=[[सिङ्गापुर]],|Instrument=|Genre=रक सङ्गीत , हार्ड रक|Occupation=गायक, सङ्गीतकार, अभिनेता|Years_active=सन् १९९६-हाल|Label=|Associated_acts=|website=}}'''रोविन तामाङ''' एक नेपाली गायक, सङ्गीतकार, अभिनेता र रक ब्यान्ड रोबिन र न्यु रिभोल्युसनका संस्थापक हुन्। <ref>{{Cite web|url=http://nepalitimes.com/news.php?id=6541|title=Robin’s Nepal|date=25 January 2002}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == रोविनको जन्म [[सिङ्गापुर]]मा ब्रिटिस सेनाको परिवारमा भएको थियो। उनी आफ्नो परिवारमा रहेका पाँच भाई/बहिनी मध्ये कान्छा थिए। उनको बुबा ब्रिटिस सेनामा कार्यरत रहेका कारण विभिन्न देशहरूमा काम गर्नुपर्ने भएकोले रोविनको वाल्यकाल [[हङकङ]], सिङ्गापुर र [[ब्रुनाई]]मा बितेको थियो।<ref>{{Cite web|url=http://www.thenational.ae/arts-lifestyle/music/nepalese-band-robin-and-the-new-revolution-set-to-rock-dubai|title=Nepalese band Robin and the New Revolution set to rock Dubai - The National|publisher=|access-date=2020-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206184936/http://www.thenational.ae/arts-lifestyle/music/nepalese-band-robin-and-the-new-revolution-set-to-rock-dubai|archive-date=2017-02-06}}</ref> [[सिङ्गापुर]]मा प्रारम्भिक विद्यालय शिक्षाको क्रममा उनले [[जिमी हेन्ड्रिक्स]] र [[डिप पर्पल]]को गीतहरू सुन्थे जुन उनको लागि प्रेरणाको स्रोत बन्न पुगेका थिए। [[टोरन्टो]]को हम्बर कलेजमा सन् १९८० तीर कलेजमा अध्य्यन गरिरहेको समयमा उनले आफ्नो दोस्रो ब्यान्ड 'तामाङ' गठन गरेर विभिन्न रङ्गमंचमा प्रदर्शन गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://the-gypsy-life.com/tag/robin-tamang/ |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2020-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810013635/https://the-gypsy-life.com/tag/robin-tamang/ |archive-date=2020-08-10}}</ref> सन् १९९६ मा, नेपाल फर्केर उनी आफ्नो बुबाको गृहस्थान [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]] जानुभयो र रक ब्यान्ड 'लुजा'मा सामेल हुनुभयो। उनले लुजासँग विभिन्न स्थानमा प्रदर्शन गरे तर सन् २००५ मा यो समूह बिघटन भएपछि यो यात्राको अन्त भएको थियो। <ref>{{Cite web|url=http://bossnepal.com/legendary-singer-robin-tamang/|title=Legendary singer Robin Tamang – Boss Nepal|publisher=|access-date=2020-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019155225/http://bossnepal.com/legendary-singer-robin-tamang/|archive-date=2020-10-19}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://nfilmreviews.com/biography/robin-tamang/|title=Biography: Robin Tamang - Nepali Film Reviews|publisher=|access-date=2020-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728043541/http://nfilmreviews.com/biography/robin-tamang|archive-date=2017-07-28}}</ref> == एल्बमहरू == * ''केटा केटी'', सन् २००६ * ''हाम्रो देश'', सन् २०१० * ''नेपाल'', सन् १९९८ * १३०००, सन् २००१ == गीतहरू == {| class="wikitable sortable" |+ !क्रस ! गीत ! सङ्गीत ! गीत लेखन ! विधा ! ब्यान्ड |- | १ | अधुनिकको आगमनमा | रोविन तामाङ | | रक | रोबिन र लुजा |- | २ | सबै बारे | रोविन तामाङ | | रक | रोबिन र न्यु रिभोल्युसन |- | ३ | बिराताको चिनो | रोविन तामाङ | रोविन तामाङ | रक | |- | ४ | दम मारो दम | रोविन तामाङ | | रक | रोबिन र न्यु रिभोल्युसन |- | ५ | फ्री वर्ल्ड | रोविन तामाङ | | रक | रोबिन र लुजा |- | ६ | म सुन्न सक्छु | रोविन तामाङ | | रक | रोबिन र लुजा |- | ७ | कल्पना | रोविन तामाङ | | रक | रोबिन र न्यु रिभोल्युसन |- | ८ | केटा केटी | रोविन तामाङ | | रक | रोबिन र न्यु रिभोल्युसन |- | ९ | माइला भाइ | रोविन तामाङ | | रक | रोबिन र लुजा |- | १० | माया देउ धोका न देउ | रमन सिंह रोविन तामाङ | [[नवीन भट्टराई|नवीन के भट्टराई]] | पप | |- | ११ | मेरो माया | रोविन तामाङ | | रक | रोबिन र लुजा |- | १२ | पाटन | रोविन तामाङ | | रक | रोबिन र न्यु रिभोल्युसन |- | १३ | स्टारी स्टारी नाइट | रोविन तामाङ | | रक | रोबिन र लुजा |- | १४ | ठीकै छ | रोविन तामाङ | | रक | रोबिन र लुजा |} <ref>http://www.nepalicollections.com/artist.php?id=152 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815060851/http://nepalicollections.com/artist.php?id=152 |date=2013-08-15 }}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली गायकहरू]] [[श्रेणी:नेपाली भाषाका गायकहरू]] [[श्रेणी:पोखराका मानिसहरू]] 8qbdzplx7qklcpgck0wi13fal9dme1i 0 119645 1393912 1260630 2026-11-04T05:57:17Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393912 wikitext text/x-wiki [[चित्र:WSJ2007_Elements_(Earth)_-_Metal_detector.JPG|thumb|धातु खोजी गर्न मेटल डिटेक्टरको प्रयोग गर्दै]] '''मेटल डिटेक्टर'''<ref>{{Cite web |url=https://www.reportersnepal.com/2020/08/463800 |title=तीन करोड रुपैयाँ मुल्यको सुनको डल्ला भेट्ने भाग्यमानी |date=2020-08-21 |website=रिपोर्टर्स नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2020-12-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/contemporary/2016/08/14/20160814132140 |title=बदनाम विमानस्थल |website=नेपाली म्याग |language=नेपाली |accessdate=2020-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127081800/https://nepalmag.com.np/contemporary/2016/08/14/20160814132140 |archive-date=2020-11-27}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/114395-1483935540.html |title=विमानस्थल कोलाज |first=जैनेन्द्र जीवन |website=नागरिक न्युज |language= नेपाली |accessdate=2020-12-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/news-50900136 |title=२० वर्षअघि विमान अपहरणमा पर्दा यी नेपाली यात्रुलाई 'ठट्टाजस्तो' लागेको थियो |website=बिबिसी नेपाली |language=नेपाली |accessdate=2020-12-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/37219/ |title=फाप्लु विमानस्थलमा ‘वाक थ्रु मेटल डिटेक्टर’ यन्त्र जडान |website=शिलपत्र |language=नेपाली |accessdate=2020-12-29}}</ref>को प्रयोग [[धातु]]सँग सम्बन्धित सामानहरू खोजी गर्नको लागि प्रयोग गर्ने गरिन्छ। यस बाहेक ल्यान्ड माइन, हथियार, बम, विस्फोटक जस्ता बस्तुहरू खोजी गर्न यसलाई प्रयोग गर्ने गरिएको छ।<ref name="हिन्दुस्तान">[http://www.livehindustan.com/news/tayaarinews/gyan/67-75-81327.html मेटल डिटेक्टर]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}। हिन्दुस्तान लाइव।[[१६ नवम्बर|१६ नवंबर]], २००९</ref> एउटा सामन्य मेटल डिटेक्टरमा एउटा [[विद्युत]] [[दोलन|दोलक]] हुने गर्छ जसले [[एसी विद्युत]] उत्पन्न गर्दछ। यो विद्युतीय धारा एउटा विद्युत चुम्बकीय तारबाट प्रवाहित भएर छुट्टै चुम्बकीय क्षेत्र उत्पन्न गर्दछ। यसमा एउटा विद्युतीय तारको प्रयोग गरिएको हुन्छ जसले चुम्बकीय क्षेत्रलाई मापन गर्ने गर्दछ। चुम्बकीय पदार्थ भेटिएमा यसले चुम्बकीय क्षेत्रमा हुने परिवर्तनको आधारमा यसलाई मापन गर्दछ। यसमा राखिएको [[माइक्रोप्रोसेसर]]ले धातुको प्रकार पत्ता लगाउने गर्दछ। मेटल डिटेक्टर यन्त्रले विद्युत चुम्बकत्वको सिद्धान्तमा कार्य गर्दछ। बेग्ला-बेग्लै कार्यहरूको प्रयोग अनुसार मेटल डिटेक्टरको संवेदनशीलता भिन्न हुने गर्छ। १९औँ शताब्दीमा वैज्ञानिक यस्तो यन्त्रको खोजी कार्यमा लागेका थिए जसले धातुहरूलाई खोजी गर्न सहज बनाउन सकोस्। सुरुवाती समयमा धातुहरू खोजी गर्नको लागि बनाइएको उपकरणहरूको क्षमता सीमित थियो र ती यन्त्रहरूले ऊर्जाको प्रयोग धेरै मात्रामा गर्दथे। यस कारण ती यन्त्रहरू धेरै स्थानमा उपयोगी थिएन। सन् १८८१ मा ग्राहम बेलले यसै किसिमको यन्त्रको मूल खोज गरेका थिए।<ref name="समय">[http://hindi.samaylive.com/articles/232723812352236623612350-234823752354-23442375-23252368-23412368-2350237523352354-23372367233523752325238123352352-23252368-232623792332.html ग्राहम बेल ने की थी मेटल डिटेक्टर की खोज] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304191113/http://hindi.samaylive.com/articles/232723812352236623612350-234823752354-23442375-23252368-23412368-2350237523352354-23372367233523752325238123352352-23252368-232623792332.html|date=4 मार्च 2009}}। समय लाइव। २ मार्च २००९। रमेश चंद्र</ref> सन् १९३७ मा गेरहार्ड फिसरले यस प्रकारको युक्तिको विकास गरेर मेटल डिटेक्टर बनाउन सफल भएका थिए<ref name="हिन्दुस्तान" /> उनी सफल भएर यस यन्त्रलाई एकस्व गराएका थिए। == प्रकार == == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:परीक्षण उपकरण]] h06pcpeg8322aki1z80b8e7acn23czz 0 120781 1393947 1389845 2026-11-04T09:16:10Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393947 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = रोटन टमेटोज | logo = Rotten Tomatoes logo.svg | screenshot = [[File:Rotten Tomatoes homepage.png|border|280px]] | caption = | collapsible = yes | collapsetext = Screenshot | type = चलचित्र र टेलिभिजन समिक्षा | country_of_origin = संयुक्त राज्य | owner = {{Plainlist| * [[Fandango Media]]:<ref name="revamp">{{Cite web |url= https://variety.com/2019/digital/news/rotten-tomatoes-audience-scores-verified-fandango-ticket-buyers-1203224424/ |title= Rotten Tomatoes Revamps Movie Audience Scores to Focus on Verified Ticket Buyers |last= Spangler |first= Todd |date= 2019-05-23 |website= [[Variety (magazine)]] |quote= NBCUniversal’s Fandango acquired the reviews-aggregation site in 2016 from Warner Bros., which retains a 25% stake in Rotten Tomatoes. |access-date= 2020-05-02 }}</ref> ** [[WarnerMedia]] (25%) ** [[NBCUniversal]] (75%) }} | founder = सेन् डुओंग | key_people = सेन डुओङ्ग<br />प्याटरिक वाई. लि<br />स्टेफन वाङ् | url = {{URL|https://rottentomatoes.com/}} | commercial = हो | registration = | launch_date = {{start date and age|1998|8|12}} | oclc = 48768329 | footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.engadget.com/2016/02/17/fandango-buys-rotten-tomatoes-flixster/|title=Fandango snaps up Rotten Tomatoes and Flixster|publisher=[[Engadget]]([[AOL]])|access-date=February 19, 2016}}</ref><ref name="anthonyd'alessandro">{{cite web|url=https://deadline.com/2016/02/fandango-acquires-rotten-tomatoes-flixster-1201704373/|title=Fandango Acquires Rotten Tomatoes & Flixster|first=Anthony|last=D'Alessandro|work=[[Deadline Hollywood]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|access-date=February 19, 2016}}</ref><ref name="alexa">{{cite web |title=Rottentomatoes.com Traffic, Demographics and Competitors - Alexa |url=https://www.alexa.com/siteinfo/rottentomatoes.com |website=www.alexa.com |access-date=April 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120163240/https://www.alexa.com/siteinfo/rottentomatoes.com |archive-date=November 20, 2017 }}</ref> }}'''रोटन टमेटोज''' फिल्म र टेलिभिजनका लागि अमेरिकी समीक्षा एकत्रीकरण वेबसाइट हो। यो कम्पनीको शुरूवात अगस्ट १९९८ मा क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय, बर्कलेका तीन स्नातक विद्यार्थीहरूद्वारा गरिएको थियो। <ref>{{Cite news|url=https://www.latimes.com/business/hollywood/la-fi-ct-rotten-tomatoes-20170721-htmlstory.html|title=How Rotten Tomatoes became Hollywood's most influential — and feared — website|work=Los Angeles Times|access-date=April 18, 2018|issn=0458-3035}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://entrepreneurship.berkeley.edu/events/bps-a-fireside-chat-with-patrick-lee/|title=Entrepreneurial Best Practices Series: A Fireside Chat with Rotten Tomatoes Founder Patrick Lee - Berkeley-Haas Entrepreneurship Program|work=Berkeley-Haas Entrepreneurship Program|access-date=April 18, 2018}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://alumni.berkeley.edu/community/berkeley-150/notable-alumni|title=Notable Cal Alumni|date=February 21, 2018|access-date=April 18, 2018|publisher=Cal Alumni Association, UC Berkeley}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://angel.co/swang75|title=Stephen Wang|website=angel.co|accessdate=April 18, 2018}}</ref> यस कम्पनीको नामले "सडेको टमाटर" बाट श्रोताहरूले सडेको [[गोलभेडा|टमाटर]] फ्याँक्ने अभ्याससँग जोड्छ जब खराब चरणको प्रदर्शनलाई अस्वीकार गर्छन्। यसको मूल प्रेरणा क्यानाडाको फिल्म ''लोलो'' (१९९२) मा टमाटर सहितको दृश्यबाट आएको हो। <ref>"[https://www.wired.com/story/behind-the-scenes-rotten-tomatoes%7CBehind the Scenes at Rotten Tomatoes] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" by Simon Van Zuylen-Wood. ''[[WIRED]]''. January 21, 2020. Accessed February 1, 2020.</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist|2}} == बाह्य लिंकहरू == [[श्रेणी:चलचित्र समिक्षा वेबसाइट]] 0jq9qs6s150yegwyrdc6jurs5s1v7uy 0 120888 1393830 1387639 2026-11-03T22:48:56Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393830 wikitext text/x-wiki '''प्रदेश सभा''' [[नेपाल]]को [[नेपालका प्रदेशहरू|सङ्घीय प्रदेश]]का लागि एकसदनात्मक निर्वाहक विधान सभा हो; अथवा प्रदेशको व्यवस्थापिका नै प्रदेश सभा हो। [[नेपालको संविधान २०७२]] बमोजिम अगावै विघटन भएकोमा बाहेक प्रदेश सभाको कार्यकाल पाँच वर्षको हुन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भाग–१४ प्रदेश व्यवस्थापिका|युआरएल=http://www.lawcommission.gov.np/np/archives/1250/amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कानुन आयोग|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=५ मार्च २०२१}}</ref> प्रत्येक निर्वाचन क्षेत्रका लागि उम्मेदवारलाई राजनीतिक दलहरूले छान्छन् वा स्वतन्त्रको रूपमा छानिन्छन्। प्रत्येक निर्वाचन क्षेत्रले पहिलो पटक निर्वाचन सरल बहुमत प्रणाली अन्तर्गत एक सदस्य निर्वाचित गर्दछ। नेपालले समानुपातिकतर्फको मतप्रणाली प्रयोग गर्ने भएकाले दलीय सूचीको समानुपातिक प्रतिनिधित्वमार्फत सदस्य निर्वाचित गर्न मतदाताले अर्को मतपत्र हालेका हुन्छन्। हालको संविधानमा पहिलो पटक पदीय प्रणालीबाट ६० प्रतिशत र दलीय सूचीको समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणालीमार्फत चालिस प्रतिशत सदस्य निर्वाचित हुनुपर्ने उल्लेख छ। प्रत्येक पार्टीबाट निर्वाचित कुल सदस्यको एक तिहाइ सदस्य महिलाले हुनुपर्छ र यदि एक तिहाई प्रतिशत निर्वाचित भएन भने, सुनिश्चित गर्न नसक्ने दलले दल-सूची समानुपातिक प्रतिनिधित्व मार्फत कुल सङ्ख्याको एक तिहाईलाई महिलाको रूपमा निर्वाचित गर्नु पर्ने व्यवस्था रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=प्रदेश सभा सदस्य निर्वाचन ऐन, २०७४|युआरएल=http://www.lawcommission.gov.np/np/archives/category/documents/prevailing-law/statutes-acts/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%9A|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कानुन आयोग|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=५ मार्च २०२१}}</ref> निर्वाचन पछि समग्र बहुमत भएको पार्टी (अन्य सबै दलको संयुक्तभन्दा बढी सिट) सरकारमा जान्छ। यदि कुनै पनि दलले बहुमत प्राप्त गर्न असमर्थ रहेको खण्डमा दलहरूले गठबन्धन गर्ने प्रयास गर्न सक्छन्। नेपालको पहिलो प्रदेश सभा निर्वाचन २०७४ मङ्सिर १० र २०७४ मङ्सिर २१ मा गरि दुई चरणमा सम्पन्न भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=प्रतिनीधी सभा तथा प्रदेश सभा निर्वाचन|युआरएल=https://www.hamropatro.com/posts/articles-events/articles-events-election-first-phase|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=हाम्रो पात्रो|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=५ मार्च २०२१}}</ref> नेपालका ७ वटै प्रदेशमा गरि ५५० वटा सिट रहेको छ जसमा ३३० (६०%) प्रादेशिक सीटको निर्वाचन सरल बहुमत प्रणाली मार्फत र २२० (४०%) समानुपातिक प्रतिनिधित्वमार्फत सिट सङ्ख्याको निर्वाचन हुन्छ। == प्रदेश सभाको सूची == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |प्रदेश सभा ! colspan="3" |सिट संख्या ! rowspan="2" |सभा स्थान ! colspan="2" rowspan="2" |सत्तारुढ दल |- !प्रत्यक्ष निर्वाचित सिट !समानुपातिक प्रतिनिधित्व सिट !कुल सिट |- |[[कोशी प्रदेश सभा|प्रदेश नं. १]] | style="text-align:right;" |५६ | style="text-align:right;" |३७ | style="text-align:right;" |९३ |[[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |- |[[मधेश प्रदेश सभा|मधेश]] | style="text-align:right;" |६४ | style="text-align:right;" |४३ | style="text-align:right;" |१०७ |[[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]] | bgcolor="{{party color|People's Socialist Party, Nepal}}" | |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] |- |[[बागमती प्रदेश सभा|बागमती]] | style="text-align:right;" |६६ | style="text-align:right;" |४४ | style="text-align:right;" |११० |[[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |- |[[गण्डकी प्रदेश सभा|गण्डकी]] | style="text-align:right;" |३६ | style="text-align:right;" |२४ | style="text-align:right;" |६० |[[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[लुम्बिनी प्रदेश सभा|लुम्बिनी]] | style="text-align:right;" |५२ | style="text-align:right;" |३५ | style="text-align:right;" |८७ |[[देउखुरी]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[कर्णाली प्रदेश सभा|कर्णाली]] | style="text-align:right;" |२४ | style="text-align:right;" |१६ | style="text-align:right;" |४० |[[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |- |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश सभा|सुदूरपश्चिम]] | style="text-align:right;" |३२ | style="text-align:right;" |२१ | style="text-align:right;" |५३ |[[गोदावरी नगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- !जम्मा ! style="text-align:right;" |'''३३०''' ! style="text-align:right;" |'''२२०''' ! style="text-align:right;" |'''५५०''' !— ! colspan="2" |— |} [[चित्र:NepalChiefMinisterparty (6).svg|अङ्गुठाकार|450x450पिक्सेल|वि.सं. २०८० वैशाख १४ यता प्रदेश अनुसार सताधारी दल]] === सिट वितरण === {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="3" |प्रदेश सभा ! rowspan="3" |कुल सिट ! colspan="14" |सिटहरू |- ! class="unsortable" style="width:45px;" |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेका]] ! class="unsortable" style="width:45px;" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] ! class="unsortable" style="width:45px;" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माके)]] ! class="unsortable" style="width:45px;" |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी|राप्रपा]] ! class="unsortable" style="width:45px;" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेकपा (एस)]] ! class="unsortable" style="width:45px;" |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल|जसपा]] ! class="unsortable" style="width:45px;" |[[जनमत पार्टी|जनमत]] ! class="unsortable" style="width:45px;" |[[नागरिक उन्मुक्ति पार्टी|नाउपा]] ! class="unsortable" style="width:45px;" |[[लोकतान्त्रिक समाजवादी पार्टी, नेपाल|लोसपा]] ! class="unsortable" style="width:45px;" |[[नेपाल मजदुर किसान पार्टी|नेमकिपा]] ! class="unsortable" style="width:45px;" |{{Abbr|हानेपा|हाम्रो नेपाली पार्टी}} ! class="unsortable" style="width:45px;" |[[राष्ट्रिय जनमोर्चा|राजमो]] ! class="unsortable" style="width:45px;" |[[नेपाल सङ्घीय समाजवादी पार्टी|नेससपा]] ! class="unsortable" style="width:45px;" |स्वतन्त्र |- ! style="background:{{party color|Nepali Congress}};" | ! style="background:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)}};" | ! style="background:{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}};" | ! style="background:{{party color|Rastriya Prajatantra Party}};" | ! style="background:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Socialist)}};" | ! style="background:{{party color|People's Socialist Party, Nepal}};" | ! style="background:{{party color|Janamat Party}};" | ! style="background:{{party color|Nagrik Unmukti Party}};" | ! style="background:{{party color|Loktantrik Samajwadi Party, Nepal}};" | ! style="background:{{party color|Nepal Workers Peasants Party}};" | ! style="background:#003594;" | ! style="background:{{party color|Rastriya Janamorcha}};" | ! style="background:{{party color|Nepal Federal Socialist Party}};" | ! style="background:{{party color|Independent}};" | |- ! style="text-align: left;" |[[कोशी प्रदेश सभा|प्रदेश नं. १]]<ref>{{Cite web|url=https://assembly.p1.gov.np/%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%a6%e0%a5%87%e0%a4%b6-%e0%a4%b8%e0%a4%ad%e0%a4%be-%e0%a4%b8%e0%a4%a6%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%b9%e0%a4%b0%e0%a5%81/|title=प्रदेश सभा सदस्यहरु|website=प्रदेश सभा सचिवालय, प्रदेश नं.१, विराटनगर|language=ne|url-status=live|access-date=2021-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105061944/https://assembly.p1.gov.np/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%81/|archive-date=2023-01-05}}</ref> !९३ |२९ |४० |१३ |६ |४ |१ | | | | | | | | |- ! style="text-align: left;" |[[मधेश प्रदेश सभा|मधेश]]<ref>{{Cite web|url=http://provincialassembly.p2.gov.np/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a4%a6%e0%a5%80%e0%a4%af-%e0%a4%a6%e0%a4%b2%e0%a4%b9%e0%a4%b0%e0%a5%81/|title=संसदीय दलहरु|website=प्रदेश सभा सचिवालय, प्रदेश नं.२, जनकपुरधाम|language=ne|url-status=live|access-date=2021-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128194958/https://provincialassembly.p2.gov.np/%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a4%a6%e0%a5%80%e0%a4%af-%e0%a4%a6%e0%a4%b2%e0%a4%b9%e0%a4%b0%e0%a5%81/|archive-date=2021-11-28}}</ref> !१०७ |२२ |२४ |९ |१ |७ |१९ |१३ |१ |९ | | | |१ |१ |- ! style="text-align: left;" |[[बागमती प्रदेश सभा|बागमती]]<ref>{{Cite web|url=https://provincialassembly.bagamati.gov.np/province-assembly/member|title=प्रदेश सभाका सदस्य|website=प्रदेश सभा सचिवालय, बागमती प्रदेश, हेटौडा|language=ne|url-status=live|access-date=2021-11-29}}</ref> !११० |३७ |२७ |२१ |१३ |७ | | | | |३ |२ | | | |- ! style="text-align: left;" |[[गण्डकी प्रदेश सभा|गण्डकी]]<ref>{{Cite web|url=http://pradeshsabha.gandaki.gov.np/assembly/politicalParties|title=प्रदेश सभा, गण्डकी प्रदेशमा प्रतिनिधित्व गर्ने राजनीतिक दलहरु|website=प्रदेश सभा सचिवालय, प्रदेश नं. ४, पोखरा|language=ne|url-status=live|access-date=2021-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130001256/http://pradeshsabha.gandaki.gov.np/assembly/politicalParties|archive-date=2021-11-30}}</ref> !६० |२७ |२२ |८ |२ |१ | | | | | | | | | |- ! style="text-align: left;" |[[लुम्बिनी प्रदेश सभा|लुम्बिनी]]<ref>{{Cite web|url=https://assembly.lumbini.gov.np/dynamic/political-parties|title=राजनीतिक दलहरु|website=प्रदेश सभा सचिवालय, लुम्बिनी प्रदेश, बुटवल|language=ne|url-status=live|access-date=2021-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130002801/https://assembly.lumbini.gov.np/dynamic/political-parties|archive-date=2021-11-30}}</ref> !८७ |२७ |२९ |१० |४ |१ |३ |३ |४ |३ | | |१ | |२ |- ! style="text-align: left;" |[[कर्णाली प्रदेश सभा|कर्णाली]]<ref>{{Cite web|url=http://pga.karnali.gov.np/politicalparties|title=राजनीतिक दलहरु|website=प्रदेश सभा सचिवालय, कर्णाली प्रदेश, वीरेन्द्रनगर|language=ne|url-status=live|access-date=2021-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129082353/http://pga.karnali.gov.np/politicalparties|archive-date=2021-11-29}}</ref> !४० |१४ |१० |१३ |१ |१ | | | | | | | | |१ |- ! style="text-align: left;" |[[सुदूरपश्चिम प्रदेश सभा|सुदूरपश्चिम]]<ref>{{Cite web|url=http://pga.sudurpashchim.gov.np/honorable|title=माननीयहरुको विवरण|website=प्रदेश सभा सचिवालय, सुदूरपश्‍चिम प्रदेश, धनगढी|language=ne|url-status=live|access-date=2021-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130001258/http://pga.sudurpashchim.gov.np/honorable|archive-date=2021-11-30}}</ref> !५३ |१९ |१० |११ |१ |४ | | |७ | | | | | |१ |- class="sortbottom" !जम्मा !५५० !१७५ !१६२ !८५ !२८ !२५ !२३ !१६ !१२ !१२ !३ !२ !१ !१ !५ |} कोशी प्रदेश सभा {{Further information|प्रदेश नं. १ प्रदेश सभा}} निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोगको प्रतिवेदनका अनुसार प्रदेश नं. १ का १४ जिल्लामा प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणाली अन्तर्गत ५६ सिट समेटिएको छ।<ref name="निर्वाचन">{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=प्रदेश सभा सदस्य निर्वाचन ऐन, २०७४|युआरएल=https://www.lawcommission.gov.np/np/archives/category/documents/prevailing-law/statutes-acts/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%9A|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल कानुन आयोग|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२८ अप्रिल २०२१}}</ref> {| class="wikitable" !जिल्लाहरू ![[नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूको सूची|निर्वाचन क्षेत्र]] |- |[[ताप्लेजुङ जिल्ला]]||२ |- |[[पाँचथर जिल्ला]]||२ |- |[[इलाम जिल्ला]]||४ |- |[[झापा जिल्ला]]||१० |- |[[मोरङ जिल्ला]]||१२ |- |[[सुनसरी जिल्ला]]||८ |- |[[धनकुटा जिल्ला]]||२ |- |[[सङ्खुवासभा जिल्ला]]||२ |- |[[भोजपुर जिल्ला, नेपाल|भोजपुर जिल्ला]]||२ |- |[[तेह्रथुम जिल्ला]]||२ |- |[[ओखलढुङ्गा जिल्ला]]||२ |- |[[खोटाङ जिल्ला]]||२ |- |[[सोलुखुम्बु जिल्ला]]||२ |- |[[उदयपुर जिल्ला]]||४ |} ==मधेश प्रदेश सभा== {{Further information|मधेश प्रदेश सभा}} मधेश प्रदेश का प्रत्येक जिल्लामा ८ वटा प्रदेश सभाका सिट रहेका छन् । मधेश प्रदेश का ८ जिल्लामा कुल ६४ वटा प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणाली अन्तर्गत प्रदेश सिटहरू रहेका छन्।<ref name="निर्वाचन" /> {| class="wikitable" !जिल्लाहरू ![[नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूको सूची|निर्वाचन क्षेत्र]] |- |[[सप्तरी जिल्ला]]||८ |- |[[सिराहा जिल्ला]]||८ |- |[[धनुषा जिल्ला]]||८ |- |[[महोत्तरी जिल्ला]]||८ |- |[[सर्लाही जिल्ला]]||८ |- |[[रौतहट जिल्ला]]||८ |- |[[बारा जिल्ला]]||८ |- |[[पर्सा जिल्ला]]||८ |} ==बागमती प्रदेश सभा== {{Further information|बागमती प्रदेश सभा}} [[बागमती प्रदेश]]मा प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणाली अन्तर्गत कुल ६६ प्रदेश सिट रहेको छ। {| class="wikitable" !जिल्लाहरू ![[नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूको सूची|निर्वाचन क्षेत्र]] |- |[[सिन्धुली जिल्ला]]||४ |- |[[रामेछाप जिल्ला]]||२ |- |[[दोलखा जिल्ला]]||२ |- |[[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला]]||४ |- |[[काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला|काभ्रेपलान्चोक जिल्ला]]||४ |- |[[ललितपुर जिल्ला]]||६ |- |[[भक्तपुर जिल्ला]]||४ |- |[[काठमाडौँ जिल्ला]]||२० |- |[[नुवाकोट जिल्ला]]||४ |- |[[रसुवा जिल्ला]]||२ |- |[[धादिङ जिल्ला]]||४ |- |[[मकवानपुर जिल्ला]]||४ |- |[[चितवन जिल्ला]]||६ |} ==गण्डकी प्रदेश सभा== {{Further information|गण्डकी प्रदेश सभा}} गण्डकी प्रदेशमा प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणाली अन्तर्गत कुल ३६ प्रदेश सिट रहेको छ। {| class="wikitable" !जिल्लाहरू ![[नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूको सूची|निर्वाचन क्षेत्र]] |- |[[गोरखा जिल्ला]]||४ |- |[[लमजुङ जिल्ला]]||२ |- |[[तनहुँ जिल्ला]]||४ |- |[[स्याङ्जा जिल्ला]]||४ |- |[[कास्की जिल्ला]]||६ |- |[[मनाङ जिल्ला]]||२ |- |[[मुस्ताङ जिल्ला]]||२ |- |[[पर्वत जिल्ला]]||२ |- |[[म्याग्दी जिल्ला]]||२ |- |[[बागलुङ जिल्ला|बाग्लुङ जिल्ला]]||४ |- |[[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला|नवलपुर जिल्ला]]||४ |} ==लुम्बिनी प्रदेश सभा== {{Further information|लुम्बिनी प्रदेश सभा}} लुम्बिनी प्रदेशमा प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणाली अन्तर्गत कुल ५२ प्रदेश सिट रहेको छ। {| class="wikitable" !जिल्लाहरू ![[नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूको सूची|निर्वाचन क्षेत्र]] |- |[[गुल्मी जिल्ला]]||४ |- |[[पाल्पा जिल्ला]]||४ |- |[[रुपन्देही जिल्ला]]||१० |- |[[अर्घाखाँची जिल्ला]]||२ |- |[[कपिलवस्तु जिल्ला]]||६ |- |[[प्युठान जिल्ला]]||२ |- |[[रोल्पा जिल्ला]]||२ |- |[[दाङ जिल्ला]]||६ |- |[[बर्दिया जिल्ला]]||४ |- |[[बाँके जिल्ला]]||६ |- |[[नवलपरासी जिल्ला]]||४ |- |[[पूर्वी रुकुम जिल्ला]]||२ |} ==कर्णाली प्रदेश सभा== {{Further information|कर्णाली प्रदेश सभा}} कर्णाली प्रदेशमा प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणाली अन्तर्गत कुल २४ प्रदेश सिट रहेको छ। {| class="wikitable" !जिल्लाहरू ![[नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूको सूची|निर्वाचन क्षेत्र]] |- |[[सल्यान जिल्ला]]||२ |- |[[सुर्खेत जिल्ला]]||४ |- |[[दैलेख जिल्ला]]||४ |- |[[जाजरकोट जिल्ला]]||२ |- |[[डोल्पा जिल्ला]]||२ |- |[[हुम्ला जिल्ला]]||२ |- |[[कालिकोट जिल्ला]]||२ |- |[[मुगु जिल्ला]]||२ |- |[[जुम्ला जिल्ला]]||२ |- |[[रुकुम जिल्ला|पश्चिम रुकुम जिल्ला]]||२ |} ==सुदूरपश्चिम प्रदेश सभा== {{Further information|सुदूरपश्चिम प्रदेश सभा}} सुदूरपश्चिम प्रदेशमा प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणाली अन्तर्गत कुल ३२ प्रदेश सिट रहेको छ। {| class="wikitable" !जिल्लाहरू ![[नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूको सूची|निर्वाचन क्षेत्र]] |- |[[बाजुरा जिल्ला]]||२ |- |[[बझाङ जिल्ला]]||२ |- |[[अछाम जिल्ला]]||४ |- |[[डोटी जिल्ला]]||२ |- |[[कैलाली जिल्ला]]||१० |- |[[कञ्चनपुर जिल्ला]]||६ |- |[[डडेल्धुरा जिल्ला]]||२ |- |[[बैतडी जिल्ला]]||२ |- |[[दार्चुला जिल्ला]]||२ |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [https://web.archive.org/web/20180127052553/http://www.inseconline.org/linkedfile/Bill%20Of%20Constitution%202015%20Sept.pdf नेपालको संविधान, २०७२] {{नेपालको व्यवस्थापिका संसद}} {{नेपाल सरकार}} [[श्रेणी:नेपाल सरकार]] ehqucizcyabib1qywpsgmxvw41m4f4y 0 121078 1393934 1370385 2026-11-04T08:04:08Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393934 wikitext text/x-wiki '''राल्फा (पुरारुप: राजा लाई फालौं)''' सरकारको बिरूद्ध बिरोध गर्न विभिन्न गीत र साहित्यहरू उत्पादन गर्ने नेपालको [[वामपन्थी राजनीति|वामपन्थी]] सांस्कृतिक समूह थियो। राल्फा आन्दोलन [[रेडियो नेपाल|रेडियो नेपालमा]] रोयल्टीको भुक्तानी नगरेकोले राजनैतिक रुपमा तटस्थ समूहका रूपमा शुरु भएको थियो[[रेडियो नेपाल|,]] यो क्रमशः सांस्कृतिक आन्दोलनमा परिणत भयो। <ref name="kp20">{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/miscellaneous/2016/03/26/the-left-turn-of-music|title=The left turn of music|accessdate=2021-02-05}}</ref> उनीहरूले [[पञ्चायती व्यवस्था]]को शासन बिरूद्ध विरोध गीत, कविता र उपन्यासहरू प्रस्तुत गरे। <ref name="anna012">{{Cite web|url=https://annastirr.com/2018/08/09/ralpha-an-overview-translation/|title=Ralpha: An Overview (translation)|last=Anna|date=2018-08-10|work=Anna M Stirr, Ph.D.|accessdate=2021-02-05}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/art/art-activity/190868/|title=मञ्जुलकाे राल्फाकालीन 'सम्झनाका पाइलाहरू' सार्वजनिक|website=Setopati|accessdate=2021-02-05}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==इतिहास == बि.सं २०२१-२०२३ [[रेडियो नेपाल]]को कारण यो समूह जन्मिएको हो। विक्रम सम्वत् २०२४ साल सम्म रामेश र रायन रेडियोमा गाउँथे। [[मेघराज शर्मा नेपाल|साहित्यकार मञ्जुल]] रेडियोको कार्यक्रममा कविता वाचन गर्थे। त्यसबेला कविता पढे वापत पैसा पाइन्थ्यो । तर, रेडियोभित्रकै कसैले कीर्ते सही गरेर [[मेघराज शर्मा नेपाल|मञ्जुलको]] कविताको पारिश्रमिक रामेश र रायनले पनि गीत गाएको पैसा खाइदिएछ। पछि मिलाउला भन्दै रेडियो नेपालले टारिरहेको थियो । त्यो स्थितिमा उनीहरूले कीर्ते गर्ने विरुद्ध मुद्दा हाल्ने तयारी गरे । त्यस प्रकरणले रेडियो नेपालसँग झगडा जस्तो भयो । त्यहाँका ठूलाबडा रिसाएपछि उनीहरू फेरि रेडियो नेपालमा जाने स्थिति भएन । त्यसपछि एउटा समूह बनाएर अघि बढ्ने भनेर ‘राल्फा’ गठन गरे।<ref name="ok012">{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/03/559746|title=राल्फाको यात्राः गरिब जनता झुम्मिन्थे, हुने-खाने तर्किन्थे|work=Online Khabar|accessdate=2021-02-05}}</ref> == उल्लेखनीय योगदानहरू == {| class="wikitable" |+ !रचना !विधा !रचनाकार |- |''[[शिरीषको फूल]]'' |उपन्यास |[[पारिजात (साहित्यकार)|पारिजात]] |- |छेकुडोल्मा |उपन्यास |[[मेघराज शर्मा नेपाल|मञ्जुल]] |- |[[गाउँ गाउँबाट उठ|गाउँ गाउँबाट उठ,]] [[गाउँ गाउँबाट उठ|बस्ती बस्ती बाट उठ]] |गीत |शब्द: श्याम तमोट समूह गीत |- |''एक जुगमा एक दिन'' |गीत | |- |''आऊ मिलाऊँ हाम्रा हातहरु'' |गीत | |- |''संघर्ष हो जीवन'' |गीत | |- |''देश जनताको नाम हो.'' |गीत | |- | ''रोक्ने को हो दूरदर्शी विचारका धारा'' |गीत | |- |''सुनको बिहान...,'' |गीत | |- |''गाई त बाँध्यौ ढुंग्रोमा मोही छैन...,'' |गीत | |- |''कोही त भने जहाजमा'' |गीत | |- |''एउटा ,मरेर जान्छ, हामी हजारौ हुन्छौ'' |गीत | |- |''नीलो जून,'' को एक ''<ref name="npmag20">{{Cite web|url=https://nepalmag.com.np/profile/2019/02/06/20190206184127|title=रामेशका राल्फा यादहरु|accessdate=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902033737/https://nepalmag.com.np/profile/2019/02/06/20190206184127|archive-date=2021-09-02}}</ref>'' |सांस्कृतिक विरोध कार्यक्रम |बि.सं २०२५ |} * == सामाजिक महत्व == राल्फाका गीतहरू नेपालमा विरोधको क्रममा समय-समयमा प्रयोग गरिन्छ। विक्रम सम्वत [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३|२०६२/६३ को जनआन्दोलनको]] क्रममा राल्फाको गीतहरू जुलुस- प्रदर्शनमा व्यापक प्रयोग भएको थियो। [[माओवादी जनयुद्ध|माओवादी द्वन्द (२०५२-६३) को समयमा]] सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा राल्फाको गीतहरू व्यापक रूपमा प्रयोग भयो। <ref name="ok01">{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/03/559746|title=राल्फाको यात्राः गरिब जनता झुम्मिन्थे, हुने-खाने तर्किन्थे|website=Online Khabar|accessdate=2021-02-05}}</ref> सरकारले समय समयमा राल्फाको गीतहरू प्रतिबन्ध गरेको थियो । <ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/interview/171802-1550976540.html|title='त्यसो भए त राल्फा गलत थिए त ?'|last=पाठ|first=नागरिक १२ फाल्गुन २०७५ ३४ मिनेट|accessdate=2021-02-05}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/koseli/2018/08/25/153516548661835354.html|title=राल्फासँग म|accessdate=2021-02-05}}</ref> == सदस्यहरू == {| class="wikitable" !नाम !उपनाम |- |[[रामेश्वर श्रेष्ठ]] |[[रामेश्वर श्रेष्ठ|रामेश]] |- |हरिबहादुर श्रेष्ठ |एरिम |- |[[मेघराज शर्मा नेपाल|मेघराज शर्मा नेपाल]] |[[मेघराज शर्मा नेपाल|मञ्जुल]] |- |विष्णुकुमारी वाइवा |[[पारिजात (साहित्यकार)|पारिजात]] |- |गणेशकुमार राई |[[गणेश रसिक]] <ref name="anna01">{{Cite web|url=https://annastirr.com/2018/08/09/ralpha-an-overview-translation/|title=Ralpha: An Overview (translation)|last=Anna|date=2018-08-10|website=Anna M Stirr, Ph.D.|accessdate=2021-02-05}}</ref> |- |[[नारायण भक्त श्रेष्ठ]] |रायन |} * ==यो पनि हेर्नुहोस्== ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:राल्फा]] 8lpt1pkpn53tfpc14iron5l7wwrd0qy 0 121461 1393740 1349797 2026-11-03T13:25:30Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393740 wikitext text/x-wiki {{Infobox government cabinet | cabinet_name = तेस्रो ओली मन्त्रिपरिषद् | cabinet_type = मन्त्रिपरिषद् | jurisdiction = नेपाल | flag = Flag_of_Nepal.svg | image = KP Oli.png | date_formed = २०७८ वैशाख ३१ | date_dissolved = २०७८ असार २८ | government_head_title = प्रधानमन्त्री | government_head = [[खड्गप्रसाद ओली|खड्गप्रसाद शर्मा]] ओली | other_government_minister_title = {{nowrap|Deputy Prime Minister}} | other_government_minister = [[विष्णुप्रसाद पौडेल]] | government_head_history = | state_head_title = राष्ट्रपति | state_head = [[विद्यादेवी भण्डारी]] | former_members_number = | former_members_resigned = | political_party = | legislature_status = [[अल्पमतको सरकार]] | opposition_cabinet = [[Shadow Cabinet of Federal Parliament of Nepal|Deuba Shadow Cabinet]] | opposition_leader = [[शेरबहादुर देउवा]], {{small|[[नेपाली काङ्ग्रेस|ने.का.]]}} | opposition_party = [[नेपाली काङ्ग्रेस]] | election = [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|प्रतिनिधिसभा निर्वाचन, २०७४]] | legislature_term = [[नेपालको पहिलो सङ्घीय संसद|पहिलो सङ्घीय संसद]] | outgoing_formation = | previous = [[दोस्रो ओली मन्त्रिपरिषद्]] | successor = [[पाँचौँ देउवा मन्त्रिपरिषद्, २०७८]] |political_parties={{colorbox|#EB0000}} [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|CPN (UML)]]}}'''तेस्रो ओली मन्त्रिमण्डल''' प्रधानमन्त्री [[खड्गप्रसाद ओली|खड्गप्रसाद शर्मा]] ओलीले [[नेपालको पहिलो सङ्घीय संसद|संसद]]मा विश्वासको मत गुमाएपछि पछि [[नेपालको संविधान २०७२|नेपालको संविधान]]को धारा ७६ को उपधारा (९) तथा धारा ७८ को उपधारा (१) बमोजिम [[खड्गप्रसाद ओली]]को नेतृत्वमा वैशाख ३१, २०७८ गते बनेको यस सरकार पूर्वको [[नेपाल सरकार]] हो। २०७८ असार ८ मा सर्वोच्च अदालतले पछिल्लो दुई पटकको मन्त्रिपरिषद विस्तारलाई बदर गरेसँगै मन्त्रिपरिषद सदस्य ५ सदस्यीय भयो। प्रधानन्यायाधीश [[चोलेन्द्रशमशेर ज.ब.रा.|चोलेन्द्रशम्शेर जबरा]] र न्यायाधीश प्रकाशकुमार ढुङ्गानाको इजलासले २०७८ जेठ २१ मा नियुक्त भएका २० मन्त्री पदमुक्त हुने आदेश दिएको थियो।<ref>[https://www.onlinekhabar.com/2021/06/972928 मन्त्रिपरिषद अब ५ सदस्यीय मात्रै]</ref> == गठन == वैशाख २७, २०७८ प्रतिनिधिसभाको बैठकमा प्रधानमन्त्री ओलीले पेस गरेको विश्वासको मतको प्रस्ताव संसद्‌मा अस्वीकृत भएको थियो। प्रधानमन्त्री ओलीले संसदमा विश्वासको मत गुमाएपछि राष्ट्रपति [[विद्यादेवी भण्डारी]]ले दलहरूलाई बहुमत पु-याएर दाबी पेश गर्न तीन दिनको समय दिएकी थिइन्। उक्त अवधिमा [[नेपाली काङ्ग्रेस]], [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा]] (माओवादी केन्द्र) लगायत दलले बहुमत पुर्याउन नसकेपछि वैशाख ३० गते राति १० बजे राष्ट्रपतिले ओलीलाई  संविधानको धारा ७६(३) अनुसार पुनः प्रधानमन्त्री नियुक्त गरेकी हुन्।<ref>[https://www.nmbnews.com/2021/05/42541/ एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओली पुनः प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त, भोलि साढे २ बजे शपथ]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''एनएमबि न्यूज'', अन्तिम पहुँच १५ मे २०२१।</ref><ref>[https://www.setopati.com/politics/237491 एमाले अध्यक्ष ओली पुनः प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''सेतोपाटी'', अन्तिम पहुँच १५ मे २०२१।</ref> === संसद विघटन === २०७८ जेठ ७ मा मन्त्रिपरिषदले मध्यरातमा [[नेपालको पहिलो सङ्घीय संसद|प्रतिनिधिसभा]] विघटन गरेर मध्यावधि चुनाव घोषणा राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी समक्ष सिफारिशमा गर्‍यो। === सरकार विघटन === == मन्त्रीहरू== २०७८ असार ८ मा सर्वोच्च अदालतले पछिल्लो दुई पटकको मन्त्रिपरिषद विस्तारलाई बदर गरेसँगै मन्त्रिपरिषद देहायबमोजिम ५ सदस्यीय भयो। {| class="wikitable sortable" |+२०७८ असार ८ गरेसँगै मन्त्रिपरिषद |'''हैसियत''' |'''कार्य विभाजन''' |'''मन्त्री''' |'''दल''' |'''पदभार ग्रहण''' |'''पद-मुक्त''' |- |प्रधानमन्त्री |रक्षा |[[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले]]) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ असार २८ |- |मन्त्री |अर्थ |[[विष्णुप्रसाद पौडेल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले]]) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ असार २८ |- |मन्त्री |शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि |[[कृष्णगोपाल श्रेष्ठ]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले]]) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ असार २८ |- |मन्त्री |भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात |वसन्तकुमार नेम्बाङ |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले]]) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ असार २८ |- |मन्त्री |कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला |लिलानाथ श्रेष्ठ |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले]]) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ असार २८ |} २०७८/३/१० को सिफारिसमा देहायबमोजिम {| class="wikitable" |'''क्र.सं.''' |'''नाम थर''' |'''पद''' |'''कार्यभार''' |- |1. |श्री  केपी शर्मा ओली |प्रधानमन्त्री |रक्षा; परराष्ट्र |- |2. |श्री  विष्णुप्रसाद पौडेल |उपप्रधानमन्त्री |अर्थ; उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति; ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ; गृह |- |3. |श्री कृष्णगोपाल श्रेष्ठ |मन्त्री |वन तथा वातावरण; युवा तथा खेलकुद; शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि; श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा; स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या |- |4. |श्री बसन्तकुमार नेम्वाङ |मन्त्री |कृषि तथा पशुपन्छी विकास; खानेपानी; भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात; सञ्चार तथा सूचना प्रविधि; सहरी विकास |- |5. |श्री लिलानाथ श्रेष्ठ |मन्त्री |कानून, न्याय तथा संसदीय मामिला; भूमि व्यवस्था सहकारी तथा गरिवी निवारण; महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक; संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन; सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन |} समय समयमा भएका मन्त्रिपरिषद् गठन तथा पुनर्गठन देहायबमोजिम छ :<ref name=":1">[https://president.gov.np/%e0%a4%ae%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%bf%e0%a4%aa%e0%a4%b0%e0%a4%bf%e0%a4%b7%e0%a4%a6%e0%a5%8d-%e0%a4%97%e0%a4%a0%e0%a4%a8-%e0%a4%97%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%95%e0%a4%be/ मन्त्रिपरिषद् गठन गरी कार्य विभाजन तथा शपथ ग्रहण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210516130917/https://president.gov.np/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%A6%E0%A5%8D-%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8-%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BE/ |date=2021-05-16 }}. ''राष्ट्रपतिको कार्यालय'', अन्तिम पहुँच ३१ बैशाख २०७८, शुक्रबार १६:५३ AuthorPradip Sunuwar।</ref><ref name=":2">[https://president.gov.np/%e0%a4%ae%e0%a5%8c%e0%a4%9c%e0%a5%81%e0%a4%a6%e0%a4%be-%e0%a4%ae%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%bf%e0%a4%aa%e0%a4%b0%e0%a4%bf%e0%a4%b7%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e2%80%8d-%e0%a4%a8%e0%a4%bf/ मौजुदा मन्त्रिपरिषद्‍ नियुक्ति, हेरफेर र कार्यविभाजन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605041405/https://president.gov.np/%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E2%80%8D-%E0%A4%A8%E0%A4%BF/ |date=2021-06-05 }} Posted on२१ जेठ २०७८, शुक्रबार २१:३६Authorराष्ट्रपतिको कार्यालय।</ref><ref name=":3">{{Cite web |url=https://president.gov.np/%e0%a4%ae%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%aa%e0%a4%a6%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%aa%e0%a4%a6-%e0%a4%a4%e0%a4%a5%e0%a4%be-%e0%a4%97%e0%a5%8b%e0%a4%aa%e0%a4%a8%e0%a5%80-3/ |title=मन्त्री पदको पद तथा गोपनीयताको शपथ |access-date=2021-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610142257/https://president.gov.np/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AA%E0%A4%A6-%E0%A4%A4%E0%A4%A5%E0%A4%BE-%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%80-3/ |archive-date=2021-06-10}}</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ |'''हैसियत''' |'''कार्य विभाजन''' |'''मन्त्री''' |'''दल''' |'''पदभार ग्रहण''' |'''पद-मुक्त''' |- |प्रधानमन्त्री |रक्षा |[[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]] |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |२०७८ वैशाख ३१ | |- |उपप्रधानमन्त्री | rowspan="2" |प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय |[[ईश्वर पोखरेल]] |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ २१ |- | |मोहन बानिया |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ जेठ २१ |२०७८ असार ८ |- |मन्त्री | rowspan="2" |अर्थ | rowspan="2" |[[विष्णुप्रसाद पौडेल]] | rowspan="2" style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |२०७८ वैशाख ३१ | |- |उपप्रधानमन्त्री |२०७८ जेठ २१ |२०७८ असार ८ |- |मन्त्री | rowspan="2" |परराष्ट्र |[[प्रदीपकुमार ज्ञवाली]] |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ २१ |- |उपप्रधानमन्त्री |रघुबीर महासेठ |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ जेठ २१ |२०७८ असार ८ |- |मन्त्री | rowspan="2" |सहरी विकास |[[प्रभु साह]] |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ ६<ref name=":03">{{Cite news|url=https://ekantipur.com/news/2021/05/20/16215036032153827.html|title=सात गैर सांसद मन्त्रीको नियुक्ति बदर|last=महरा|first=जयसिंह|date=जेठ ६, २०७८|work=कान्तिपुर|access-date=2021-05-20|archive-url=|archive-date=|language=ne|issn=|url-status=}}</ref> |- |उपप्रधानमन्त्री |[[राजेन्द्र महतो]] |style="background-color:{{Independent (politician)/meta/color}}" | [[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल|जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) महन्थ पक्ष]] |२०७८ जेठ २१ |२०७८ असार ८ |- |मन्त्री | rowspan="2" |गृह |[[रामबहादुर थापा]] |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ ६ |- |मन्त्री |[[खगराज अधिकारी]] |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२७ जेठ २०७८ |२०७८ असार ८ |- |मन्त्री | rowspan="2" |ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाई |[[टोपबहादुर रायमाझी]] |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ ६<ref name=":03"/> |- |मन्त्री |शरतसिंह भण्डारी |जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) महन्थ पक्ष |२०७८ जेठ २१ |२०७८ असार ८ |- |मन्त्री | rowspan="2" |स्वास्थ्य तथा जनसङ्‌ख्या |[[हृदयेश त्रिपाठी]] |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ २१ |- |मन्त्री |शेरबहादुर तामाङ |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ जेठ २१ |२०७८ असार ८ |- |मन्त्री | rowspan="2" |उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति |[[लेखराज भट्ट]] |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ ६<ref name=":03"/> |- |मन्त्री |[[राजकिशोर यादव]] |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल|जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) महन्थ पक्ष]] |२७ जेठ २०७८ |२०७८ असार ८ |- |मन्त्री |शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि |[[कृष्णगोपाल श्रेष्ठ]] |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ | |- |मन्त्री | rowspan="2" |संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन |[[भानुभक्त ढकाल]] |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ २१ |- |मन्त्री |उमाशङ्कर अरगरिया |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ जेठ २१ |२०७८ असार ८ |- |मन्त्री | rowspan="2" |खानेपानी |मणिचन्द्र थापा |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ ६<ref name=":03"/> |- |मन्त्री |अनिलकुमार झा |जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) महन्थ पक्ष |२०७८ जेठ २१ |२०७८ असार ८ |- |मन्त्री | rowspan="2" |कृषि तथा पशुपंक्षी विकास |[[पद्माकुमारी अर्याल]] |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ २१ |- | |ज्वालाकुमारी साह |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२७ जेठ २०७८ |२०७८ असार ८ |- |मन्त्री |भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात |वसन्तकुमार नेम्बाङ |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ | |- |मन्त्री | rowspan="2" |श्रम , रोजगार, तथा सामाजिक सुरक्षा |[[गौरीशङ्कर चौधरी]] |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ ६<ref name=":03"/> |- |मन्त्री |बिमलप्रसाद श्रीवास्तव |जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) महन्थ पक्ष |२०७८ जेठ २१ |२०७८ असार ८ |- |मन्त्री | rowspan="2" |सञ्‍चार तथा सूचना प्रविधि |[[पार्वत गुरुङ]] |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ २१ |- | |नैनकला थापा |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२७ जेठ २०७८ | |- |मन्त्री | rowspan="2" |भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण |[[शिवमाया तुम्बाहाङफे|डा. शिवमाया तुम्बाहाङफे]] |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ २१ |- |मन्त्री |लक्ष्मणलाल कर्ण |जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) महन्थ पक्ष |२०७८ जेठ २१ |२०७८ असार ८ |- |मन्त्री |कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला |लिलानाथ श्रेष्ठ |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ | |- |मन्त्री | rowspan="2" |सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन |गणेशसिंह ठगुन्ना |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ २१ |- | |गणेशकुमार पहाडी |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२७ जेठ २०७८ |२०७८ असार ८ |- |मन्त्री | rowspan="2" |वन तथा वातावरण |प्रेमबहादुर आले |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ २१ |- | |नारद मुनि राना |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२७ जेठ २०७८ |२०७८ असार ८ |- |मन्त्री | rowspan="2" |महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक |जुलीकुमारी महतो |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ २१ |- |मन्त्री |चन्दा चौधरी |जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) महन्थ पक्ष |२०७८ जेठ २१ |२०७८ असार ८ |- |मन्त्री | rowspan="2" |युवा तथा खेलकुद |दावा लामा तामाङ |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ ६<ref name=":03"/> |- |मन्त्री |एकवाल मियाँ |जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) महन्थ पक्ष |२०७८ जेठ २१ |२०७८ असार ८ |- |राज्यमन्त्री |स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या |नवराज रावत |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ २१ |- |राज्यमन्त्री |सहरी विकास |रामवीर मानन्धर |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ २१ |- |राज्यमन्त्री |उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति |विमला वि.क. |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ वैशाख ३१ |२०७८ जेठ २१ |- |राज्यमन्त्री |ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ |चन्द्रकान्त चौधरी |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ जेठ २१ |२०७८ असार ८ |- |राज्यमन्त्री |महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक |रेणुका गुरुङ |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२०७८ जेठ २१ |२०७८ असार ८ |- |राज्यमन्त्री |वन तथा वातावरण |आशाकुमारी वि.क. |style="background-color:{{Republican Party (United States)/meta/color}}" |नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) |२७ जेठ २०७८ |२०७८ असार ८ |} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[दोस्रो ओली मन्त्रिपरिषद्|दोस्रो ओली मन्त्रिमण्डल]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपाल सरकार]] [[श्रेणी:नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास (२०६५–वर्तमान)]] fmkxel4e0x8igriskjxlj4cwymgjsyy 0 121548 1393836 1368725 2026-11-03T23:22:33Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393836 wikitext text/x-wiki '''फ्लाइन प्रभाव''' बौद्धिक क्षमताको मापनको लागि २०औँ शताब्दीमा [[विश्व]]को धेरै भागहरूमा गरिएको परीक्षण प्राप्ताङ्कहरूमा समयसँगै वृद्धि देखिदा, त्यस वृद्धिलाई अध्यन गर्न बनाइएको एक चलन हो। यो प्रभावले समयसँगै बौद्धिक क्षमता बढ्छ भन्ने धारणा अगाडि सार्छ। जब नयाँ पुस्ताहरुले पुराना परीक्षणहरू लिन्छन्, प्रायः सबै मामिलाहरूमा तिनीहरूले पुरानो औसत प्राप्ताङ्कभन्दा बढी प्राप्ताङ्क प्राप्त गर्ने गर्छन्।<ref name="baker2">{{Cite journal|last1=Baker|last6=Leon|doi=10.1016/j.intell.2015.01.003|pages=144–58|volume=49|journal=Intelligence|title=The cognitive impact of the education revolution: A possible cause of the Flynn Effect on population IQ|date=March 2015|first6=Juan|first5=Nathan F.|first1=David P.|last5=Dieckmann|first4=Ellen|last4=Peters|first3=Martin|last3=Benavides|first2=Paul J.|last2=Eslinger|issn=0160-2896}}</ref><ref name="Rönnlund">{{cite journal|vauthors=Rönnlund M, Nilsson LG|title=Flynn effects on sub-factors of episodic and semantic memory: parallel gains over time and the same set of determining factors|journal=Neuropsychologia|volume=47|issue=11|pages=2174–80|date=September 2009|pmid=19056409|doi=10.1016/j.neuropsychologia.2008.11.007|s2cid=15706086}}</ref> फ्लाइन प्रभावको लागि धेरै प्रस्तावित स्पष्टीकरणहरू र आलोचनाहरू छन्। यो प्रभाव मान्छेको स्मृतिमा पनि अवलोकन गरिएको छ। अनुसन्धानले [[नर्वे]],  [[डेनमार्क]], [[अस्ट्रेलिया]], [[इङ्ल्यान्ड|बेलायत]],  [[नेदरल्यान्ड]],  [[स्विडेन]], [[फिनल्यान्ड]],  [[फ्रान्स]] र विभिन्न [[जर्मनी|जर्मन]] भाषी मुलुकहरूमा विपरीत फ्लाइन प्रभाव पनि देखाएको छ। विपरीत फ्लाइन प्रभावले सन् १९९० को दशकदेखि बौद्धिक प्रश्न प्राप्ताङ्कमा गिरावट अवलोकन गरेको छ।<ref>{{Cite journal|doi=10.1016/j.paid.2005.01.029|title=A long-term rise and recent decline in intelligence test performance: The Flynn Effect in reverse|url=https://archive.org/details/sim_personality-and-individual-differences_2005-09_39_4/page/837|journal=Personality and Individual Differences|volume=39|issue=4|pages=837–43|year=2005|last1=Teasdale|first1=Thomas W|last2=Owen|first2=David R}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1016/j.intell.2013.05.008|title=A negative Flynn effect in Finland, 1997–2009|journal=Intelligence|volume=41|issue=6|pages=817–20|year=2013|last1=Dutton|first1=Edward|last2=Lynn|first2=Richard}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1016/j.intell.2015.10.004|title=A reversal of the Flynn effect for spatial perception in German-speaking countries: Evidence from a cross-temporal IRT-based meta-analysis (1977–2014)|journal=Intelligence|volume=53|pages=145–53|year=2015|last1=Pietschnig|first1=Jakob|last2=Gittler|first2=Georg}}</ref><ref name="pnas2018">{{Cite journal|last1=Bratsberg|first1=Bernt|last2=Rogeberg|first2=Ole|date=June 6, 2018|title=Flynn effect and its reversal are both environmentally caused|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=115|issue=26|language=en|pages=6674–78|doi=10.1073/pnas.1718793115|issn=0027-8424|pmid=29891660|pmc=6042097}}</ref> == बाह्य कडीहरू == * {{Cite web|url=https://www.ted.com/talks/james_flynn_why_our_iq_levels_are_higher_than_our_grandparents|title=टेड वकता जेम्स फ्लिन: हाम्रो आइक्यु अङ्क हाम्रा हजुरबुबाहरुको आइक्यु अङ्क भन्दा किन बढि?|last=|publisher=TED.com|accessdate=November 13, 2017}} * [http://www.psychometrics.cam.ac.uk/about-us/directory/beyond-the-flynn-effect फ्लाइन इफेक्ट पछाडि] क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयमा जेम्स फ्लिनद्वारा २००६को लेक्चर * इंडियाना विश्वविद्यालयद्वारा [http://www.indiana.edu/%7Eintell/flynneffect.shtml फ्लाइन प्रभाव।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130220507/http://www.indiana.edu/~intell/flynneffect.shtml |date=2020-01-30 }} * [https://my.psychologytoday.com/files/u81/Dickens_and_Flynn__2001_.pdf "हेरिटेबिलिटी वा वातावरणीय प्रभाव ठुलो? आईक्यू प्याराडक्सको समाधान"]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20140305104111/http://www.wired.com/wired/archive/13.05/flynn_pr.html "डोम सुधार"] ( ''वायर्डको'' लेख) * [http://www.newyorker.com/arts/critics/books/2007/12/17/071217crbo_books_gladwell न्यू योर्कबाट दौडमा, आईक्यू र फ्लाइन प्रभाव, माल्कम ग्लेडवेल] * [http://pespmc1.vub.ac.be/FLYNNEFF.html बढ्दो बुद्धि: फ्लाइन प्रभाव] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704094614/http://pespmc1.vub.ac.be/FLYNNEFF.html |date=2007-07-04 }} == सन्दर्भ सामाग्रीहरू == [[श्रेणी:बुद्धिमत्ता]] [[श्रेणी:मनोमिति]] j6glmofvebwhnkrpbaegq5vjmgx9mzn 0 122308 1393821 1387332 2026-11-03T21:42:03Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393821 wikitext text/x-wiki {{Infobox government cabinet |cabinet_name=देउवा मन्त्रिपरिषद्, २०७८ |former_members_resigned= |successor=[[तेस्रो प्रचण्ड मन्त्रिपरिषद्|तेस्रो दाहाल मन्त्रिपरिषद्]] |previous=[[तेस्रो ओली मन्त्रिपरिषद्]] |outgoing_formation= |legislature_term=[[नेपालको पहिलो सङ्घीय संसद|पहिलो सङ्घीय संसद]] |election=[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|प्रतिनिधिसभा निर्वाचन, २०७४]] |opposition_party=[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले]]) |opposition_leader=[[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]], {{small|[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले]])}} |opposition_cabinet= |legislature_status=नेपालको संबिधान धारा ७६ उपधारा ५ |total_members= |former_members_number= |cabinet_type=मन्त्रिपरिषद् | state_head_title = राष्ट्रपति | state_head = [[विद्यादेवी भण्डारी]] |government_head_history= |other_government_minister=vacant |other_government_minister_title={{nowrap|उपप्रधानमन्त्री}} |government_head=[[शेरबहादुर देउवा]] |government_head_title=[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] |date_dissolved= |date_formed=२९ असार २०७८ |image=File:The former Prime Minister of Nepal, Mr. Sher Bahadur Deuba meeting the Union Minister for Commerce & Industry and Textiles, Shri Anand Sharma, in New Delhi on June 13, 2013 (cropped).jpg |flag=Flag_of_Nepal.svg |jurisdiction=नेपाल |political_parties= {{colorbox|{{Nepali Congress/meta/color}}}} [[नेपाली काङ्ग्रेस]]<br /> {{colorbox|#8B0000}} [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]]<br />{{colorbox|#FFC0CB}} [[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] }} वि.सं २०७८ असार २८ मा [[नेपालको सर्वोच्च अदालत|सर्वोच्च अदालत]]ले जारी गरेको परमादेश अनुसार, [[शेरबहादुर देउवा]] प्रधानमन्त्री नियुक्त भएका थिए।<ref>[https://www.setopati.com/politics/243073 देउवा प्रधानमन्त्री नियुक्त, सपथको तयारी ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714113230/https://www.setopati.com/politics/243073/ |date=2021-07-14 }}</ref>[[नेपाली काङ्ग्रेस]]ले नेतृत्व गर्ने यस सरकारमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]] , [[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] र [[राष्ट्रिय जनमोर्चा]]ले समर्थन गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सर्वोच्च अदालत: कांग्रेस सभापति देउवालाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्न परमादेश|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-57803101.amp|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=[[बीबीसी नेपाली]]|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ जुलाई २०२१}}</ref> == इतिहास == === बनावट === [[नेपालको सर्वोच्च अदालत|सर्वोच्च अदालत]]ले २८ असार २०७८ मा, राष्ट्रपति [[विद्यादेवी भण्डारी]]लाई नेपालको संविधानको धारा ७६(५) लाई उद्धृत गर्दै अदालतको निर्णयको २८ घण्टाभित्र [[शेरबहादुर देउवा]]लाई नेपालको अर्को प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्न आदेश दिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सर्वोच्चद्वारा प्रतिनिधिसभा पुन:स्थापना, देउवालाई प्रधानमन्त्री बनाउन परमादेश|युआरएल=https://ekantipur.com/news/2021/07/12/162606988455742874.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कान्तिपुर दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ जुलाई २०२१}}</ref> त्यस्तै, पूर्वप्रधानमन्त्री [[खड्गप्रसाद ओली]]को सिफारिसमा भण्डारीद्वारा प्रतिनिधिसभा विघटन पनि गैरकानुनी भएको अदालत ठहर गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सर्वोच्चद्वारा प्रतिनिधिसभा विघटन बदर, देउवालाई प्रधानमन्त्री बनाउन परमादेश|युआरएल=https://newsofnepal.com/2021/07/12/420320/|कार्य=|प्रकाशक=न्युज अफ नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ जुलाई २०२१}}</ref> आदेश दिएको भोलीपल्ट अर्थात् २०७८ असार २९ गते नेपालको [[नेपालको प्रधानमन्त्री|४३औँ प्रधानमन्त्री]] बनेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कांग्रेस सभापति देउवा मुलुकको ४३ औँ प्रधानमन्त्री, लिए पद तथा गोपनीयताको सपथ|युआरएल=https://kathmandupress.com/news/39704|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=काठमाडौँ एक्सप्रेस|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ जुलाई २०२१}}</ref> नियुक्तिमा धारा उल्लेख नभएका कारण [[पदको शपथ|शपथग्रहण]] अस्वीकार गरेका देउवाले<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नियुक्तिमा धारा उल्लेख नहुँदा देउवाले गरे शपथग्रहण अस्वीकार, बल्ल मिल्यो विवाद|युआरएल=https://deshsanchar.com/2021/07/13/532278/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=देशसञ्चार|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ जुलाई २०२१}}</ref> पछि, नेपालको संविधानको धारा ७६ को उपधारा ५ अनुसार शपथ लिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=७६ (५) अनुसार नै देउवाले लिए प्रधानमन्त्रीको शपथ|युआरएल=https://ratopati.com/story/189618/2021/7/13/sher-bahadur-deuba-|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ जुलाई २०२१}}</ref> == मन्त्रीहरू == २०७९ साल असार १२ गते आइतबार अनुसार<ref name=":1">[https://president.gov.np/मन्त्रिपरिषद्-गठन-3/ नियुक्ति र कार्यविभाजन गरी मन्त्रिपरिषद् गठन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220626134044/https://president.gov.np/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%A6%E0%A5%8D-%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8-3/ |date=2022-06-26 }}. ''राष्ट्रपतिको कार्यालय'', Posted on १२ असार २०७९, आईतवार १९:०४Author राष्ट्रपतिको कार्यालय, शुक्रबार २०७९ साल असार १२ गते आइतबार (सागर आचार्य) प्रवक्ता</ref> {| class="wikitable" |'''क्र.सं.''' |'''नाम, थर''' |'''पदनाम''' |'''कार्यविभाजन''' |- |1.             ''' ''' |श्री शेरबहादुर देउवा |प्रधानमन्त्री |रक्षा |- |2.             ''' ''' |श्री बालकृष्ण खाँण |मन्त्री |गृह |- |3. |श्री ज्ञानेन्द्रबहादुर कार्की |मन्त्री |सञ्चार तथा सूचना प्रविधि |- |4. |श्री पम्फा भुसाल |मन्त्री |ऊर्जा''',''' जलस्रोत तथा सिंचाइ |- |5. |श्री राजेन्द्रप्रसाद श्रेष्ठ |मन्त्री |सङ्‍घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन |- |6. |श्री जनार्दन शर्मा |मन्त्री |अर्थ |- |7. |श्री उमाकान्त चौधरी |मन्त्री |खानेपानी |- |8. |डा. नारायण खड्का |मन्त्री |परराष्ट्र |- |9. |श्री रेनुकुमारी यादव |मन्त्री |भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात |- |10. |श्री दिलेन्द्रप्रसाद बडू |मन्त्री |उद्योग''',''' वाणिज्य तथा आपूर्ति |- |11. |श्री देवेन्द्र पौडेल |मन्त्री |शिक्षा''',''' विज्ञान तथा प्रविधि |- |12. |श्री महिन्द्र राय यादव |मन्त्री |कृषि तथा पशुपन्छी विकास |- |13. |श्री उमा रेग्मी |मन्त्री |महिला''',''' बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक |- |14. |श्री शशी श्रेष्ठ |मन्त्री |भूमि व्यवस्था''',''' सहकारी तथा गरिबी निवारण |- |15. |श्री रामसहाय प्रसाद यादव |मन्त्री |वन तथा वातावरण |- |16. |श्री महेश्‍वरजंग गहतराज |मन्त्री |युवा तथा खेलकुद |- |17. |श्री गोविन्द प्रसाद शर्मा (कोइराला) |मन्त्री |कानुन''',''' न्याय तथा संसदीय मामिला |- |18. |श्री जीवनराम श्रेष्ठ |मन्त्री |संस्कृति''',''' पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन |- |19. |श्री मेटमणि चौधरी |मन्त्री |सहरी विकास |- |20. |श्री भवानी प्रसाद खापुङ |मन्त्री |स्वास्थ्य तथा जनसङ्‍ख्‍या |- |21. |श्री शेरबहादुर कुँवर |मन्त्री |श्रम''',''' रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा |- |22. |श्री उमेश श्रेष्ठ |राज्यमन्त्री |प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय |- |23. |श्री बोधमायाकुमारी यादव |राज्यमन्त्री |शिक्षा''',''' विज्ञान तथा प्रविधि |- |24. |श्री हिराचन्द्र के.सी. |राज्यमन्त्री |स्वास्थ्य तथा जनसङ्‍ख्‍या |} २९ असार २०७८ निम्नानुसार मन्त्रिपरिषद् गठन भयो : {| class="wikitable sortable" |- ! क्र.स.!! पद !मन्त्रीहरू ! colspan="2" |राजनीतिक दल ! पदभार ग्रहण !पद छोडेको!! वेबसाइट |- | colspan="8" bgcolor="darkgrey" |'''मन्त्रीहरू''' |- | style="text-align:center;" |१ | '''[[नेपालको प्रधानमन्त्री]]''' |[[शेरबहादुर देउवा]]<ref>{{Cite web|title=देउवा प्रधानमन्त्री नियुक्त, सपथको तयारी|url=https://www.setopati.com/politics/243073/|access-date=2021-07-13|website=सेतोपाटी|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027220534/https://www.setopati.com/politics/243073/|archive-date=2021-10-27}}</ref> | bgcolor="{{Nepali Congress/meta/color}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |२९ असार २०७८ | |[https://www.opmcm.gov.np/en/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226140929/https://www.opmcm.gov.np/en/ |date=2022-12-26 }} |- | style="text-align:center;" |२ | [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह]] मन्त्री |[[बालकृष्ण खाँण|बालकृष्ण खाँड]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=प्रधानमन्त्री देउवाद्वारा चार सदस्यीय मन्त्रिपरिषद् गठन|युआरएल=https://sagarmatha.tv/2021/07/13/80943|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सगरमाथा टिभी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ जुलाई २०२१}}</ref> | bgcolor="{{Nepali Congress/meta/color}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |२९ असार २०७८ | |[https://www.moha.gov.np/en/ आधिकारिक वेबसाइट] |- | style="text-align:center;" |३ | [[सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|सञ्चार तथा सूचना प्रविधि]] मन्त्री |[[ज्ञानेन्द्रबहादुर कार्की]] मन्त्री | bgcolor="{{Nepali Congress/meta/color}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |२२ असोज २०७८ | |[https://www.mocit.gov.np/en/ आधिकारिक वेबसाइट]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | style="text-align:center;" |४ | [[ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालय (नेपाल)|ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ]] मन्त्री |[[पम्फा भुसाल]] | bgcolor="{{Communist Party of Nepal (Maoist Centre)/meta/color}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]] |२९ असार २०७८ | |[https://www.moewri.gov.np/en/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511121835/http://www.moewri.gov.np/en/ |date=2020-05-11 }} |- | style="text-align:center;" |५ | [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|सङ्‍घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन]] मन्त्री |[[राजेन्द्रप्रसाद श्रेष्ठ]] | bgcolor="{{People's Socialist Party, Nepal/meta/color}}" | |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] |२२ असोज २०७८ | |[https://www.mofaga.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240715224030/https://mofaga.gov.np/ |date=2024-07-15 }} |- | style="text-align:center;" |६ | [[स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य तथा जनसङ्‍ख्या]] मन्त्री |[[विरोध खतिवडा]] | bgcolor="{{Communist Party of Nepal (Unified Socialist)/meta/color}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत-समाजवादी)]] |२२ असोज २०७८ | |[https://mohp.gov.np/eng/index.php आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211009035747/https://mohp.gov.np/eng/index.php |date=2021-10-09 }} |- | style="text-align:center;" |७ | [[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ]] मन्त्री |[[जनार्दन शर्मा]] | bgcolor="{{Communist Party of Nepal (Maoist Centre)/meta/color}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|माओवादी केन्द्र]] |२९ असार २०७८ | |[https://www.mof.gov.np/en/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210620074907/https://www.mof.gov.np/en/ |date=2021-06-20 }} |- | style="text-align:center;" |८ | [[रक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|रक्षा]] मन्त्री |[[मिनेन्द्रप्रसाद रिजाल]] | bgcolor="{{Nepali Congress/meta/color}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |२२ असोज २०७८ | |[https://www.mod.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |- | style="text-align:center;" |९ | [[खानेपानी मन्त्रालय (नेपाल)|खानेपानी तथा सरसफाई]] मन्त्री |[[उमाकान्त चौधरी]] | bgcolor="{{Nepali Congress/meta/color}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |२२ असोज २०७८ | |[https://www.mows.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230117092330/https://mows.gov.np/ |date=2023-01-17 }} |- | style="text-align:center;" |१० | [[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र]] मन्त्री |[[नारायण खड्का]] | bgcolor="{{Nepali Congress/meta/color}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |६ असोज २०७८ | |[https://www.mofa.gov.np/en/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250105235540/https://www.mofa.gov.np/en/ |date=2025-01-05 }} |- | style="text-align:center;" |११ | [[भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालय|भौतिक योजना तथा निर्माण]] मन्त्री |[[रेणु यादव]] | bgcolor="{{People's Socialist Party, Nepal/meta/color}}" | |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल|जनता समाजवादी पार्टी]] |२२ असोज २०७८ | |[https://www.mopid.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | style="text-align:center;" |१२ | [[संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय (नेपाल)|संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन]] मन्त्री |[[प्रेमबहादुर आले|प्रेम आले]] | bgcolor="{{Communist Party of Nepal (Unified Socialist)/meta/color}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेकपा एकीकृत समाजवाद]] |२२ असोज २०७८ | |[https://www.tourism.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |- | rowspan="2" style="text-align:center;" |१३ | rowspan="2" | [[कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय (नेपाल)|कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला]] मन्त्री |[[ज्ञानेन्द्रबहादुर कार्की]] | rowspan="2" bgcolor="{{Nepali Congress/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |२९ असार २०७८ |२२ असोज २०७८ | rowspan="2" |[https://www.moljpa.gov.np/en/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240718014027/https://www.moljpa.gov.np/en/ |date=2024-07-18 }} |- |[[दिलेन्द्रप्रसाद बडू|दिलेन्द्र प्रसाद बडू]] |२२ असोज २०७८ | |- | style="text-align:center;" |१४ | [[शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय, नेपाल|शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि]] मन्त्री |[[देवेन्द्र पौडेल]] |bgcolor="{{Communist Party of Nepal (Maoist Centre)/meta/color}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा माओवादी केन्द्र]] |२२ असोज २०७८ | |[https://www.moe.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230117092331/https://www.moe.gov.np/ |date=2023-01-17 }} |- | style="text-align:center;" |१५ | [[कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|कृषि तथा पशुपंक्षी विकास]] मन्त्री |[[महेन्द्र यादव]] | bgcolor="{{People's Socialist Party, Nepal/meta/color}}" | |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल|जसपा नेपाल]] |२२ असोज २०७८ | |[https://www.moald.gov.np// आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230117092337/https://moald.gov.np/ |date=2023-01-17 }} |- | style="text-align:center;" |१६ | [[महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय (नेपाल)|महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक]] मन्त्री |[[उमा रेग्मी]] | bgcolor="{{Nepali Congress/meta/color}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |२२ असोज २०७८ | |[https://www.mowcsc.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240715103139/https://mowcsc.gov.np/ |date=2024-07-15 }} |- | style="text-align:center;" |१७ | [[भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालय (नेपाल)|भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण]] मन्त्री |[[शशि श्रेष्ठ]] | bgcolor="{{Communist Party of Nepal (Maoist Centre)/meta/color}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा माओवादी केन्द्र]] |२२ असोज २०७८ | |[https://www.molcpa.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |- | style="text-align:center;" |१८ | [[सहरी विकास मन्त्रालय, नेपाल|सहरी विकास]] मन्त्री |[[रामकुमारी झाँक्री]] | bgcolor="{{Communist Party of Nepal (Unified Socialist)/meta/color}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत-समाजवादी)]] |२२ असोज २०७८ | |[https://www.moud.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |- | style="text-align:center;" |२९ | [[उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय (नेपाल)|उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति]] मन्त्री |[[गजेन्द्रबहादुर हमाल]] | bgcolor="{{Nepali Congress/meta/color}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |२२ असोज २०७८ |२४ असोज २०७८ |[https://www.moics.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |- | style="text-align:center;" |२० | [[वन तथा वातावरण मन्त्रालय, नेपाल|वन तथा वातावरण]] मन्त्री |[[रामसहाय यादव]] | bgcolor="{{People's Socialist Party, Nepal/meta/color}}" | |[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल|जसपा नेपाल]] |२२ असोज २०७८ | |[https://www.mofe.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |- | style="text-align:center;" |२१ | [[श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा]] मन्त्री |[[कृष्णकुमार श्रेष्ठ]] | bgcolor="{{Communist Party of Nepal (Unified Socialist)/meta/color}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत-समाजवादी)]] |२२ असोज २०७८ | |[https://www.moless.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |- | style="text-align:center;" |२२ | [[युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय (नेपाल)|युवा तथा खेलकुद]] मन्त्री |[[महेश्वर जङ्ग गहतराज]] | bgcolor="{{Communist Party of Nepal (Maoist Centre)/meta/color}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा माओवादी केन्द्र]] |२२ असोज २०७८ | |[https://www.moys.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118193145/https://moys.gov.np/ |date=2022-01-18 }} |- |colspan="8" bgcolor="darkgrey" |'''राज्यमन्त्रीहरू''' |- |style="text-align:center;" |२३ | [[प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषदको कार्यालय (नेपाल)|प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषदको कार्यालय]]का राज्यमन्त्री |rowspan="2" |[[उमेश श्रेष्ठ]] |rowspan="2" bgcolor="{{Nepali Congress/meta/color}}" | |rowspan="2" |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |२२ असोज २०७८ | |[https://opmcm.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |- |rowspan="2" style="text-align:center;" |२४ |rowspan="2" | [[स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या]] राज्यमन्त्री |३१ असार २०७८ |२२ असोज २०७८ |rowspan="2" |[https://mohp.gov.np/eng/index.php आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211009035747/https://mohp.gov.np/eng/index.php |date=2021-10-09 }} |- |[[भवानीप्रसाद खापुङ]] |bgcolor="{{Communist Party of Nepal (Unified Socialist)/meta/color}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत-समाजवादी)]] |२२ असोज २०७८ | |- |style="text-align:center;" |२५ | [[शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि]] राज्यमन्त्री |[[बोधमायाकुमारी यादव]] |bgcolor="{{Communist Party of Nepal (Maoist Centre)/meta/color}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा माओवादी केन्द्र]] |२२ असोज २०७९ | |[https://moe.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107141336/https://moe.gov.np/ |date=2021-11-07 }} |- |} == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[चौथो देउवा मन्त्रिपरिषद्|देउवा मन्त्रिपरिषद्, २०७४]] *[[शेरबहादुर देउवा]] *[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{नेपाली मन्त्रिपरिषद्हरू}} [[श्रेणी:नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू]] qttrp9xw5gc8bzp0rubaeuy551yvalp 0 122332 1393812 1387116 2026-11-03T20:36:11Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393812 wikitext text/x-wiki '''नेशनल ट्रेडिङ लिमिटेड''' व्यापार सम्बन्धी सबै पक्षहरूको अनुगमन गर्ने [[सरकारी संस्थान]] थियो। <ref>{{Cite web|url=http://www.nationaltrading.com.np/introduction.html|title=National Trading Limited-Introduction|publisher=Nationaltrading.com.np|accessdate=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140124200641/http://www.nationaltrading.com.np/introduction.html|archive-date=2014-01-24}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.ekantipur.com/2009/12/01/business/retailers-say-ntl-stc-hoarding-sugar/303676.html|title=Retailers say NTL, STC hoarding sugar|work=[[Kantipur (daily)]]|access-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129024933/http://www.ekantipur.com/2009/12/01/business/retailers-say-ntl-stc-hoarding-sugar/303676.html|archive-date=2014-11-29}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.ekantipur.com/2010/03/23/business/declining-sugar-price-a-bad-taste-for-ntl/310817.html|title=Declining sugar price, a bad taste for NTL|work=Kantipur (daily)|access-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129024935/http://www.ekantipur.com/2010/03/23/business/declining-sugar-price-a-bad-taste-for-ntl/310817.html|archive-date=2014-11-29}}</ref> [[नेपाल सरकार|यो नेपाल सरकारको]] वाणिज्य मन्त्रालय अन्तर्गतको निकाय थियो। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.nationaltrading.com.np/introduction.html|title=National Trading Limited-Introduction|publisher=Nationaltrading.com.np|accessdate=2014-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20140124200641/http://www.nationaltrading.com.np/introduction.html|archive-date=2014-01-24}}</ref> यसको स्थापना मिति २०१८ चैत्र १८ मा भएको थियो। राष्ट्रिय ट्रेडिङ्ग लिमिटेडमा पाँच सदस्यीय संचालक समिति रहन्थ्यो। अध्यक्ष र [[महाप्रबन्धक]] योजना, प्रोग्रामर र बोर्डले बनाएको र नीतिको उचित कार्यान्वयनको लागि जिम्मेवार हुन्छन्। अध्यक्ष र संचालक समितिका सबै सदस्यहरूको नियुक्ति सरकारबाट हुन्थ्यो। बहुदलीय व्यवस्थाको स्थापना अपछी सरकारी संस्थानलाई कार्यकर्ता भर्तीको केन्द्र बनाउने राजनैतिक दलहरूको कार्यको निशानामा नेसनल ट्रेडिङ लिमिटेड पनि पर्यो। र यो निरन्तर घाटामा डुब्दै गयो। २०७४ माघ १५ मा [[चौथो देउवा मन्त्रिपरिषद्|सरकार]]ले नेसनल टे्रडिङ लिमिटेडलाई खारेज गरेको थियो । सोमबार साँझ बसेको मन्त्रिपरिषद् बैठकले घाटा चुलिदै गएर सञ्चालन हुन नसक्ने देखिएको भन्दै नेसनल टे्रडिङ लिमिटेडलाई खारेज गर्ने निर्णय गरेको थियो । [[चौथो देउवा मन्त्रिपरिषद्|देउवा मन्त्रिमण्डल]] पछी बनेको [[दोस्रो ओली मन्त्रिपरिषद्]]ले नेसनल ट्रेडिङ लिमिटेडलाई फेरी व्युताउने निर्णय गर्यो। नेसनल ट्रेडिङ लिमिटेड र [[नेपाल खाद्य संस्थान]]लाई गाभेर नयाँ सरकारी कम्पनीका रुपमा “खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेड ” गठन गर्ने नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषदको मिति २०७६/०२/१०को निर्णयअनुसार मिति २०७६ श्रावन २८ गते [[कम्पनी रजिष्ट्रारको कार्यालय, नेपाल|कम्पनी रजिष्ट्रारको कार्यालय]]मा दर्ता भई औपचारिक रुपमा “खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेड ” स्थापना भएको छ ।<ref>{{Cite web |url=http://fmtc.org.np/introduction |title=खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेड; परिचय |access-date=2021-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210715051013/http://fmtc.org.np/introduction |archive-date=2021-07-15}}</ref> '''खारेज हुनु अगाडीको ठेगाना ''' नेसनल ट्रेडिङ्ग लिमिटेड<br /> टेकु, काठमाण्डौ, नेपाल<br /> पोष्ट बक्स न.: १२८<br /> टेलिफोन: +९७७-१-४२२५७९९, ४२२७९२४, ४२४४०३२<br /> फ्याक्स: +९७७-१-४२२५१५१<br /> ईमेल: info@nationaltrading.com.np ===आधिकारीक वेबसाईट=== [http://www.nationaltrading.com.np www.nationaltrading.com.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803083706/http://nationaltrading.com.np/ |date=2021-08-03 }} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} mutulm56f8ziqybocfv05f30p63h9tu 0 123023 1393803 1387038 2026-11-03T19:18:08Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393803 wikitext text/x-wiki {{बारेमा|[[नेपाल]]को पूर्व प्रशासनिक विभाजन|नयाँ प्रशासनिक विभाजन|नेपालको प्रशासनिक विभाजन}} {{नेपालको प्रशासनिक विभाजन २}} '''नेपाल अधिराज्य'''को समयमा नेपालका पूर्व प्रशासनिक एकाइहरू [[नेपालको प्रशासनिक विभाजन]]को रूपमा रहेका थिए। २०७२ असोज ३ गते नयाँ संविधान अङ्गीकृत भएपछि नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषित गरिएको थियो र पुराना प्रशासनिक एकाइहरूको कार्यान्वयन खारेज गरिएको थियो। <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पाँच विकास क्षेत्रका क्षेत्रीय प्रशासन कार्यालयहरू खारेज|युआरएल=https://sagarmatha.tv/2019/04/11/18316|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सगरमाथा टिभी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२५ अगस्ट २०२१}}</ref> यसअघि नेपाललाई ५ [[नेपालका विकास क्षेत्रहरू|विकास क्षेत्र]], १४ अञ्चल , ७५ जिल्ला, ५८ नगरपालिका (२०७१ अघि) र ३१५७ गाउँ विकास समितिमा विभाजन गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url= http://digitallibrary.usc.edu/cdm/ref/collection/p15799coll123/id/93530 |title= Administratively Nepal is divided into 5 Regions, 14 Zones and 75 Districts. Population figure |date= |website= digitallibrary.usc.edu |publisher= International Mission Photography Archive (IMPA) |access-date= 31 January 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180205130016/http://digitallibrary.usc.edu/cdm/ref/collection/p15799coll123/id/93530 |archive-date= 5 February 2018 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |title= 75 Districts 14 Zones and 5 Development Regions |website= www.weallnepali.com |access-date= 31 January 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180128225928/http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-date= 28 January 2018 }}</ref><ref>{{cite web |url= https://techsansar.com/vdc-nepal-list/ |title= Village Development Committees (VDCs) in Nepal - list and details |website= www.weallnepali.com |access-date= 31 January 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180720022513/https://techsansar.com/vdc-nepal-list/ |archive-date= 20 July 2018 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://nepaliheadlines.com/new-municipalities-decision-without-vision/ |title= New Municipalities: A Decision Without Vision |website= nepaliheadlines.com |access-date= 31 January 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170904051736/http://nepaliheadlines.com/new-municipalities-decision-without-vision/ |archive-date= 4 September 2017 }}</ref> == इतिहास == नेपाल अधिराज्य [[नेपालको एकीकरण]]द्वारा वि.सं १८२४ मा स्थापना भएको थियो। <ref>{{cite news | url = https://www.reuters.com/article/us-nepal-chronology/timeline-milestones-in-political-history-of-nepal-idUSL281216020080528 | title = TIMELINE: Milestones in political history of Nepal | date = 28 May 2008 | website = www.reuters.com | publisher = | access-date= 6 February 2018 | trans-title = | language = | quote =..." " }}</ref> वि.सं १८७०–७२ मा [[सुगौली सन्धि]] अघि नेपालको नियन्त्रणमा रहेका क्षेत्रहरूमा दक्षिण-पूर्वमा [[दार्जिलिङ]], पूर्वमा [[सिक्किम]]को, दक्षिण–पश्चिममा नैनीताल र कुमाऊँ अधिराज्य र गढवाल अधिराज्य देखि पश्चिमसम्म फैलिएको थियो।<ref>{{cite web | url = http://southasiajournal.net/gorkhas-unrest-in-india-and-their-nepal-connections/ | title = Gorkhas Unrest in India and Their Nepal Connections | date = 16 July 2017 | website = southasiajournal.net | publisher = | access-date = 6 February 2018 | trans-title = | language = | archive-url = https://web.archive.org/web/20180207010534/http://southasiajournal.net/gorkhas-unrest-in-india-and-their-nepal-connections/ | archive-date = 7 February 2018 }}</ref> वि.सं १८७०-१७ मा भएको [[सुगौली सन्धि]]को कार्यान्वयनले नेपाल हालको अवस्थामा फर्किएको थियो जहाँ नेपालले आफ्नो एक तिहाइ भूभाग गुमाएको थियो। राजा [[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजेन्द्र विक्रम शाह]] र तात्कालिक प्रधानमन्त्री [[भीमसेन थापा]]को समयमा नेपाललाई ३९ जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |title=नेपालको जिल्ला प्रशासन : प्राचीनदेखि वर्तमानसम्म |url=https://netizennepal.com/content/17707 |access-date=2026-05-14 |website=Netizen Nepal |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250621134537/https://netizennepal.com/content/17707 |archive-date=2025-06-21 }}</ref><ref name="Dhankuta">{{cite web | url = http://ddcdhankuta.gov.np/ne-brief-introduction/ | title = संक्षिप्त परिचय | date = | website = ddcdhankuta.gov.np | publisher = नेपाल सरकार | access-date = 6 February 2018 | trans-title = Short Intro | language = Nepali | quote = ..."{{lang|ne|श्री ५ राजेन्द्रविक्रम शाह र प्रधानमन्त्री भीमसेन थापाको शासनकालमा प्रशासनिक दृष्टिकोणले वि.सं.१८७३ साल पश्चात देश १० जिल्लामा विभाजन भयो।}}" | archive-url = https://web.archive.org/web/20180303110725/http://ddcdhankuta.gov.np/ne-brief-introduction/ | archive-date = 3 March 2018 }}</ref> प्रधानमन्त्री [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]को पालामा (१८८५-१९०१) नेपाललाई ३२ जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो भने डोटी, पाल्पा र धनकुटा ३ गौँडा थिए। त्यतिबेला पहाडी क्षेत्रमा २० जिल्ला र तराईमा १२ जिल्ला थिए।<ref name="Dhankuta"/> १५ रजौटा राज्यमा भने राजाले नै न्याय, प्रशासन हेर्ने गर्थे । [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]पछि वि.सं २००७ मा नेपालमा राणा शासनको अन्त्य र वि.सं २०१८ मा [[नेपाल अधिराज्य]]को नयाँ संविधान घोषणा नहुञ्जेलसम्म नेपाल ३२ जिल्लामा विभाजित रहेको थियो। प्रत्येक जिल्लाको सदरमुकाम थियो र बडा हकीम (जिल्ला प्रशासक) यसको प्रमुखको रूपमा रहेका थिए। २००७ देखि २०१८ सम्म ३२ जिल्लाको नाम देखाउने थुप्रै ऐन र संविधान पारित गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/Nepal_1948_Government_Act_English.pdf |title=Government of Nepal Act 1948 |access-date=2021-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616050256/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/Nepal_1948_Government_Act_English.pdf |archive-date=2024-06-16 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF%20%28%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%9A%20%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A6%E0%A5%AF%20.pdf |title= ne:प्रशासकीय पुनर्गठन समिति (बुच कमिशन) को प्रतिवेदन, २००९ |access-date= 2021-09-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210926111218/http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF%20(%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%9A%20%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8)%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A6%E0%A5%AF%20.pdf |archive-date= 2021-09-26 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%A9.pdf |title= नेपालको जिल्ला प्रशासन पुनर्गठनको रिपोर्ट, २०१३ |access-date= 2021-09-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200124143423/http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%A9.pdf |archive-date= 2020-01-24 }}</ref> २०१७ चैतमा [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|राज्य रजौटा ऐन]] जारी भयो र रजौटा उन्मुलन भयो, राज्य अदालत खारेज गरी लगत र कागजपत्र तोकिएको अदालतमा सारियो । राज्य मालअड्डा र प्रशासनलाई सरकारी अड्डामा परिणत गरियो।<ref>{{Cite web |last=Rajpatra |first=Nepal |date=2017 Chaitra 27 |title=राज्य रजौटा ऐन, २०१७ |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2264 |access-date=2026-05-14 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20260424065748/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2264 |archive-date=2026-04-24}}</ref> वि.सं २०१८ मा परम्परागत ३५ जिल्ला र रजौटा प्रशासनलाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा पुनर्संरचना गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=राजा महेन्द्र र गणतन्त्र नेपाल|युआरएल=http://www.prateekdaily.com/2020/07/blog-post_14.html?m=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> वि.सं. २०२९ सालमा चर्चित विद्वान स्वर्गीय डा. हर्क गुरुङको सहयोगमा स्वर्गीय [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]]ले मुलुकका सबै क्षेत्रको सुमधुर विकासका लागि क्षेत्रीय विकासको अवधारणा ल्याएका थिए। तत्पश्चात उनले वि.सं २०२८ मा नेपाललाई ४ वटा विकास क्षेत्रमा विभाजन गरेका थिए, जसलाई पूर्वाञ्चल, मध्यमाञ्चल, पश्चिमाञ्चल र सुदूरपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र नामकरण गरिएको थिए। सुदूरपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र आकारमा निकै ठूलो भएकाले वि.सं २०३७ मा [[मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र]] बनाएर यसलाई थप विभाजन गरिएको थियो। मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र कर्णाली, राप्ती र भेरी क्षेत्रबाट बनाइएको थियो। मुलुकमा सन्तुलित, प्रभावकारी र द्रुत विकासका कार्यक्रमहरू हासिल गर्ने उद्देश्यका साथ सो कार्य गरिएको थियो। <ref>{{cite web | url = http://www.expeditionsnepal.com/where-is-nepal/ | title = Where is Nepal? | date = | website = www.expeditionsnepal.com | publisher = | access-date = 6 February 2018 | trans-title = | language = | archive-url = https://web.archive.org/web/20161221083648/http://www.expeditionsnepal.com/where-is-nepal/ | archive-date = 21 December 2016 }}</ref> ==विकास क्षेत्रहरू== {{further|नेपालका विकास क्षेत्रहरू}} २०७२ असोज ३ सम्म, नेपाल पाँच विकास क्षेत्रमा विभाजित थियो। विकास क्षेत्र नेपालको प्रथम श्रेणीको प्रशासनिक एकाइ थियो। <ref>{{cite web|url=http://www.geohive.com/cntry/nepal.aspx |title=Nepal population statistics |publisher=GeoHive.com |accessdate=2015-06-02 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150704051158/http://www.geohive.com/cntry/nepal.aspx |archivedate=2015-07-04 }}</ref> [[File:Nepal development regions in Nepali.png|350px|thumb|left|नेपालका विकास क्षेत्रहरू]] {| class="wikitable" style="text-align:center; width:800px; height:200px;" |+ नेपालका विकास क्षेत्रहरू |- ! क्र.सं. ! विकास क्षेत्र ! सदरमुकाम ! क्षेत्र (वर्ग किलोमिटर) ! जनसङ्ख्या (२०६८) |- ! १ | [[पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र]]||[[धनकुटा जिल्ला|धनकुटा]] ||२८,४५६||५८,११,५५५ |- !२ | [[मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र]]|| [[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]||२७,४१०||९६,५६,९८५ |- !३ |[[पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र]]|| [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]||२९,२९८||४९,२६,७६५ |- !४ |[[मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र]]|| [[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]]||४२,३७८||३५,४६,६८२ |- !५ |[[सुदूर-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र]]|| [[दिपायल सिलगढी नगरपालिका|दिपायल]]||१९,५३९||२५,५२,५१७ |- ! |'''नेपाल'''||'''[[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]]'''||'''१४७,१८१'''||'''२,६४,९४,५०४''' |} ==अञ्चल== {{further|नेपालका अञ्चलहरू}} पाँच विकास क्षेत्रमा विभाजित नेपालमा १४ अञ्चलहरू रहेका थिए। [[सुदूर-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र]] बाहेक नेपालका प्रत्येक विकास क्षेत्रमा ३ वटा अञ्चलहरू रहेका थिए भने सुदूरपश्चिमाञ्चलमा भने २ वटा अञ्चलहरू रहेका थिए। [[चित्र:Map-of-Nepal Nepali.png|400px|thumb|left|नेपालका अञ्चलहरू]] {|class="wikitable" style="text-align:center; width:700px; height:200px;" |+ नेपालका अञ्चलहरू |- ! क्र.सं ! विकास क्षेत्र ! अञ्चल ! सदरमुकाम ! क्षेत्रफल (वर्ग किलोमिटर) ! जनसङ्ख्या (२०६८) |- ! १ | rowspan="3"|[[पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र|'''पूर्वाञ्चल''']]||[[मेची अञ्चल]]||[[इलाम जिल्ला|इलाम]] ||८,१९६||१४,२२,१८२ |- !२ | [[कोशी अञ्चल]]|| [[धनकुटा नगरपालिका|धनकुटा]]||९,६६९||२३,३५,०४७ |- !३ | [[सगरमाथा अञ्चल]]|| [[राजविराज नगरपालिका|राजविराज]]||१०,५९१||२०,५४,३२६ |- !४ | rowspan="3"| [[मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र|'''मध्यमाञ्चल''']]||[[जनकपुर अञ्चल]]||[[जलेश्वर नगरपालिका|जलेश्वर]]||९,६६९||२८,३७,४८१ |- !५ | [[बागमती अञ्चल]] ||[[काठमाडौँ]] ||९,४२८ ||३८,४३,५९६ |- !६ | [[नारायणी अञ्चल]] ||[[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगञ्ज]]||८,३१३ ||२९,७५,९०८ |- !७ | rowspan="3"| [[पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|'''पश्चिमाञ्चल''']]||[[गण्डकी अञ्चल]]||[[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]||१२,२७५||१५,४९,८५७ |- !८ | [[लुम्बिनी अञ्चल]]||[[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]]||८,९७५ ||२८,३४,६१२ |- !९ | [[धौलागिरी अञ्चल]]||[[बागलुङ जिल्ला|बागलुङ]]||८,१४८||५,४२,२९६ |- !१० | rowspan="3"| [[मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|'''मध्य-पश्चिमाञ्चल''']]||[[राप्ती अञ्चल]]||[[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुलसीपुर]]||१०,४८१||१४,५६,२०२ |- !११ | [[कर्णाली अञ्चल]] ||[[चन्दननाथ नगरपालिका|चन्दननाथ]]||२१,३५१||३,८८,७३१ |- !१२ | [[भेरी अञ्चल]] ||[[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज]] ||१०,५४५||१७,०१,७६७ |- !१२ | rowspan="2"| [[सुदूर-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|'''सुदूर-पश्चिमाञ्चल''']] || [[सेती अञ्चल]]||[[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]]||१२,५५०||१५,७५,००३ |- !१४ | [[महाकाली अञ्चल]]||[[भीमदत्त नगरपालिका|भीमदत्त]]||६,९८९||९,७७,५१४ |- ! | '''[[नेपाल]]''' ||'''१४ अञ्चल'''|| '''[[काठमाडौँ]]''' || '''१४७,१८१''' ||'''२६,४९४,५०४''' |} ==जिल्लाहरू== {{further|नेपालका जिल्लाहरू}} वि.सं २०७२ साल भन्दा अगाडि नेपालमा ७५ वटा जिल्ला रहेका थिए। जिल्ला जिल्ला मिलेर अञ्चल बन्छन्। [[पूर्वी रुकुम जिल्ला|पूर्वी रुकुम]] र [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला|नवलपुर]] थप भएपछि नेपालमा ७७ वटा जिल्ला भएको थियो। जिल्ला विकास समिति एक जिल्लाका सबै प्रशासनिक कार्यहरू गर्न स्थापित गरिएको थियो।[[File:Nepal zones.svg|250px|thumb|right|नेपालका अञ्चलहरू]] '''जिल्लाहरूको सूची''' ''(अञ्चल अनुसार)'': ===[[पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र]]=== ====[[मेची अञ्चल]]==== [[चित्र:मेची अञ्चलका जिल्लाहरू.png|thumb|right|250px|मेचीका जिल्लाहरू]] :'''[[तराई]]''' ::[[झापा जिल्ला]] ([[भद्रपुर नगरपालिका|चन्द्रगढी]]) :'''[[नेपालको भूगोल|पहाड]]''' ::[[इलाम जिल्ला]] ([[इलाम नगरपालिका|इलाम]]) ::[[पाँचथर जिल्ला]] ([[फिदिम]]) :'''[[नेपालको भूगोल|हिमाल]]''' ::[[ताप्लेजुङ जिल्ला]] ([[फुङलिङ नगरपालिका|फुङलिङ]]) ====[[कोशी अञ्चल]]==== [[चित्र:कोशी अञ्चलका जिल्लाहरू.png|thumb|right|250px|कोशीका जिल्ला]] :'''[[तराई]]''' ::[[मोरङ जिल्ला]] ([[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]]) ::[[सुनसरी जिल्ला]] ([[इनरुवा नगरपालिका|इनरूवा]]) :'''[[नेपालको भूगोल|पहाड]]''' ::[[भोजपुर जिल्ला, नेपाल|भोजपुर]] ([[भोजपुर नगरपालिका|भोजपुर]]) ::[[धनकुटा जिल्ला]] ([[धनकुटा नगरपालिका|धनकुटा]]) ::[[तेह्रथुम जिल्ला]] ([[म्याङलुङ नगरपालिका|म्याङ्लुङ]]) :'''[[नेपालको भूगोल|हिमाल]]''' ::[[सङ्खुवासभा जिल्ला]] ([[खाँदबारी नगरपालिका|खाँदवारी]]) {{Clear}} ====[[सगरमाथा अञ्चल]]==== [[चित्र:सगरमाथा अञ्चलका जिल्लाहरू.png|thumb|right|250px|सगरमाथाका जिल्लाहरू]] :'''[[तराई]]''' ::[[सप्तरी जिल्ला]] ([[राजविराज नगरपालिका|राजविराज]]) ::[[सिराहा जिल्ला]] ([[सिराहा नगरपालिका|सिराहा]]) :'''[[तराई]]''' ::[[उदयपुर जिल्ला]] ([[त्रियुगा नगरपालिका|गाईघाट]]) :'''[[नेपालको भूगोल|पहाड]]''' ::[[खोटाङ जिल्ला]] ([[दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिका|दिक्तेल]]) ::[[ओखलढुङ्गा जिल्ला]] ([[सिद्धिचरण नगरपालिका|ओखलढुङ्गा]]) :'''[[नेपालको भूगोल|हिमाल]]''' ::[[सोलुखुम्बु जिल्ला]] ([[सोलुदुधकुण्ड नगरपालिका|सल्लेरी]]) {{Clear}} ===[[मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र]]=== ====[[जनकपुर अञ्चल]]==== [[चित्र:जनकपुर अञ्चलका जिल्लाहरू.png|thumb|right|250px|जनकपुरका जिल्लाहरू]] :'''[[तराई]]''' ::[[धनुषा जिल्ला]] ([[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]) ::[[महोत्तरी जिल्ला]] ([[जलेश्वर नगरपालिका|जलेश्वर]]) ::[[सर्लाही जिल्ला]] ([[मलंगवा नगरपालिका|मलङ्गवा]]) :'''[[तराई]]''' ::[[सिन्धुली जिल्ला]] ([[सिन्धुलीमाढी]]) :'''[[नेपालको भूगोल|हिमाल]]''' ::[[रामेछाप जिल्ला]] ([[मन्थली नगरपालिका|मन्थली]]) :'''[[नेपालको भूगोल|हिमनल]]''' ::[[दोलखा जिल्ला]] ([[भीमेश्वर नगरपालिका|चरिकोट]]) {{Clear}} ====[[बागमती अञ्चल]]==== [[चित्र:बागमती अञ्चलका जिल्लाहरू.png|thumb|right|250px|बागमतीका जिल्लाहरू]] :'''[[नेपालको भूगोल|पहाड]]''' ::[[भक्तपुर जिल्ला]] ([[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]) ::[[धादिङ जिल्ला]] ([[धादिङवेशी|धादिङवेसी]]) ::[[काठमाडौँ जिल्ला]] ([[काठमाडौँ]]) ::[[काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला|काभ्रेपलान्चोक जिल्ला]] ([[धुलिखेल नगरपालिका|धुलिखेल]]) ::[[ललितपुर जिल्ला]] ([[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]]) ::[[नुवाकोट जिल्ला]] ([[विदुर नगरपालिका|विदुर]]) :'''[[नेपालको भूगोल|हिमाल]]''' ::[[रसुवा जिल्ला]] ([[धुन्चे]]) ::[[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला]] ([[चौतारा साँगाचोकगढी नगरपालिका|चौतारा]]) {{Clear}} ====[[नारायणी अञ्चल]]==== [[चित्र:नारायणी अञ्चलका जिल्लाहरू.png|thumb|right|250px|नारायणीका जिल्लाहरू]] :'''[[तराई]]''' ::[[बारा जिल्ला]] ([[कलैया उपमहानगरपालिका|कलैया]]) ::[[पर्सा जिल्ला]] ([[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगञ्ज]]) ::[[रौतहट जिल्ला]] ([[गौर नगरपालिका|गौर]]) :'''[[तराई]]''' ::[[चितवन जिल्ला]] ([[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]) ::[[मकवानपुर जिल्ला]] ([[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]) {{Clear}} ===[[पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र]]=== ====[[गण्डकी अञ्चल]]==== [[चित्र:गण्डकी अञ्चलका जिल्लाहरू.png|thumb|right|250px|गण्डकीका जिल्लाहरू]] :'''[[नेपालको भूगोल|हिमाल]]''' ::[[गोरखा जिल्ला]] ([[गोरखा नगरपालिका|गोरखा]]) ::[[कास्की जिल्ला]] ([[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]) ::[[लमजुङ जिल्ला]] ([[बेसीसहर नगरपालिका|वेसीसहर]]) ::[[स्याङ्जा जिल्ला]] ([[पुतलीबजार नगरपालिका|पुतलीबजार]]) ::[[तनहुँ जिल्ला]] ([[व्यास नगरपालिका|व्यास]]) :'''[[नेपालको भूगोल|हिमाल]]''' ::[[मनाङ जिल्ला]] ([[चामे]]) {{Clear}} ====[[लुम्बिनी अञ्चल]]==== [[चित्र:लुम्बिनी अञ्चलका जिल्लाहरू.png|thumb|right|250px|लुम्बिनीका जिल्लाहरू]] :'''[[तराई]]''' ::[[कपिलवस्तु जिल्ला]] ([[कपिलवस्तु नगरपालिका|कपिलवस्तु]]) ::[[नवलपरासी जिल्ला]] ([[परासी]]) ::[[रुपन्देही जिल्ला]] ([[सिद्धार्थनगर नगरपालिका|सिद्धार्थनगर]]) :'''[[नेपालको भूगोल|हिमाल]]''' ::[[अर्घाखाँची जिल्ला]] ([[सन्धिखर्क नगरपालिका|सन्धिखर्क]]) ::[[गुल्मी जिल्ला]] ([[तम्घास]]) ::[[पाल्पा जिल्ला]] ([[तानसेन नगरपालिका|तानसेन]]) {{Clear}} ====[[धौलागिरी अञ्चल]]==== [[चित्र:धौलागिरी अञ्चलका जिल्लाहरू.png|thumb|right|250px|धौलागिरीका जिल्लाहरू]] :'''[[नेपालको भूगोल|पहाड]]''' ::[[बागलुङ जिल्ला|बाग्लुङ जिल्ला]] ([[बागलुङ नगरपालिका|बाग्लुङ]]) ::[[म्याग्दी जिल्ला]] ([[बेनी नगरपालिका|बेनी]]) ::[[पर्वत जिल्ला]] ([[कुश्मा नगरपालिका|कुस्मा]]) :'''[[नेपालको भूगोल|हिमाल]]''' ::[[मुस्ताङ जिल्ला]] ([[जोमसोम]]) {{Clear}}{{Clear}} ===[[मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र]]=== ====[[राप्ती अञ्चल]]==== [[चित्र:राप्ती अञ्चलका जिल्लाहरू.png|thumb|right|250px|राप्तीका जिल्लाहरू]] :'''[[तराई]]''' ::[[दाङ जिल्ला]] ([[घोराही उपमहानगरपालिका|घोराही]]) :'''[[नेपालको भूगोल|हिमाल]]''' ::[[प्युठान जिल्ला]] ([[प्युठान नगरपालिका|खलङ्गा]]) ::[[रोल्पा जिल्ला]] ([[लिवाङ, रोल्पा|लिवाङ]]) ::[[रुकुम जिल्ला]] ([[मुसिकोट नगरपालिका, पश्चिम रुकुम|मुसिकोट]]) ::[[सल्यान जिल्ला]] ([[खलङ्गा, सल्यान|खलङ्गा]]) {{Clear}} ====[[कर्णाली अञ्चल]]==== [[Image:Karnali districts.png|thumb|right|250px|कर्णालीका जिल्लाहरू]] :'''[[नेपालको भूगोल|हिमाल]]''' ::[[डोल्पा जिल्ला]] ([[दुनै]]) ::[[हुम्ला जिल्ला]] ([[सिमीकोट|सिमिकोट]]) ::[[जुम्ला जिल्ला]] ([[चन्दननाथ नगरपालिका|चन्दननाथ]]) ::[[कालिकोट जिल्ला]] ([[मान्म|मान्मा]]) ::[[मुगु जिल्ला]] ([[गमगढी]]) {{Clear}} ====[[भेरी अञ्चल]]==== [[Image:Bheri districts.png|thumb|right|250px|भेरीका जिल्लाहरू]] :'''[[तराई]]''' ::[[बाँके जिल्ला]] ([[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज]]) ::[[बर्दिया जिल्ला]] ([[गुलरिया नगरपालिका|गुलरिया]]) :'''[[तराई]]''' ::[[सुर्खेत जिल्ला]] ([[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]]) :'''[[नेपालको भूगोल|हिमाल]]''' ::[[दैलेख जिल्ला]] ([[नारायण नगरपालिका|नारायण]]) ::[[जाजरकोट जिल्ला]] ([[खलङ्गा, जाजरकोट|खलङ्गा]]) {{Clear}} ===[[सुदूर-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र]]=== ====[[सेती अञ्चल]]==== [[Image:सेती अञ्चलका जिल्लाहरू.png|thumb|right|250px|सेतीका जिल्लाहरू]] :'''[[तराई]]''' ::[[कैलाली जिल्ला]] ([[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]]) :'''[[नेपालको भूगोल|पहाड]]''' ::[[अछाम जिल्ला]] ([[मङ्गलसेन नगरपालिका|मङ्गलसेन]]) ::[[डोटी जिल्ला]] ([[दिपायल सिलगढी नगरपालिका|दिपायल]]) :'''[[नेपालको भूगोल|हिमाल]]''' ::[[बझाङ जिल्ला]] ([[चैनपुर, बझाङ|चैनपुर]]) ::[[बाजुरा जिल्ला]] ([[मार्तडी]]) {{Clear}} ====[[महाकाली अञ्चल]]==== [[Image:महाकाली अञ्चलका जिल्लाहरू.png|thumb|right|250px|महाकालीका जिल्लाहरू]] :'''[[तराई]]''' ::[[कञ्चनपुर जिल्ला]] ([[भीमदत्त नगरपालिका|भीमदत्त]]) :'''[[नेपालको भूगोल|मित्री तराई]]''' र '''[[नेपालको भूगोल|हिमाल]]''' ::[[डडेल्धुरा जिल्ला]] ([[अमरगढी नगरपालिका|अमरगढी]]) :'''[[नेपालको भूगोल|हिमाल]]''' ::[[बैतडी जिल्ला]] ([[दशरथचन्द नगरपालिका|दशरथचन्द]]) :'''[[नेपालको भूगोल|हिमाल]]''' ::[[दार्चुला जिल्ला]] ([[खलङ्गा, दार्चुला|खलङ्गा]]) {{Clear}} ==नगरपालिकाहरू== {{further|नेपालका नगरपालिकाहरू}} नगरपालिका सहरी क्षेत्रमा काम गर्ने प्रशासनिक एकाइ हो। २०७१ भन्दा अघि नेपालमा ५८ वटा मात्र नगरपालिकाहरू रहेका थिए। <ref>{{cite web |url= http://www.geocities.ws/gknepaleyn/data/data/municipalities.html |title= Municipalities and VDCs |date= |website=www.geocities.ws/ |publisher= |access-date=28 May 2018}}</ref> {{col-begin|width=60em}} {{col-break}} {{ordered list|start=1 |[[इलाम नगरपालिका|इलाम]] |[[भद्रपुर नगरपालिका|भद्रपुर]] |[[दमक नगरपालिका|दमक]] |[[मेचीनगर नगरपालिका|मेचीनगर]] |[[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]] |[[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] |[[धनकुटा नगरपालिका|धनकुटा]] |[[इनरुवा नगरपालिका|इनरूवा]] |[[इटहरी उपमहानगरपालिका|इटहरी]] |[[खाँदबारी नगरपालिका|खाँदवारी]] |[[राजविराज नगरपालिका|राजविराज]] |[[लहान नगरपालिका|लहान]] |[[सिराहा नगरपालिका|सिराह]] |[[त्रियुगा नगरपालिका|त्रियुगा]] |[[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]}} {{col-break}} {{ordered list|start=16 |[[जलेश्वर नगरपालिका|जलेश्वर]] |[[मलंगवा नगरपालिका|मलङ्गवा]] |[[भीमेश्वर नगरपालिका|भीमेश्वर]] |[[कमलामाई नगरपालिका|कमलामाई]] |[[काठमाडौँ]] |[[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] |[[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]] |[[बनेपा नगरपालिका|बनेपा]] |[[धुलिखेल नगरपालिका|धुलिखेल]] |[[विदुर नगरपालिका|विदुर]] |[[पनौती नगरपालिका|पनौती]] |[[मध्यपुर थिमी नगरपालिका|मध्यपुर थिमी]] |[[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]] |[[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगञ्ज]] |[[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]}} {{col-break}} {{ordered list|start=31 |[[कलैया उपमहानगरपालिका|कलैया]] |[[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]] |[[गौर नगरपालिका|गौर]] |[[रत्ननगर नगरपालिका|रत्ननगर]] |[[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]] |[[व्यास नगरपालिका|व्यास]] |[[गोरखा नगरपालिका|पृथ्वीनारायण]] |[[लेखनाथ नगरपालिका|लेखनाथ]] |[[वालिङ नगरपालिका|वालिङ]] |[[पुतलीबजार नगरपालिका|पुतलीबजार]] |[[बागलुङ नगरपालिका|बाग्लुङ]] |[[सिद्धार्थनगर नगरपालिका|सिद्धार्थनगर]] |[[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]] |[[तानसेन नगरपालिका|तानसेन]] |[[कपिलवस्तु नगरपालिका|तौलिहवा]]}} {{col-break}} {{ordered list|start=46 |[[रामग्राम नगरपालिका|रामग्राम]] |[[घोराही उपमहानगरपालिका|त्रिभुवननगर]] |[[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुलसीपुर]] |[[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज]] |[[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]] |[[गुलरिया नगरपालिका|गुलरिया]] |[[नारायण नगरपालिका|नारायण]] |[[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]] |[[टीकापुर नगरपालिका|टीकापुर]] |[[दिपायल सिलगढी नगरपालिका|दिपायल]] |[[भीमदत्त नगरपालिका|महेन्द्रनगर]] |[[अमरगढी नगरपालिका|अमरगढी]] |[[दशरथचन्द नगरपालिका|दशरथचन्द]]}} {{col-end}} ==गाउँ विकास समिति== {{further|गाउँ विकास समिति (नेपाल)}} औपचारिक रुपमा [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]] नेपालका गाउँहरूलाई व्यवस्थापन गरेका थिए। २०७२ असोज ३ गते जारी भएको नयाँ संविधान पछि ती विघटन भएका थिए र [[गाउँपालिका]] गठन भएका थिए। '''नेपालको राष्ट्रिय गाउँ विकास समिति''' नेपालको ३९१५ गाविसको प्रतिनिधित्व र समर्थन प्रदान गर्ने छाता सङ्गठनको रूपमा वि.सं २०५२ मा स्थापना भएको थियो। आफ्नो उत्पत्तिको छोटो अवधिमा नै उक्त सङ्गठनले आफूलाई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय दुवै रूपमा स्थापित गरेको थियो। यसले गाविसहरूको एक प्रतिनिधि सङ्गठनको रूपमा आफूलाई स्थापित गरेक‍ छ र नेपालमा विकेन्द्रीकरण र लोकतान्त्रीकरण प्रक्रियाका लागि अग्रगामी साझेदार संस्थाको रूपमा आफूलाई स्थापित गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.navin.org.np/ |title=National Association of VDCs in Nepal |publisher=Navin.org.np |date= |accessdate=2015-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150620054316/http://www.navin.org.np/ |archive-date=2015-06-20 }}</ref> २०७४ सालमा गाविसलाई प्रतिस्थापन गर्दै [[गाउँपालिका]] अगाडि ल्याइएको थियो। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == *[http://www.digitalhimalaya.com/collections/nepalmaps/ नेपालको जिल्लाहरूको नक्सा] — '' [[डिजिटल हिमालय]] आँकडा परियोजना''। *[http://www.myholidaynepal.com/places/nepal.html/ नेपालका क्षेत्रहरू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150711122129/http://www.myholidaynepal.com/places/nepal.html |date=2015-07-11 }} {{नेपालका अञ्चलहरू}} [[श्रेणी:नेपालको विभाजन]] [[श्रेणी:नेपालको प्रशासनिक विभाजन]] 4t02rj44mdnwhqc3ki8b1tmejmxr056 0 123572 1393813 1195892 2026-11-03T20:39:14Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393813 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix= सम्माननीय |spouse=[[रामबहादुर थापा]] |website= |signature_alt= |signature= |profession= |occupation=शिक्षिका, राजनीतिज्ञ |alma_mater= |residence= |children= |relations= |party=[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |nationality=[[नेपाली]] |name=नैनकला थापा |death_place= |death_date= |birth_place= |birth_date= |successor= |predecessor=[[पर्वत गुरुङ]] |primeminister=[[खड्गप्रसाद ओली]] |president=[[विद्यादेवी भण्डारी]] |term_end=सन् २०२१ जुन २२ |term_start=सन् २०२१ जुन १० |office=[[सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्री]] |footnotes= }} '''नैनकला थापा''' एक नेपाली राजनीतिज्ञ र [[नेपाल सरकार]]को पूर्व [[सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|सूचना तथा सञ्चार मन्त्री]] हुन्।<ref>{{Cite web|url=https://english.onlinekhabar.com/oli-cabinet-gets-full-shape-with-8-more-inducted-as-ministers.html|title=Oli cabinet gets full shape with 8 more inducted as ministers|website=Onlinekhabar|accessdate=June 10, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://president.gov.np/the-right-honourable-president-administers-the-oath-of-office-and-secrecy-to-the-newly-appointed-ministers/ |title=Office of the President of Nepal |access-date=2021-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211119085659/https://president.gov.np/the-right-honourable-president-administers-the-oath-of-office-and-secrecy-to-the-newly-appointed-ministers/ |archive-date=2021-11-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://annapurnapost.com/news/181802|title=मन्त्रिपरिषद् विस्तारविरुद्ध सर्वोच्चको अन्तरिम आदेश : २० मन्त्री जिम्मेवारीमुक्त (आदेशको पूर्णपाठ)|website=मन्त्रिपरिषद् विस्तारविरुद्ध सर्वोच्चको अन्तरिम आदेश : २० मन्त्री जिम्मेवारीमुक्त (आदेशको पूर्णपाठ)|language=en|accessdate=2021-06-22}}</ref> उनी नेपालका पूर्व गृहमन्त्री [[रामबहादुर थापा]]की पत्नी हुन्। उनी सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्री हुँदा उनलाई नेपाल सरकारको प्रवक्ताको जिम्मेवारी दिइएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/nainkala-thapa-appointed-as-spokesperson-of-the-government/|title=Nainkala Thapa appointed as spokesperson of the government|website=myrepublica|accessdate=June 11, 2021}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} [[श्रेणी:नेपाल सरकारका मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)का राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपालका महिला राजनीतिज्ञहरू]] oljeq6xt0vdojzblghu5rmbbi4qoe3u 0 123759 1393966 1350258 2026-11-04T10:47:45Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393966 wikitext text/x-wiki {{संक्षिप्त विवरण|नेपाली राजनीतिज्ञ}} {{Infobox officeholder | image =Bikram Pandey Kalika Group.png|thumb|'''विक्रम पाण्डे''' | name = विक्रम पाण्डे | successor1 = [[शक्तिबहादुर बस्नेत]] | nationality = [[नेपाली]] | party = [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] | primeminister1 = [[शेरबहादुर देउवा]] | successor2 = गोपाल दहित | term_end2 = २०७४ वैशाख २५ | term_start2 = २०७३ साउन २७<ref>https://thehimalayantimes.com/kathmandu/pm-assigns-portfolios-rpp-ministers/</ref> | office2 = [[भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालय (नेपाल)|भूमिसुधार तथा व्यवस्थापन मन्त्री]] | predecessor1 = [[शेरबहादुर देउवा]] | native_name = | term_end1 = २०७४ फागुन ३ | term_start1 = २०७४ भदौ २६ | office1 = [[वन तथा वातावरण मन्त्रालय (नेपाल)|वन तथा वातावरण मन्त्री]] | president1 = [[विद्यादेवी भण्डारी]] | termend = | termstart = २०७८ मङ्सिर १९ | office = [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]को उपाध्यक्ष<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=राप्रपाको उपाध्यक्षमा विक्रम पाण्डे विजयी, ल्याए सर्वाधिक मत|युआरएल=https://ratopati.com/story/209710/2021/12/5/bikram-pande-|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=(नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२५ सेप्टेम्बर २०२१}}</ref> | 1blankname = {{nowrap|अध्यक्ष}} | 1namedata = {{plainlist|* [[राजेन्द्रप्रसाद लिङ्देन|राजेन्द्र लिङ्देन]]}} | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] }} '''विक्रम पाण्डे''' नेपाली राजनीतिज्ञ तथा व्यवसायी हुन्। पाण्डे [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का उपाध्यक्ष हुन्।<ref>[https://ratopati.com/story/209710/2021/12/5/bikram-pande- राप्रपाको उपाध्यक्षमा विक्रम पाण्डे विजयी, ल्याए सर्वाधिक मत]</ref> उनी [[पुष्पकमल दाहाल]] "प्रचण्ड" [[प्रचण्ड मन्त्रिपरिषद्, २०७३|नेतृत्वको सरकार, २०७३]] मा वन तथा वातावरण मन्त्री थिए।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22408 |title=२०७३ साउन २४ नेपाल राजपत्र |access-date=2021-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209194750/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22408 |archive-date=2021-12-09}}</ref> ==राजनैतिक जीवन == विक्रम पाण्डे [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टि]]का उपाध्यक्ष हुन् ।  वि.सं. २०७८ मङ्सिर १५ देखि १७ गतेसम्म काठमाडौंमा भएको [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीको महाधिवेशन, २०७८|पार्टीको महाधिवेशन]]मा उनी खुला उपाध्यक्षमा पदमा [[विक्रम पाण्डे]], [[बुद्धिमान तामाङ]] र [[ध्रुवबहादुर प्रधान|ध्रुव बहादुर प्रधान]] तथा महिला उपाध्यक्षमा रोशन कार्की विजयी भएका हुन् ।<ref>{{Cite news|url=https://www.onlinekhabar.com/2021/12/1048149|title=राप्रपा पदाधिकारीमा थापा पक्षको बर्चश्व, कसले कति मत पाए ?|date=२०७८ मंसिर १९|work=अनलाइनखबर}}</ref> ===चुनावी इतिहास === ==== [[संविधान सभा निर्वाचन २०७०]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |चितवन ५ (निर्वाचन क्षेत्र) |- ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |'''विक्रम पाण्डे''' |१०,७५८ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |दानबहादुर तामाङ |८,४०६ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://echitwanpost.com/5230/2013112204/03/19/ चितवन पोस्ट] |} ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४]] ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४ को प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचन]]मा पाण्डे [[चितवन ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|चितवन ३]] बाट उम्मेदवार बनेका थिए। यसै क्षेत्रबाट पूर्व प्रधानमन्त्री तथा नेकपा माओवादीका नेता पुष्पकमल दाहाल उठेका थिए। <ref>{{Cite web|title=विक्रम पाण्डे भन्छन्, 'प्रचण्ड मेरा प्रतिस्पर्धी होइनन्'|url=https://annapurnapost.com/news/85119|access-date=2021-12-07|website=विक्रम पाण्डे भन्छन्, 'प्रचण्ड मेरा प्रतिस्पर्धी होइनन्'|language=en}}</ref> पाण्डेलाई [[नेपाली काङ्ग्रेस]]ले समर्थन गरेको थियो भने दाहाललाई एमालेले समर्थन गरेको थियो। <ref>{{Cite web|title=विक्रम पाण्डे भन्छन्- कांग्रेसको सबै भोट मैले पाउँछु|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/10/635680|access-date=2021-12-07|website=[[अनलाइन खबर]]|language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite web|title=प्रचण्डलाई चितवनमा विक्रम पाण्डेको चुनौती|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/10/635427|access-date=2021-12-07|website=[[अनलाइन खबर]]|language=ne}}</ref> [[नेपाली कांग्रेस|नेपाली काङ्ग्रेस]]को समर्थनमा पाण्डे उम्मेदवार बनेका थिए।<ref>{{Cite web|last=रातोपाटी|title=यस्तो छ प्रचण्ड र विक्रम पाण्डेका मतदाताको मुड|url=https://ratopati.com/story/22975|access-date=2021-12-07|website=रातोपाटी|language=नेपाली}}</ref> तथापि, पाण्डे ९,३२७ मतान्तरले पराजित भएका थिए।<ref>{{Cite web|last=रातोपाटी|title=विक्रम पाण्डेले कांग्रेसका तीन शीर्ष नेतासँग आशीर्वाद लिएर मतदान गरे|url=https://ratopati.com/story/24370|access-date=2021-12-07|website=रातोपाटी|language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite web|title=चितवन ३ मा प्रचण्ड भन्दा विक्रम पाण्डे २१४ मतले अगाडि (अपडेट)|url=https://annapurnapost.com/news/85483|access-date=2021-12-07|website=चितवन ३ मा प्रचण्ड भन्दा विक्रम पाण्डे २१४ मतले अगाडि (अपडेट)|language=ne}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="4" |[[चितवन ३ (निर्वाचन क्षेत्र)]] |- ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]] |[[पुष्पकमल दाहाल]] |४८,२७६ |- | style="background-color:steelblue" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (प्रजातान्त्रिक)]] |[[विक्रम पाण्डे]] |३८,९३५ |- | style="background-color:indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी लेनिनवादी)]] |डम्बर श्रेष्ठ |१,५८७ |- | | colspan="2" |अन्य |१,४९५ |- | colspan="3" |बदर मत |३,५२० |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |माओवादी केन्द्र विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral.aspx निर्वाचन आयोग] |} ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९]] ==== प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९ मा, राप्रपा उपाध्यक्ष विक्रम पाण्डे सत्ता गठबन्धनका साझा उम्मेदवार डाक्टर भोजराज अधिकारीलाई पराजित गर्दै प्रतिनिधि सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]को समर्थनमा [[नेपाली कांग्रेस|नेपाली काङ्ग्रेस]]बाट बिद्रोह<ref>{{Cite web|author=|title=चितवन-३ मा एमालेको उम्मेदवारी फिर्ता, कांग्रेसका बागीलाई समर्थन|url=https://www.onlinekhabar.com/2022/10/1203340|work=|publisher=|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|archive-date=|archive-url=|date=|accessdate=१७ कात्तिक २०७९}}</ref> गरेर स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएका दिनेश कोइराला भने चौथो स्थानमा सीमित भएका थिए भने [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]की उम्मेदवार जीता बराल भने तेस्रो स्थानमा रहेकी थिइन् उनले [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]का उम्मेदवार भोजराज अधिकारीलाई ९,२३३ मतान्तरले पराजित गरेका थिए।<ref>{{Cite web|author=|title=चितवन ३ मा राप्रपाका पाण्डे विजयी|url=https://gorkhapatraonline.com/news/46055|work=|publisher=|website=गोरखापत्र|language=नेपाली|archive-date=|archive-url=|date=|accessdate=१७ कात्तिक २०७९}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="4" |[[चितवन ३ (निर्वाचन क्षेत्र)]] |- ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |'''विक्रम पाण्डे''' |३५,०५५ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]] |भोजराज अधिकारी |२४,६७१ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://gorkhapatraonline.com/news/46055 गोरखापत्र] |} ==व्यवसाय == * कालिका कन्स्ट्रक्सन * कालिका एफ एम * कालिका पावर कम्पनी * कालिका टावर ==विवाद== राष्ट्रिय गौरवको आयोजना सिक्टा सिँचाइको नहर निर्माणमा भ्रष्टाचार भएको ठहर निष्कर्षसहित अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले २०७५ मंसिर १९ गते पूर्वमन्त्री पाण्डेसहित २१ जनाविरूद्ध विशेष अदालतमा मुद्दा दायर गरेको थियो ।अख्तियारले ठेकेदार कम्पनी कालिका कन्स्ट्रक्सनका प्रमुख पाण्डे, आयोजना प्रमुखहरू सर्वदेव प्रसाद, सरोजचन्द्र पण्डित, दिलीपबहादुर कार्की, रमेश बस्नेत, आयोजनाका ९ सीडीई इन्जिनियर, सिँचाइ विभागका ३ इन्जिनियर, कालिका कन्स्ट्रक्सनका प्रबन्ध निर्देशक र ३ इन्जिनियरविरूद्ध भ्रष्टाचार मुद्दा दायर गरेको हो ।<ref>https://www.setopati.com/social/171128{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://www.bbc.com/nepali/news-46488288</ref> पाण्डेले २ अर्ब १३ करोड ७६ लाख ७९ हजार ९२० रुपैयाँबराबरको भ्रष्टाचार गरेको अख्तियारको दाबी थियो । अदालतले प्रारम्भिक सुनुवाइमा पाण्डे दोषी ठहर हुन सक्ने भन्दै ४ करोड रुपैयाँ धरौटीमा रिहा गरी मुद्दाको प्रतिवाद गर्ने अवसर दिएको थियो ।<ref>https://www.onlinekhabar.com/2019/01/734743</ref> विशेष अदालतले २०७९ असार ५ मा पाण्डेलाई उक्त आरोपमा सफाइ दिए पनि यो मुद्दा अन्तिम किनारा लागिसकेको छैन । आमसञ्चारमा अदालतको आलोचना भइरहेको छ र अख्तियारले सर्वोच्च अदालतमा पुनरावेदन गर्ने भनेको छ ।<ref>https://nepallive.com/story/284305</ref> विशेष अदालतका पूर्वअध्यक्ष गौरीबहादुर कार्की त्यहाँको माटोलाई दोष दिएर सबै उम्किने प्रयास गरेको बताउँछन् ।<ref>https://www.onlinekhabar.com/2022/09/1188173</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[दीपक बोहरा]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीका राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:सन् १९६२ मा जन्म]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०७९–२०८२]] oqvfzq125r242pxct73mckc0lno67wf 0 123895 1393786 1386579 2026-11-03T15:51:33Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393786 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = धनराज गुरुङ | native_name = | image = | caption = गुरुङले पदभार ग्रहण | office = [[नेपाली काङ्ग्रेस]]को उपसभापति | termstart = २०७८ मङ्सिर २९ | termend = | predecessor =[[विजयकुमार गच्छदार]] | office1 =[[संविधान सभा]] सदस्य <ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20588 |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2021-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108220314/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20588 |archive-date=2020-01-08}}</ref> | term_start1 = २००८ | term_end1 = २०१७ | predecessor1 = | constituency1 = समानुपातिक सूची | office2 = [[नेपाल विद्यार्थी सङ्घ|नेपाल विद्यार्थी सङ्घ]]को सभापति | termstart2 = १९९६ | termend2 = १९९७ | birth_place = स्याङ्जा, गण्डकी प्रदेश, नेपाल | party = [[नेपाली काङ्ग्रेस]] | nationality = [[नेपाली]] }}'''धनराज गुरुङ''' [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का नेता राजनीतिज्ञ हुन्। उनी [[नेपाली काङ्ग्रेसको १४औँ महाधिवेशन]]बाट यस दलका उपसभापति निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/khadka-gurung-elected-nc-vice-president|title=Khadka, Gurung elected NC vice-president|date=2021-12-16|website=himalayantimes|accessdate=2021-12-15}}</ref> उनी पूर्व संविधानसभा सदस्य पनि हुन्।<ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20588|title=नेपाल राजपत्र|website=राजपत्र|accessdate=2021-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108220314/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20588|archive-date=2020-01-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nuwakotexpress.com/politics/3018/|title=को हुन काङ्ग्रेस नेता धनराज गुरुङ (बिस्तृतमा पढ्नुहोस्) - नुवाकोट एक्स्प्रेस: मोफसलकै लोकप्रीय डिजिटल एक्स्प्रेस|website=www.nuwakotexpress.com|accessdate=2021-12-15}}</ref> गुरुङ [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली काङ्ग्रेस]]को भ्रातृ सङ्गठन [[नेपाल विद्यार्थी सङ्घ]]को केही समय सभापति भएका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/6251/2019-02-16|title=नेविसङ्घको ४८ वर्ष ११ महाधिवेशन, १८ सभापति|website=Naya Patrika|language=en|accessdate=2021-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115064759/https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/6251/2019-02-16|archive-date=2021-11-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://nepallive.com/story/222191|title=के गर्दैछ नेविसङ्घ?|website=Nepal Live|accessdate=2021-12-15}}</ref> ==राजनीतिक जीवन== नेपाली काङ्ग्रेस स्याङ्जा जिल्ला उपसभापति धनराज गुरुङ समानुपातिक प्रणाली अन्तर्गत [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|संविधानसभा]]मा सभासद भएका थिए। वि.सं. २०३६ सालबाट राजनीतिमा प्रवेश गरेका ४२ वर्षीय गुरुङ वि.सं. २०५३ मा नेपाल विद्यार्थी सङ्घका केन्द्रीय सभापति, वि.सं. २०५४ सालमा तरुण दलका महासचिव र त्यसपछि काङ्ग्रेस स्याङ्जा जिल्ला कार्यसमिति सदस्य भएका थिए। राजनीतिक सङ्घर्षका क्रममा विभिन्न समयमा पक्राउ र हिरासत भोग्दै आएका गुरुङले युवाहरूलाई प्रजातान्त्रिक उद्देश्यका लागि एक्यवद्ध गर्ने कुरामा विशेष रुचि राख्‍छन्। धनराज गुरुङले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट [[कानून|कानुन]]मा स्नातक र [[समाजशास्त्र]]मा स्नातकोत्तर गरेका छन्। उनले विभिन्न नेपाली पत्रपत्रिकामा लेख रचना प्रकाशित गर्दै आएका छन्। एक छोराका पिता गुरुङको रुचि समाजसेवामा पनि छ। सैद्धान्तिक स्पष्टता, लगनशीलता र जुझारूपनले आफूलाई संविधानसभामा पुर्‍याएको बताएका थिए।<ref>[http://www.nepalcaportal.org संविधान सभा निर्वाचन पोर्टल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218052452/http://nepalcaportal.org/ |date=2014-12-18 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाल विद्यार्थी सङ्घका अध्यक्षहरू]] [[श्रेणी:नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेस राजनीतिज्ञहरू]] pi3m6j4f4fty5ikidneusn1l7phhtfq 0 123903 1393922 1369170 2026-11-04T07:10:32Z Bishaldev100 28807 /* सरकार प्रमुख */ 1393922 wikitext text/x-wiki '''चान्सलर''' ( {{Lang-la|cancellarius|links=no}}) विभिन्न राष्ट्रका सरकारमा विभिन्न आधिकारिक पद तथा ओहोदाको उपाधी हो। मूलत चान्सलर भन्नाले [[रोम|रोमन]] न्यायलयको चान्सलरलाई चिनिन्थ्यो। चान्सलरको कार्यालयलाई चान्सलरी वा चान्सरी भनिन्छ। अहिले यो शब्द (सरकार, शिक्षा, [[धर्म]] ) मा धेरै विभिन्न अधिकारीहरूको सम्बोधनमा प्रयोग गरिन्छ। आजकल यो शब्द प्रायः वर्णन गर्न प्रयोग गरिन्छ: * [[सरकार प्रमुख]] ([[जर्मनीको चान्सलर|जर्मनी]], अस्ट्रिया) * [[विदेश नीति|वैदेशिक मामिला]]को जिम्मेवार व्यक्ति * न्याय सम्बन्धित कर्तव्यहरु संग जिम्मेवार व्यक्ति * आर्थिक र आर्थिक मामिलाको जिम्मेवार व्यक्ति * [[विश्वविद्यालय]]को प्रमुख ([[कुलपति (शिक्षा)|कुलपति]]) == सरकारी ओहोदा == === सरकार प्रमुख === ==== अस्ट्रिया ==== अस्ट्रियाका चान्सलर अस्ट्रिया सरकारका प्रमुख हुन्। ==== जर्मनी ==== [[जर्मनीको चान्सलर|जर्मनीका चान्सलर]] जर्मनीका सरकारका प्रमुख हुन्। जर्मन राजनीतिमा, चान्सलर प्रधानमन्त्री सरह हुन् र उनीहरूले सामान्य चुनावपछि चुनावी अवधिको सुरुमा प्रत्यक्ष चुनिएको संघीय संसदद्वारा हरेक चार वर्षमा निर्वाचित हुन्छन्। सामान्य चुनावपछिको समयमा, चान्सलरलाई (पूरा क्याबिनेटसह) केवल एक [[अविश्वास प्रस्ताव]], जसलाई संसदले अर्को उत्तराधिकारी चुनेर गर्ने गर्छ) द्वारा मात्र पदबाट हटाउन सकिन्छ। === विदेशमन्त्री === === न्याय तथा कनून सम्बन्धी कार्य === === अन्य === [[श्रेणी:सरकार प्रमुख]] qidl99yhdyn04loy9zyyrpal8e7gn5s 1393924 1393922 2026-11-04T07:12:16Z Bishaldev100 28807 /* विदेशमन्त्री */ 1393924 wikitext text/x-wiki '''चान्सलर''' ( {{Lang-la|cancellarius|links=no}}) विभिन्न राष्ट्रका सरकारमा विभिन्न आधिकारिक पद तथा ओहोदाको उपाधी हो। मूलत चान्सलर भन्नाले [[रोम|रोमन]] न्यायलयको चान्सलरलाई चिनिन्थ्यो। चान्सलरको कार्यालयलाई चान्सलरी वा चान्सरी भनिन्छ। अहिले यो शब्द (सरकार, शिक्षा, [[धर्म]] ) मा धेरै विभिन्न अधिकारीहरूको सम्बोधनमा प्रयोग गरिन्छ। आजकल यो शब्द प्रायः वर्णन गर्न प्रयोग गरिन्छ: * [[सरकार प्रमुख]] ([[जर्मनीको चान्सलर|जर्मनी]], अस्ट्रिया) * [[विदेश नीति|वैदेशिक मामिला]]को जिम्मेवार व्यक्ति * न्याय सम्बन्धित कर्तव्यहरु संग जिम्मेवार व्यक्ति * आर्थिक र आर्थिक मामिलाको जिम्मेवार व्यक्ति * [[विश्वविद्यालय]]को प्रमुख ([[कुलपति (शिक्षा)|कुलपति]]) == सरकारी ओहोदा == === सरकार प्रमुख === ==== अस्ट्रिया ==== अस्ट्रियाका चान्सलर अस्ट्रिया सरकारका प्रमुख हुन्। ==== जर्मनी ==== [[जर्मनीको चान्सलर|जर्मनीका चान्सलर]] जर्मनीका सरकारका प्रमुख हुन्। जर्मन राजनीतिमा, चान्सलर प्रधानमन्त्री सरह हुन् र उनीहरूले सामान्य चुनावपछि चुनावी अवधिको सुरुमा प्रत्यक्ष चुनिएको संघीय संसदद्वारा हरेक चार वर्षमा निर्वाचित हुन्छन्। सामान्य चुनावपछिको समयमा, चान्सलरलाई (पूरा क्याबिनेटसह) केवल एक [[अविश्वास प्रस्ताव]], जसलाई संसदले अर्को उत्तराधिकारी चुनेर गर्ने गर्छ) द्वारा मात्र पदबाट हटाउन सकिन्छ। === विदेशमन्त्री === [[ल्याटिन अमेरिका]]का धेरैजसो देशहरूमा, 'चान्सलर' (स्पेनीसमा Canciller र पोर्तुगीसमा Chanceler) को समकक्ष शब्दलाई सामान्यतया परराष्ट्रमन्त्रीको पदसङ्केत गर्न प्रयोग गरिन्छ। === न्याय तथा कनून सम्बन्धी कार्य === === अन्य === [[श्रेणी:सरकार प्रमुख]] 6hv8tn6qd2x7lcohbq1z2qv82tlxfp6 0 124089 1393832 1341112 2026-11-03T23:02:48Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393832 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name =Prem Bahadur Ale | native_name = प्रेम बहादुर आले | office = संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री | term_start = २०७८ -०६-२२ | term_end = | president = [[विद्या देवी भण्डारी]] | primeminister =[[शेरबहादुर देउवा]] | party = [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]<br>[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]]<br>[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेकपा एकीकृत समाजवादी]] | nationality = [[नेपाली]] }} '''प्रेम बहादुर आले''' नेपाली राजनीतिज्ञ हुन।<ref>प्रेम बहादुर आलेले संघीय संसद र सरकारमा विविध विषयहरूमा काम गरेका छन्, जस्तै: • पर्यावरण संरक्षण • पर्यटन र संस्कृति विकास • नागरिक उड्डयन सेवा • आधारभूत संरचना तथा क्षेत्रीय विकास उहाँले डोटी र सुदूरपश्चिम प्रदेशका विकासका मुद्दाहरूलाई संघीय तहमा उठाउने प्रयास पनि गर्दै आएका छन्। प्रेम बहादुर आले दु:खमा परेका व्यक्तिदेखि अन्य समस्यामा परेका आम नागरिकलाई सहयोग गर्दै आएका सहयोगी व्यक्ति पनि हुन् । </ref> उनी देउवा मन्त्रीपरिषदमा संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री छन्।<ref>{{Cite web |url=https://president.gov.np/8316-2 |title=मन्त्रिपरिषद् गठन Posted on२२ आश्विन २०७८, शुक्रबार १५:३३ Author राष्ट्रपतिको कार्यालय विज्ञप्ति |access-date=2022-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220106151018/https://president.gov.np/8316-2/ |archive-date=2022-01-06}}</ref> दोस्रो ओली मन्त्रीपरिषदमा उनी बन मन्त्री थिए। [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४ को आम चुनावमा]] उनी डोटी-१ बाट ३२५१० मत (४९.९३% ) मत ल्याएर<ref>[https://www.election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/ElectionResultBook/HoR2074.pdf निर्वाचन आयोग]</ref><निर्वाचित भएका थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{सुदूरपश्चिम प्रदेश राजनीतिज्ञ अपूर्ण लेख}} [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०७४–२०७९]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०७९–२०८२]] [[श्रेणी:डोटी जिल्लाका मानिसहरू]] 2vdt09xiworiilqqk7rif3gkm2p9s01 0 126767 1393785 1386578 2026-11-03T15:45:47Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393785 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = धनराज आचार्य | native_name = | image = | office = १६औँ पोखराको नगर प्रमुख | deputy = [[मञ्जुदेवी गुरुङ]] | term_start = | term_end = | predecessor = मान बहादुर जिसी | successor = | Work = नगर प्रमुख | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1970|03|30}}<ref name="pokhara">{{Cite web|url=https://pokharamun.gov.np/content/धनराज-आचार्य|title=धनराज आचार्य|first=|date=|website=पोखरा महानगरपालिका|publisher=पोखरा महानगरपालिका|accessdate=११ भाद्र २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827122055/https://pokharamun.gov.np/content/%E0%A4%A7%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%86%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF|archive-date=2022-08-27}}</ref> | birth_place = पोखरा, कास्की | spouse = पुष्पकुमारी आचार्य | children = उज्जवल आचार्य र आश्मा आचार्य | father = ऋतुनाथ आचार्य | mother = जमुना देवी आचार्य | party = [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा माले]] (२०४२ -२०४७)<br> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]] (२०४७-२०७८) <br>नेकपा -एकीकृत समाजवादी (२०७८) | alma_mater = एमबिए, एमएड | occupation = उद्योग व्यवसाय, समाजसेवा, राजनिती | religion = | website = [https://pokharamun.gov.np/content/धनराज-आचार्य धनराज आचार्य] }} '''धनराज आचार्य''' नेपाली राजनीतिज्ञ तथा [[पोखरा महानगरपालिका]]का वर्तमान नगर प्रमुख हुन्। उनी [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेकपा एकिकृत समाजवादी]]का तर्फबाट [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९|वि.सं २०७९ को स्थानीय निर्वाचन]]मा निर्वाचित भएका थिए। धनराज आचार्य नेकपा एकीकृत समाजवादीको [[कास्की जिल्ला]] अध्यक्ष हुनुका साथै केन्द्रीय सदस्यको जिम्मेवारी निर्वाह गरिरहेका छन्। वि.सं २०३९ मा मात्र १३ वर्षको उमेरमा उनले भरतपोखरीमा [[अखिल नेपाल राष्ट्रिय स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन|अनेरास्ववियु]]को प्रारम्भिक कमिटीको सदस्यता लिएर विद्यार्थी राजनीतिमा आफ्नो उपस्थिति जनाएका थिए। राजनीति क्षेत्रबाहेक उनी विविध व्यवसायिक क्षेत्रमा संलग्न रहेका छन्। नेपाल पुस्तक तथा व्यवसायी महासङ्घको महासचिव र राष्ट्रिय अध्यक्ष, पोखरा उद्योग वाणिज्य सङ्घको कार्यकारी सदस्य, उच्चस्तरीय पुस्तक नीति मस्यौदा समितिको विज्ञ सदस्य र पाठ्यपुस्तक मूल्य निर्धारण समितिमा विज्ञ सदस्यका रूपमा उनले कार्य गरिससकेका छन्।<ref name="nepalpatra">{{Cite web|url=https://nepalpatra.com/biography/228863/|title=को हुन् पोखराको मेयरमा विजयी भएका धनराज आचार्य ?|first=वासुदेव पौडेल/कृष्ण दवाडी|date=११ जेष्ठ २०७९|website=नेपालपत्र डट कम|publisher=नेपालपत्र डट कम|accessdate=११ भाद्र २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827122641/https://nepalpatra.com/biography/228863/|archive-date=2022-08-27}}</ref> == राजनीतिक पृष्ठभूमि == वि.सं २०३९ सालमा साधारण सदस्याता प्राप्त गरेर राजनीतिक थालेका आचार्यले अखिल नेपाल राष्ट्रिय स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियनको विद्यालयतर्फ प्रारम्भिक कमिटीको साधारण सदस्यहुँदै वि.सं २०५१ सालमा पृथ्वीनारायण क्याम्पसको सभापति हुनुका साथै अन्य विभिन्न महत्वपूर्ण पदमा जिम्मेवारी वहन गरी वि.सं २०५४ सालमा केन्द्रीय सचिवालय सदस्य (विभागीय प्रमुख) भएका थिए। विद्यार्थी जीवनपछि सक्रिय राजनीतिमा लागेका आचार्य नेकपा एकीकृत समाजवादीको [[कास्की जिल्ला]] अध्यक्ष हुनुका साथै केन्द्रीय सदस्यको जिम्मेवारी निर्वाह गरिरहेका छन्। == पोखरा महानगरपालिकाको नगर प्रमुख == वि.सं २०७९ वैशाख ३० मा सम्पन्न [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९|स्थानीय निर्वाचन]]मा धनराजलाई सत्तारूढ पाँच दलको [[गठबन्धन]] ([[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]], [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा माओवादी केन्द्र,]] एकिकृत समाजावदी, जनता समाजवादी र [[जनमोर्चा नेपाल|जनमोर्चा]])को समर्थन रहेको थियो। धनराजले ५८ हजार ८९३ मत पाएर पोखराको १५औँ नगर प्रमुख निर्वाचित भए।<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/election/localelection/272263|title=पोखराको मेयरमा एकीकृत समाजवादीका धनराज, उपमेयर एमालेकी मञ्जुदेवी विजयी|first=युवराज श्रेष्ठ|date=११ जेष्ठ २०७९|website=Setopati|publisher=Setopati Sanchar Pvt. Ltd.|accessdate=११ भाद्र २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203001828/https://www.setopati.com/election/localelection/272263|archive-date=2023-02-03}}</ref> पोखरा महानगरमा २ लाख ७ हजार मतदता रहेकोमा १ लाख ४३ हजार २२६ मत खसेको थियो। उनको प्रतिस्पर्धी [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]का उम्मेदवार कृष्ण थापाले ५२ हजार ८४८ मत पाएका थिए। कृष्णले भन्दा मेयर निर्वाचित धनराजले ६ हजार ४५ मत बढी पाएका थिए।<ref name="nepalpatra" /> {| class="wikitable" |+पोखरा महानगरपालिका स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९ को मतपरिणाम !उम्मेदवार !मत !उमेर !दल |'''परिणाम''' |- |धनराज आचार्य |५८८९३ |५२ |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकिकृत समाजबादी)]] |निर्वाचित |- |कृष्ण बहादुर थापा |५२८४८ |६२ |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] | |- |शंकर खराल |५६७४ |५० |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] | |- |खडक राज पौडेल |३०३० |४२ |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] | |- |प्रेम प्रसाद गुरुङ्ग |५४६ |३८ |[[मङ्गोल नेसनल अर्गनाइजेसन]] | |- |शुसिला के.सी. (अधिकारी) |३३८ |५० |[[विवेकशील साझा पार्टी]] | |- |मुना बानियाँ |१४९ |३७ |आमूल परिवर्तन मसिहा पार्टी नेपाल | |- |किशान सिहं गुरुङ |१३५ |६५ |स्वतन्त्र | |- |अन्य |बाँकी | | | |} [[श्रेणी:नेपालको निर्वाचन २०७९]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:पोखरा महानगरपालिकाका नगरप्रमुखहरू]] 1gbwgcqbtuuzyeee5jpphf4eexbslan 0 126842 1393791 1393459 2026-11-03T16:52:31Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393791 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict= नानचिङ नरसंहार (नानचिङको बलात्कार) |partof= [[दोस्रो विश्व युद्ध|दोस्रो विश्वयुद्ध]] र [[दोस्रो चीन-जापानी युद्ध|द्वितीय चीन-जापान युद्ध]] |image=[[File:Nanking bodies 1937.jpg|border|300px]] |caption = एक जना जापानी सैनिक किनहुया नदीको किनारमा नानचिङ नरसंहारका पीडितहरूको शवनजिकै उभिरहेको एक दृश्य। |date = १३ डिसेम्बर १९३७ – जनवरी १९३८ |place = नानचिङ, [[चीन]] |result = ५०,०००–३,००,००० चिनियाँ नागरिकको हत्या (प्राथमिक अनुसन्धान)<ref name="Wellesley.edu">{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.wellesley.edu/Polisci/wj/China/Nanjing/nanjing2.html|शीर्षक=''The Nanking Atrocities: Fact and Fable''|प्रकाशक=Wellesley.edu|पहुँचमिति=2011-03-06|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20110228031202/http://www.wellesley.edu/Polisci/wj/China/Nanjing/nanjing2.html|अभिलेखमिति=२०११-०२-२८}}</ref><ref name="nankingatrocities.net">{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.nankingatrocities.net/1990s/nineties_01.htm|शीर्षक=Nanking Atrocities – In the 1990s|कार्य=nankingatrocities.net|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20131026021444/http://www.nankingatrocities.net/1990s/nineties_01.htm|अभिलेखमिति=२६ अक्टोबर २०१३|पहुँचमिति=२८ जुन २०१६}}</ref> <br><ref name="Berghahn Books">{{cite book|editor=Bob Tadashi Wakabayashi|title=The Nanking Atrocity, 1937–38: Complicating the Picture|url=https://archive.org/details/nankingatrocity100btwa|publisher=Berghahn Books|year=2008}}</ref><ref>[https://archive.org/details/nankingatrocity100btwa/page/362 362]|isbn=1845451805}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://jds.cass.cn/UploadFiles/2010/11/201011041014223781.pdf|शीर्षक=论南京大屠杀遇难人数 认定的历史演变|वेबसाइट=Jds.cass.cn|पहुँचमिति=2016-03-16|अभिलेखमिति=२०१३-०३-२२|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20140322091900/http://jds.cass.cn/UploadFiles/2010/11/201011041014223781.pdf}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.hprc.org.cn/pdf/DSZI200603018.pdf|शीर्षक=近十年" 侵华日军南京大屠杀"研究述评|वेबसाइट=Jds.cass.cn|पहुँचमिति=March 16, 2016|अभिलेखमिति= ४ मार्च २०१६|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20160304041945/http://www.hprc.org.cn/pdf/DSZI200603018.pdf}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.modernchina.org.cn/UploadFiles/zyqk/2010/12/201012021431330066.pdf|पहुँचमिति=May 30, 2014|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20160306190621/http://modernchina.org.cn/uploadfiles/zyqk/2010/12/201012021431330066.pdf|अभिलेखमिति=March 6, 2016|शीर्षक=Modern China}}</ref>}} '''नानचिङ नरसंहार''' विश्व इतिहासमा '''नानचिङ बलात्कार'''को नामबाट परिचित, सन् १९३७–३८ मा [[दोस्रो विश्व युद्ध|दोस्रो विश्वयुद्ध]]को पूर्वसन्ध्यामा [[दोस्रो चीन-जापानी युद्ध|द्वितीय चीन-जापान युद्ध]]को क्रममा शाही जापानी सेनाद्वारा गरिएको एक भयानक नरसंहार थियो। यो नरसंहार [[चीन]]को तत्कालीन राजधानी नानचिङका (सन् १९१२–४९) जनतामाथि गरिएको थियो। सन् १९३७ को डिसेम्बर १३ मा ६ हप्तासम्म चलेको नरसंहारले नानचिङभरी तहल्का मच्चाएको थियो।<ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, page 223–224</ref><ref name=tot>Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref><ref>Iris Chang, ''The Rape of Nanking'', p. 6.</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.salon.com/2010/03/31/as_film_japan_massacre_documentary|लेखक=Lee, Min|शीर्षक=New film has Japan vets confessing to Nanjing rape|प्रकाशक=Salon/Associated Press|मिति=March 31, 2010}}</ref> यस अवधिमा जापानको शाही सेनाले ४० हजार देखि ३ लाख निर्दोष चिनियाँ मानिसहरूको [[हत्या]], व्यापक लुटपाट र महिलामाथि [[बलात्कार]] गरेको थियो। मार्को पोलो पुलको घटनापछि चीन-जापान युद्ध सुरु भएको थियो भने सन् १९३७ डिसेम्बर १३ का दिन लामो घेराबन्दी पछि लगभग १ लाख ५० हजार जापानी सेनाले चिनियाँ सहर नानचिङ कब्जा गरेको थियो। त्यसको केही हप्तासम्म सहरमा भयानक नरसंहार गरिएको थियो। सुनियोजित रूपमा जापानी सैनिकहरूले नरसंहारको योजना बनाई सुखविलासको उद्देश्यले अनिश्चितकालका लागि नानचिङ सहरका चिनियाँ जनताहरूको हत्या र महिलामाथि बलात्कार सुरु गरेका थिए। यस नरसंहारमा सम्भवतः ४ लाख चिनियाँ नागरिको हत्या र बलात्कृत भएका हजारौँ महिलाहरू पनि हत्या भएको थियो।<ref name="IMTFE">{{cite web|title=Judgement: International Military Tribunal for the Far East|work=Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities)|date=November 1948|url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html}}</ref> नरसंहारको यो घटना पत्रपत्रिकामा आएपछि पनि जापानी सेनाको नेतृत्व र सम्राट [[हिरोहितो]] विरुद्ध कुनै पनि कारबाही गरिएको थिएन। युद्धको अन्त्य पछि पनि यस नरसंहारमा संलग्न अधिकांश सैन्य नेताहरूलाई मुद्दा नचलाइएको वा दण्डित गरिएको थिएन। सुदूर पूर्वमा अन्तर्राष्ट्रिय सैन्य अपराध न्यायाधिकरणले युद्ध अपराधका लागि धेरै व्यक्तिलाई सजाय सुनाएको भएतापनि यसको मुख्य योजनाकार जापानी राजकुमार आसाकालाई सजाय दिन सकिएन। यसबाहेक दोस्रो विश्वयुद्धमा जापानले आत्मसमर्पण गर्नुअघि यससँग सम्बन्धित सबै प्रमाणहरू नष्ट गरिएको थियो। सन् १९४६ मा [[टोकियो]] स्थित अन्तर्राष्ट्रिय युद्ध अपराध न्यायाधिकरणका अनुसार उक्त नरसंहारमा दुई लाखभन्दा बढी चिनियाँ मारिएका थिए। सन् १९४७ मा [[चीन]]मा स्थापना भएको युद्ध अपराध न्यायाधिकरणका अनुसार तीन लाखभन्दा बढी मानिस मारिएका अनुमान गरेको थियो। जापानी सरकार र त्यस समयमा नानचिङ अभियानमा भाग लिएका धेरै सैनिकहरूले त्यहाँ बलात्कार र लुटपाट जस्ता युद्ध अपराधहरूमा संलग्न भएको स्वीकार गरेका थिए।<ref name="mofa_jp">{{cite web|url=http://www.mofa.go.jp/policy/q_a/faq16.html#q8|title=Q8: What is the view of the Government of Japan on the incident known as the "Nanjing Massacre"?|work=Foreign Policy Q&A (page content changed to "Under construction following the Statement by Prime Minister Shinzo Abe on August 14, 2015"|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Japan}}</ref><ref name="I'm Sorry">{{cite episode|title=I'm Sorry?|series=NewsHour with Jim Lehrer|date=December 1, 1998|url=http://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec98/china_12-1.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080222005155/http://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec98/china_12-1.html|archivedate=२२ फेब्रुअरी २००८|accessdate=२८ जुन २०१६}}</ref> == सैन्य स्थिति == सन् १९३७ अगस्टमा जापानी सेनाले [[साङ्घाई]]मा सुरु गर्दा उनीहरूले कडा जनप्रतिरोधको सामना गरेका थिए भने यसमा भारीमात्रामा हताहत भएको थियो। दुवै पक्ष युद्धमा उत्रिएपछि सहरी क्षेत्रहरूमा भएको यो प्रारम्भिक युद्ध रक्तपातपूर्ण बनेको थियो। नोभेम्बरको मध्यसम्ममा जापानीहरूले नौसेना तथा हवाई बमबारीको सहायताले जापानी सेनाले साङ्घाई कब्जा गरेको थिए।<ref>[https://www.geographicus.com/P/AntiqueMap/ShanghaiGreater-japanese-1937 1937 Japanese Field Commander's Map of the Battle of Shanghai, China] geographicus.com Retrieved 22 April 2020</ref> [[टोकियो]]स्थित सैनिकको मुख्यालयले सुरुमा उच्च हताहती र सेनाको न्यून मनोबलका कारण युद्ध विस्तार नगर्ने निर्णय गरेतापनि डिसेम्बर १ मा मुख्यालयले चिनियाँ सैनिक क्षेत्र र तत्कालीन राजधानी नानचिङ कब्जा गर्न आदेश दिएको थियो। == राजधानीको स्थानान्तरण == साङ्घाईको युद्धमा पराजित भएपछि च्याङ काई सेकले नानचिङ पतन हुनसक्ने अनुमान गरेका थिए। उनी र उनका कर्मचारीहरूले राजधानीको प्रतीकात्मक तर निराशाजनक प्रतिरक्षामा आफ्ना कुलीन सैनिकहरूको विनाशको जोखिम मोल्न सक्दैनन् भनेर बुझेका थिए। भविष्यमा हुने युद्धका लागि सेनालाई सुरक्षित राख्न, सैनिकको अधिकांश भाग फिर्ता लिइएको थियो। च्याङले आफ्ना जर्मन सल्लाहकारहरूको सुझावलाई पछ्याउँदै जापानी सेनालाई चीनको गहिराइमा तान्ने र चीनको विशाल भूभागलाई रक्षात्मक शक्तिको रूपमा प्रयोग गर्ने रणनीति बनाएका थिए। च्याङले चीनको भित्री इलाकाहरूमा जापानीहरूलाई परास्त गर्न लामो युद्ध लड्ने योजना पनि बनाइरहेका थिए।<ref name="Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro 2005 author=Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro">{{cite web|url=http://www.sdh-fact.com/CL02_1/26_S4.pdf|year=2005|author1=Higashinakano Shudo|author2=Kobayashi Susumu|author3=Fukunaga Shainjiro|title=Analyzing the "Photographic Evidence" of the Nanking Massacre (originally published as Nankin Jiken: "Shokoshashin" wo Kenshosuru)|publisher=Soshisha|location=Tokyo, Japan}}</ref> === नानचिङको रक्षाका लागि रणनीति === ताङ सेङ्जीले विदेशी पत्रकारहरूलाई एक प्रेस विज्ञप्ति जारी गर्दै सहरले आत्मसमर्पण नगर्ने र मृत्युसम्म लड्ने घोषणा गरेका थिए। ताङले लगभग एक लाख सैनिकहरू जम्मा पारेका थिशग जसमध्ये अधिकांश अप्रशिक्षित नै थिए भने यी सैनिकहरूमा साङ्घाईको युद्धमा भाग लिएका चिनियाँ सैनिकहरू पनि रहेका थिए। चीन सरकारले डिसेम्बर १ मा स्थानान्तरणका लागि प्रस्थान गरेको थियो भने डिसेम्बर ७ मा राष्ट्रपतिले नानचिङको सम्पूर्ण जिम्मा जर्मन नागरिक जोन राबेको नेतृत्वमा रहेको अन्तर्राष्ट्रिय समितिलाई छाडेर गएका थिए। नानचिङमा बस्दै र नानचिङ अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा क्षेत्र समितिका अध्यक्षका रूपमा काम गर्दै आएका जोन राबेले डिसेम्बर ९ मा युएसएस पेनाय (पिआर–५) मा भाग लिएका थिए। उनले त्यससमय दुईवटा टेलिग्राम पठाएका थिए। पहिलो हाङ्कुमा एक अमेरिकी राजदूतमार्फत च्याङलाई भेटेर चिनियाँ सेनाले नानचिङभित्र 'कुनै सैन्य कारबाही नगर्न' आग्रह गरिएको थियो। दोस्रो [[साङ्घाई]]मार्फत जापानी सैन्य नेताहरूलाई पठाइएको थियो भने चिनियाँ [[सहर]]हरूबाट जापानी सेना फिर्ता गर्ने उद्देश्यका साथ तीन दिनको [[युद्धविराम]]को वकालत गरिएको थियो। त्यसको अर्को दिन अर्थात्, डिसेम्बर १० का दिन राबेले जनरलिसिमोबाट आफ्नो जवाफ प्राप्त गरेका थिए। हाङ्कुस्थित अमेरिकी राजदूतले [[युद्धविराम]]का लागि राबेको प्रस्तावलाई आफूले समर्थन गरेतापनि च्याङले समर्थन नगरेको प्रतिक्रिया दिएका थिए। यस सन्दर्भमा राबेले; राजदूतले हामीलाई एउटा छुट्टै गोप्य टेलिग्राम पनि पठाएका थिए। समितिको [[युद्धविराम]] योजनाको यो अस्वीकृतिले नानचिङमा धेरै दिनदेखि लगातार बमबारी भइरहेको थियो र त्यहाँ रहेका चिनियाँ सैनिकहरू निराश भई सहरको पतन हुनुअघि नै रक्सी पिउन थालेका थिए।डिसेम्बर ११ मा राबेले चिनियाँ सैनिकहरू अझै पनि सुरक्षा क्षेत्रको क्षेत्रमा बसिरहेको पाएपछि उक्त क्षेत्र जापानी आक्रमणहरूको लागि लक्षित बनेको थियो जबकि बहुसङ्ख्यक निर्दोष नागरिकहरू अझैपनि सोही स्थानमा रहेका थिए। राबेले यी चिनियाँ सैनिकहरूलाई हटाउने प्रयास कसरी असफल भयो र जापानी सैनिकहरूले शरणार्थी क्षेत्रमा बमबारी गर्न थाले भनेर टिप्पणी गरेका थिए। == नरसंहार == चीनको [[राजधानी]] स्थानान्तरण र जापानी क्रूरताको प्रतिवेदनका साथ अधिकांश नागरिकहरू युद्धको डरले नानचिङबाट भागेका थिए। भाग्नेहरूमा धनी परिवारहरू सबैभन्दा पहिले, [[मध्यम वर्ग|मध्यम वर्गीय]] मानिसहरू दोस्रो र गरिबहरूको तेस्रो स्थान थिए जबकि टङ्का माझी जातिहरू जस्ता बेसहारा अतिनिम्न वर्गीय मानिसहरू मात्र पछाडि परेका थिए।<ref name=A>{{cite book |title=The 1937–1938 Nanjing Atrocities |author=Suping Lu |year= 2019 |url=https://books.google.com/books?id=Dz_CDwAAQBAJ&pg=PA33 |page=33|isbn=978-9811396564 }}</ref> तीन चौथाइ भन्दा बढी [[जनसङ्ख्या]] जापानी सैनिकहरूको आगमन भन्दा पहिले नै नानचिङबाट भागेका थिए।<ref>{{cite book |last1=Vautrin |first1=Minnie |title=Terror in Minnie Vautrin's Nanjing: Diaries and Correspondence, 1937–38 |date=2008 |publisher=University of Illinois Press |isbn=978-0-252-03332-2 |url=https://books.google.com/books?id=XzfxnlfFPMMC&pg=PR11 |access-date=15 April 2020 |language=en}}</ref> {{Infobox Chinese | title = '''नानचिङ नरसंहार''' | t = 南京大屠殺 | s = 南京大屠杀 | w = Nan²-ching¹ Ta⁴-t'u²-sha¹ | p = Nánjīng Dàtúshā | kanji = 1. 南京大虐殺 <br /> 2. 南京事件 | tradhep = 1. Nankin Daigyakusatsu (नानचिङ नरसंहार)<br /> 2. Nankin Jiken (जापानी सञ्चार माध्यममा प्रचलित)<ref>{{cite web|access-date=2021-03-19|title=Special Report: How the Nanjing Massacre became a weapon {{!}} GRI|url=https://globalriskinsights.com/2016/10/how-nanjing-became-a-political-tool/|date=27 October 2016|website=Global Risk Insights|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213115914/https://globalriskinsights.com/2016/10/how-nanjing-became-a-political-tool/|archive-date=2021-02-13}}</ref> }} सन् १९३७ डिसेम्बर १३ का दिनबाट जापानी सेना अनियमित हत्या, युद्धकालीन [[बलात्कार]], लुटपाट, आगजनी र अन्य युद्ध अपराधमा संलग्न भएको थियो। यस्तो भयानक अत्याचार तीनदेखि छ हप्तासम्म चलिरहेको थियो भने पहिलो तीन हप्ता अझ तीव्र रूपमा अघि बढेको थियो। राबेको नेतृत्वमा विदेशी आप्रवासीहरूको एक समूहले नोभेम्बर २२ मा नानचिङ सुरक्षा क्षेत्रका लागि १५ सदस्यीय अन्तर्राष्ट्रिय समिति गठन गरी सहरमा नागरिकहरूको सुरक्षाका लागि नानचिङ सुरक्षा क्षेत्रको नक्साङ्कन गरेको थियो।<ref>{{cite web|title=Basic Facts on the Nanking Massacre and the Toyoko War Crimes Trial |url=http://humanum.arts.cuhk.edu.hk/NanjingMassacre/NMNJ.html#nm|access-date=26 January 2017}}</ref> === नरसंहार प्रतियोगिता === सन् १९३७ मा ओसाका मेनिची सिम्बुन र यसको भगिनी पत्रिका टोकियो निची निची सिम्बुनले जापानी १६औँ विभागका दुई जापानी अधिकारी, तोसिआकी मुकाई र त्सुयोसी नोदाबीचको प्रतिस्पर्धालाई समेटेको थियो। यी दुई व्यक्तिहरूलाई [[तरबार]]ले १०० जनाको हत्या गर्ने पहिलो व्यक्तिहरू भएको बताइएको छ। जुरोङदेखि ताङसानसम्म ([[चीन]]को जियाङ्सु प्रान्तका दुई [[सहर]]) मुकाईले ८९ जनाको हत्या गरेका थिए भने नोदाले ७८ जनाको हत्या गरेका थिए। यस भयानक प्रतियोगितामा कसैले पनि १०० जनाको ज्यान नलिएका कारण यस प्रतियोगिता जारी नैै रहेको थियो। जिजिन पर्वतमा आइपुग्दासम्म नोदाले १०५ जनाको हत्या गरिसकेका थिए भने मुकाईले १०६ जनाको हत्या गरिसकेका थिए।<ref name="Wakabayashi_2000_319">{{harvnb|Wakabayashi|2000|p=319}}.</ref> दुवै अधिकारीहरूले युद्धको चरम विन्दुमा आफ्नो लक्ष्य पार गर्दा कसले वास्तवमा प्रतियोगिता जितेको थियो भनेर निर्धारण गर्न असम्भव बनाएको थियो। यसैले डिसेम्बर १३ का दिन टोकियो निची निची सिम्बुनमा लेख्दै पत्रकार असामी काजुओ र सुजुकी जिरूका अनुसार उनीहरूले १५० जनाको [[हत्या]] गर्न अर्को प्रतियोगिता सुरु गर्ने निर्णय गरेका थिए। सन् १९४५ मा [[जापान]]ले आत्मसमर्पण गरेपछि मुकाई र नोदा दुवैलाई गिरफ्तार गरी युद्ध अपराधीको रूपमा मुद्दा चलाइयो र उनीहरू दुवैलाई दोषी ठहर गरी सन् १९४८ जनवरी २८ का दिन गोली हानेर [[मृत्युदण्ड]] दिइएको थियो।<ref>国防部审判战犯军事法庭对战犯向井敏明等人的判决书. 民国史档案资料丛书—侵华日军南京大屠杀档案. 1947年12月18日: pp. 616–621.</ref> === प्रमाण सङ्कलन === नानचिङ नरसंहारक‍ समयमा जापनीहरूले महत्त्वपूर्ण कागजातहरू मध्ये थुप्रैलाई नष्ट गरेका थिए भने केहीलाई लुकाएका थिए। यस्ता युद्धकालीन प्रमाणहरूलाई जफतबाट बचाउन उनीहरूले यस्तो कदम लिएका थिए।<ref name="auto2">{{cite book|title=Researching Japanese War Crimes|publisher=National Archives and Records Administration for the Nazi Warcrimes and Japanese Imperial Government Records Interagency Working Group|date=2006|page=9|last=Drea|first=Edward}}</ref> सन् १९४५ अगस्ट १५ का दिन युद्धविरामको घोषणा र अगस्ट २८ मा जापानमा अमेरिकी सेनाको आगमनको हुनु पूर्व जापानी सेना र नागरिक अधिकारीहरूले योजनाबद्ध रूपमा सैनिक, नौसैनिक र महत्त्वपूर्ण सरकारी अभिलेखहरू नष्ट गरेर जसमध्ये धेरैजसो सन् १९४२-१९४५ को अवधिका थिए। प्रशान्त र पूर्वी एसियामा रहेका विदेशी सैनिकहरूलाई युद्ध अपराधका प्रमाणहरू नष्ट गर्न आदेश दिइएको थियो। जापानी सेनाको युद्धकालीन प्रमाणहरू लगभग ७० प्रतिशत नष्ट भएको थियो।<ref name="auto2"/> <ref name="auto2"/> नानचिङ नरसंहारको सन्दर्भमा जापानी अधिकारीहरूले जानीजानी युद्धकालीन प्रमाणहरू लुकाउँदा यस्ता महत्त्वपूर्ण कागजात तथा प्रतिवेदनहरू अमेरिकी अधिकारीहरूले जफत गर्न सकेनन्। लुकेका केही सूचनाहरू युद्धको केही दशकपछि मात्र सार्वजनिक गरिएको थियो। उदाहरणका लागि, नानचिङ अभियानसँग सम्बन्धित सैन्य दस्तावेजहरूको दुई खण्डको सङ्ग्रह सन् १९८९ मा प्रकाशित भएको थियो। सन् १९८० को दशकको सुरुतिर नानचिङका सेनापति केसागो नाकाजिमाको डायरीबाट विचलित पार्ने अंश प्रकाशित भएको थियो।<ref name="auto4">{{cite book|title=Researching Japanese War Crimes|publisher=National Archives and Records Administration for the Nazi Warcrimes and Japanese Imperial Government Records Interagency Working Group|date=2006|page=10|last=Drea|first=Edward}}</ref> जापानका एक रासायनिक कामदार ओनो केन्जीले सन् १९३७ मा नानजिङको युद्धमा लडेका जापानी भूतपूर्व सैनिकहरूको युद्धकालीन डायरीहरूको सङ्ग्रह तयार पार्न सुरु गरेका थिए।<ref>{{cite book|title=Researching Japanese War Crimes|publisher=National Archives and Records Administration for the Nazi Warcrimes and Japanese Imperial Government Records Interagency Working Group|date=2006|page=28|last=Drea|first=Edward}}</ref> सन् १९९४ मा उनको सङ्ग्रहमा लगभग २० डायरीहरू प्रकाशित भए जुन नरसंहारको लागि प्रमाणको महत्त्वपूर्ण स्रोत बनेको थियो।<ref>{{cite book|title=Researching Japanese War Crimes|publisher=National Archives and Records Administration for the Nazi Warcrimes and Japanese Imperial Government Records Interagency Working Group|date=2006|page=28|last=Drea|first=Edward}} </ref> सेवानिवृत्त जापानी सैनिकको सङ्गठन काइकोसाद्वारा आधिकारिक युद्ध जर्नल र डायरीहरू पनि प्रकाशित गरिएको थियो।<ref>{{cite book|title=Researching Japanese War Crimes|publisher=National Archives and Records Administration for the Nazi Warcrimes and Japanese Imperial Government Records Interagency Working Group|url=https://www.archives.gov/files/iwg/japanese-war-crimes/introductory-essays.pdf|date=2006|page=x|last=Drea|first=Edward}} </ref> सन् १९८० को दशकको सुरुतिर जापानी पत्रकार होन्दा कात्सुइचीले नानचिङ नरसंहार कुनै एक्लो घटना नभएको र साङ्घाईको युद्धदेखि नै तल्लो याङत्से नदीमा चिनियाँहरूमाथि जापानी ज्यादती सामान्य रहेको दाबी गरेका थिए।<ref>{{cite book|title=Researching Japanese War Crimes|publisher=National Archives and Records Administration for the Nazi Warcrimes and Japanese Imperial Government Records Interagency Working Group|date=2006|page=x|last=Drea|first=Edward}} </ref> उनको दाबीलाई चीनमा लडेका अन्य चिकित्सक र लडाकुका डायरीहरूले पनि पुष्टि गरेको थियो। === बलात्कार === [[चित्र:Killednanjing.jpg|thumb|जोन म्यागीको चलचित्रको घटना ५ मा वर्णन गरिएको किशोरीसँग मिल्दोजुल्दो तरिकाको महिलाको शरीर देखाउँदै जुझोउमा खिचिएको एक तस्वीर]] [[चित्र:Nanjing woman raped by Japanese soldiers.jpg|thumb|261x261px|जापानी सेनाद्वारा बलात्कार गरिएपछि लिइएको एक नानचिङ महिलाको तस्वीर]] [[चित्र:Horrible death, Nanking Massacre.jpg|thumb|सन् १९३७ डिसेम्बर १३ का दिन लगभग ३० जना जापानी सैनिकले ५ नम्बर सिनलुकोउको घरमा ११ जना चिनियाँमध्ये दुई जनालाई छाडेर बाँकी सबैको हत्या गरेका थिए। एउटी महिला र तिनका दुई किशोरी छोरीहरू बलात्कृत भए र जापानी सैनिकहरूले उनको योनीमा एउटा बोतल र एउटा लौरो घुसाएका थिए। आठ वर्षीया बालिकामाथि छुरा प्रहार गरिएको थियो तर उनी र उनकी कान्छी बहिनी बाँच्न सफल भएकी थिइन्। तस्वीरमा देखाइएकी वृद्धाको हत्या गरेको दुई हप्तापछि उनीहरु जीवितै भेटिएका थिए। तस्वीरमा मृतकको शव पनि देख्न सकिन्छ।<ref>John G. Gagee, Case 9, Film 4, Folder 7, Box 263, Record Group 8, Special Collection, Yale Divinity School Library, cited in [https://books.google.com/books?id=rRD_fXL3_swC&pg=PA118 Suping Lu. ''They were in Nanjing: the Nanjing Massacre witnessed by American and British nationals''. Hong Kong University Press, 2004]</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?ei=rvZpTKKsM8TflgeO16SfBQ|title=John Rabe, Erwin Wickert. ''The good man of Nanking: the diaries of John Rabe''. A.A. Knopf, 1998. pp. 281–282|date=2008|access-date=2011-03-06}}</ref>]] सुदूरपूर्वका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सैन्य न्यायाधिकरणले अनुमान गरे अनुसार बालिका तथा वृदधाहरू सहित २०,००० महिलाहरू यस समयमा बलात्कृत भएका थिए भने येल विश्वविद्यालयले यसको सङ्ख्या ८०,००० भन्दा बढी भएको दाबी गरेको थियो।<ref name="Yale Bartlett"/><ref>{{Cite web|url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html|title=HyperWar: International Military Tribunal for the Far East [Chapter 8]|website=www.ibiblio.org}}</ref> जापानी सैनिकहरूले घर-घरमा गएर महिला तथा किशोरीहरू खोज्ने र यीमध्ये थुप्रैलाई पक्राउ गरी सामूहिक बलात्कार गर्ने क्रममा ठूलो सङ्ख्यामा बलात्कारहरू भएको देखिन्छ।<ref>{{cite web | url = http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ | title = Japanese Imperialism and the Massacre in Nanjing: Chapter X: Widespread Incidents of Rape | publisher = Museums.cnd.org | access-date = 2011-03-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140807040825/http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ | archive-date = 2014-08-07}}</ref> ती महिलाहरू प्रायजसो बलात्कृत हुनेबित्तिकै सेनाहरूद्वारा मारिने गर्दथे भने बलात्कृत महिलाहरूलाई अङ्गभङ्ग गरेर वा योनीमा तरबार, बाँसको लामो लट्ठी वा अन्य वस्तुहरू छिराएर क्षतविक्षत बनाउने गरिन्थ्यो।<ref>"A Debt of Blood: An Eyewitness Account of the Barbarous Acts of the Japanese Invaders in Nanjing." ''Dagong Daily'' (Wuhan ed.). 7 February 1938.; as quoted by Xingzu, Gao, Wu Shimin, Hu Yungong, and Cha Ruizhen. [1962] 1996. "[http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/njm-ch10.htm Widespread Incidents of Rape] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324084900/http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/njm-ch10.htm |date=2012-03-24 }}." Ch. 10 in ''Japanese Imperialism and the Massacre in Nanjing'', translated by R. Grey.</ref> सन् १९३७ डिसेम्बर १९ का दिन रेभरेन्ड जेम्स एम म्याक्कलमले आफ्नो डायरीमा लेखेका छन्; <blockquote>कहाँ अन्त्य गर्ने मलाई थाहा छैन। यस्तो क्रूरता मैले कहिल्यै सुनेको वा पढेको थिइनँ। बलात्कार! बलात्कार! बलात्कार! हाम्रो अनुमानअनुसार एक रातमा कम्तीमा एक हजार र दिनमा थुप्रै बलात्कारका घटनाहरू हुन्छन्। प्रतिरोध वा अस्वीकृति जस्तो देखिने कुनै पनि खण्डमा छुरा वा गोली चलाइन्छ। बिहान, दिउँसो र साँझ महिलाहरूलाई बोक्ने गरिएको छ। सम्पूर्ण जापानी सेनाहरू आफ्नो इच्छाअनुसार जान-आउन र आफूले चाहेको कुरा गर्न स्वतन्त्र देखिन्छन्।</blockquote> सन् १९३८ मार्च ७ का दिन [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]द्वारा प्रशासित सुरक्षा क्षेत्रको विश्वविद्यालय अस्पतालका चिकित्सक रोबर्ट ओ विल्सनले आफ्नो परिवारलाई लेखेको पत्रमा यस्तो लेखे: "मारिने मानिसहरूको अनुमानित सङ्ख्या लगभग १ लाख छ।<ref>Documents on the Rape of Nanking, p. 254.</ref> सन् १९३७ डिसेम्बर १५ र १८ का दिन आफ्नो परिवारलाई लेखेको पत्रका दुई अंश तल प्रस्तुत गरिएको छ;<ref>Zhang, Kaiyuan. 2001. ''Eyewitness to Massacre: American Missionaries Bear Witness to Japanese Atrocities in Nanjing''. M. E. Sharpe</ref> <blockquote> सर्वसाधारणको हत्या डरलाग्दो छ । बलात्कार र क्रूरताका घटनाहरू लगभग विश्वास भन्दा बाहिर का घटनाहरू बताउने पृष्ठहरूमा म जान सक्थेँ। जापानी सैनिकहरू बिना कुनै चेतावनी वा कारण भित्र आउँदा उनीहरूले पाँच जनालाई मारेका थिए र दुई जना घाइते भएका थिए जुन उनीहरूको मुख्यालयमा बसिरहेका थिए। पछिल्ला दुई दिनमा घटेका केही घटनाहरू म सम्झन्छु। गत राति विश्वविद्यालयका एक चिनियाँ कर्मचारीको घरमा तोडफोड भएको थियो र दुई महिला, उनका आफन्तहरू बलात्कृत भएका थिए। शरणार्थी शिविरमा १६ वर्षकी दुई बालिकाको बलात्कारपछि हत्या गरिएको थियो। विश्वविद्यालयको मिडिल स्कुलमा रहेका ८,००० मानिसहरू भएको ठाउँमा हिजो राती जापनी सैनिकहरू दश पटक भित्र छिरेर खाना, लुगाफाटाहरू चोरी गरी उनीहरू सन्तुष्ट नभएसम्म महिलाहरूको बलात्कार गरिरहे। तिनीहरूले आठ वर्षको एउटा सानो केटोलाई छुराद्वारा पाँच वटा चोट लगाएका थिए जसमा एउटा छुरा उसको पेटमा भित्रसम्म पसेको थियो।</blockquote> शाही जापानी सेनाद्वारा सहर र यसको कब्जाको समयमा राखिएको आफ्नो डायरीमा सुरक्षा क्षेत्रका नेता जोन राबेले जापानी अत्याचारको बारेमा धेरै टिप्पणीहरू लेखेका थिए।<ref>{{cite book|last=Woods|first=John E.|title=The Good Man of Nanking, the Diaries of John Rabe|year=1998|page=77}}<!--ISSN/ISBN needed--></ref> <blockquote> दुई जना जापानी सैनिकहरू बगैँचाको पर्खालमाथि उक्लेका छन् र हाम्रो घरभित्र पस्न लागेका छन्। जब म उनीहरूको सामु हुन्छु उनीहरूले दुई जना चिनियाँ सैनिकलाई पर्खालमाथि चढेको देखेको भनेर बहाना बनाउँछन्। जब म उनीहरूलाई मेरो पार्टीको चिह्न देखाउँछु, उनीहरू जसरी आएका थिए त्यसरीनै फर्कन्छन्। मेरो बगैँचाको भित्तापछाडिको साँघुरो गल्लीको एउटा घरमा एउटी महिला उनीहरूद्वारा भइन् र त्यसपछि घाँटीमा छुराको चोट लागेको थियो। मैले एम्बुलेन्स बोलाउन सफल भएँ ताकि हामी उसलाई कुनै अस्पताल पुर्‍याउन सकौँ। गत रात १,००० भन्दा बढी महिला र किशोरीहरू बलात्कृत भएको बताइएको छ र यो मध्ये गिनलिङ कलेजमा मात्र १०० जना किशोरीहरू बलात्कृत भएका छन्। तपाईले यहाँ बलात्कार घटना बाहेक अरू केही सुन्नु हुन्न। यदि श्रीमान वा भाइहरूले हस्तक्षेप गरे भने उनीहरूलाई सिधै गोली खान्छन्। तपाईले चारैतिरबाट सुन्नु भएको र देख्नुभएको कुरा जापानी सैनिकहरूको क्रूरता र श्रेष्ठता मात्र हो।</blockquote> नानचिङ नरसंहारबारे बनेको दस्तावेजी चलचित्र सिरू अजुमा नाम गरेका एक पूर्व जापानी सैनिकले नानचिङमा भएको बलात्कार र हत्याको प्रक्रियाबारे खुलस्त कुरा गरेका छन्।<ref>{{cite AV media | people=Choy, Christine (director) | date=1997 | title=In the Name of the Emperor | medium=Documentary | location=New York | publisher=Filmmakers Library}}</ref><blockquote>सुरुमा हामीले पिकानकन जस्ता केही शब्दहरू प्रयोग गर्‍यौँ। पाईको अर्थ "नितम्ब" हो, कनकनको अर्थ "हेर्नु" हो। पिकानकनको अर्थ एउटी महिलाले सुरुवाल खोलेको हेरौँ भन्ने हुन्छ। चिनियाँ महिलाले भित्री वस्त्रहरू लगाएका हुन्थेनन्। बरु यसको सट्टामा उनीहरूले डोरीले बाँधेको सुरुवाल लगाउँथे। त्यहाँ पेटीपनि थिएन। जब हामीले डोरी तान्यौँ, नितम्बहरू उजागर भए। केही समयपछि हामी "नुहाउने दिन आज मेरो हो" भन्थ्यौँ र पालैपालो उनीहरूलाई बलात्कार गर्थ्यौँ। यदि हामीले उनीहरूलाई बलात्कार मात्र गऱ्यौँ भने सबै ठीक नै हुन्थ्यो तर हामीले जहिले पनि उनीहरूलाई छुरा हानेर मारिदिन्थ्यौँ किनकी शवले कुरा गर्दैन। </blockquote> नानचिङको बलात्कार नामक एक पुस्तकको लेखिमा आइरिस च्याङले चीनमा जापानी युद्धको अत्याचारको सबैभन्दा विस्तृत विवरण लेखेकी थिइन्। आफ्नो पुस्तकमा उनले जापानी सैनिकहरूद्वारा बलात्कृत चिनियाँ महिलाहरूको संख्या २०,००० देखि ८०,००० सम्म रहेको अनुमान गरेकी थिइन्।<ref name="RapeOfNanking95a">Chang, ''The Rape of Nanking'', p. 95, citing:{{Bulleted list|Shuhsi Hsu, ''Documents of the Nanking Safety Zone''}}</ref><ref name="RapeOfNanking89">Chang, ''The Rape of Nanking'', p. 89, citing: {{Bulleted list|Catherine Rosair, ''For One Veteran, Emperor Visit Should Be Atonement'';|George Fitch, ''Nanking Outrages'';|Li En-han, ''Questions of How Many Chinese Were Killed by the Japanese Army in the Great Nanking Massacre''}}</ref> च्याङले सबै बलात्कार पीडित महिला नभएर पुरुषहरू पनि रहेको उल्लेख गरेकी थिइन्।केही चिनियाँ पुरुषहरूलाई यौन शोषण गरी घृणित यौन कार्य गर्न बाध्य पारिएको थियो। जापानी सेनाले परिवारलाई अनैतिक कार्य गर्न जबरजस्ती गरेको विवरणहरू रहेका छन्। छोराहरूलाई जबरजस्ती आमालाई बलात्कार गर्न बाबुले छोरीहरूलाई जबरजस्ती र दाजुभाइले दिदीबहिनीलाई जबरजस्ती करणी गर्न बाध्य बनाइएको थियो।<ref>Yang Daqing, "Convergence or Divergence? Recent Historical Writings on the Rape of Nanjing", ''The American Historical Review'' 104 (1999), p. 7.</ref> सबै बलात्कारका लागि जिम्मेवार जापानी सेनाहरूलाई सजाय दिनुको सट्टा मध्य चीनमा रहेको जापानी अभियान बलले यस अवधिमा यौन घरहरूको स्थापना गर्न आदेश जारी गरेको थियो। चुओ विश्वविद्यालयका इतिहासका प्रख्यात प्राध्यापक योसिमी योसियाकीका अनुसार साङ्घाई र नानचिङमा भएको लडाइँ र व्यापक बलात्कारको घटनापछि जापना [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] र [[युरोप]]को आलोचनाबाट डराइरहेको थियो।<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=8XnKuSxod8wC&q=comfort+women&pg=PT102 | title=The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II | isbn=978-0465028252 | last1=Chang | first1=Iris | year=2014 }}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category}} {{wikiquote}} {{Wikisource|War Damage in the Nanking area Dec. 1937 to Mar. 1938|नानचिङ नरसंहार}} * [http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/index-e.html नानचिङ नरसंहारको कागजातहरू] * [http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/whatreally/index.html नानचिङमा वास्तवमा के भएको थियो?] * [http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/fiction/index.html नानचिङ नरसंहार] * [https://web.archive.org/web/20091112215051/http://www.nj1937.org/y/yindex.htm नानचिङ नरसंहार स्मारक भवन] * [https://web.archive.org/web/20050414022155/http://www.geocities.com/nankingatrocities/ अनलाइन तथ्यचित्र: नानचिङ अत्याचार] - तस्वीर, छोटो भिडियो, अन्तर्वार्ता तथन कागजात सामग्रीहरू * [http://www.nanking-massacre.com/ सन् १९३७ को नानचिङ नरसंहार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701165112/http://www.nanking-massacre.com/ |date=2007-07-01 }} लेख तथा तस्वीरहरू, नानचिङ नरसंहारको वेबसाइटमा * [https://web.archive.org/web/20100518101007/http://www.transpacificradio.com/2006/12/12/nanjing/ नानचिङ नरसंहार, सङ्क्षिप्त इतिहास, तस्वीर, वितर्क विश्लेषण, आलोचना] * [http://www.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ जापानी साम्राज्यवाद तथा नानचिङ नरसंहार] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/223038.stm बीबीसी संवाद: इतिहासद्वारा क्षतविक्षत: नानचिङ नरसंहार] * [http://www.history.ucsb.edu/faculty/marcuse/classes/133p/133p04papers/JChapelNanjing046.htm आत्मत्यागी नरसंहार: होलोकास्ट डेनियल एन्ड द इभोलुसन अफ द नानचिङ, सन् २००४] * [https://web.archive.org/web/20140807040825/http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ नानचिङ नरसंहारसम्बन्धी वर्गीकृत चिनियाँ दस्तावेजको अङ्ग्रेजी अनुवाद] * [http://www.historyplace.com/worldhistory/genocide/nanking.htm नरसंहार] नानचिङ सन् १९३७-१९३८'को बलात्कार * [http://www.cnd.org/njmassacre/ शाही जापानी सेनाद्वारा गरिएको अत्याचार - नानचिङ नरसंहार] - मानचित्रहरूको साथ कागजातहरूको दस्तावेज * [http://www.fatherryan.org/holocaust/holocaust77/rapenanking.htm नानचिङ अत्याचार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604163819/http://www.fatherryan.org/holocaust/holocaust77/rapenanking.htm |date=2013-06-04 }} * [http://neverforget.sina.com.cn/ कहिलै भुल्न नसकिने - नानचिङ नरसंहारको ऐतिहासिक घटना] * [http://www.japanesestudies.org.uk/articles/Askew.html नानचिङ नरसंहारमाथि अनुसन्धान] - डेभिडको विस्तृत लेखमा नरसंहार र यसका पीडितहरूबारे गरिएको नयाँ अनुसन्धानात्मक दस्तावेज * [http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/article429065.ece नानचिङ बलात्कार ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070317052711/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/article429065.ece |date=2007-03-17 }} * [https://web.archive.org/web/20090218022233/http://www.jiyuu-shikan.org/nanjing/index.html ""नानचिङ बलात्कार" मा आइरिस चाङको दोष] * [https://web.archive.org/web/20090312013336/http://www.princeton.edu/~nanking/html/main.html नानचिङ नरसंहारमाथि प्रिन्सटन विश्वविद्यालयको प्रदर्शनी] * [http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/index-e.html खण्डन] * [https://web.archive.org/web/20060529145235/http://ocn.amikai.com/amiweb/browser.jsp?f_color=009933&url=http%3A%2F%2Fwww2u.biglobe.ne.jp%2F~sus%2F&display=2&c_id=ocn&langpair=JA%2CEN अपप्रचार फोटो अनुसन्धान संस्थान] (जापानीको अनुवाद) * [http://humanum.arts.cuhk.edu.hk/NanjingMassacre/NM.html नानचिङ नरसंहार] * [https://web.archive.org/web/20080314123625/http://video.google.com/videoplay?docid=4920138942953644691&q=Rape+of+Nanking&hl=en नानचिङ बलात्कार - नानचिङ नरसंहार - अङ्ग्रेजी भाषाको संस्करण] [[श्रेणी:युद्धहरू]] ojb18a0gv14019m82yu537ni8la0spo 0 128517 1393895 1135180 2026-11-04T04:33:03Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393895 wikitext text/x-wiki {{Infobox food|name_lang=|name=मस्यौरा|country=[[नेपाल]]|alternate_name=|image=Masaura.jpg|caption=काँचो मस्यौरा|national_cuisine=नेपाली खाना|type=किण्वित खाद्य समाग्री}} '''मसौरा''' वा '''मस्यौरा''' एक किण्वित घाममा सुकाएर तयार गरिएको खाद्य समाग्री हो जुन [[मुसुरो|कालो दालको]] साथ विभिन्न तरकारीहरूको कीमा मिसाएर बनाइन्छ। यो खाद्य समाग्रीको उत्पत्ति [[नेपाल]]मा भएको र विश्वभरभरि फैलिएका नेपाली समुदायहरूले बनाउने गर्दछन्। यो समाग्रीको तयारीमा प्रायः [[पिँडालु]], [[तरुल]] र [[कर्कलो]] पात जस्ता तरकारीको प्रयोग गरिन्छ। प्राचीन समयमा वर्षभरि, बिशेषत: [[शिशिर ऋतु|हिउँद]]मा, ताजा तरकारीहरू फेला पार्न गाह्रो भएको हुनाले, ताजा तरकारीहरू उपलब्ध नभएको बेला मस्यौरा पौष्टिक खाद्य वस्तुको एक लोकप्रिय विकल्प बन्न पुग्यो।<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.thegundruk.com/how-to-make-masyura/|title=How to make Masyura?|date=2016-02-15|website=The Nepali Food Blog {{!}} theGundruk.com|language=en-US|accessdate=2019-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025071516/http://www.thegundruk.com/how-to-make-masyura/|archive-date=2019-10-25}}</ref> यसलाई तेलमा तारिन्छ र अन्य तरकारीसँग मिसाएर बनाइन्छ। == व्युत्पत्ति र इतिहास == कुनै ठ्याक्कै वा लिखित प्रमाण त छैन, तर स्थानीय मानिसहरू मस्यौरा शब्द, [[मास]] (कालो दाल) शब्दबाट व्युत्पन्न भएको विश्वास गर्छन्, मासको दाल मस्यौरा बनाउन चाहिने एक मुख्य समाग्री हो। मस्यौरा कसले कहिले आविष्कार गर्‍यो वा बनाउन थाल्यो भन्ने कुनै इतिहास छैन, तर यो सम्भवतः नेपालको परम्परागत संरक्षित खाद्य पदार्थहरू मध्ये एक हो। == चित्र दीर्घा == <gallery mode="packed"> चित्र:Stir-frying masauras.jpg|मस्यौरा तेलामा तारिदै चित्र:Unprepared masauras.jpg|सुक्खा मस्यौरा चित्र:Aalu Masaura.jpg|आलुसँग मस्यौराको झोल तरकारी चित्र:Masyaura.png|मस्यौराको चाना </gallery> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[गुन्द्रुक]] * [[सिन्की]] == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:नेपाली खाना]] lotkz8mvptcjlzhtwmq8b6oc4hcslym 0 128731 1393816 1387268 2026-11-03T21:04:35Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393816 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[सम्माननीय]] | name = पर्शुराम खापुङ | image = | caption = २०२६ मा खापुङ | office = [[प्रदेश प्रमुख (कोशी प्रदेश)|कोशी प्रदेशको प्रमुख]] | 1blankname = मुख्यमन्त्री | 1namedata = [[राजेन्द्रकुमार राई]]<br/>[[हिक्मतकुमार कार्की]]<br/>[[उद्धव थापा]]<br/>[[केदार कार्की]] | president = [[विद्यादेवी भण्डारी]]<br/>[[रामचन्द्र पौडेल]] | prime_minister = [[शेरबहादुर देउवा]]<br/>[[पुष्पकमल दाहाल]]<br/>[[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]]<br/>[[बालेन्द्र शाह]] | term_start = २३ कार्तिक २०७८ | term_end = | predecessor = [[सोमनाथ अधिकारी]] | successor = | birth_place = [[तेह्रथुम जिल्ला]], नेपाल | spouse = | children = | nationality = [[नेपाली]] | citizenship = [[नेपाली]] | parents = | country = [[नेपाल]] | party = [[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] | alma_mater = | website = }} '''पर्शुराम खापुङ''' एक [[नेपाल|नेपाली]] राजनीतिज्ञ र [[कोशी प्रदेश]]को वर्तमान [[प्रदेश प्रमुख (नेपाल)|प्रदेश प्रमुख]] पनि हुन्।<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/126485|title=तीन प्रदेशका प्रमुख फेरिए, परियार, खापुङ र जोशी सिफारिश|website=हिमालखबर|accessdate=2022-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123194506/https://www.himalkhabar.com/news/126485|archive-date=2022-11-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://president.gov.np/प्रदेश-प्रमुखमा-नियुक्त-5/|title=प्रदेश प्रमुखमा नियुक्त गर्नुभएको|last=|first=|date=2021-11-09|website=राष्ट्रपतिको कार्यालय|language=|accessdate=2022-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123194510/https://president.gov.np/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4-5/|archive-date=2022-11-23}}</ref> उनी [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]का पूर्व सदस्य थिए। == जीवनी == [[प्रदेश प्रमुख (नेपाल)|प्रदेश प्रमुख]] नियुक्त हुनुअघि उनी [[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल|जनता समाजवादी पार्टी]]का सदस्य थिए। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{नेपालका वर्तमान मुख्यमन्त्री र प्रदेश प्रमुखहरू}} [[श्रेणी:कोशी प्रदेशका प्रदेश प्रमुखहरू]] [[श्रेणी:नेपालका प्रदेश प्रमुखहरू]] 086kdkmgf76feuq8u3ls99ccbj1udrj 0 130335 1393958 1371054 2026-11-04T09:56:54Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393958 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[गाउँपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = सिन्धुपाल्चोक जिल्ला#बागमती प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला|सिन्धुपाल्चोक]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-3/district-sindhupalchowk/lisangkhu-pakhar?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = अध्यक्ष | leader_name = राजु लामा (तामाङ)<small> ([[नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) | leader_title1 = उपाध्यक्ष | leader_name1 = मिठूदेवी लामा <small> ([[नेकपा (एमाले)]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 98.61<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=24&municipality=11|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 11750 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|27.67|85.88|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-newiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०११ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[अत्तरपुर]] गाविसको कार्यालय | website = [https://lisankhupakharmun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला]]को ९ [[नेपालका गाउँपालिकाहरू|गाउँपालिका]]हरू मध्येको एक गाउँपालिका हो। गाउँपालिका घोषणा गर्दा [[ठूलो धादिङ]], [[अत्तरपुर]], [[लिसङ्खु]], [[जेठल]], [[पेट्कु]] र [[ठूलोपाखर]] लगायतका गाविसहरू समावेश गरिएका थिए।<ref>{{cite web|title=लिसङ्खु पाखर गाउँपालिका|url=https://www.sthaniya.gov.np/gis/|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=|publisher=स्थानीय तह|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527103556/https://www.sthaniya.gov.np/gis/|archive-date=2024-05-27}}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ११,७५० रहेको छ भने यहाँ ३,६९७ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ लिसंखु पाखर गाउँपालिकाको वडागत विवरण ! नयाँ वडा !! समावेश गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[ठूलो धादिङ]] || १,४४७ || ११.६१ || १२४.६३ |- | २ || [[लिसङ्खु]] (१-५, ७) || १,२३० || २१.८७ || ५६.२४ |- | ३ || [[लिसङ्खु]] (६, ८, ९) || १,३१७ || ११.४९ || ११४.६२ |- | ४ || [[अत्तरपुर]] || १,५७२ || २३.२५ || ६७.६१ |- | ५ || [[जेठल]] || २,३४७ || १०.४२ || २२५.२४ |- | ६ || [[पेट्कु]] || १,२३० || ५.२७ || २३३.४० |- | ७ || [[ठूलोपाखर]] || २,६०७ || १४.६१ || १७८.४४ |- ! colspan="2" | जम्मा !! ११,७५० !! ९८.४५ !! ११९.३५ |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [https://lisankhupakharmun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230126191847/https://lisankhupakharmun.gov.np/ |date=2023-01-26 }} {{सिन्धुपाल्चोक जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:सिन्धुपाल्चोक जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:बागमती प्रदेशका गाउँपालिकाहरू‎]] l892jh0ltvgdnsypf3189b5rb7n9wou 0 130353 1393743 1386198 2026-11-03T13:55:02Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393743 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = त्रिवेणी |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[गाउँपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = |image_caption = |image_size = 300 |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_map = पश्चिम रुकुम जिल्ला#कर्णाली प्रदेश#नेपाल |coordinates = {{coord|28.57|82.44|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-newiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[पश्चिम रुकुम जिल्ला]]<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |title=निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण सम्बन्धि सूचना |website=नेपाल राजपत्र |date=वि.सं. २०७४ भदौ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706002534/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |archive-date=2020-07-06}}</ref> |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-western-rukum/banfikot?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = अध्यक्ष |leader_name = गणेशकुमार केसी <small> <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) |leader_title1 = उपाध्यक्ष |leader_name1 = राजकुमारी रेउले <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) |established_title = स्थापना |established_date = २०७३ फागुन २७ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 85.49 |area_rank = |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=53&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_footnotes = |population_note = |population_total = 20525 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +०५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_codes = +९७७-८८ |blank_name =केन्द्र |blank_info =सिम्रुतु खारानेटा |website = {{URL|trivenimunrukum.gov.np}} |footnotes = }} '''त्रिवेणी गाउँपालिका''' नेपालको [[कर्णाली प्रदेश]]को [[पश्चिम रुकुम जिल्ला]]को एक गाउँपालिका हो।<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका (सूची)|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref> यो जिल्लाको ३ गाउँपालिकाहरू मध्ये एक हो।<ref>{{cite news|title=अब ७६६ स्थानीय तह|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|accessdate=जेष्ठ १२, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक]]|date=जेष्ठ १२, २०७४|ref=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903115749/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-date=2017-09-03}}</ref> २७ फागुन २०७३ मा, गाउँपालिका घोषणा गर्दा साविकका [[रुघा, पश्चिम रुकुम|रुघा]], [[खारा]], [[मुरू]], [[पेउघा]] र [[नुवाकोट, पश्चिम रुकुम|नुवाकोट]] गाविस वडा नं.३ यसमा गाभिएका थिए। यस गाउँपालिकामा १० वटा वडा रहेका छन्। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार त्रिवेणी गाउँपालिकाको कुल जनसङ्ख्या २०,५२५ रहेको छ भने यहाँ ४,३०८ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ त्रिवेणी गाउँपालिकाको वडागत विवरण |- ! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[रुघा, पश्चिम रुकुम|रुघा]] (१, ६-९) || २,२०६ || १२.९१ || १७०.८८ |- | २ || [[रुघा]] (२-५) || २,२५९ || ६.७१ || ३३६.६६ |- | ३ || [[खारा]] (१-३) || २,५२१ || ९.३१ || २७०.७८ |- | ४ || [[खारा]] (४-६) || १,७२६ || ७.५४ || २२८.९१ |- | ५ || [[खारा]] (७-९) || २,३०९ || ११.४६ || २०१.४८ |- | ६ || [[मुरू]] (१-३, ९) || १,७६३ || ७.५ || २३५.०७ |- | ७ || [[मुरू]] (४-८) || २,१६२ || १०.५३ || २०५.३२ |- | ८ || [[पेउघा]] (५-७) || १,८२० || ४.१२ || ४४१.७५ |- | ९ || [[पेउघा]] (२-४) र [[नुवाकोट, पश्चिम रुकुम|नुवाकोट]] (३) || १,९२२ || ७.६७ || २५०.५९ |- | १० || [[पेउघा]] (१, ८, ९) || १,८३७ || ७.७४ || २३७.३४ |- ! colspan="2" | जम्मा !! २०,५२५ !! ८५.४९ !! २४०.०९ |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{पश्चिम रुकुम जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:पश्चिम रुकुम जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] 01ty2ww3byjbmmzepuscq6708y4himt 0 131700 1393730 1385812 2026-11-03T12:07:19Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393730 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = बर्दिया जिल्ला#लुम्बिनी प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-5/district-bardiya/thakurbaba?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख]] | leader_name = तिलकराम लम्साल <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = विनाकुमारी भट्टराई <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) | established_title = स्थापित | established_date = २०७१ वैशाख २५ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 104.57<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=58&municipality=3|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 49420 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|28.45|81.31|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-newiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०८४ | blank_name = केन्द्र | blank_info = सैनावार | website = [https://www.thakurbabamun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[बर्दिया जिल्ला]]का ६ [[नगरपालिका]]हरू मध्ये एक हो।<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> २७ फागुन २०७३ मा, नगरपालिका घोषणा गर्दा साविकका [[नेउलापुर]] र [[बगनाह]] मिलेर बनेको '''बबई नगरपालिका''', [[शिवपुर]] र [[ठाकुरद्वारा]] गाविसहरू यसमा गाभिएका थिए। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ४९,४२० रहेको छ भने यहाँ ११,४६९ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> थारु जनसमुदायको मुख्य बसोबास रहेको यस नगरपालिकामा ५२ प्रतिशत थारु जनजातिका मानिसहरुको बसोबास रहेको छ। {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ ठाकुरबाबा नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[नेउलापुर]] (५,७) || ६,७०१ || ५.२२ || १२८३.७२ |- | २ || [[नेउलापुर]] (१-४,८) || ७,३५५ || १३.२९ || ५५३.४२ |- | ३ || [[नेउलापुर]] (६,९) र [[बगनाह]] (३,९) || ७,००६ || १२.५७ || ५५७.३६ |- | ४ || [[बगनाह]] (२,४,८-९) || ५,२७२ || ८.६७ || ६०८.०७ |- | ५ || [[बगनाह]] (१,५-६) || ५,८५७ || ३१.४९ || १८५.९९ |- | ६ || [[शिवपुर]] (१–७) || ३,६०७ || ८.०४ || ४४८.६३ |- | ७ || [[शिवपुर]] (८, ९) || ४,०२५ || ६.३९ || ६२९.८९ |- | ८ || [[ठाकुरद्वारा]] (१–४) || ४,११४ || ११.०६ || ३७१.९७ |- | ९ || [[ठाकुरद्वारा]] (५–९) || ५,४८३ || ७.८४ || ६९९.३६ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''४९,४२०''' || '''१०४.५७''' || '''४७२.६०''' |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://web.archive.org/web/20241003192814/https://dccbardiya.gov.np/ जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, बर्दिया] {{बर्दिया जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:बर्दिया जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका नगरपालिकाहरू‎]] nwnycakv9up9tq4v6334riboq93uwgo 0 132528 1393944 1389791 2026-11-04T09:03:14Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393944 wikitext text/x-wiki {{Infobox constituency|name=रुपन्देही २|type=संसदीय|constituency_link=|parl_name=<!-- name of the law making body -->|map1=|map2=|map3=|map4=|map_size=300|map_entity=|map_year=2017|image=Rupandehi2PratinidhiSabha.svg|image2=|image3=|image4=|caption=[[लुम्बिनी प्रदेश]]मा रुपन्देही २|caption2=|caption3=|caption4=|district_label=प्रदेश<!-- can be State/Province, region, county -->|district=[[लुम्बिनी प्रदेश]]|region_label=जिल्ला<!-- can be State/Province, region, county -->|region=[[रुपन्देही जिल्ला]]|population=|electorate=१,३५,०५०|towns=|future=|year=वि.सं २०४८<!-- year of establishment -->|abolished_label=|abolished=|elects_howmany=|seats=|party_label=<!-- defaults to "Party" -->|party=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]|members_label=[[संसद|संसद सदस्य]]|members=[[सुलभ खरेल]] |local_council_label=|local_council=|previous=|next=|blank1_name=[[प्रदेश सभा (नेपाल)|लुम्बिनी प्रदेश<br/>सांसद]] २(क)|blank1_info=लीला गिरी ([[नेकपा (एमाले)]])|blank2_name=[[प्रदेश सभा (नेपाल)|लुम्बिनी प्रदेश<br/>सांसद]] २(ख)|blank2_info=भोजप्रसाद श्रेष्ठ ([[नेकपा (एमाले)]])|blank3_name=|blank3_info=|blank4_name=|blank4_info=}} '''रुपन्देही २''' नेपालको [[रुपन्देही जिल्ला]]का पाँच संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूमध्ये एक हो। २०७४ भदौ १५, मा निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोगले [[नेपाल सरकार]]लाई प्रतिवेदन बुझाएपछि यो निर्वाचन क्षेत्र अस्तित्वमा आएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=तुफान न्यौपाने|शीर्षक=निर्वाचन क्षेत्र: जनसंख्यालाई ९०% र भूगोललाई १०%|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/5133|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=१६५ निर्वाचन क्षेत्र बन्दा तपाईँको जिल्लामा कति वटा सिट?|युआरएल=https://pahilopost.com/content/-4847.html|कार्य=|प्रकाशक=पहिलो पोस्ट|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> == सम्मिलित क्षेत्रहरू == रुपन्देही २ मा [[सैनामैना नगरपालिका]]को १–४, [[तिलोत्तमा नगरपालिका]]को १–६ र [[बुटवल उपमहानगरपालिका]]को १–१३ वडा समेटिएको छ। == प्रदेश सभा खण्डहरू == [[लुम्बिनी प्रदेश]] प्रदेश सभा क्षेत्रलाई निम्नलिखित खण्डहरूमा विभाजन गरिएको छ: * रुपन्देही २ (क) * रुपन्देही २ (ख) == संसद सदस्य == === [[नेपालको सङ्घीय संसद|संसद/संविधान सभा]] === {| class="wikitable" ! colspan="2" |निर्वाचन !सदस्य !दल |- | style="background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}" | |[[आम निर्वाचन २०४८|२०४८]] |[[रामकृष्ण ताम्राकार]] |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- | rowspan="2" style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[आम निर्वाचन २०५१|२०५१]] |धनपति उपाध्याय | rowspan="2" |[[नेकपा (एमाले)]] |- |२०५४ उप-निर्वाचन | rowspan="2" |[[घनश्याम भुसाल]] |- |style="background-color:indianred" | |''जेठ २०५५'' |[[नेकपा (माले)]] |- | style="background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}" | |[[आम निर्वाचन २०५६|२०५६]] |[[रामकृष्ण ताम्राकार]] |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- | style="background-color:orangered" | |[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]] | rowspan="2" |[[ओमप्रकाश यादव]] |[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल]] |- | style="background-color:#D74826" | |''२०६७'' |मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल (लोकतान्त्रिक) |- | style="background-color:gold" | |[[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०|२०७०]] | rowspan="2" |[[दीपक बोहरा]] |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- | style="background-color:steelblue" | |''२०७३'' |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (प्रजातान्त्रिक)]] |- |style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] | rowspan="2" |[[विष्णुप्रसाद पौडेल]] | rowspan="2" |[[नेकपा (एमाले)]] |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |- | style="background-color:{{party color|राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी}}" | |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२|२०८२]] |[[सुलभ खरेल]] |[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] |} === [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रदेश सभा]] === {{col-begin}} {{col-2}} ==== २(क) ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |निर्वाचन !सदस्य !दल |- | rowspan="1" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] | rowspan="1" |लीला गिरी |[[नेकपा (एमाले)]] |- | rowspan="1" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] | rowspan="1" |लीला गिरी |[[नेकपा (एमाले)]] |} {{col-2}} ==== २(ख) ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |निर्वाचन !सदस्य !दल |- | rowspan="1" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] | rowspan="1" |भोजप्रसाद श्रेष्ठ |[[नेकपा (एमाले)]] |- | rowspan="1" style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] | rowspan="1" |भोजप्रसाद श्रेष्ठ |[[नेकपा (एमाले)]] |} {{col-end}} == निर्वाचन परिणाम == ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२]] ==== {{Election results |cand1=[[सुलभ खरेल]] |party1=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] |votes1=56550 |cand2=[[विष्णुप्रसाद पौडेल]] |party2=[[नेकपा (एमाले)]] |votes2=12861 |cand3=चुन्नप्रसाद शर्मा |party3=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |votes3=9392 |cand4=शुभास पाण्डे|party4=[[नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी]] |votes4=1409 |cand5=भीमबहादुर गौतम |party5=[[श्रम संस्कृति पार्टी]] |votes5=1336 |cand6=अन्य |votes6=2465 |electorate=135050 |result=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] विजयी |majority=43689 |source=<ref>{{Cite web |title=रुपन्देही-२ मा रास्वपाका सुलभ विजयी, विष्णु पौडेल ४३ हजार मतान्तरले पराजित |url=https://www.onlinekhabar.com/2026/03/1886220/rsvps-sulabh-wins-in-rupandehi-2-bishnu-poudel-defeated-by-a-margin-of-43000-votes |website=अनलाइनखबर}}</ref> }} ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९]] ==== {{Election results|cand1=[[विष्णुप्रसाद पौडेल]]|party1=[[नेकपा (एमाले)]]|votes1=27165|cand2=गणेश पौडेल|party2=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]|votes2=25795|cand3=केशवबहादुर थापा मगर|party3=[[राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टी]]|votes3=22027|cand4=रूपसिंह थापा|party4=[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]|votes4=1029|cand5=अन्य|votes5=1492|invalid=|electorate=|result=[[नेकपा (एमाले)|नेकपा (एमाले)]] विजयी|majority=1370|source=<ref name="2022el">{{Cite web|title=प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचनमा उम्मेदवारहरुको सुची|url=https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral2079.aspx|website=निर्वाचन आयोग|access-date=2024-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129072853/https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral2079.aspx|archive-date=2022-11-29}}</ref>}} ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |[[विष्णुप्रसाद पौडेल]] |४४,००९ |- | style="background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |युवराज गिरी |२१,९४६ |- | style="background-color:dodgerblue" | |[[राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टी]] |रूकबहादुर पुन |३,५६८ |- | style="background-color:midnightblue" | |[[विवेकशील साझा पार्टी]] |हरिकृष्ण अधिकारी |१,३२३ |- | | colspan="2" |अन्य |१,६२८ |- | colspan="3" |अवैध मत |१,८१९ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेकपा (एमाले) विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral.aspx निर्वाचन आयोग] |} ==== [[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४]] ==== {{col-begin}} {{col-2}} ===== २(क) ===== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |लीला गिरी |२१,७३४ |- | style="background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}" | |नेपाली काङ्ग्रेस |काजीमान श्रेष्ठ |९,७७८ |- | style="background-color:dodgerblue" | |[[राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टी]] |छत्रबहादुर दर्लामी |२,४४४ |- | | colspan="2" |अन्य |१,६५५ |- | colspan="3" |अवैध मत |६७५ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेकपा (एमाले) विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral.aspx निर्वाचन आयोग] |} {{col-2}} ===== २(ख) ===== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |भोजप्रसाद श्रेष्ठ |२१,१३७ |- | style="background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |महेशमान सिंह |12,568 |- | style="background-color:dodgerblue" | |[[राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टी]] |दुर्गाबहादुर घर्ती थापा मगर |१,३६७ |- | | colspan="2" |अन्य |१,९७३ |- | colspan="3" |अवैध मत |८९८ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेकपा (एमाले) विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral.aspx निर्वाचन आयोग] |} {{col-end}} ==== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |[[दीपक बोहरा]] |८,१५२ |- | style="background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[रामकृष्ण ताम्राकार]] |६,२१० |- | style="background-color:{{party color|स्वतन्त्र}}" | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |सन्तोषकुमार पाण्डे |५,६०८ |- | style="background-color:darkorange" | |[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल (प्रजातान्त्रिक)]] |देवीप्रसाद चौधरी |५,५२६ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |भरतकुमार पोखरेल |५,५१६ |- | style="background-color:darkred" | |[[एनेकपा (माओवादी)]] |विनोदकुमार उपाध्याय |३,२२३ |- | style="background-color:dodgerblue" | |[[राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टी]] |सूर्यकुमार सारू मगर |२,५९५ |- | style="background-color:olivedrab" | |[[तराई मधेश लोकतान्त्रिक पार्टी]] |रतनकुमार तेली गुप्ता |१,०२७ |- | style="background-color:orangered" | |[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल]] |रत्नकुमार तेली |१,०२३ |- | | colspan="2" |अन्य |३,८५६ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |राप्रपा विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: नेपाल न्युज<ref name=":0">{{Cite web|date=2015-03-25|title=Nepalnews.com – News from Nepal as it happens|url=http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top|access-date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top|archive-date=2015-03-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top |date=2015-03-25 }}</ref> |} ==== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:orangered" | |[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल]] |[[ओमप्रकाश यादव]] |१०,६१२ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |देवीप्रसाद चौधरी |९,८२९ |- | style="background-color:darkred" | |[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]] |विनोदकुमार उपाध्याय |९,११५ |- | style="background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[रामकृष्ण ताम्राकार]] |८,६१६ |- | style="background-color:dodgerblue" | |[[राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टी]] |यमबहादुर थापा |१,५७७ |- | style="background-color:olivedrab" | |[[तराई मधेश लोकतान्त्रिक पार्टी]] |रतनकुमार तेली गुप्ता |१,३१७ |- | style="background-color:{{party color|स्वतन्त्र}}" | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |रामु यादव अहिर |१,३१६ |- | |अन्य | |२,७२५ |- | colspan="3" |अवैध मत |२,१३५ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref>{{Cite web|date=2009-10-03|title=Ca Election report|url=http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003184536/http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|archive-date=2009-10-03}}</ref> |} ==== [[आम निर्वाचन २०५६]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[रामकृष्ण ताम्राकार]] |१४,४४१ |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |लोकबहादुर बुढा राना |१२,९२३ |- | style="background-color:yellowgreen" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |देवीप्रसाद चौधरी |१२,४५४ |- | style="background-color:dodgerblue" | |[[राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टी]] |हेमराज थापा |२,७०८ |- | style="background-color:gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |निरञ्जनकुमार थापा |२,६८७ |- | style="background-color:indianred" | |[[नेकपा (माले)]] |[[घनश्याम भुसाल]] |१,१७२ |- | | colspan="2" |अन्य |१,८०३ |- | colspan="3" |अवैध मत |७६४ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref name="archive">{{Cite web|date=2008-01-24|title=Finalised Constituencies With Top Two Candidates|url=http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|archive-date=2008-01-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061012034141/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php |date=2006-10-12 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Election Results'99|url=https://nepalresearch.org/politics/background/elections_old/ec/alldistconst.htm|access-date=2020-11-15|website=nepalresearch.org}}</ref> |} ===== २०५४ उप-निर्वाचन ===== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |[[घनश्याम भुसाल]] |- | | colspan="2" |अन्य |- ! colspan="2" |नतिजा !नेकपा (एमाले) विजयी |- | colspan="3" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=प्रतिनिधिसभाको सदस्य निर्वाचित भएको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17874|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117121955/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17874|archive-date=2020-01-17|access-date=2020-12-11|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> |} ==== [[आम निर्वाचन २०५१]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |धनपति उपाध्याय |१३,५७१ |- | style="background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[रामकृष्ण ताम्राकार]] |१०,८५० |- | style="background-color:gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |छविलाल भुसाल |६,८७३ |- | style="background-color:yellowgreen" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |सत्यप्रसाद चौधरी |५,५७८ |- | style="background-color:dodgerblue" | |[[राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टी]] |श्रीप्रसाद गुरुङ |२,५४२ |- | | colspan="2" |अन्य |९०९ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेकपा (एमाले) विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref name="archive" /> |} ==== [[आम निर्वाचन २०४८]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[रामकृष्ण ताम्राकार]] |११,६८९ |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] | |९,७२५ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [http://nepalresearch.org/politics/background/elections_old/election_1991_constituency_results_english.pdf] |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{लुम्बिनी प्रदेशका संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू}} [[श्रेणी:नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू]] [[श्रेणी:रुपन्देही जिल्ला]] 9ngtfbvcr0e6vhbaeqd10hy4wol74u1 0 132622 1393938 1386292 2026-11-04T08:19:30Z CommonsDelinker 144 Replacing COL_orthographic.svg with [[File:Mapa_de_Colombia_con_límites_marítimos.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:Mapa de Colombia con límites maríti 1393938 wikitext text/x-wiki {{संक्षिप्त विवरण|छैन}} [[File:South America (orthographic projection).svg|right|250px]] '''दक्षिण अमेरिका'''मा १२ [[सार्वभौम राज्य|सार्वभौम राष्ट्र]]हरू र ४ गैर-सार्वभौम निर्भर क्षेत्रहरू छन्। यस महाद्वीपको पश्चिममा [[प्रशान्त महासागर]] र उत्तर र पूर्वमा [[आन्ध्र महासागर]] रहेको छ। [[उत्तर अमेरिका]] र [[क्यारिबियाली सागर|क्यारिबियन सागर]] उत्तर-पश्चिममा अवस्थित छ। दक्षिण अमेरिकाको क्षेत्रफल लगभग १,७८,४०,००० वर्ग किलोमिटर (६,८९०,००० वर्ग माइल) वा पृथ्वीको सतहको लगभग ३.५% रहेको छ। [[द वर्ल्ड फ्याक्टबुक]]को जनसङ्ख्याको अनुमान, सन् २०१८ सम्ममा यसको जनसङ्ख्या ४३ करोड भन्दा बढी रहेको छ। दक्षिण अमेरिका क्षेत्रफलको हिसाबले ([[एसिया]], [[अफ्रिका]] र [[उत्तर अमेरिका]] पछि) सबै महाद्वीपहरू मध्ये चौथो स्थानमा रहेको छ र जनसङ्ख्याको आधारमा (एसिया, अफ्रिका, युरोप र उत्तरी अमेरिका पछि) पाँचौँ स्थानमा रहेको छ।<ref>{{citation|title=The New York Times Guide to Essential Knowledge: A Desk Reference for the Curious Mind|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York|year=2007|edition=2nd|page=[https://archive.org/details/newyorktimesguid00/page/598 598]|isbn=978-0-312-37659-8|oclc=173243876}}</ref> उत्तर र दक्षिण अमेरिका बीचको सिमाना पानामाको संयोगभूमि पर्दछ। एटलस र अन्य स्रोतहरूमा सबैभन्दा सामान्य सीमाङ्कनले दारियन हिमाल जलाधारलाई पछ्याउँदछ जुन [[कोलोम्बिया]]-[[पानामा]]को सीमामा विभाजित हुन्छ। यहाँ संयोगभूमि दक्षिण अमेरिकी महाद्वीपसँग मिल्दछ। वस्तुतः सबै एटलसहरूले पानामालाई पूर्ण रूपमा [[उत्तर अमेरिका]] र / वा मध्य अमेरिका भित्र पर्ने राज्यको रूपमा सूचीबद्ध गर्दछ।<ref>{{cite web |url=http://education.nationalgeographic.com/education/mapping/outline-map/?map=Panama |title=National Geographic Education |publisher=[[National Geographic Society]] |access-date=2011-05-12 }}<br>{{Cite book|title=National Geographic Atlas (list)|publisher=National Geographic Society|year=2010|page=4}}<br>{{Cite book|title=Webster's New Geographical Dictionary (list and map)|publisher=Merriam-Webster Inc.|year=1984|pages=856, 859}}<br>[http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas "Americas"] ''Standard Country and Area Codes Classifications (M49)'', United Nations Statistics Division<br>[http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view "North America"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080303233306/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |date=3 March 2008 }} ''Atlas of Canada''<br>[http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w North America Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031024172731/http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w |date=2003-10-24 }} National Geographic</ref> == सार्वभौम राज्यहरू == {{Further|सार्वभौम राज्य}} सार्वभौम राष्ट्र भनेको राष्ट्रिय हितमा निर्णय गर्ने जनतामाथि प्रभावकारी सार्वभौमिकता भएको राजनीतिक सङ्गठन हो।<ref>{{Cite journal | last = Ashley | first = Richard K | title = Untying the Sovereign State: A Double Reading of the Anarchy Problematique | journal = Millennium - Journal of International Studies | volume = 4 | issue = 2 | pages = 227–262 | publisher = Sage Journals Online | date = 1 June 1988 | url = http://mil.sagepub.com/content/17/2/227.short | doi = 10.1177/03058298880170020901 | s2cid = 145130222 | access-date = 15 February 2012}}</ref> मोन्टेभिडियो सम्मेलनका अनुसार, कुनै पनि राज्यको स्थायी जनसङ्ख्या, परिभाषित क्षेत्र, सरकार र अन्य राज्यहरूसँग सम्बन्ध स्थापित गर्ने क्षमता हुनुपर्दछ।<ref>{{cite web |url=http://www.cfr.org/sovereignty/montevideo-convention-rights-duties-states/p15897 |title=Montevideo Convention on the Rights and Duties of States |publisher=Council on Foreign Relations |date=26 December 1933 |access-date=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628235337/http://www.cfr.org/sovereignty/montevideo-convention-rights-duties-states/p15897 |archive-date=28 June 2011 }}</ref> निम्न राज्यहरू [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]का सदस्यहरू हुन्<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/members/ |title=United Nations Member States |publisher=United Nations |access-date=15 February 2012}}</ref> र दक्षिण अमेरिकी राष्ट्रहरूको सङ्घका वर्तमान वा पूर्व सदस्यहरू हुन्।<ref>{{cite web |url=http://www.unasursg.org/index.php?option=com_content&view=article&id=397&Itemid=343 |title=Estados Miembros |publisher=Secretaria General de UNASUR |language=es |access-date=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627123555/http://www.unasursg.org/index.php?option=com_content&view=article&id=397&Itemid=343 |archive-date=27 June 2012 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" | झण्डा ! class="unsortable" | नक्सा ! आधिकारिक नाम, र [[आइएसओ ३१६६-१|आइएसओ]]<br><ref name="CIA_Names">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613002925/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |url-status=dead |archive-date=June 13, 2007 |title=Field Listing :: Names |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 February 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181214125226/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |date=14 December 2018 }}</ref><ref name="UN_Names">{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Statistics Division |year=2007 |access-date=2011-02-24}}</ref><ref name="Europa">{{cite web|url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=7 February 2012 |access-date=7 February 2012}}</ref><ref>{{Cite web |date=1974 |title=ISO 3166 |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |url-status=live |access-date=2022-07-24 |website=International Organization for Standardization}}</ref> ! आधिकारिक नाम(हरू)<br><ref name="CIA_Names"/><ref name="UN_Names"/> ! राजधानी<br><ref name="Europa"/><ref name="Capital">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613003402/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |url-status=dead |archive-date=June 13, 2007 |title=Field Listing :: Capital |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 February 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122133244/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |date=22 November 2018 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=9 December 2011 |access-date=7 February 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225082918/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/%20 |date=25 December 2018 }}</ref> ! जनसङ्ख्या {{UN Population|Year}}<br/>{{UN Population|ref}} ! data-sort-type="number" | क्षेत्रफल<br><ref name="Area">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613003039/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |url-status=dead |archive-date=June 13, 2007 |title=Field Listing :: Area |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=7 February 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225012116/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html%20 |date=25 December 2018 }}</ref> ! मुद्रा<br><ref name="Europa"/> |- | [[File:Flag of Argentina.svg|border|centre|100px|link=Flag of Argentina|alt=Flag of Argentina]] | [[File:ARG orthographic.svg|centre|150px|alt=Map showing Argentina]] | <section begin=countries/>[[अर्जेन्टिना]]&nbsp;<section end=countries/><br><br>गणतन्त्र अर्जेन्टिना<br><br><section begin=ISO/>&nbsp;<section end=ISO/> | {{lang-es|Argentina — República Argentina}} | [[बुएनोस आइरेस]] | {{UN Population|Argentina}} | {{convert|2780400|km2|sqmi|0|abbr=on}} | [[अर्जेन्टिनी पेसो]] |- | [[File:Flag of Bolivia (state).svg|border|centre|100px|link=Flag of Bolivia|alt=Flag of Bolivia]] | [[File:BOL orthographic.svg|centre|150px|alt=Map showing Bolivia]] | <section begin=countries/>[[बोलिभिया]]&nbsp;<section end=countries/><br><br>बोलिभियाको बहुराष्ट्रिय राज्य<br><br><section begin=ISO/>&nbsp;<section end=ISO/> | {{lang-es|Bolivia — Estado Plurinacional de Bolivia}} | [[सुक्रे]] (आधिकारिक)<br>र [[ला पास]] (सरकार)<br><br>{{lang-es|Sucre}}<ref group="n">[[सुक्रे]] संवैधानिक राजधानी हो भने [[ला पाज]] सरकारको सिट हो।</ref> | {{UN Population|Bolivia}} | {{convert|1098581|km2|sqmi|0|abbr=on}} | [[बोलिभियाली बोलिभियानो]] |- | [[File:Flag of Brazil.svg|border|centre|100px|link=Flag of Brazil|alt=Flag of Brazil]] | [[File:BRA orthographic.svg|centre|150px|alt=Map showing Brazil]] | <section begin=countries/>[[ब्राजिल]]&nbsp;<section end=countries/><br><br>सङ्घीय गणतन्त्र ब्राजिल<br><br><section begin=ISO/>BRA&nbsp;<section end=ISO/> | {{lang-pt|Brasil — República Federativa do Brasil}} | [[ब्रासिलिया]]<br><br>{{lang-pt|Brasília}} | {{UN Population|Brazil}} | {{convert|8514877|km2|sqmi|0|abbr=on}} | [[ब्राजिली रियल]] |- | [[File:Flag of Chile.svg|border|centre|100px|link=Flag of Chile|alt=Flag of Chile]] | [[File:CHL orthographic (+all claims).svg|centre|150px|alt=Map showing Chile]] | <section begin=countries/>[[चिली]]&nbsp;<section end=countries/><ref group="n">[[प्रशान्त महासागर]]को इस्टर टापु पनि समावेश छ, जुन चिलीको क्षेत्र प्रायः [[ओसिनिया]]मा गनिन्छ।</ref><br><br>गणतन्त्र चिली<br><br><section begin=ISO/>CHL&nbsp;<section end=ISO/> | {{lang-es|Chile — República de Chile}} | [[सान्तियागो, चिली|सान्तियागो]]<ref group="n">जबकि [[सान्तियागो, चिली|सान्तियागो]] चिलीको संवैधानिक राजधानी हो भने [[भाल्पाराइसो]] विधायी बैठकहरूको स्थल हो</ref><br><br>{{lang-es|Santiago}} | {{UN Population|Chile}} | {{convert|756102|km2|sqmi|0|abbr=on}} | [[चिली पेसो]] |- | [[File:Flag of Colombia.svg|border|centre|100px|link=Flag of Colombia|alt=Flag of Colombia]] | [[File:Mapa de Colombia con límites marítimos.svg|centre|150px|alt=Map showing Colombia]] | <section begin=countries/>[[कोलोम्बिया]]&nbsp;<section end=countries/><br><br>गणतन्त्र कोलोम्बिया<br><br><section begin=ISO/>COL&nbsp;<section end=ISO/> | {{lang-es|Colombia — República de Colombia}} | [[बोगोता]] | {{UN Population|Colombia}} | {{convert|1138910|km2|sqmi|0|abbr=on}} | [[कोलोम्बियाली पेसो]] |- | [[File:Flag of Ecuador.svg|border|centre|100px|link=Flag of Ecuador|alt=Flag of Ecuador]] | [[File:ECU orthographic.svg|centre|150px|alt=Map showing Ecuador]] | <section begin=countries/>[[इक्वेडर]]&nbsp;<section end=countries/><br><br>गणतन्त्र इक्वेडर<br><br><section begin=ISO/>ECU&nbsp;<section end=ISO/> | {{lang-es|Ecuador — República del Ecuador}}<br> | [[क्वेतो]]<br><br>{{lang-es|Quito}} | {{UN Population|Ecuador}} | {{convert|283561|km2|sqmi|0|abbr=on}} | [[अमेरिकी डलर]] |- | [[File:Flag of Guyana.svg|border|centre|100px|link=Flag of Guyana|alt=Flag of Guyana]] | [[File:GUY orthographic.svg|centre|150px|alt=Map showing Guyana]] | <section begin=countries/>[[गयाना]]&nbsp;<section end=countries/><br><br>गणतन्त्र गयाना<br><br><section begin=ISO/>GUY&nbsp;<section end=ISO/> | {{lang-en|Guyana — Co-operative Republic of Guyana}} | [[जर्जटाउन, गयाना|जर्जटाउन]]<br><br>{{lang-en|Georgetown}} | {{UN Population|Guyana}} | {{convert|214969|km2|sqmi|0|abbr=on}} | [[गयाना डलर]] |- | [[File:Flag of Paraguay.svg|border|centre|100px|link=Flag of Paraguay|alt=Flag of Paraguay]] | [[File:PRY orthographic.svg|centre|150px|alt=Map showing Paraguay]] | <section begin=countries/>[[पाराग्वे]]&nbsp;<section end=countries/><br><br>गणतन्त्र पाराग्वे<br><br><section begin=ISO/>PRY&nbsp;<section end=ISO/> | {{lang-es|Paraguay — República del Paraguay}}<br><br>{{lang-gn|Paraguai — Tetã Paraguai}} | [[आसुन्सियोन]]<br><br>{{lang-es|Asunción}} | {{UN Population|Paraguay}} | {{convert|406752|km2|sqmi|0|abbr=on}} | [[पाराग्वे गुवारानी]] |- | [[File:Flag of Peru.svg|border|centre|100px|link=Flag of Peru|alt=Flag of Peru]] | [[File:PER orthographic.svg|centre|150px|alt=Map showing Peru]] | <section begin=countries/>[[पेरू]]&nbsp;<section end=countries/><br><br>गणतन्त्र पेरू<br><br><section begin=ISO/>PER&nbsp;<section end=ISO/> | {{lang-es|Perú — República del Perú}}<br> | [[लिमा]] | {{UN Population|Peru}} | {{convert|1285216|km2|sqmi|0|abbr=on}} | [[पेरू सोल]] |- | [[File:Flag of Suriname.svg|border|centre|100px|link=Flag of Suriname|alt=Flag of Suriname]] | [[File:SUR orthographic.svg|centre|150px|alt=Map showing Suriname]] | <section begin=countries/>[[सुरिनाम]]&nbsp;<section end=countries/><br><br>गणतन्त्र सुरिनाम<br><br><section begin=ISO/>SUR&nbsp;<section end=ISO/> | {{lang-nl|Suriname — Republiek Suriname}} | [[पारामारिबो]] | {{UN Population|Suriname}} | {{convert|163820|km2|sqmi|0|abbr=on}} | [[सुरिनामी डलर]] |- | [[File:Flag of Uruguay.svg|border|centre|100px|link=Flag of Uruguay|alt=Flag of Uruguay]] | [[File:URY orthographic.svg|centre|150px|alt=Map showing Uruguay]] | <section begin=countries/>[[उरुग्वे]]&nbsp;<section end=countries/><br><br>पूर्वी गणतन्त्र उरुग्वे<ref group="n">"उरुग्वेको पूर्वीय गणतन्त्र" को रूपमा पनि अनुवादित"।</ref><br><br><section begin=ISO/>URY&nbsp;<section end=ISO/> | {{lang-es|Uruguay — República Oriental del Uruguay}} | [[मोन्तेभिडियो]]<br><br>{{lang-es|Montevideo}} | {{UN Population|Uruguay}} | {{convert|176215|km2|sqmi|0|abbr=on}} | [[उरुग्वेली पेसो]] |- | [[File:Flag of Venezuela.svg|border|centre|100px|link=Flag of Venezuela|alt=Flag of Venezuela]] | [[File:VEN orthographic.svg|centre|150px|alt=Map showing Venezuela]] | <section begin=countries/>[[भेनेजुएला]]&nbsp;<section end=countries/><br><br>गणतन्त्र भेनेजुएला<br><br><section begin=ISO/>VEN&nbsp;<section end=ISO/> | {{lang-es|Venezuela — República Bolivariana de Venezuela}} | [[काराकास]] | {{UN Population|Venezuela}} | {{convert|912050|km2|sqmi|0|abbr=on}} | [[भेनेजुएली बोलिभार]] |} ==टिप्पणी== {{Reflist|group=n}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:दक्षिण अमेरिका]] [[श्रेणी:दक्षिण अमेरिका सम्बन्धित सूचीहरू]] 88xlzdb4jx9n4ziyry5emkfui46b9gj 0 132665 1393950 1389880 2026-11-04T09:20:07Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393950 wikitext text/x-wiki {{Infobox constituency | name = रौतहट २ | type = संसदीय | constituency_link = | parl_name = <!-- name of the law making body --> | map1 = | map2 = | map3 = | map4 = | map_size = 300 | map_entity = | map_year = 2017 | image = Rautahat2PratinidhiSabha.svg | image2 = | image3 = | image4 = | caption = [[मधेश प्रदेश]]मा रौतहट २ | caption2 = | caption3 = | caption4 = | district_label = प्रदेश<!-- can be State/Province, region, county --> | district = [[मधेश प्रदेश]] | region_label = जिल्ला<!-- can be State/Province, region, county --> | region = [[रौतहट जिल्ला]] | population = | electorate = १,०८,८७२ | towns = | future = | year = २०४८<!-- year of establishment --> | abolished_label = | abolished = | elects_howmany = | seats = | party_label = <!-- defaults to "Party" --> | party = [[नेपाली काङ्ग्रेस]] | members = [[मोहम्मद फिरदोश आलम]] | local_council_label = | local_council = | previous = | next = | blank1_name = | blank1_info = | blank2_name = | blank2_info = | blank3_name = | blank3_info = | blank4_name = | blank4_info = }} '''रौतहट २''' [[नेपाल]]को [[रौतहट जिल्ला]]को चार संसदीय निर्वाचन क्षेत्र मध्ये एक हो। यो निर्वाचन क्षेत्र २०७४ भदौ १५ मा पेश गरिएको [[निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोग]] प्रतिवेदनमा अस्तित्वमा आएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=तुफान न्यौपाने|शीर्षक=निर्वाचन क्षेत्र: जनसङ्ख्यालाई ९०% र भूगोललाई १०%|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/5133|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=१६५ निर्वाचन क्षेत्र बन्दा तपाईंंंको जिल्लामा कति वटा सिट?|युआरएल=https://pahilopost.com/content/-4847.html|कार्य=|प्रकाशक=पहिलो पोस्ट|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> == सम्मिलित क्षेत्रहरू == रौतहट २ मा [[ईशनाथ नगरपालिका]], [[राजपुर नगरपालिका]], [[परोहा नगरपालिका]], [[बौधीमाई नगरपालिका]], [[मौलापुर नगरपालिका]]को ६ र ७ र [[देवाही गोनाही नगरपालिका|देवही गोनाही नगरपालिका]]को १–४ वडा समेटिएको छ। == प्रदेश सभा खण्डहरू == [[मधेश प्रदेश सभा]] क्षेत्रलाई निम्नलिखित खण्डहरूमा विभाजन गरिएको छ: * रौतहट २ (क) * रौतहट २ (ख) == संसद सदस्य == === [[नेपालको सङ्घीय संसद|संसद/संविधान सभा]] === {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''निर्वाचन''' !सदस्य !दल |- | rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[आम निर्वाचन २०४८|२०४८]] |[[शेख इद्रिस]] | rowspan="2" |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |२०५४ |[[मोहम्मद अफताब आलम]] |- | rowspan="2" style="background-color:darkorange" | |[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]] | rowspan="2" |[[मोहम्मद मुस्ताक आलम]] |[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल (लोकतान्त्रिक)]] |- |''२०७२'' |[[नेपाल लोकतान्त्रिक फोरम]] |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |[[मोहम्मद अफताब आलम]] |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- | |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |[[किरणकुमार साह]] |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ]] |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२|२०८२]] |[[मोहम्मद फिरदोश आलम]] |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |} === [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रदेश सभा]] === {{Col-begin}} {{Col-2}} ==== २(क) ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |निर्वाचन !सदस्य !दल |- | style="background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |नागेन्द्र प्रसाद सिन्‍हा |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- | style="background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |मोहम्मद जैद आलम |[[नेकपा (एमाले)]] |} {{Col-2}} ==== २(ख) ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |निर्वाचन !सदस्य !दल |- | style="background-color:{{party color|सङ्घीय समाजवादी फोरम, नेपाल}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |रामकिशोर प्रसाद यादव |[[सङ्घीय समाजवादी फोरम, नेपाल]] |- | style="background-color:{{party color|नेकपा (एकीकृत समाजवादी)}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |कनिश पटेल |[[नेकपा (एकीकृत समाजवादी)]] |} {{Col-end}} == निर्वाचन परिणामहरू == ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२]] ==== {{Election results |cand1=[[मोहम्मद फिरदोश आलम]] |party1=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |votes1=29528 |cand2=[[किरणकुमार साह]] |party2=[[नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी]] |votes2=18442 |cand3=शेख सगिर |party3=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] |votes3=9325 |cand4=रामआशिष राय यादव |party4=[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] |votes4=2960 |cand5=मोहम्मद अतिउल्लाह |party5=[[नेकपा (एमाले)]] |votes5=2382 |cand6=श्रीभगवान राउत कुर्मी |party6=[[आम जनता पार्टी]] |votes6=1825 |cand7=अन्य |votes7=1682 |electorate=108872 |result=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] विजयी |majority=11086 |source=<ref name="2026el_rautahat2">{{Cite web |title=रौतहट-२ मा कांग्रेसका फिरदोश आलम निर्वाचित |url=https://www.onlinekhabar.com/2026/03/1886918/firdosh-alam-of-nepali-congress-elected-in-rautahat-2 |website=अनलाइनखबर}}</ref> }} ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९]] ==== {{Election results|cand1=[[किरणकुमार साह]]|party1=[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]|votes1=32842|cand2=मोहम्मद फिरदोस आलम|party2=[[नेपाली काङ्ग्रेस]]|votes2=28248|cand3=शैलेन्द्र शाह|party3=[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]]|votes3=2122|cand4=रम्यास झा|party4=[[जनमत पार्टी]]|votes4=1004|cand5=अन्य|votes5=420|invalid=|electorate=|result=[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] विजयी|majority=4594|source=<ref name="2022el">{{Cite web|title=प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचनमा उम्मेदवारहरूको सूची|url=https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral2079.aspx|website=निर्वाचन आयोग नेपाल|access-date=2026-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129072853/https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral2079.aspx|archive-date=2022-11-29}}</ref>}} ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[मोहम्मद अफताब आलम]] |१८,८३३ |- | style="background-color:pink" | |[[सङ्घीय समाजवादी फोरम, नेपाल]] |किरण कुमार साह |१६,८६५ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |मोहम्मद मुस्ताक आलम |१३,८८३ |- | | colspan="2" |अन्य |२,४५० |- | colspan="3" |बदर मत |३,२७७ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral.aspx निर्वाचन आयोग] |} ==== [[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४]] ==== {{Col-begin}} {{Col-2}} ===== २(क) ===== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |नागेन्द्र प्रसाद सिन्हा |११,८५१ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |शैलेन्द्र शाह |७,७६१ |- | style="background-color:#ffb300" | |[[राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपाल]] |राम शङ्कर ठाकुर |५,०७० |- | | colspan="2" |अन्य |१,४८८ |- |colspan="3"|बदर मत |१,०६९ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral.aspx निर्वाचन आयोग] |}{{Col-2}} ===== २(ख) ===== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:pink" | |[[सङ्घीय समाजवादी फोरम, नेपाल]] |राम किशोर प्रसाद यादव |९,५२२ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |मनोज कुमार यादव |७,९६६ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |राम चन्द्र गिरी |७,७५७ |- | | colspan="2" |अन्य |१,३५१ |- |colspan="3"|बदर मत |१,२९७ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |ससफो विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral.aspx निर्वाचन आयोग] |}{{Col-end}} ==== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:darkorange" | |[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल (लोकतान्त्रिक)]] |मोहम्मद मुस्ताक आलम |१३,४५० |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[मोहम्मद अफताब आलम]] |१०,४०५ |- | style="background-color:darkred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)|एनेकपा (माओवादी)]] |किरण कुमार साह |४,६८५ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |अबुल कलाम आजाद |१,२७० |- | | colspan="2" |अन्य |३,५१८ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |मजफो(लो) विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: नेपाल न्युज<ref name=":0">{{Cite web|date=2015-03-25|title=Nepalnews.com - News from Nepal as it happens|url=http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php|access-date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top|archive-date=2015-03-25}}</ref> |} ==== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[मोहम्मद अफताब आलम]] |१६,८०१ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |शैलेन्द्र शाह |७,४०६ |- | style="background-color:orangered" | |[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल]] |अब्दुल जब्बार |५,८३१ |- | style="background-color:olivedrab" | |[[तराई मधेश लोकतान्त्रिक पार्टी]] |नागेन्द्र प्रसाद सिन्हा |४,२१४ |- | style="background-color:darkred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]] |सुरेन्द्र प्रसाद जैसवाल |३,८६१ |- | |अन्य | |२,२९८ |- | colspan="3" |बदर मत |२,४२५ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref>{{Cite web|date=2009-10-03|title=Ca Election report|url=http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003184536/http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|archive-date=2009-10-03}}</ref> |} ==== [[आम निर्वाचन २०५६]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[मोहम्मद अफताब आलम]] |२९,७५८ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |अबुल कलाम आजाद |१९,७७५ |- | style="background-color:indianred" | |[[नेकपा (माले)]] |कपिल देव प्रसाद पटेल |१,५९० |- | style="background-color:yellowgreen" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |लालबु यादव |१,०५७ |- | | colspan="2" |अन्य |५२७ |- | colspan="3" |बदर मत |१,०९९ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref name="archive">{{Cite web|date=2008-01-24|title=Finalised Constituencies With Top Two Candidates|url=http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|archive-date=2008-01-24}}</ref> |} ==== २०५४ को उप-निर्वाचन ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[मोहम्मद अफताब आलम]] |- ! colspan="2" |नतिजा !काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="3" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref>{{Cite web|title=प्रतिनिधिसभाको सदस्य निर्वाचित भएको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17874|access-date=2020-12-11|website=rajpatra.dop.gov.np|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117121955/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17874|archive-date=2020-01-17}}</ref> |} ==== [[आम निर्वाचन २०५१]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[शेख इद्रिस]] |२२,६८१ |- | style="background-color:{{party color|Independent}}" | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |डा. शेख मोइदा |८,८५९ |- | style="background-color:{{party color|Independent}}" | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |राजेन्द्र प्रसाद पटेल |७,०१० |- | style="background-color:palevioletred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (संयुक्त)|नेकपा (संयुक्त)]] |मोहम्मद अब्बास |५,४९३ |- | style="background-color:gold" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |शम्भु प्रसाद |३,६५४ |- | |राष्ट्रिय जन परिषद् |लक्ष्मण चौधरी |१५५ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref name="archive" /> |} ==== [[आम निर्वाचन २०४८]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[शेख इद्रिस]] |२८,२७६ |- | style="background-color:palevioletred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (लोकतान्त्रिक)|नेकपा (लोकतान्त्रिक)]] |विष्णुबहादुर मानन्धर |१३,८४८ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [http://nepalresearch.org/politics/background/elections_old/election_1991_constituency_results_english.pdf निर्वाचन आयोग] |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [http://www.election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/RAUTAHAT.pdf रौतहटको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रको नकसा] {{मधेश प्रदेशका संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू}} [[श्रेणी:नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू]] ag2yj8pv2vpbmzi3pkuhyeezqwtvp9e 0 132667 1393951 1389882 2026-11-04T09:20:09Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393951 wikitext text/x-wiki {{Infobox constituency | name = रौतहट ४ | type = संसदीय | constituency_link = | parl_name = <!-- name of the law making body --> | map1 = | map2 = | map3 = | map4 = | map_size = 300 | map_entity = | map_year = 2017 | image = Rautahat4PratinidhiSabha.svg | image2 = | image3 = | image4 = | caption = [[मधेश प्रदेश]]मा रौतहट ४ | caption2 = | caption3 = | caption4 = | district_label = प्रदेश<!-- can be State/Province, region, county --> | district = [[मधेश प्रदेश]] | region_label = जिल्ला<!-- can be State/Province, region, county --> | region = [[रौतहट जिल्ला]] | population = | electorate = १,१०,३१४ | towns = | future = | year = २०४८<!-- year of establishment --> | abolished_label = | abolished = | elects_howmany = | seats = | party_label = <!-- defaults to "Party" --> | party = [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] | members = [[गणेश पौडेल]] | local_council_label = | local_council = | previous = | next = | blank1_name = | blank1_info = | blank2_name = | blank2_info = | blank3_name = | blank3_info = | blank4_name = | blank4_info = }} '''रौतहट ४''' [[नेपाल]]को [[रौतहट जिल्ला]]को चार संसदीय निर्वाचन क्षेत्र मध्ये एक हो। यो निर्वाचन क्षेत्र २०७४ भदौ १५ मा पेश गरिएको [[निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोग]] प्रतिवेदनमा अस्तित्वमा आएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=तुफान न्यौपाने|शीर्षक=निर्वाचन क्षेत्र: जनसङ्ख्यालाई ९०% र भूगोललाई १०%|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/5133|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=१६५ निर्वाचन क्षेत्र बन्दा तपाईंंंंको जिल्लामा कति वटा सिट?|युआरएल=https://pahilopost.com/content/-4847.html|कार्य=|प्रकाशक=पहिलो पोस्ट|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> == सम्मिलित क्षेत्रहरू == रौतहट ४ मा [[चन्द्रपुर नगरपालिका]], [[वृन्दावन नगरपालिका]], वडा २–४, ८ र ९ [[गरुडा नगरपालिका]] र १–५ र ९ [[गढीमाई नगरपालिका]] समेटिएको छ। == प्रदेश सभा खण्डहरू == [[मधेश प्रदेश सभा]] क्षेत्रलाई निम्नलिखित खण्डहरूमा विभाजन गरिएको छ: * रौतहट ४ (क) * रौतहट ४ (ख) == संसद सदस्य == === [[नेपालको सङ्घीय संसद|संसद/संविधान सभा]] === {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''निर्वाचन''' !सदस्य !दल |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[आम निर्वाचन २०४८|२०४८]] |[[बंशीधर मिश्र]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले)]] |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[आम निर्वाचन २०५१|२०५१]] |[[उद्धव ढकाल]] |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[आम निर्वाचन २०५६|२०५६]] |[[माधवकुमार नेपाल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले)]] |- | rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |२०५७ |[[प्रकाश कोइराला]] | rowspan="2" |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]] |[[कृष्णप्रसाद यादव]] |- | rowspan="2" style="background-color:darkred" | |[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]] | rowspan="2" |[[सत्यनारायण भगत]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]] |- |''२०७३'' |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |देवप्रसाद तिमलसेना |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- | style="background-color:{{party color|राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी}}" | |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२|२०८२]] |[[गणेश पौडेल]] |[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] |} === [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रदेश सभा]] === {{Col-begin}} {{Col-2}} ==== ४(क) ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |निर्वाचन !सदस्य !दल |- | style="background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |धनलाल ठोकर |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- | style="background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |सुनिल कुमार यादव |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |} {{Col-2}} ==== ४(ख) ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |निर्वाचन !सदस्य !दल |- | style="background-color:{{party color|स्वतन्त्र}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |शेख अबुलकलाम आजाद |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |- | style="background-color:{{party color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |युवराज भट्टराई |[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |} {{Col-end}} == निर्वाचन परिणामहरू == ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२]] ==== {{Election results |cand1=[[गणेश पौडेल]] |party1=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] |votes1=36876 |cand2=[[देवप्रसाद तिमलसेना]] |party2=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |votes2=15865 |cand3=रामकुमार भट्टराई |party3=[[नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी]] |votes3=9778 |cand4=रामजी साह सोनार |party4=[[नेकपा (एमाले)]] |votes4=3478 |cand5=राजकुमार दास तत्मा |party5=[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] |votes5=1062 |cand6=[[ऋषि धमला]] |party6=[[आम जनता पार्टी]] |votes6=655 |cand7=तुलसीराज गिरी |party7=[[उज्यालो नेपाल पार्टी]] |votes7=411 |cand8=राम कल्याण राउत |party8=[[जनमत पार्टी]] |votes8=295 |cand9=अन्य |votes9=1248 |electorate=110314 |result=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] विजयी |majority=21011 |source=<ref name="2026el_rautahat4">{{Cite web |title=रौतहट-४ मा रास्वपाका गणेश पौडेल विजयी |url=https://election.ekantipur.com/pradesh-2/district-rauthat/constituency-4?lng=nep |website=कान्तिपुर}}</ref> }} ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९]] ==== {{Election results|cand1=[[देवप्रसाद तिमलसेना]]|party1=[[नेपाली काङ्ग्रेस]]|votes1=34161|cand2=उद्धव प्रसाद रेग्मी|party2=[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]|votes2=26559|cand3=रुलल राय यादव|party3=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]|votes3=2375|cand4=अजय कुमार|party4=[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]|votes4=2268|cand5=राज नारायण साह|party5=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]|votes5=1876|cand6=अन्य|votes6=2731|invalid=|electorate=|result=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] विजयी|majority=7602|source=<ref name="2022el">{{Cite web|title=प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचनमा उम्मेदवारहरुको सुची|url=https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral2079.aspx|website=निर्वाचन आयोग नेपाल|access-date=2026-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129072853/https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral2079.aspx|archive-date=2022-11-29}}</ref>}} ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल ! उम्मेदवार ! मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[देवप्रसाद तिमलसेना]] |२८,२२८ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |[[बंशीधर मिश्र]] |२३,००६ |- | style="background-color:#ffb300" | |[[राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपाल]] |कण्ठमणि प्रसाद कलवार |७,८८१ |- | | colspan="2" |अन्य |१,१२५ |- | colspan="3" |बदर मत |३,१८६ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral.aspx निर्वाचन आयोग] |} ==== [[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४]] ==== {{Col-begin}} {{Col-2}} ===== ४(क) ===== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल ! उम्मेदवार ! मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[धनलाल ठोकर]] |१३,६१० |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |देवेन्द्र प्रसाद पटेल |१२,२७१ |- | style="background-color:{{party color|Independent}}" | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |राजु धामी |३,७५३ |- | style="background-color:#ffb300" | |[[राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपाल]] |मुक्ति नारायण चौधरी |२,६९६ |- | | colspan="2" |अन्य |१,३३७ |- |colspan="3"|बदर मत |१,६२६ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |}{{Col-2}} ===== ४(ख) ===== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल ! उम्मेदवार ! मत |- | style="background-color:{{party color|Independent}}" | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |[[शेख अबुल कलाम आजाद]] |७,३९३ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |रामाग्या राय |७,२६८ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |नगेन्द्र यादव |६,६७४ |- | style="background-color:#ffb300" | |[[राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपाल]] |प्रदिप शमशेर राणा |४,८४० |- | | colspan="2" |अन्य |६२३ |- |colspan="3"|बदर मत |१,३३७ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |स्वतन्त्र विजयी |}{{Col-end}} ==== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल ! उम्मेदवार ! मत |- | style="background-color:darkred" | |[[एनेकपा (माओवादी)]] |सत्य नारायण भगत |१०,००८ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |सरला कुमारी यादव |९,८१२ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |कृष्ण प्रसाद यादव |७,८८५ |- | style="background-color:#F88379" | |राष्ट्रिय मधेश समाजवादी पार्टी |प्रदिपशमशेर राणा |५,७६० |- | style="background-color:orangered" | |[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल]] |राम निवास राय यादव |१,७२० |- | style="background-color:mediumspringgreen" | |सङ्घीय सद्भावना पार्टी |हरि नारायण सहनी |१,०३६ |- | | colspan="2" |अन्य |४,२५० |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |माओवादी विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: नेपाल न्युज<ref name=":0">{{Cite web|date=2015-03-25|title=Nepalnews.com - News from Nepal as it happens|url=http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top|access-date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top|archive-date=2015-03-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top |date=2015-03-25 }}</ref> |} ==== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल ! उम्मेदवार ! मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |कृष्ण प्रसाद यादव |९,९९७ |- | style="background-color:darkred" | |[[नेकपा (माओवादी)]] |सत्यनारायण भगत |८,९१६ |- | style="background-color:orangered" | |[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल]] |जयनाथ राय यादव |८,०८७ |- | style="background-color:olivedrab" | |[[तराई मधेश लोकतान्त्रिक पार्टी]] |हरि नारायण सहनी |६,७३९ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |[[बंशीधर मिश्र]] |५,५२६ |- | |अन्य | |३,२८२ |- | colspan="3" |बदर मत |२,९९४ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref>{{Cite web|date=2009-10-03|title=Ca Election report|url=http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003184536/http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|archive-date=2009-10-03}}</ref> |} ==== २०५७ को उप-निर्वाचन ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल ! उम्मेदवार |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[प्रकाश कोइराला]] |- ! colspan="2" |नतिजा !काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="3" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=निर्वाचन आयोगको सूचना|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=18731|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813190613/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=18731|archive-date=2021-08-13|access-date=2020-12-11|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> |} ==== [[आम निर्वाचन २०५६]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल ! उम्मेदवार ! मत |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |[[माधव कुमार नेपाल]] |२६,७५८ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |उद्धव ढकाल |१९,१२५ |- | style="background-color:yellowgreen" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |युगल किशोर चौधरी |३,५१९ |- | style="background-color:indianred" | |[[नेकपा (माले)]] |राजदेव प्रसाद चौधरी |२,१०७ |- | | colspan="2" |अन्य |४८६ |- | colspan="3" |बदर मत |२,००० |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेकपा (एमाले) विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref name="archive">{{Cite web|date=2008-01-24|title=Finalised Constituencies With Top Two Candidates|url=http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|archive-date=2008-01-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php |date=2008-01-24 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Election Results'99|url=https://nepalresearch.org/politics/background/elections_old/ec/alldistconst.htm|access-date=2020-11-15|website=nepalresearch.org}}</ref> |} ==== [[आम निर्वाचन २०५१]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल ! उम्मेदवार ! मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |उद्धव ढकाल |२०,४८२ |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेकपा (एमाले)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |[[बंशीधर मिश्र]] |१७,९४९ |- | style="background-color:gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |राज देव चौधरी |३,९४२ |- | style="background-color:yellowgreen" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |विष्णुनारायण चौधरी |२,४२५ |- | style="background-color:{{party color|Independent}}" | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |गोविन्द प्रसाद उपाध्याय |३५४ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref name="archive" /> |} ==== [[आम निर्वाचन २०४८]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल ! उम्मेदवार ! मत |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेकपा (एमाले)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |[[बंशीधर मिश्र]] |१२,६६५ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |उद्धव ढकाल |१२,६३० |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेकपा (एमाले) विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [http://nepalresearch.org/politics/background/elections_old/election_1991_constituency_results_english.pdf] |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [http://www.election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/RAUTAHAT.pdf रौतहटको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रको नक्सा] {{मधेश प्रदेशका संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू}} [[श्रेणी:नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू]] [[श्रेणी:रौतहट जिल्ला]] i7u2zwixnwv3yzd2vcvrpv1360cssf3 0 132681 1393914 1389294 2026-11-04T06:11:53Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393914 wikitext text/x-wiki {{Infobox constituency | name = मोरङ १ | type = संसदीय | constituency_link = | parl_name = <!-- name of the law making body --> | map1 = | map2 = | map3 = | map4 = | map_size = 300 | map_entity = | map_year = 2017 | image = Morang1PratinidhiSabha.svg | image2 = | image3 = | image4 = | caption = [[कोशी प्रदेश]]मा मोरङ १ | caption2 = | caption3 = | caption4 = | district_label = प्रदेश<!-- can be State/Province, region, county --> | district = [[कोशी प्रदेश]] | region_label = जिल्ला<!-- can be State/Province, region, county --> | region = [[मोरङ जिल्ला]] | population = | electorate = १,२८,५४५ | towns = | future = | year = २०४८<!-- year of establishment --> | abolished_label = | abolished = | elects_howmany = | seats = | party_label = <!-- defaults to "Party" --> | party = [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] | members_label = | members = [[यज्ञमणि न्यौपाने]] | local_council_label = | local_council = | previous = | next = | blank1_name = | blank1_info = | blank2_name = | blank2_info = | blank3_name = | blank3_info = | blank4_name = | blank4_info = }} '''मोरङ १''' [[नेपाल]]को [[मोरङ जिल्ला]]को ६ संसदीय निर्वाचन क्षेत्र मध्ये एक हो। यो निर्वाचन क्षेत्र २०७४ भदौ १५ मा पेश गरिएको [[निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोग]] प्रतिवेदनमा अस्तित्वमा आएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=तुफान न्यौपाने|शीर्षक=निर्वाचन क्षेत्र: जनसङ्ख्यालाई ९०% र भूगोललाई १०%|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/5133|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=१६५ निर्वाचन क्षेत्र बन्दा तपाईंंको जिल्लामा कति वटा सिट?|युआरएल=https://pahilopost.com/content/-4847.html|कार्य=|प्रकाशक=पहिलो पोस्ट|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> == सम्मिलित क्षेत्रहरू == मोरङ १ मा [[उर्लाबारी नगरपालिका]], [[मिक्लाजुङ गाउँपालिका, मोरङ|मिक्लाजुङ गाउँपालिका]], [[केराबारी गाउँपालिका]] र [[लेटाङ नगरपालिका]] रहेका छन्। == प्रदेश सभा खण्डहरू == [[कोशी प्रदेश सभा]] क्षेत्रलाई निम्नलिखित खण्डहरूमा विभाजन गरिएको छ: * मोरङ १ (क) * मोरङ १ (ख) == संसद सदस्य == === [[नेपालको सङ्घीय संसद|संसद/संविधान सभा]] === {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''निर्वाचन''' !सदस्य !दल |- | rowspan="3" style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[आम निर्वाचन २०४८|२०४८]] | rowspan="3" |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | rowspan="5" |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[आम निर्वाचन २०५१|२०५१]] |- |[[आम निर्वाचन २०५६|२०५६]] |- | rowspan="2" style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | | २०५६ उप-निर्वाचन |rowspan="2" |[[आमोदप्रसाद उपाध्याय]] |- |[[संविधान सभा निर्वाचन २०६४|२०६४]] |- | rowspan="2" style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]] |[[ऋषिकेश पोखरेल]] | rowspan="2" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |- |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] | rowspan="3" |[[घनश्याम खतिवडा]] |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |''२०७५'' |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेकपा]] |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |''२०७७'' |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" |<br /> |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |[[डिगबहादुर लिम्बू]] |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- | style="background-color:{{party color|राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी}}" |<br /> |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२|२०८२]] |[[यज्ञमणि न्यौपाने]] |[[ राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] |} === [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रदेश सभा]] === {{Col-begin}} {{Col-2}} ==== १(क) ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |निर्वाचन !सदस्य !दल |- | style="background-color:{{party color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |कुलप्रसाद साम्बा |[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |- | style="background-color:{{party color|[[नेकपा (एमाले)]]}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |उमाकान्त गौतम |[[नेकपा (एमाले)]] |} {{Col-2}} ==== १(ख) ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |निर्वाचन !सदस्य !दल |- | style="background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |उपेन्द्रप्रसाद धिमिरे |[[नेकपा (एमाले)]] |- | style="background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |खड्गबहादुर बस्नेत |[[नेकपा (एमाले)]] |} {{Col-end}} == निर्वाचन परिणामहरू == ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२]] ==== {{Election results |cand1=[[यज्ञमणि न्यौपाने]] |party1=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] |votes1=27367 |cand2=शान्ति पाख्रिन लामा |party2=[[श्रम संस्कृति पार्टी]] |votes2=17522 |cand3=खड्गबहादुर फागो |party3=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |votes3=11986 |cand4=घनश्याम खतिवडा |party4=[[नेकपा (एमाले)]] |votes4=9823 |cand5=कुलप्रसाद साम्बा |party5=[[नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी]] |votes5=2224 |cand6=अन्य |votes6=3040 |electorate=128545 |result=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] विजयी |majority=9845 |source=<ref name="2082el_morang1">{{Cite web |title=Morang-1 Election Results 2082 |url=https://election.ekantipur.com/pradesh-1/district-morang/constituency-1 |website=कान्तिपुर निर्वाचन पोर्टल}}</ref>}} ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९]] ==== {{Election results|cand1=[[डिगबहादुर लिम्बू]]|party1=[[नेपाली काङ्ग्रेस]]|votes1=27297|cand2=[[घनश्याम खतिवडा]]|party2=[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]|votes2=26867|cand3=कमलबहादुर श्रेष्ठ|party3=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]|votes3=8063|cand4=होमनाथ गौतम|party4=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]|votes4=4667|cand5=सुरज लिम्बू|party5=[[मङ्गोल नेसनल अर्गनाइजेसन]]|votes5=2218|cand6=अन्य|votes6=1564|invalid=|electorate=|result=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] विजयी|majority=430|source=<ref name="2022el">{{Cite web|title=प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचनमा उम्मेदवारहरूको सूची|url=https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral2079.aspx|website=निर्वाचन आयोग|access-date=2026-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129072853/https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral2079.aspx|archive-date=2022-11-29}}</ref>}} ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |[[घनश्याम खतिवडा]] |३७,५२४ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |डिगबहादुर लिम्बू |३१,४३६ |- | style="background-color:hotpink" | |[[सङ्घीय लोकतान्त्रिक राष्ट्रिय मञ्च]] |अशोक चेम्जोङ |१,१५२ |- | | colspan="2" |अन्य |१,३१५ |- | colspan="3" |बदर मत |३,२७७ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेकपा (एमाले) विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral.aspx निर्वाचन आयोग] |} ==== [[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४]] ==== {{col-begin}} {{col-2}} ===== १(क) ===== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |कुल प्रसाद साम्बा |१९,५५४ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |ललित अधिकारी |१४,२६३ |- | | colspan="2" |अन्य |३,२५० |- | colspan="3" |बदर मत |१,४२९ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |माओवादी केन्द्र विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral.aspx निर्वाचन आयोग] |} {{col-2}} ===== १(ख) ===== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |उपेन्द्र प्रसाद घिमिरे |१७,११७ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |ईश्वरी कोइराला |१४,३१० |- |style="background-color:hotpink" | |[[सङ्घीय लोकतान्त्रिक राष्ट्रिय मञ्च]] |नगेन्द्र बहादुर लिम्बू |१,१२४ |- | | colspan="2" |अन्य |१,२३२ |- | colspan="3" |बदर मत |१,४७८ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेकपा (एमाले) विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral.aspx निर्वाचन आयोग] |} {{col-end}} ==== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |ऋषिकेश पोखरेल |१४,००० |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[आमोदप्रसाद उपाध्याय]] |१०,९४० |- | style="background-color:darkred" | |[[एनेकपा (माओवादी)]] |[[गणेशप्रसाद उप्रेती]] |६,५०१ |- | style="background-color:orangered" | |[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल]] |विनोदकुमार सिंह गनगाई |३,३५९ |- | style="background-color:darkorange" | |[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल (लोकतान्त्रिक)]] |मोहम्मद मेहताब आलम |२,०४८ |- | style="background-color:yellowgreen" | |[[सद्भावना पार्टी]] |अब्दुल रहीम मिया |१,२९५ |- | | colspan="2" |अन्य |२,८३२ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेकपा (एमाले) विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: <ref name=":0">{{Cite web|date=2015-03-25|title=Nepalnews.com - News from Nepal as it happens|url=http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top|access-date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top|archive-date=2015-03-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top |date=2015-03-25 }}</ref> |} ==== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[आमोदप्रसाद उपाध्याय]] |११,१०५ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |गङ्गादेवी डाँगी |८,७९९ |- | style="background-color:orangered" | |[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल]] |[[तुलुराम राजबंशी]] |७,७१० |- | style="background-color:darkred" | |[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]] |शान्त माया राई |६,९४५ |- | style="background-color:yellowgreen" | |[[सद्भावना पार्टी]] |अब्दुल रहीम मिया |६,१६५ |- | style="background-color:indianred" | |[[नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |तुलसीप्रसाद सिवाकोटी |१,४२२ |- | style="background-color:gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |रत्न राई |१,०३६ |- | |अन्य | |२,५१५ |- | colspan="3" |बदर मत |३,४७५ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेपाली काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref>{{Cite web|date=2009-10-03|title=Ca Election report|url=http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003184536/http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|archive-date=2009-10-03}}</ref> |} ==== उप-निर्वाचन, २०५६ ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[आमोदप्रसाद उपाध्याय]] |- ! colspan="2" |नतिजा !नेपाली काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="3" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=निर्वाचन आयोगको सूचना|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=18731|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813190613/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=18731|archive-date=2021-08-13|access-date=2020-12-11|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> |} ==== [[आम निर्वाचन २०५६]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] |२२,१६५ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |[[भरतमोहन अधिकारी]] |१५,६४८ |- | style="background-color:yellowgreen" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |बद्रीप्रसाद मण्डल |९,८४९ |- | style="background-color:gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |लैनबहादुर खड्का |१,५९४ |- | style="background-color:indianred" | |[[नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |ध्रुवनारायण श्रेष्ठ |१,५५२ |- | | colspan="2" |अन्य |३३८ |- | colspan="3" |बदर मत |१,१८४ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेपाली काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref name="archive">{{Cite web|date=2008-01-24|title=Finalised Constituencies With Top Two Candidates|url=http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|archive-date=2008-01-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php |date=2008-01-24 }}</ref> |} ==== [[आम निर्वाचन २०५१]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] |२१,०१३ |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेकपा (एमाले)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |[[तुलुराम राजवंशी]] |१२,९८७ |- | style="background-color:yellowgreen" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |विशेश्वर राजवंशी |६,६५० |- | style="background-color:gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |भीम देवी ओली |१,९९७ |- | | colspan="2" |अन्य |१,४९२ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेपाली काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref name="archive" /> |} ==== [[आम निर्वाचन २०४८]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] |१६,४०३ |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेकपा (एमाले)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |लव प्रधान |११,३१४ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेपाली काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [http://nepalresearch.org/politics/background/elections_old/election_1991_constituency_results_english.pdf निर्वाचन आयोग] |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [http://www.election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/MORANG.pdf मोरङको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रको नक्सा] {{कोशी प्रदेशका संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू}} [[श्रेणी:नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू]] 9ty3qjqt54qh00kzpq1fvpe1ht7vrqx 0 132685 1393915 1389298 2026-11-04T06:11:56Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393915 wikitext text/x-wiki {{Infobox constituency | name = मोरङ ५ | type = संसदीय | constituency_link = | parl_name = <!-- name of the law making body --> | map1 = | map2 = | map3 = | map4 = | map_size = 300 | map_entity = | map_year = 2017 | image = Morang5PratinidhiSabha.svg | image2 = | image3 = | image4 = | caption = [[कोशी प्रदेश]]मा मोरङ ५ | caption2 = | caption3 = | caption4 = | district_label = प्रदेश<!-- can be State/Province, region, county --> | district = [[कोशी प्रदेश]] | region_label = जिल्ला<!-- can be State/Province, region, county --> | region = [[मोरङ जिल्ला]] | population = | electorate = १,१०,१७७ | towns = | future = | year = २०४८<!-- year of establishment --> | abolished_label = | abolished = | elects_howmany = | seats = | party_label = <!-- defaults to "Party" --> | party = [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] | members_label = | members = [[आशा झा]] | local_council_label = | local_council = | previous = | next = | blank1_name = | blank1_info = | blank2_name = | blank2_info = | blank3_name = | blank3_info = | blank4_name = | blank4_info = }} '''मोरङ ५''' [[नेपाल]]को [[मोरङ जिल्ला]]को ६ संसदीय निर्वाचन क्षेत्र मध्ये एक हो। यो निर्वाचन क्षेत्र २०७४ भदौ १५ मा पेश गरिएको [[निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोग]] प्रतिवेदनमा अस्तित्वमा आएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=तुफान न्यौपाने|शीर्षक=निर्वाचन क्षेत्र: जनसङ्ख्यालाई ९०% र भूगोललाई १०%|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/5133|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=१६५ निर्वाचन क्षेत्र बन्दा तपाईंंको जिल्लामा कति वटा सिट?|युआरएल=https://pahilopost.com/content/-4847.html|कार्य=|प्रकाशक=पहिलो पोस्ट|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ मार्च २०२२}}</ref> == सम्मिलित क्षेत्रहरू == मोरङ ५ मा [[धनपालथान गाउँपालिका]], [[जहदा गाउँपालिका]], [[रङ्गेली नगरपालिका]]को ४–७ वडा र [[विराटनगर महानगरपालिका]]को १३–१८ वडा समेटिएको छ। == प्रदेश सभा खण्डहरू == [[कोशी प्रदेश सभा]] क्षेत्रलाई निम्नलिखित खण्डहरूमा विभाजन गरिएको छ: * मोरङ ५ (क) * मोरङ ५ (ख) == संसद सदस्य == === [[नेपालको सङ्घीय संसद|संसद/संविधान सभा]] === {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''निर्वाचन''' !सदस्य !दल |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[आम निर्वाचन २०४८|२०४८]] |[[शैलजा आचार्य]] |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[आम निर्वाचन २०५१|२०५१]] |[[कमलप्रसाद कोइराला]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[आम निर्वाचन २०५६|२०५६]] |[[महेश आचार्य]] |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- | rowspan="2" style="background-color:orangered" | |[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]] |[[उपेन्द्र यादव]] | rowspan="2" |[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल]] |- |२०६५ |[[जयराम यादव]] |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]] |[[अमृतकुमार अर्याल]] |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- | style="background-color:darkred" | |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] | rowspan="3" |[[शिवकुमार मण्डल]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |''२०७५'' |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेकपा]] |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |''२०७७'' |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |- | style="background-color:{{party color|स्वतन्त्र}}" | |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |[[योगेन्द्र मण्डल]] |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |- | style="background-color:{{party color|राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी}}" | |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२|२०८२]] |[[आशा झा]] |[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] |- |} === [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रदेश सभा]] === {{Col-begin}} {{Col-2}} ==== ५(क) ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |निर्वाचन !सदस्य !दल |- | style="background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |ज्ञानेश्‍वर राजवंशी |[[नेकपा (एमाले)]] |- | style="background-color:{{party color|[[नेपाली काङ्ग्रेस]]}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |गयानन्द मण्डल गनगाई |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |} {{Col-2}} ==== ५(ख) ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |निर्वाचन !सदस्य !दल |- | style="background-color:{{party color|सङ्घीय समाजवादी फोरम, नेपाल}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |जयराम यादव |[[सङ्घीय समाजवादी फोरम, नेपाल]] |- | style="background-color:{{party color|नेपाली काङ्ग्रेस}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |अमृतकुमार अर्याल |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |} {{Col-end}} == निर्वाचन परिणामहरू == ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२]] ==== {{Election results |cand1=[[आशा झा]] |party1=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] |votes1=30434 |cand2=फुलकुमार लालवानी |party2=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |votes2=9415 |cand3=राजकुमार यादव |party3=[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]] |votes3=8747 |cand4=शिवकुमार मण्डल |party4=[[नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी]] |votes4=8614 |cand5=मनोजकुमार अग्रवाल |party5=[[नेकपा (एमाले)]] |votes5=6945 |cand6=अन्य |votes6=6405 |electorate=110177 |result=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] विजयी |majority=21019 |source=<ref name="2082el_morang5">{{Cite web |title=मोरङ-५ मा रास्वपाकी आशा झा विजयी |url=https://election.ekantipur.com/pradesh-1/district-morang/constituency-5?lng=nep |website=कान्तिपुर निर्वाचन पोर्टल}}</ref>}} ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९]] ==== {{Election results|cand1=[[योगेन्द्र मण्डल]]|party1=[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]|votes1=21820|cand2=[[शिवकुमार मण्डल]]|party2=[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]|votes2=17486|cand3=राजकुमार यादव|party3=[[जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल]]|votes3=17390|cand4=रेवतबहादुर थापा|party4=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]|votes4=2479|cand5=परमेश्वर मुर्मु|party5=[[जनमत पार्टी]]|votes5=2395|cand6=प्रमोदकुमार मण्डल|party6=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]|votes6=2282|cand7=मोहम्मद रेजा हुसेन|party7=[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]|votes7=1900|cand8=अन्य|votes8=1628|invalid=|electorate=|result=[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] विजयी|majority=4334|source=<ref name="2022el">{{Cite web|title=प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचनमा उम्मेदवारहरुको सुची|url=https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral2079.aspx|website=निर्वाचन आयोग|access-date=2026-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129072853/https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral2079.aspx|archive-date=2022-11-29}}</ref>}} ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |[[शिवकुमार मण्डल]] |२२,९४५ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |अमृतकुमार अर्याल |१९,१५३ |- | style="background-color:pink" | |[[सङ्घीय समाजवादी फोरम, नेपाल]] |राजकुमार यादव |१८,६४९ |- | style="background-color:#ffb300" | |[[राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपाल]] |बद्रीप्रसाद मण्डल |१,८९५ |- | | colspan="2" |अन्य |१,२८७ |- | colspan="3" |बदर मत |४,३६३ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |माओवादी केन्द्र विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral.aspx निर्वाचन आयोग] |} ==== [[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४]] ==== {{col-begin}} {{col-2}} ===== ५(क) ===== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |ज्ञानेश्वर राजवंशी |१२,८६१ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |शुकदेवप्रसाद मण्डल |८,८२८ |- | style="background-color:pink" | |[[सङ्घीय समाजवादी फोरम, नेपाल]] |विजयकुमार सिंह |८,५७३ |- | style="background-color:#ffb300" | |[[राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपाल]] |शङ्करप्रसाद साह |१,१५७ |- | | colspan="2" |अन्य |१८९ |- | colspan="3" |बदर मत |१,६८२ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेकपा (एमाले) विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral.aspx निर्वाचन आयोग] |} {{col-2}} ===== ५(ख) ===== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:pink" | |[[सङ्घीय समाजवादी फोरम, नेपाल]] |जयराम यादव |११,२०१ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[राजेशकुमार गुप्ता]] |९,९१८ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |शुभन मियाँ |८,६६५ |- | style="background-color:#ffb300" | |[[राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपाल]] |भोगेन्द्र यादव |१,२३१ |- | | colspan="2" |अन्य |१,८१७ |- | colspan="3" |बदर मत |२,०७८ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |ससफो विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral.aspx निर्वाचन आयोग] |} {{col-end}} ==== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |अमृतकुमार अर्याल |१५,२५४ |- | style="background-color:orangered" | |[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल]] |[[उपेन्द्र यादव]] |१२,५६६ |- | style="background-color:darkred" | |[[एनेकपा (माओवादी)]] |बालेश्वर कामत |३,७८० |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |रामलाल साह |२,५६३ |- | style="background-color:darkorange" | |[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल (लोकतान्त्रिक)]] |वसन्तलाल राजवंशी |१,११४ |- | style="background-color:seagreen" | |[[सद्भावना पार्टी]] |बद्रीप्रसाद मण्डल |१,११२ |- | | colspan="2" |अन्य |४,८२० |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: नेपाल न्युज<ref name=":0">{{Cite web|date=2015-03-25|title=Nepalnews.com - News from Nepal as it happens|url=http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top|access-date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top|archive-date=2015-03-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top |date=2015-03-25 }}</ref> |} ==== २०६६ उप-निर्वाचन ==== {{Election results |party1=[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल]] |cand1=जयराम यादव |votes1=13811 |party2=[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|एनेकपा (माओवादी)]] |cand2=[[शिवकुमार मण्डल]] |votes2=9101 |party3=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |cand3=जगन्नाथ सिंह |votes3=5544 |party4=[[नेकपा (एमाले)]] |cand4=जीवन घिमिरे |votes4=3586 |party5=[[तराई मधेश लोकतान्त्रिक पार्टी]] |cand5=उमेश गिरी |votes5=2801 |color5={{party color|Terai Madhesh Loktantrik Party}} |party6=अन्य |votes6=3865 |electorate=67397 |invalid=256 |majority=4710 |result=[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल]] विजयी |source= निर्वाचन आयोग<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=उपनिर्वाचनमा उम्मेदवारहरु संविधान सभा सदस्यमा निर्वाचित भएको नामावली|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=21016|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108220429/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=21016|archive-date=2020-01-08|access-date=2020-12-12|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref><ref>{{Cite book |title=Constituent Assembly By-election-2009 Observation Report |publisher=National Election Observation Committee (Nepal) |year=2009 |language=ne}}</ref> }} ==== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:orangered" | |[[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल]] |[[उपेन्द्र यादव]] |२७,५०८ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |अमृतकुमार अर्याल |१०,३२४ |- | style="background-color:darkred" | |[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]] |राजेन्द्रप्रसाद गुप्ता |३,६१६ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |मीनादेवी यादव |२,२२४ |- | |अन्य | |२,३८७ |- | colspan="3" |बदर मत |२,०२६ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |फोरम विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref>{{Cite web|date=2009-10-03|title=Ca Election report|url=http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003184536/http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|archive-date=2009-10-03}}</ref> |} ==== [[आम निर्वाचन २०५६]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[महेश आचार्य]] |१९,११९ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |सुवोधराज प्याकुरेल |१५,४५० |- | style="background-color:gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |सुरेन्द्रबहादुर बस्नेत |९,३२९ |- | style="background-color:{{party color|Independent}}" | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |सत्यनारायण चौधरी |१,९४१ |- | style="background-color:yellowgreen" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |अनिरुद्धप्रसाद विश्वास |१,४६५ |- | style="background-color:yellow" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (चन्द)]] |पलादप्रसाद शाह |१,१३१ |- | | colspan="2" |अन्य |१,८५७ |- | colspan="3" |बदर मत |१,४४४ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref name="archive">{{Cite web|date=2008-01-24|title=Finalised Constituencies With Top Two Candidates|url=http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|archive-date=2008-01-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php |date=2008-01-24 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Election Results'99|url=https://nepalresearch.org/politics/background/elections_old/ec/alldistconst.htm|access-date=2020-11-15|website=nepalresearch.org}}</ref> |} ==== [[आम निर्वाचन २०५१]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |कमलप्रसाद कोइराला |१४,१०६ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |श्यामलाल तवदार |१०,३५७ |- | style="background-color:gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |कृष्णबहादुर भट्टराई |४,०१३ |- | | colspan="2" |अन्य |६,६९७ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |नेकपा (एमाले) विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref name="archive" /> |} ==== [[आम निर्वाचन २०४८]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[शैलजा आचार्य]] |१९,७६९ |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |कमलप्रसाद कोइराला |१०,५३७ |- ! colspan="2" |नतिजा ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [http://nepalresearch.org/politics/background/elections_old/election_1991_constituency_results_english.pdf] |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [http://www.election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/MORANG.pdf मोरङको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रको नक्सा] {{कोशी प्रदेशका संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू}} [[श्रेणी:नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू]] j4t5vbdaa8ctylxi186mgh66zbfkezk 0 133099 1393787 1204680 2026-11-03T15:53:28Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393787 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | name = धनुमती | color = #FFC569 | based_on = [[महाभारत]] | creator = [[व्यास|वेद व्यास]] | affiliation = पञ्चाल रानी | spouse = [[धृष्टद्युम्न]] | home = [[पाञ्चाल राज्य|पञ्चाला]] (विवाह द्वारा) | family = [[भगदत्त]] <small>(अन्य स्रोतहरूमा बुबा)</small> }} '''धनुमति''' पंचाल साम्राज्यका राजकुमार [[धृष्टद्युम्न]] की पत्नी हुन्। धृष्टद्युम्न अग्नीबाट पैदा भएका थिए र राजा [[द्रुपद (महाभारत)|द्रुपद]]का पुत्र थिए। उनकी बहिनी, [[द्रौपदी]] धनुमती की मित्र थिइन्। [[व्यास|वेद व्यास]] ले उनलाई (धनुमति) बनाए र उनलाई महाभारत का पात्र बनाया। वह भानुमति से अलग है। साथ ही, उनकी शादी की कहानी [[सुभद्रा]] के प्रेम विवाह के साथ वर्णित या तुलना की जाती है। सुभद्रा महाभारत का एक पात्र है। मूल रूप से अनाम - महाकाव्य से परिचित। उसे बाद में [[महाभारत]] के विभिन्न संस्करणों में जोड़ा गया। धृष्टद्युम्न उसकी शादी के बाद उसे पांचाल ले गया या उसका अपहरण कर लिया गया। वह [[कौरवों]] के चंगुल से बच निकली और प्रिशती द्वारा वर्णित एक सुंदर युवती थी। इन्डोनेसियामा उनलाई धृष्टद्युम्नको पहिलो रानीको रूपमा उल्लेख गरिएको छ।<ref>List Of Characters In The Mahabharata https://academic-accelerator.com/encyclopedia/list-of-characters-in-the-mahabharata {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231123110416/https://academic-accelerator.com/encyclopedia/list-of-characters-in-the-mahabharata |date=2023-11-23 }}</ref> ==किंवदन्ती== धनुमती राजा [[भगदत्त]]की छोरी, [[नरकासुर]]का छोरा र भानुमतीकी बहिनी हुन्। उनी प्राग्ज्योतिष राज्यकी राजकुमारी थिइन्, जसको पञ्चाल राजकुमार धृष्टद्युम्नलाई ठ्याक्कै माया थियो। उनका बुबा, प्राग्ज्योतिषका भागदत्तले तिनलाई [[दुर्योधन]]सँग विवाह गरून् भन्ने चाहन्थे किनभने उहाँ उहाँलाई आफ्नो ज्वाईको रूपमा चाहनुहुन्थ्यो र उहाँसँग राम्रो सम्बन्ध थियो। तर, उनकी छोरी, राजकुमारी धनुमतीले दुर्योधनसँग विवाह गर्न अस्वीकार गरे र विवाह गर्न अस्वीकार गरे। भागदत्तकी छोरी भानुमतीलाई दुर्योधनद्वारा अपहरण गरिएको थियो तर सौभाग्यवश उनीसँग उनले [[मयुरी (महाभारत)|मयुरी]], त्रिलोकपुराकी राजकुमारीसँग विवाह गरे। महाभारतमा एउटा अध्याय छ जसलाई भन्न सकिन्छ {{Blockquote|भगदत्तकी छोरी, आकर्षक स्तन भएको सुन्दरी र प्राज्ञज्योतिषाकी राजकुमारी। भानुमतीकी राजकुमारी धनुमतीको धनराज नामको एक भाइ थियो, जसले स्वयंवरका नियमहरू सुनाए। धृष्टद्युम्न स्वयंवरमा आएको देखेर उनी निकै खुसी भइन् । तर, भगदत्तले आफ्नी छोरी धृष्टद्युम्न बाँचेको थाहा पाएर उनलाई निम्तो , जसलाई उनले पञ्चालका राजकुमार धृष्टद्युम्नसँग विवाह गरेकी थिइन्। धनुमती, एक राजकुमारी उनको लागि परे र उनले गोप्य रूपमा उनको अपहरण गरे। यद्यपि कर्णले धनुमतीलाई आफ्नी पत्नी बनोस् भन्ने चाहन्थे, तर उनले उनलाई सुतपुत्र भएको भन्दै अस्वीकार गरिन्। कानमा वेल बोकेर आफू सुन्दर र सुन्दर ओठ भएको बताउदै फूल झैं उठेकी महिला। सबै भन्दा राम्रो र सुन्दर |[[महाभारत]] बाट एक अध्याय}} कथा अनुसार धनुमती राजा धृष्टद्युम्नसँग विवाह गर्न चाहन्थिन् तर भागदत्तले दुर्योधनसँग विवाह गरेर उनको जीवनसाथी बन्न चाहेकाले उनलाई त्यो तरिका मन परेन, उनका पिताले उनीसँग व्यवहार गरिरहेकी थिइन् । त्यसैले, उनले आफ्नो प्रेमी धृष्टद्युम्नलाई अपहरण गरेर पञ्चालामा लैजान पत्र लेख्ने निर्णय गरे। भानुमती धनुमतीकी ठूली बहिनी थिइन् र उनी पनि इन्डोनेसियाको लोककथा अनुसार आफ्नी बहिनीले धृष्टद्युम्नसँग विवाह गरून् भन्ने चाहन्थिन् । ==शाब्दिक स्रोत र विकास== ''महाभारत'' मा धनुमतीलाई प्रत्यक्ष रूपमा वर्णन गरिएको छैन। यो भन्न सकिन्छ कि धनुमतीलाई ''देवि दानोवती'' भनिन्छ र बनोती (भानुमती) उनकी बहिनी हुन्। धनुमती शान्त मन, शान्त र प्रसन्न थिइन् । धनुमती क्रूर महिला थिइनन् र आफ्नो पतिलाई माया गर्ने र दयालु थिइन्। धनुमती सबै भन्दा गोरी थियो र यो रंग भानुमती संग वर्णित छ। धनुमती आफ्नी बहिनी भानुमतीजस्तै गोरी रङकी कन्या थिइन् र दुर्योधनले दुई राजकुमारीलाई अपहरण गरेको खबर सुनेकी थिइन् । यो खबर सुनेर धनुमती एकदमै डराए र डराए र गेटमा पुगे र आफ्नो बुबा [[भगदत्त]] लाई खबर गरिन् तर उनी यस योजनामा संलग्न भए, धनुमती तनावमा आइन् र बहिनीको चिन्तामा थिइन्। उनले धृष्टद्युम्नलाई अपहरण गर्न हस्तलिखित पत्र लेखे, तर त्यो प्रेम विवाह थियो, [[व्यास|वेद व्यास]]।<ref>{{Cite web |url=https://en.bharatpedia.org/wiki/Dhanumati_(wife_of_Dhrishtadyumna_) |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2023-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231123111114/https://en.bharatpedia.org/wiki/Dhanumati_(wife_of_Dhrishtadyumna_) |archive-date=2023-11-23}}</ref> ===इन्डोनेसियाली महाभारत=== ====दानोवती (दनुमती)==== इन्डोनेसियाली भाषा [[महाभारत]] वायाङ कठपुतलीका लागि पनि चिनिन्छ, जुन [[कौरवहरू]] र [[पांडवहरू]]का पत्नीहरूका लागि पनि हो। [[इन्डोनेसिया]] मा राजा भगदत्त (क्रमशः बागडता पनि भनिन्छ), कामरूप (प्रागज्योतिष) का राजा थिए। यस कथामा उनका दुई छोरीहरू थिए, अङ्ग्रेजीमा बनोती (क्रमशः भानुमती भनिन्छ) र अङ्ग्रेजीमा दानोवती (क्रमशः धनुमती भनिन्छ) रङ्गका सबैभन्दा सुन्दर कन्याहरू थिए। राजा बगदता लोभी राजा थिए, र आफ्ना छोरीहरूलाई [[कौरवहरू]]सँग विवाह गर्न चाहन्थे। धनुमतीले आफ्नो बुबाको कुरा सुनिनन्, र उनले [[धृष्टद्युम्न]], [[पाञ्चाल राज्य|पाञ्चाल राजकुमार]] को बारेमा सुनेकी थिइन्। दुवै एकअर्काको प्रेममा परे। भोलिपल्ट तिनीहरू एक-अर्कासँग डान्डिया खेल्छन्, जसले भागदत्त र [[दुर्योधन]] रिसाउँछन्। तिनीहरूले धृष्टद्युम्नलाई मारेर धनुमतीलाई लैजाने निर्णय गर्छन्। [[धृष्टद्युम्न]] को मृत्युपछि, धृष्टद्युम्नकी चौथी पत्नी अर्थात् धनुमतीले आफ्नो पीडादायी मृत्युपछि कुनै पनि पुरुषसँग विवाह गरेनन्।<ref>{{Citation |last=Archer |first=W. G. |title=The Mahabharata: Krishna the Hero |date=2019-04-03 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429053450-2 |work=The Loves of Krishna |pages=17–25 |access-date=2023-10-14 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-05345-0}}</ref> == सन्दर्भहरू == [[श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू]] qbj1m8yznwmxuyizq41wkrhwldbikgc 0 133349 1393806 1361150 2026-11-03T19:36:37Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393806 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislation |short_title = नेपालको संविधान दोस्रो संशोधन, २०७७ |legislature = [[नेपालको सङ्घीय संसद|नेपालको संसद]] |image = |imagesize = 150px |imagealt = |caption = |long_title = |citation = [http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=24111 दोस्रो संशोधन] |territorial_extent = [[नेपाल]] |enacted_by = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] |date_passed = २०७७ असार ४ |enacted_by2 = [[राष्ट्रिय सभा (नेपाल)|राष्ट्रिय सभा]] |date_passed2 = २०७७ असार ४ |date_assented = २०७७ असार ४ |signed_by = [[विद्यादेवी भण्डारी]] |date_commenced = २०७७ असार ४<ref>{{Cite news|url=https://president.gov.np/विधेयक-प्रमाणीकरण-6/|title=विधेयक प्रमाणीकरण|date=२०७७ असार ४|work=राष्ट्रपतिको कार्यालय|access-date=२०७७ असार ४|language=np|issn=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230527122745/https://president.gov.np/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%AF%E0%A4%95-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A3-6/|archive-date=2023-05-27}}</ref> |date_repealed = |administered_by = |bill = नेपालको संविधान दोस्रो संशोधन विधेयक, २०७७ |bill_citation = |bill_date = २०७७ असार ४ |introduced_by =[[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]] |1st_reading = |2nd_reading = |3rd_reading = |conf_committee_passed = |bill2 = |bill_citation2 = |bill_date2 = |introduced_by2 = |1st_reading2 = |2nd_reading2 = |3rd_reading2 = |conf_committee_passed2 = |date_conf_committee = |white_paper = |committee_report = |amendments = |repeals = |related_legislation = |summary = |keywords = |status = सक्रिय }}{{ढाँचा:नेपालको संविधान २०७२}} '''नेपालको संविधान दोस्रो संशोधन २०७७ ले''' नेपालको [[नेपालको संविधान|संविधानको]] [[नेपालको निसानछाप|अनुसूची ३]] (निसान चिह्न)लाई परिमार्जन गरि देशको [[नेपालको निसानछाप|निसान छापमा]] प्रयोग हुने [[नेपाल|नेपालको]] नयाँ नक्सालाई कानुनी मान्यता दिएको छ। [[नेपालको मन्त्रिपरिषद्|नेपालको मन्त्रिपरिषद्ले]] २० मे २०२० मा नयाँ नक्सा सार्वजनिक गरेको थियो र त्यसको दुई दिनपछि संसदमा प्रस्तुत गरिएको थियो।<ref name=":0">{{Cite web |last=Ghimire |first=Binod |date=13 June 2020 |title=Constitution amendment bill to update Nepal map endorsed unanimously at the Lower House |url=https://kathmandupost.com/national/2020/06/13/constitution-amendment-bill-to-update-nepal-map-endorsed-unanimously-at-the-lower-house |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614061052/https://kathmandupost.com/national/2020/06/13/constitution-amendment-bill-to-update-nepal-map-endorsed-unanimously-at-the-lower-house |archive-date=2020-06-14 |access-date=2020-06-14 |website=Kathmandu Post |language=English}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last= |first= |date=13 June 2020 |title=Nepal parliament unanimously endorses second amendment, map updated |url=http://thehimalayantimes.com/kathmandu/parliament-unanimously-endorses-second-amendment-updating-nepals-map/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614061112/https://thehimalayantimes.com/kathmandu/parliament-unanimously-endorses-second-amendment-updating-nepals-map/ |archive-date=2020-06-14 |access-date=2020-06-14 |website=The Himalayan Times |language=en-US}}</ref> १३ जुन २०२० मा प्रधानमन्त्री [[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओलीको]] सरकारले नेपालको संसदको तल्लो सदनमा मतदानका लागि प्रस्ताव राखेको थिएँ। २५८ मतमा सर्वसम्मत बाट नै यो विधेयक पारित भएको थियो।<ref name=":0" /><ref name=":1" /> १८ जुन २०२० मा, माथिल्लो सदनले सर्वसम्मतिले विधेयक पारित गरेपछि राष्ट्रपति [[विद्यादेवी भण्डारी|विद्यादेवी भण्डारीले]] विधेयकमा हस्ताक्षर गरिन्।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/nepals-parliament-passes-constitution-amendment-bill-to-update-map-incorporating-indian-territories/article31858573.ece|title=Nepal’s new map now part of Constitution|last=Bhattacherjee|first=Kallol|date=2020-06-18|work=The Hindu|access-date=2020-06-27|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> नयाँ नक्सामा लिम्पियाधुरा, [[लिपुलेक भञ्ज्याङ|लिपुलेक]] र [[कालापानी|कालापानीलाई]] नेपालको भूभाग समेटिएको छ।<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/nepal-parliaments-lower-house-unanimously-passes-bill-to-redraw-political-map/article31821242.ece|title=Nepal passes amendment on new map|last=Bhattacharjee|first=Kallol|date=2020-06-13|work=The Hindu|access-date=2020-06-14|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=13 June 2020 |title=Nepal seeks talks with India as its lower House approves amendment proposal on controversial new map |url=https://www.aninews.in/news/world/asia/nepal-seeks-talks-with-india-as-its-lower-house-approves-amendment-proposal-on-controversial-new-map20200613231800/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614061055/https://www.aninews.in/news/world/asia/nepal-seeks-talks-with-india-as-its-lower-house-approves-amendment-proposal-on-controversial-new-map20200613231800/ |archive-date=2020-06-14 |access-date=2020-06-14 |website=ANI News |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614061055/https://www.aninews.in/news/world/asia/nepal-seeks-talks-with-india-as-its-lower-house-approves-amendment-proposal-on-controversial-new-map20200613231800/ |date=2020-06-14 }}</ref> नेपालले [[सुगौली सन्धि|सुगौली सन्धिअनुसार]] उक्त क्षेत्र दाबी गर्दै सन् १९५० को दशकमा भारतले सो क्षेत्रमा सेना परिचालन गर्न अनुमति दिएको दाबी गरे पनि त्यसयता भारतले फिर्ता त्यस क्षेत्र नेपाललाई फिर्ता गर्न अस्वीकार गरेको छ।<ref name=":3">{{Cite web |last=Giri |first=Anil |date=4 November 2019 |title=India’s new political map places disputed territory of Kalapani inside its own borders |url=https://kathmandupost.com/national-security/2019/11/04/india-s-new-political-map-places-disputed-territory-of-kalapani-inside-its-own-borders |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105163956/https://kathmandupost.com/national-security/2019/11/04/india-s-new-political-map-places-disputed-territory-of-kalapani-inside-its-own-borders |archive-date=2019-11-05 |access-date=2020-06-27 |website=Kathmandu Post |language=English}}</ref><ref name=":2" /> यो कदम पनि भारतले लिपुलेक हुँदै चीनको [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र|तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रको]] [[मानसरोवर|मानसरोवर तालसम्म]] सडक खोलेको दिन पछि भएको थियो।<ref name=":0"/> नोभेम्बर २०१९ मा भारतले नयाँ नक्सा जारी गरेको थियो जसमा नेपालको विवादित क्षेत्र कालापानीलाई भारतीय भूमि देखाइएको थियो।<ref name=":3" /><ref>{{Cite web |last=Tandan |first=Promod |date=25 June 2020 |title=Nepal is caught in the middle of India-China border tensions |url=http://theconversation.com/nepal-is-caught-in-the-middle-of-india-china-border-tensions-140671 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625225608/https://theconversation.com/nepal-is-caught-in-the-middle-of-india-china-border-tensions-140671 |archive-date=2020-06-25 |access-date=2020-06-27 |website=The Conversation |language=en}}</ref> नक्साले नेपालका उक्त क्षेत्रहरूलाई [[उत्तराखण्ड|उत्तराखण्डको]] भागको रूपमा देखाएको थियो।<ref name=":2" /> ==यो पनि हेर्नुहोस्== [[नेपालको संविधानको पहिलो संशोधन, २०७२]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालको संविधान २०७२]] t35afaqq2p6l2g6u33d87bfvjewi7ej 0 133350 1393811 1387072 2026-11-03T20:15:56Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393811 wikitext text/x-wiki {{ढाँचा:नेपालको संविधान २०७२}}[[नेपालको संविधान|नेपालको संविधानको]] भाग ३ मा [[नेपाली|नेपाली नागरिकका]] '''मौलिक हक र कर्तव्यको''' उल्लेख गरिएको छ।<ref name=":0">{{Cite web |title=नेपालको संविधान |url=https://www.moljpa.gov.np/public/uploads/cff6c0ea-7736-412f-bafd-75b64afcdf17.pdf |website=कानून, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय |access-date=2026-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260122194315/https://www.moljpa.gov.np/public/uploads/cff6c0ea-7736-412f-bafd-75b64afcdf17.pdf |archive-date=2026-01-22}}</ref> [[नेपालको संविधान]]को धारा १६ देखि धारा ४८ सम्म नेपाली जनतालाई ३३ वटा मौलिक हकको प्रत्याभूति गरिएको छ । जसमा सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने स्वतन्त्रता, वाक् तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, [[धर्म|धार्मिक]] तथा [[संस्कृति|सांस्कृतिक]] स्वतन्त्रता, [[छुवाछुत]] तथा भेदभाव विरुद्धको अधिकार आदि पर्दछन् । धारा ४८ मा प्रत्येक नेपाली नागरिकको कर्तव्यको उल्लेख छ । नेपालको राष्ट्रियता, सार्वभौमसत्ता र अखण्डताको रक्षा उल्लेख गरिएको छ । <ref>{{Cite web |title=31 Fundamental Rights have been Proposed |url=http://asd.org.np/nepal-in-transition/constitution/constitutionmaking/31-fundamental-rights-proposed/ |access-date=10 December 2017 |website=asd.org.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210204754/http://asd.org.np/nepal-in-transition/constitution/constitutionmaking/31-fundamental-rights-proposed/ |archive-date=10 December 2017 }}</ref> <ref>{{Cite web |date=29 October 2009 |title=CA panel recommends 31 fundamental rights |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/ca-panel-recommends-31-fundamental-rights/ |access-date=10 December 2017 |website=thehimalayantimes.com |publisher=Himalayan Times}} </ref> संविधानको '''धारा ४७''' मा मौलिक हकको कार्यान्वयनका लागि आवश्यक पर्ने कानुनहरू संविधान प्रारम्भ भएको ३ वर्षभित्र बनाउने उल्लेख छ। संविधानको भाग ४ मा रहेका राज्यका निर्देशक सिद्धान्त र नीतिहरूलाई अदालतमा सिधै प्रश्न उठाउन पाइँदैन। राज्यले आफ्नो क्षमता अनुसार बिस्तारै यी हकहरू कार्यान्वयन गर्दै लैजाने छुट संविधानले नै दिएको छ। == ऐतिहासिक विकासक्रम == [[नेपाल सरकारको वैधानिक कानुन २००४|नेपाल सरकार वैधानिक कानुन, २००४]] मा पहिलो पटक नागरिकका आधारभूत अधिकार र कर्तव्य समावेश गरिएको थियो। भाषण, प्रेस, सभा, र धार्मिक स्वतन्त्रता जस्ता सीमित हकहरू मात्र थिए। प्रजातन्त्र स्थापनापछि जारी भएको [[नेपालको अन्तरिम शासन विधान २००७|नेपालको अन्तरिम शासन विधान, २००७]] ले 'राज्यका निर्देशक सिद्धान्त र नीतिहरू' को अवधारणा भित्र्यायो। समानताको हक र कानुनी संरक्षण जस्ता आधुनिक हकहरूको सुरुवात भयो। नेपालको संविधान, २०१५ मा पहिलो पटक मौलिक हकलाई 'कार्यान्वयन गराउने संवैधानिक उपचारको हक' (अदालत जान पाउने अधिकार) थपियो। [[नेपालको संविधान २०१९|नेपालको संविधान, २०१९]] मा मौलिक हकहरू त राखिए, तर तिनलाई 'कानुनको अधीनमा रही' मात्र प्रयोग गर्न पाइने गरी संकुचित गरियो। पहिलो पटक नागरिकका कर्तव्यहरू लाई स्पष्ट रूपमा संविधानमा समावेश गरियो। राष्ट्रिय हित विपरितका कार्यमा मौलिक हक निलम्बन गर्न सकिने व्यवस्था थियो। २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि बनेको नेपालको अधिराज्यको संविधान, २०४७लाई उत्कृष्ट मानिन्थ्यो।<ref>{{Cite web |last=पाण्डे |first=प्रभातराज |date=कार्तिक ११, २०८१ |title=किन २०७२ भन्दा २०४७ सालको संविधान उत्कृष्ट ? |url=https://www.akramannews.com/bichar/2024/10/27/3510/ |access-date=2026-07-29 |website=आक्रमण न्युज - Akraman News |language=en-US}}</ref> मौलिक हकलाई पूर्ण रूपमा अपरिवर्तनीय (निलम्बन गर्न नमिल्ने गरी) बनाइयो। प्रेस तथा प्रकाशन हक, सूचनाको हक, र निवारक नजरबन्द विरुद्धको हक जस्ता आधुनिक हकहरू थपिए। यस संविधानमा नागरिकका कर्तव्यहरू राखिएका थिएनन्। जनआन्दोलन २०६२/६३ को पृष्ठभूमिमा बनेको [[नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३|नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३]] ले मौलिक हकमा ठूलो फड्को मार्यो। पहिलो पटक सकारात्मक विभेद (आरक्षण) को व्यवस्था गरियो। महिलाको हक, बालबालिकाको हक, दलितको हक, र छुवाछूत विरुद्धको हकलाई मौलिक हकमा राखियो। स्वास्थ्य, शिक्षा, र रोजगारीको हकलाई पहिलो पटक मौलिक हकको रूपमा स्वीकार गरियो। वर्तमान [[नेपालको संविधान २०७२|नेपालको संविधान, २०७२]] मा ३१ वटा मौलिक हक (धारा १६ देखि ४६ सम्म) को व्यवस्था गरिएको छ। आवासको हक, खाद्यको हक, उपभोक्ताको हक, र ज्येष्ठ नागरिकको हक जस्ता नयाँ हकहरू थपिएका छन्। धारा ४८ मा ४ वटा नागरिकका कर्तव्यहरू लाई पुनः समावेश गरिएको छ। == संविधानमा उल्लेखित अधिकार == (१६) सम्मानपुर्वक वाच्न पाउने हक <br> (१७) स्वतन्त्रताको हक <br> (१८) समानताको हक <br> (१९) सञ्चारको हक <br> (२०) न्याय सम्बन्धी हक <br> (२१) अपराध पीडितको हक<br> (२२) यातना विरूद्धको हक<br> (२३) निवारक नजरबन्द विरूद्धको हक<br> (२४) छुवाछुत र भेदभाव विरूद्धको हक<br> (२५) सम्पत्तिको हक<br> (२६) धार्मिक स्वतन्त्राको हक<br> (२७) सूचनाको हक<br> (२८) गोपनीयताको हक<br> (२९) शोषण विरूद्धको हक<br> (३०) स्वच्छ वातावरणको हक<br> (३१) शिक्षा सम्बन्धी हक<br> (३२) भाषा र संस्कृतिको हक<br> (३३) रोजगारको हक<br> (३४) श्रमको हक<br> (३५) स्वास्थ्य सम्बन्धी हक<br> (३६) खाद्य सम्बन्धी हक<br> (३७) आवासको हक<br> (३८) महिलाको हक<br> (३९) बालबालिकाको हक (४०) दलितको हक<br> (४१) ज्येष्ठ नागरिकको हक<br> (४२ )सामाजिक न्यायको हक<br> (४३) सामाजिक सुरक्षाको हक<br> (४४) उपभोक्ताको हक<br> (४५) देश निकाला विरुद्धको हक<br> (४६) संबैधानिक उपचारको हक<br> (४७) मौलिक हकको कार्यन्यायन<br> (४८) नागरिकका कर्तब्य == नागरिकका कर्तव्य == नेपालको संविधानको धारा ४८ प्रत्येक नागरिकका कर्तव्य देहाय बमोजिम छन्ः–<ref name=":0" /> * (क) राष्ट्रप्रति निष्ठावान हुँदै नेपालको राष्ट्रियता, सार्वभौमसत्ता र अखण्डताको रक्षा गर्नु, * (ख) संविधान र कानूनको पालना गर्नु, * (ग) राज्यले चाहेका बखत अनिवार्य सेवा गर्नु, * (घ) सार्वजनिक सम्पत्तिको सुरक्षा र संरक्षण गर्नु ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपालको संविधान]] cqk6b2kz4s90e26r1drpcjfylcy3noi 0 134590 1393749 1393606 2026-11-03T14:32:36Z Bishaldev100 28807 /* काम कर्तव्य र अधिकार */ 1393749 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = सङ्घीय चान्सलर | body = सङ्घीय गणतन्त्र जर्मनी | native_name = {{lang|de|Bundeskanzler der Bundesrepublik Deutschland}} | insignia = DEgov-BK-Logo.svg | insigniasize = 200 | insigniacaption = जर्मनेली चान्सलरको प्रतीक चिन्ह | insigniaalt = | flag = Flag of the Chancellor of Germany.svg | flagsize = | flagalt = | flagborder = | flagcaption = | image = 2024-08-21 Friedrich Merz in Erfurt 2024 STP 3041 by Stepro (3x4 cropped).jpg | imagesize = | alt = | imagecaption = सन् २०२५ मा मेर्त्स | incumbent = [[फ्रिडरिस मेर्त्स]] | acting = | incumbentsince = {{start date|2025|05|06|df=yes}} | department = सङ्घीय सरकारको कार्यकारी शाखा<br />सङ्घीय चान्सलर | style = चान्सलर महोदय (अनौपचारिक)<br />[[महामहिम]] (कूटनीतिक)<ref name="RfAA">{{cite web |url=https://www.protokoll-inland.de/SharedDocs/downloads/Webs/PI/DE/Allgemeines/Anschriften.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |title=Ratgeber für Anschriften und Anreden |publisher=Bundesministerium des Innern – Protokoll Inland|page=40 |format=PDF |access-date=23 May 2019}}</ref> | type = सरकार प्रमुख | status = | abbreviation = | member_of = सङ्घीय मन्त्रिपरिषद्<br />[[युरोपेली सङ्घ]] | reports_to = | residence = | seat = सङ्घीय चान्सलरी, [[बर्लिन]] (प्रमुख सिट)<br />पालिस साउम्बुअर्ग, [[बोन]] (द्वितीयत स्थान) | nominator = [[जर्मनीको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | appointer = [[राष्ट्रपति]]<br>बुन्डेस्टाकद्वारा निर्वाचित भएपछि | appointer_qualified = | termlength = नयाँ बुन्डेसटाक गठन नभएसम्म (नवीकरण योग्य) | termlength_qualified = | constituting_instrument = जर्मनेली आधारभूत कानुन (जर्मनेली संविधान) | precursor = | formation = {{start date and age|1867|7|1|df=yes}} | first = [[ओटो फोन बिस्मार्क]] | last = | abolished = | superseded_by = | succession = | unofficial_names = | deputy = उपचान्सलर | salary = {{Currency|255150|euro}} प्रतिवर्ष <small>({{as of|2020|lc=y}})</small><ref>{{cite web |url=https://www.bundestag.de/resource/blob/724148/2a9ee1b4947ff02b8f8b0a7dbf61eb05/WD-3-177-20-pdf-data.pdf |title=Das Amt des Bundeskanzlers: Einzelfragen zur Vergütung und weiteren Leistungen |date=30 July 2020 |publisher=Wissenschaftliche Dienste des Deutschen Bundestages |page=3 |access-date=19 January 2023}}</ref> | website = {{URL|http://bundeskanzler.de/bk-en}} | footnotes = }} '''जर्मनीको चान्सलर''' वा आधिकारिक रूपमा '''सङ्घीय गणतन्त्र जर्मनीको सङ्घीय चान्सलर''', {{Efn|{{lang-de|Bundeskanzler([[:wikt:-in#German|in]]) der Bundesrepublik Deutschland|link=no}}; often shortened to ''Bundeskanzler''/''Bundeskanzlerin'', {{IPA-de|ˈbʊndəsˌkant͡slɐ|pron|De-Bundeskanzler2.ogg}}/{{IPA-de|ˈbʊndəsˌkant͡sləʁɪn||De-Bundeskanzlerin.ogg}}}} जर्मनीको सङ्घीय सरकारको प्रमुख र [[युद्ध]]को समयमा जर्मन सशस्त्र बलको [[कमान्डर-इन-चिफ]] हो। {{Efn|जर्मन आधारभूत कानून अनुसार, शान्तिकालमा, जर्मन शसस्त्र सेनाको [[कमान्डर-इन-चिफ]] सङ्घीय रक्षामन्त्री हुन्छन् ।}} चान्सलर सङ्घीय मन्त्रिपरिषद्को प्रमुख कार्यकारी हुन् र कर्यापालिकाको प्रमुख हुन्। चान्सलर सङ्घीय राष्ट्रपतिको प्रस्तावमा र बिना बहस (जर्मन संविधानको धारा ६३) जर्मन संसद बुन्डेसटाकद्वारा ({{IPA-de|ˈbʊndəstaːk|-|De-Bundestag2.ogg}}, "Federal Diet") चयन गरिन्छ। <ref>{{Cite web |last=Parliamentary Council of the Federal Republic of Germany |date= |title=Basic Law for the Federal Republic of Germany |url=https://en.wikisource.org/wiki/Basic_Law_for_the_Federal_Republic_of_Germany_(2010)#Article_63_[Election_of_the_Federal_Chancellor |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128214647/https://en.wikisource.org/wiki/Basic_Law_for_the_Federal_Republic_of_Germany_(2010) |archive-date=28 January 2021 |access-date=24 November 2020 |website=Wikisource |publisher=Wikimedia}}</ref> सङ्घीय गणतन्त्र जर्मनीको चान्सलरको रूपमा हालसम्म ९ जना पुरुष र १ महिला गरी कुल १० जनाले पदभार सम्हालिसकेका छन् जसमध्ये पहिलो चान्सलर कोनार्ट आडनावरले सन् १९४९ देखि १९६३ सम्म पदभार सम्हालेका थिए। चान्सलर पदका वर्तमान पदाधिकारी जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घका [[फ्रिडरिस मेर्त्स]] हुन् जसले ६ मे २०२५ मा शपथ ग्रहण गरेका थिए। ==काम कर्तव्य र अधिकार == चान्सलर सबै सरकारी नीतिहरूको लागि जिम्मेवार हुन्छन्; । चान्सलरद्वारा जारी गरिएको कुनै पनि औपचारिक नीति निर्देशनहरू कानुनी रूपमा बाध्यकारी निर्देशनहरू हुन्छ जुन क्याबिनेट मन्त्रीहरूले लागू गर्नुपर्छ। क्याबिनेट मन्त्रीहरूले चान्सलरको बृहत्तर दिशानिर्देशहरू प्रतिबिम्बित गर्ने मन्त्री स्तरमा विशेष नीतिहरू प्रस्तुत गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। == जर्मनको पुन: एकीकरणपछिका चान्सलरहरूको सूची== '''राजनीतिक दल:''' {{legend2|{{party color|CDU/CSU}}|[[जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घ]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|{{party color|Social Democratic Party of Germany}}|[[जर्मनेली सामाजिक-जनवादी पार्टी]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{sort under}} {|class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border:1px #AAAAFF solid" !width=80px rowspan=2 colspan=2|चित्र !rowspan=2|नाम<br />{{small|(जन्म–मृत्यु)}} !width=150px colspan=2|कार्यकाल !rowspan=2|राजनीतिक<br>दल !rowspan=2|उप चान्सलर(हरू) !rowspan=2|मन्त्रिपरिषद् |- !कार्यकाल !कार्यकाल म्याद |- !style="background:{{party color|CDU/CSU}}; width:2%; color:white;" | १ | |'''[[कोनार्ट आडनावर ]]'''<br />{{small|(सन् १८७६–१९६७)}} |{{dts|15 September 1949}}<br/>–<br/>{{dts|16 October 1963}} |{{ayd|1949|9|15|1963|10|16}} |जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घ |<small>[[फ्रान्च ब्लुसर]] (सन् १९४९–५७)<br />[[लुडभिस एर्हार्ट]] (सन् १९५७–६३)</small> |[[प्रथम आडनावर मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]]<hr>[[द्वितीय आडनावर मन्त्रिपरिषद्|द्वितीय]]<hr>[[तृतीय आडनावर मन्त्रिपरिषद्|तृतीय]]<hr>[[चौँथो आडनावर मन्त्रिपरिषद्|चौँथो]] |-- !style="background:{{party color|CDU/CSU}}; color:white;" | २ |[[File:Einde bezoek bondskanselier dr Ludwig Erhard en gaf persconferentie in het Haag, Bestanddeelnr 916-1330.jpg|80px]] |'''[[लुडभिस एर्हार्ट]]'''<br />{{small|(सन् १८९७–१९७७)}} |{{dts|16 October 1963}}<br/>–<br/>{{dts|1 December 1966}} |{{ayd|1963|10|16|1966|12|1}} |जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घ |<small>[[एरिस मेन्डे]] (सन् १९६३–६६)<br />[[हान्ज-क्रिस्टोफ सिबोम]] (सन् १९६६)</small> |[[प्रथम एर्हार्ट मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]]<hr>[[द्वितीय एर्हार्ट मन्त्रिपरिषद्|द्वितीय]] |-- !style="background:{{party color|CDU/CSU}}; color:white;" | ३ |[[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F029561-0008, Essen, CDU-Bundestagswahlkongress (cropped).jpg|80px]] |'''[[कुर्ट गेओर्क किजिङ]]'''<br />{{small|(सन् १९०४–१९८८)}} |{{dts|1 December 1966}}<br/>–<br/>{{dts|22 October 1969}} |{{ayd|1966|12|1|1969|10|22}} |जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घ |<small>[[भिली ब्रान्ट]] (सन् १९६६–६९)</small> |[[प्रथम किसिङ मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]] |-- !style="background:{{party color|Social Democratic Party of Germany}}; color:white;" | ४ |[[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F057884-0009, Willy Brandt.jpg|80px]] |'''[[भिली ब्रान्ट]]'''<br />{{small|(सन् १९१३–१९९२)}} |{{dts|22 October 1969}}<br/>–<br/>{{dts|7 May 1974}} |{{ayd|1969|10|22|1974|5|7}} |जर्मनेली सामाजिक-जनवादी पार्टी |<small>[[भाल्ट सिल]] (सन् १९६९–७४)</small> |[[प्रथम ब्रान्ट मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]]<hr>[[द्वितीय ब्रान्ट मन्त्रिपरिषद्|द्वितीय]] |-- | bgcolor=#EEEEEE colspan=10 | ''उप-चान्सलर भाल्ट सिल ७ मे देखि १६ मे १९७४ सम्म कार्यवाहक चान्सलरको रूपमा कार्यरत थिए।'' |-- !style="background:{{party color|Social Democratic Party of Germany}}; color:white;" | ५ |[[File:Bundeskanzler Helmut Schmidt.jpg|80px]] |'''[[हेल्मुट स्मिट]]'''<br />{{small|(सन् १९१८–२०१५)}} |{{dts|16 May 1974}}<br/>–<br/>{{dts|1 October 1982}} |{{ayd|1974|5|16|1982|10|1}} |जर्मनेली सामाजिक-जनवादी पार्टी |<small>[[हान्स-डिट्रिस गेन्स]] (सन् १९७४–८२)<br />[[इगोन फ्राङ्क]] (सन् १९८२)</small> |[[प्रथम स्मिट मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]]<hr>[[द्वितीय स्मिट मन्त्रिपरिषद्|द्वितीय]]<hr>[[तृतीय स्मिट मन्त्रिपरिषद्|तृतीय]] |-- !style="background:{{party color|CDU/CSU}}; color:white;" | ६ |[[File:KAS-Kohl, Helmut-Bild-14701-1.jpg|80px]] |'''[[हेल्मुट कोल]]'''<br />{{small|(सन् १९३०–२०१७)}} |{{dts|1 October 1982}}<br/>–<br/>{{dts|27 October 1998}} |{{ayd|1982|10|1|1998|10|27}} |जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घ |<small>[[हान्स-डिट्रिस गेन्स]] (1982–92)<br>[[युर्गेन मोलेनमान]] (सन् १९९२–९३)<br>[[क्लाउस किङ्केल]] (सन् १९९३–९८)</small> |[[प्रथम कोल मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]]<hr>[[द्वितीय कोल मन्त्रिपरिषद्|द्वितीय]]<hr>[[तृतीय कोल मन्त्रिपरिषद्|तृतीय]]<hr>[[चौँथो कोल मन्त्रिपरिषद्|चौँथो]]<hr>[[पाँचौँ कोल मन्त्रिपरिषद्|पाँचौँ]] |-- !style="background:{{party color|Social Democratic Party of Germany}}; color:white;" | ७ | [[File:2015-12 Gerhard Schröder SPD Bundesparteitag by Olaf Kosinsky-12.jpg|80px]] |'''[[गेहार्ट स्रोड]]'''<br />{{small|(जन्म: सन् १९४४)}} |{{dts|27 October 1998}}<br/>–<br/>{{dts|22 November 2005}} |{{ayd|1998|10|27|2005|11|22}} |जर्मनेली सामाजिक-जनवादी पार्टी |<small>[[योस्का फिसअ]] (सन् १९९८–२००५)</small> |[[प्रथम स्रोड मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]]<hr>[[द्वितीय स्रोड मन्त्रिपरिषद्|द्वितीय]] |-- !style="background:{{party color|CDU/CSU}}; color:white;" | ८ |[[File:Angela Merkel - Juli 2010 - 3zu4 cropped.jpg|80px]] |'''[[एन्जेला मर्केल]]'''<br />{{small|(जन्म: सन् १९५४)}} |{{dts|22 November 2005}}<br/>–<br/>{{dts|8 December 2021}} |{{ayd|2005|11|22|2021|12|08}} |जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घ |<small>[[फ्रान्स मुन्टफिरिन]] (सन् २००५–०७)<br />[[फ्राङ्क-भाल्ट स्टाइनमाय]] (सन् २००७–०९)<br />[[गिदो भेस्टभेले]] (सन् २००९–११)<br />[[फिलिप रोस्ल]] (सन् २०११–१३)<br />[[जिग्मा गाब्रिएल]] (सन् २०१३–१८)<br />[[ओलाफ सोल्स]] (सन् २०१८–२१)</small> |[[प्रथम मर्केल मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]]<hr>[[द्वितीय मर्केल मन्त्रिपरिषद्|द्वितीय]]<hr >[[तृतीय मर्केल मन्त्रिपरिषद्|तृतीय ]]<hr>[[चौँथो मर्केल मन्त्रिपरिषद्|चौँथो]] |- !style="background:{{party color|Social Democratic Party of Germany}}; color:white;" | ९ |[[File:Olaf Scholz September 2024.jpg|80px]] |'''[[ओलाफ सोल्स]]'''<br />{{small|(जन्म: सन् १९५८)}} |{{dts|8 December 2021}}<br/>–<br/>६ मे २०२५ |{{ayd|2021|12|8|2025|05|06}} |जर्मनेली सामाजिक-जनवादी पार्टी |<small>[[रोबर्ट हाबेक]] (सन् २०२१–२५)</small> |[[प्रथम सोल्स मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]] |- !style="background:{{party color|CDU/CSU}}; color:white;" | १० |[[File:2025-02-23 Bundestagswahl – Wahlabend CDU by Sandro Halank–025.jpg|80px]] |'''[[फ्रिडरिस मेर्त्स]]'''<br />{{small|(जन्म: सन् १९५५)}} |{{dts|6 May 2025}}<br/>–<br/>''बहालवाला'' |{{ayd|2025|5|6}} |जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घ |<small>[[लार्स क्लिङबाइल]] (''बहालवाला'')</small> |[[मेर्त्स मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]] |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{notelist}}{{Chancellors of Germany}} [[श्रेणी:जर्मनीका चान्सलरहरू]] 5o0g5k356pcaqqtfx8l6sr2ll1ci7fp 0 134682 1393941 1389750 2026-11-04T08:49:01Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393941 wikitext text/x-wiki सरकार (राष्ट्रिय वा क्षेत्रीय)द्वारा निजी स्वामित्वमा रहेको वस्तुलाई सार्वजनिक वस्तुमा रूपान्तरण गर्नुलाई '''राष्ट्रियकरण''' भनिन्छ। उदाहरणको लागि, एक निजी बैंकको राष्ट्रीयकरण र सार्वजनिक गर्न सकिन्छ, र सन् १९६८ मा भारतमा यो भएको थियो। <ref >{{Cite web |title=Definition of NATIONALIZATION |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/nationalization |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161229205433/https://www.merriam-webster.com/dictionary/nationalization |archive-date=29 दिसंबर 2016 |access-date=14 जनवरी 2019 |website=www.merriam-webster.com}}</ref> राष्ट्रियकरण अन्तर्गत सरकारको कुनै पनि तल्लो तहको सम्पत्ति माथिल्लो तहमा लगिन्छ, जस्तै नगरपालिकाको कुनै पनि सम्पत्तिलाई राज्यको सम्पत्ति घोषणा गर्ने आदी पर्दछ। राष्ट्रियकरणको विपरीत प्रक्रियाको [[निजीकरण]] हो। ऐतिहासिक रूपमा, राज्यहरूले विभिन्न राजनीतिक प्रणालीहरू र आर्थिक प्रणालीहरूको एक विस्तृत विविधता अन्तर्गत विभिन्न उद्देश्यहरूको लागि राष्ट्रियकरण गरेका छन्।<ref> {{cite web |https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hast/page/677 677] | isbn= 978-0198600244 |access-date= 8 December 2019 </ref> =मार्क्सवादी सिद्धान्त = [[मार्क्सवाद|मार्क्सवादी सिद्धान्त]]मा "एक्स्प्रोप्रिएसन अफ एक्सप्रोप्रिएटर expropriation of expropriators ([[शासक वर्ग]])" र "लुटेराहरूलाइ लुट" ("грабь награбленное")शब्दावली उल्लेख गरिएको छ, जुन रुसी [[अक्टोबर क्रान्ति]]को समयमा निकै लोकप्रिय भएको थियो।<ref>[[Orlando Figes]], ''A People's Tragedy: Russian Revolution'', 1996, {{ISBN|0-7126-7327-X}}.</ref> यो शब्द [[कम्युनिस्ट राज्य|कम्युनिष्ट राज्य]]हरूद्वारा राष्ट्रियकरण अभियानहरू वर्णन गर्न पनि प्रयोग गरिन्छ, जस्तै [[सोभियत सङ्घ|सोभियत संघ]]मा डेकुलाकाइजेशन र सामूहिककरण।.<ref name="Pipes">[[Richard Pipes]] ''Property and Freedom'', Vintage Books, A division of Random House, Inc., New York, 1999, {{ISBN|0-375-70447-7}}, page 214.</ref> =राष्ट्रियकरण किन गरिन्छ?‍= राष्ट्रियकरणका विविध दृष्टिकोण हुन्छन्। == राजनैतिक दृष्टिकोण == समाजवादी आर्थिक प्रणालीको स्थापना गर्नु राष्ट्रियकरणको उद्देश्य हो। अर्थात् समाजवादमा राष्ट्रिय उत्पादनलाई न्यायोचित रुपमा सार्वजनिक हित र उपयोगको लागि वितरण हुने व्यवस्था स्थापित गरिन्छ।<ref>{{Cite web |title=NATIONALIZATION |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Nationalization#:~:text=Political%20support,-Nationalization%20was%20one&text=In%20this%20context%2C%20the%20goals,of%20a%20socialist%20economic%20system.|website=en.wikipedia.org/wiki/Nationalization}}</ref> == आर्थिक दृष्टिकोण == निजी नियन्त्रणमा रहेका कम्पनी, उद्योग वा सम्पत्तिहरू लिई सरकारको नियन्त्रणमा राख्ने प्रक्रिया '''राष्ट्रियकरण''' हो। राष्ट्रियकरण प्रायः विकासोन्मुख देशहरूमा हुन्छ । सम्पत्ति नियन्त्रण गर्ने वा विदेशी स्वामित्वमा रहेका उद्योगहरूमा राष्ट्रको प्रभुत्व कायम गर्ने राष्ट्रिय आवश्यकता नै राष्ट्रियकरण हो।<ref>{{Cite web |title=NATIONALIZATION |url=https://www.investopedia.com/terms/n/nationalization.asp#:~:text|website=www.investopedia.com}}</ref> देशमा उत्पादित वस्तु र सेवाको नागरिकहरूमा न्यायोचित वितरण स्थापना गर्न, सर्वसुलभ र सहज पहुँचको व्यवस्था गर्न, वस्तु र सेवाको उपभोगमा समान अवसरको अवस्था कायम राख्न राष्ट्रियकरण गरिन्छ। == विश्वमा राष्ट्रियकरण == विश्व समयक्रम र परिस्थिति अनुसार प्राय सबै देशहरूले विभिन्न क्षेत्रमा राष्ट्रियकरण गरेका छन्। '''राष्ट्रियकरण गरेका देशहरूको सूचीः'''लिंक[[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_nationalizations_by_country]] र '''विश्वका देशहरू:'''लिंक[[https://www.clearias.com/countries-world-listed-continent/#non-un-member-nations]]मा गरिएका '''राष्ट्रियकरणका क्षेत्रहरू''' == उत्तर अमेरिकामा राष्ट्रियकरण == === क्यानाडा === * '''१९१८''' [[क्यानेडियन नेसनल रेलवे]], प्रथम विश्वयुद्धको समयमा र पछि दिवालियापन पछि राष्ट्रव्यापी धेरै प्रणालीहरूबाट सिर्जना गरिएको, र १९९५ मा निजीकरण पछि। [[निगम]], [[सामुद्रिक एट्लान्टिक]] र [[भाया रेल]] (अझै पनि सरकारी स्वामित्वमा रहेका) सबै एकै समयमा कम्पनीका सहायक थिए) *'''१९४३''' [[एल्डोराडो रिसोर्सेस]], निजी रेडियम र युरेनियम खानी कम्पनीलाई क्यानाडाको संघीय सरकारले [[म्यानहट्टन परियोजना]] को लागि युरेनियम आपूर्ति गर्न सम्झौता गरेपछि राष्ट्रियकरण गरेको थियो। १९८८ मा [[क्यामेको]] गठन गर्न [[सास्काचेवान माइनिङ डेभलपमेन्ट कर्पोरेशन]] सँग गाभिएपछि निजीकरण गरियो। *'''१९४४''' [[हाइड्रो-क्युबेक]], पहिलो पटक [[मन्ट्रियल]] वरपर [[क्युबेक]] मा [[क्यानाडाको लिबरल पार्टी|लिबरल]] सरकारद्वारा बिजुलीको चिन्ताको आंशिक राष्ट्रियकरण मार्फत सिर्जना गरिएको थियो। [[Adélard Godbout]]। १९६० को प्रारम्भिक [[शान्त क्रान्ति]] को दौडान, क्युबेकमा बाँकी ११ निजी स्वामित्वमा रहेका बिजुली कम्पनीहरूलाई [[जीन लेसेज]] को [[क्युबेक लिबरल पार्टी|लिबरल]] सरकारद्वारा राष्ट्रियकरण गरिएको थियो। *'''१९७५''' [[सास्काचेवानको पोटास कर्पोरेशन]], [[सस्काचेवान|सास्काचेवानको प्रान्त]] पोटास उद्योगको राष्ट्रियकरण गरिएको अंश। धेरै पोटास उत्पादकहरू राष्ट्रियकरणको सट्टा सरकारलाई बेच्न राजी भए। === संयुक्त राज्य अमेरिका === *'''१७७५:''' पूर्व [[तेह्र उपनिवेश]] मा हुलाक सडकहरू [[संयुक्त राज्य हुलाक कार्यालय विभाग|यू.एस. हुलाक कार्यालय]] [[संयुक्त राज्य पोस्टमास्टर जनरल|पोस्टमास्टर जनरल]] [[बेन्जामिन फ्र्याङ्कलिन]] [[अमेरिकी क्रान्ति]] को समयमा [[सेकेन्ड कन्टिनेन्टल कांग्रेस]] को डिक्री द्वारा नेतृत्व। द्वारा सफल [[संयुक्त राज्य हुलाक कार्यालय|U.S. हुलाक कार्यालय विभाग]] [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको संविधान|संयुक्त राज्य अमेरिकाको]] [[पोस्टल क्लज]] द्वारा सक्षम [[संविधान]], र अन्ततः [[संयुक्त राज्य हुलाक सेवा|U.S. हुलाक सेवा]] [[पोस्टल पुनर्गठन ऐन|पोस्टल पुनर्गठन ऐन १९७०]] पछि। *'''१८६२''' [[संयुक्त राज्य सैन्य रेलमार्ग]] (USMRR), [[संयुक्त राज्य युद्ध विभाग|U.S. युद्ध विभाग]] १८६२ को रेलवे र टेलिग्राफ ऐन द्वारा, यो राज्य-स्वामित्व भएको संस्थामा मर्ज गरियो र सबै कब्जा गरिएको [[Confederate State of America|Confederate]] रेल र अन्य रेल सम्पत्तिहरू।<ref>Thomas M Hanna (2019) : [https://thenextsystem.org/sites/default/files/2019-09/A_History_of_Nationalization_in_the_US-Hanna-NSP.pdf संयुक्त राज्य अमेरिकामा राष्ट्रियकरणको इतिहास]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - ''द नेक्स्ट सिस्टम प्रोजेक्ट'', 9 नोभेम्बर 120 जारी गरियो .</ref> *'''१९१७''': [[मर्क एण्ड क.]] [[संयुक्त राज्य अमेरिकाको संघीय सरकार द्वारा कब्जा संघीय सरकार]] [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] गृह मोर्चाको समयमा विश्व युद्ध I मूल [[मर्क समूह]] जर्मनीमा सञ्चालन। *'''१९१७''': सबै [[संयुक्त राज्यमा रेल यातायात|संयुक्त राज्य अमेरिका रेलमार्गहरू]] [[संयुक्त राज्यको रेलमार्ग प्रशासन|रेलमार्ग प्रशासन]] द्वारा [[संयुक्त राज्य अमेरिका गृह मोर्चा दौडान प्रथम विश्वयुद्ध|विश्व युद्ध I]] द्वारा युद्धकालीन उपायको रूपमा सञ्चालन गरिएको (तर स्वामित्वमा छैन)। रेलमार्गहरू १९२० मा [[Esch-Cummins Act|Esch-Cummins Act]] अन्तर्गत निजी नियन्त्रणमा फिर्ता गरियो। * '''१९१८''': अमेरिकी टेलिफोन प्रणालीलाई जुलाई ३१, १९१८ मा राष्ट्रियकरण गरियो र हुलाक कार्यालय विभागको नियन्त्रणमा राखियो। यो ३१ जुलाई, १९१९ मा निजी स्वामित्वमा फिर्ता गरियो।<ref>{{Cite web |url=https://scholarship.law.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1466&context=faculty_scholarship |title=The Wires Go to War: The U.S. Experiment with Government पहिलो विश्वयुद्धको समयमा टेलिफोन प्रणालीको स्वामित्व |access-date=2024-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926195717/https://scholarship.law.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1466&context=faculty_scholarship |archive-date=2024-09-26}}</ref> *'''१९३९''': [[टेनेसी उपत्यका प्राधिकरण]] को संगठनले [[टेनेसी इलेक्ट्रिक पावर कम्पनी]] को राष्ट्रियकरण गरेको थियो। *'''१९४३''': २७ डिसेम्बर, १९४३ मा, राष्ट्रपति रुजवेल्टले हडताललाई समाधान गर्न केही हप्ताको लागि रेलमार्गहरू राष्ट्रियकरण गरे।<ref>{{Cite web|title=Streamliners of America {{!}} अमेरिकी अनुभव {{!}} {!}} PBS|url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/streamliners-timeline/|access-date=2022-01-29|website=www.pbs.org|language=en{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} }</ref> *'''१९७१''': राष्ट्रिय रेलमार्ग यात्रु निगम ([[Amtrak]]) एक [[सरकारको स्वामित्वमा रहेको निगम]] हो जुन अमेरिकी रेलमार्गहरूलाई उनीहरूको कानुनी दायित्वबाट छुटकारा दिने स्पष्ट उद्देश्यका लागि १९७१ मा सिर्जना गरिएको थियो। अन्तर-शहर रेल|अन्तर-शहर यात्री रेल]] सेवा। (मुख्यतया) [[रेल माल ढुवानी]] *'''१९७६''': कन्सोलिडेटेड रेल कर्पोरेसन ([[कोनरेल]]) [[क्षेत्रीय रेल पुनर्गठन ऐन]] द्वारा मुख्य रूपमा [[उत्तरपूर्वी संयुक्त राज्यमा सञ्चालित छ वटा दिवालिया रेल लाइनहरूको सञ्चालन लिनको लागि सिर्जना गरिएको थियो। राज्यहरू|उत्तरपूर्व]]; कन्रेललाई [[सीएसएक्स यातायात]] र [[नोर्फोक दक्षिणी रेलवे]] द्वारा अधिग्रहण गर्दा [[ओम्निबस बजेट मेलमिलाप ऐन अफ १९८७|ओम्निबस बजेट मेलमिलाप ऐन]] अन्तर्गत निजीकरण गरिएको थियो, यद्यपि यो [[नोर्फोक दक्षिणी रेलवे]] द्वारा सञ्चालन भइरहेको छ। [Conrail साझा सम्पत्ति सञ्चालन| सम्पत्ति व्यवस्थापन र नेटवर्क सेवा प्रदायक]]। Conrail को लागि प्रारम्भिक योजनाहरूले यसलाई पहिलो विश्वयुद्धको समयमा जस्तै वास्तवमा राष्ट्रियकरण प्रणाली बनाउन सक्ने थियो, तर [[Association of American Railroads]] ले एउटा वैकल्पिक प्रस्तावलाई जित्यो। *'''१९८९''': [[रिजोलुसन ट्रस्ट कर्पोरेशन]] ले [[वित्तीय संस्थाहरू सुधार, रिकभरी, र प्रवर्तन ऐन १९८९|वित्तीय संस्था सुधार ऐन अन्तर्गत सयौं असफल [[बचत र ऋण संघ]]को नियन्त्रण कब्जा गर्यो। , रिकभरी, र प्रवर्तन ऐन]] [[बचत र ऋण संकट *'''२००१''': [[सेप्टेम्बर ११ को आक्रमण]] को प्रतिक्रियास्वरूप, [[विमानस्थल सुरक्षा]] उद्योगलाई राष्ट्रियकरण गरियो र [[फेडरल एभिएसन एडमिनिस्ट्रेशन|एफएए]]-नियन्त्रित [[उडन र यातायात सुरक्षा ऐन]] अन्तर्गत [यातायात सुरक्षा प्रशासन]]। *'''२००८''': केही अर्थशास्त्रीहरूले सरकारको [[फ्रेडी म्याक|फेडरल होम लोन मोर्टगेज कर्पोरेशन]] र [[फ्यानी माई|फेडरल नेशनलको संघीय अधिग्रहण]] मोर्टगेज एसोसिएसन]] राष्ट्रियकरण (वा पुन: राष्ट्रियकरण) भएको छ।[[फ्यानी माई]] र [[फ्रेडी म्याक]] सँग प्रयोग गरिएको [[संरक्षक]] मोडेल राष्ट्रियकरण भन्दा ढीलो र अधिक अस्थायी छ।<ref name=" huffingtonpost.com">{{समाचार उद्धृत गर्नुहोस् | last1 = ब्याक्सटर | first1 = लरेन्स | last2 = खैरो | first2 = बिल | last3 = Cox | first3 = जिम | शीर्षक = अन्तमा, कतैको लागि पुल | अखबार = हफिंगटन पोस्ट | मिति = फेब्रुअरी २७, २००९ | url = https://www.huffingtonpost.com/lawrence-baxter-bill-brown-and-james-cox/finally-a-bridge-to-somew_b_170688.html} }</ref> *'''२००९''': केही अर्थशास्त्रीहरूले [[सिटिग्रुप]] को सन्दर्भमा [[संकटग्रस्त सम्पत्ति राहत कार्यक्रम]] र [[आकस्मिक आर्थिक स्थिरीकरण ऐन २००८ आंशिक राष्ट्रियकरण भएको हो। यस सम्बन्धमा सरकारका कार्यहरू [जनरल मोटर्स]] ले [[सीईओ]] लाई सरकारले अनुमोदित सीईओलाई प्रतिस्थापन गर्नुलाई पनि राष्ट्रियकरणको रूपमा लिइएको छ।जुन १, २००९ मा, [[जनरल मोटर्स]] [[जनरल मोटर्स दिवालियापन ]], सरकारले [[देनदार-मा-कब्जा वित्तपोषण]] मा $५० बिलियन सम्म लगानी गरेको र कम्पनीमा ६०% स्वामित्व लिएको छ। अमेरिकी सरकारको स्वामित्वको अतिरिक्त, [[क्यानाडा सरकार|क्यानाडा]] र [[गभर्नमेन्ट अफ ओन्टारियो|ओन्टारियो]] ले पनि जनरल मोटर्सको क्रमशः ७.९% र ३.८% स्वामित्व लिएको छ। === मेक्सिको === *'''१९३८''' [[मेक्सिकन तेल उत्खनन|पेट्रोलियम उद्योगको उत्खनन्]]: राष्ट्रपति [[लाजारो कार्डेनास]]ले पेट्रोलियम कम्पनीहरू सरकारको विरुद्धमा विद्रोह गरेको र उहाँलाई दिइएको शक्तिहरू अन्तर्गत एक आदेश जारी गर्नुभयो। सन् १९३६ को उत्तरार्धमा [[कङ्ग्रेस अफ द युनियन|मेक्सिकोको कंग्रेस]] द्वारा पारित भएको अख्तियारी ऐनले उनीहरूलाई कब्जा गरेको थियो। मार्च १९, १९३८, संघका कर्मचारीहरूले सम्पत्तिहरू नियन्त्रणमा लिए, अन्ततः यसलाई [[Pemex]] को रूपमा पुन: संगठित गरे।<ref name="Ref_g">{{Cite web |url=http://www.sjsu.edu/faculty/ watkins/pemex3.htm |title=1938 मा मेक्सिकोको पेट्रोलियम उद्योगको अधिग्रहण |access-date=2015-10-13 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive .org/web/20150924102315/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/pemex3.htm |url-status=dead }}</ref> *'''१९६०''' राष्ट्रपति [[एडोल्फो लोपेज मातेओस]] [[राष्ट्रियकृत]] [[मेक्सिकोमा विद्युत क्षेत्र CFE)। राष्ट्रपति [[कार्लोस सालिनास डे गोर्टारी]] ले १९९२ मा प्रणालीलाई पुन: निजीकरण गर्नुभयो, यद्यपि राज्यको स्वामित्वमा रहेको CFE प्रभावशाली रहन्छ।<ref>{{cite web|title=La nacionalización de la industria eléctrica en México y su significado actual|url=https ://regeneracion.mx/la-nacionalizacion-de-la-industria-electrica-en-mexico-y-su-significado-actual/|last=Almazán Glz|first=Jose Antonio|publisher=Regeneracion|date=सेप्टेम्बर २१ , 2018|access-date=March 19, 2019|language=es|trans-title=मेक्सिकोमा बिजुली उद्योगको राष्ट्रियकरण र यसको वर्तमान महत्व}}</ref> * '''१९८२''' मेक्सिकोको [[बैंक|बैंकिङ प्रणाली]] को राष्ट्रियकरण [[ल्याटिन अमेरिकी ऋण संकट|ऋण संकट]]। [[कार्लोस सालिनास डे गोर्टारी]] प्रेसिडेंसी (१९८८–१९९४) अन्तर्गत १९९१ र १९९२ को बीचमा मेक्सिकन परिवार समूहहरूमा राष्ट्रियकृत बैंकहरू [[निजीकरण|निजीकरण]] धेरै छिटो भयो।<ref>{{cite journal |last=Marois| first=Thomas|title=The 1982 Mexican Bank Statization and Unintended Consequences for the Emergence of Neoliberalism|journal=Canadian Journal of Political Science|year=2008|volume=41|issue=1|pages=143–167|doi=170. s0008423908080128|s2cid=153937165}}</ref> === ग्वाटेमाला === === बेलीज === === एल साल्भाडोर === === होन्डुरस === === कोस्टारिका === === निकारागुआ === === पनामा === === बर्मुडा === === बहामास === === हाइटी === === क्युबा === *'''१९५९''' को [[क्युबाली क्रान्ति]] पछि क्यास्ट्रो सरकारले बिस्तारै सबै विदेशी-स्वामित्व भएका निजी कम्पनीहरूलाई कब्जा गर्यो, जसमध्ये अधिकांश अमेरिकी निगमहरू र व्यक्तिहरूको स्वामित्वमा थिए। तत्काल ट्रिगर अमेरिकी स्वामित्वमा रहेको तेल प्रशोधन कम्पनीहरूले [[सोभियत संघ]]बाट प्राप्त [[पेट्रोलियम|कच्चा तेल]]लाई परिष्कृत गर्न अस्वीकार गर्नु थियो। तेल नहुने सम्भावनाको सामना गर्दै, क्युबाले तीन अमेरिकी रिफाइनरीहरूलाई राष्ट्रियकरण गर्यो। यस कार्यले [[क्युबा विरुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाको प्रतिबन्ध|क्युबामा अमेरिकी प्रतिबन्ध]] लाई बढायो, जसले सबै अमेरिकी स्वामित्वको सम्पत्तिलाई राष्ट्रियकरण गरेर प्रतिक्रिया दियो। अन्ततः सबै क्युबाली निजी सम्पत्ति राष्ट्रियकरण गरियो।<ref>{{Cite web |title=Cuban Exiles in America {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/ americanexperience/features/castro-cuban-exiles-america/ |access-date=2023-08-25 |website=www.pbs.org |language=en}}</ref> *'''१९६६''' मा सुरुमा, क्यास्ट्रो सरकारले क्युबामा [[हकर (ट्रेड)|सडक बिक्रेताहरू]] को स्तरसम्म बाँकी रहेका सबै [[निजी रूपमा आयोजित कम्पनी|निजी स्वामित्वमा रहेका व्यवसायहरू]] राष्ट्रियकरण गर्यो। मार्च १४, १९६८ मा नयाँ "क्रान्तिकारी आक्रामक" को साथ प्रक्रियाले गति लियो। US लाई $१.३ मिलियन को सानो रकम भुक्तान गरिएको थियो। सम्बन्ध बिग्रनु अघि हितहरूले दुई सरकारहरू बीचको सबै सहयोग समाप्त गर्यो। === जमैका === == दक्षिण अमेरिकामा राष्ट्रियकरण == === कोलम्बिया === *'''१९९८''' [[ग्रानाहोरार बैंक]] राष्ट्रियकरण === भेनेजुएला === *'''१९७५''' फलाम र इस्पात उद्योगको राष्ट्रियकरण।<ref>Vegard Bye (1979): [https://www.jstor.org/stable/422789 भेनेजुएलामा तेलको राष्ट्रियकरण], ''जर्नल अफ द शान्ति अनुसन्धान '', नम्बर 1, भोल्युम XVI, 1979।</ref> *'''१९७६''', [[कार्लोस एन्ड्रेस पेरेज]] को अध्यक्षतामा भेनेजुएलाको तेल उद्योगको राष्ट्रियकरणको साथ [[PDVSA]] को स्थापना। *'''२००७''' मे १, २००७ मा, सरकारले राष्ट्रपति [[ह्युगो चाभेज]] को राष्ट्रियकरणको एउटा विवादास्पद घटक, विशाल [[ओरिनोको बेल्ट]] कच्चा परियोजनाहरूमाथिको परिचालन नियन्त्रणको विश्वको सबैभन्दा ठूलो तेल कम्पनीहरूबाट हटायो। ड्राइभ। *'''२००८''' अप्रिल ३, २००८ मा चाभेजले सिमेन्ट उद्योगको राष्ट्रियकरण गर्ने आदेश दिए।<ref name="Ref_t">[http://english.aljazeera.net/NR/exeres/78BD5E2C-6A4B- 4787-BAF7-7F764A8BF7A0.htm अल जजीरा अंग्रेजी - अमेरिका - चाभेजले सिमेन्ट उद्योगलाई राष्ट्रियकरण गर्दछ<!-- बोटले उत्पन्न शीर्षक -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511160844/http://http/ |date=2008-05-11 }}</ref> *'''२००८''' अप्रिल ९, २००८ मा, चाभेजले भेनेजुएलाको [[स्टील मिल]] [[SIDOR|Sidor]] को राष्ट्रियकरणको आदेश दिए, जसमा हाल [[लक्समबर्ग]]-आधारित [[टर्नियम]] छ। एक ६०% हिस्सेदारी। सिडोरका कर्मचारी र सरकारको क्रमशः २०% हिस्सेदारी छ।<ref name="Ref_2008b">{{समाचार उद्धृत गर्नुहोस् | url=https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSN0942912020080409?feedType=RSS&feedName=worldNews | title=भेनेजुएलाको राष्ट्रियकरण गर्ने स्टिलमेकर सिडोर: युनियन | मिति = अप्रिल 9, 2008 | work=Reuters} }</ref> *'''२००८''' अगस्त १९, २००८ मा, चाभेजले अन्तर्राष्ट्रिय सिमेन्ट उत्पादक [[Cemex]] को स्वामित्वमा रहेको र सञ्चालित सिमेन्ट प्लान्टको अधिग्रहण गर्न आदेश दिए। जबकि Cemex को शेयर [[न्यूयोर्क स्टक एक्सचेन्ज]] मा घट्यो, सिमेन्ट प्लान्टले कम्पनीको व्यापारको लगभग ५% मात्र समावेश गर्दछ, र अन्य बजारहरूमा उत्पादन गर्ने कम्पनीको क्षमतामा प्रतिकूल असर पार्ने अपेक्षा गरिएको छैन। चाभेजले घर निर्माण र पूर्वाधार लक्ष्यहरू पूरा गर्न आफ्नो देशको कंक्रीट र इस्पात उद्योगहरूलाई राष्ट्रियकरण गर्न खोजिरहेका छन्।<ref name="Ref_u">{{cite news|url=https://www.forbes.com/markets/2008 /08/19/cemex-venezuela-chavez-markets-equity-cx_ra_0819markets41.html |title=Venezuela Seizes Cemex - Forbes.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web /20081010171643/http://www.forbes.com/markets/2008/08/19/cemex-venezuela-chavez-markets-equity-cx_ra_0819markets41.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010171643/http://www.forbes.com/markets/2008/08/19/cemex-venezuela-chavez-markets-equity-cx_ra_0819markets41.html |date=2008-10-10 }} |archive-date=October 10, 2008 }</ref> * '''२००९''' फेब्रुअरी २८, २००९ मा, चाभेजले सेनालाई सबै धान प्रशोधन र प्याकेजिङ प्लान्टहरू कब्जा गर्न आदेश दिए।<ref name="Ref_2009">{{समाचार उद्धृत गर्नुहोस् | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7917176.stm | काम = बीबीसी समाचार | title=चाभेजले धानको बोटमा सेना पठाउँछन् | मिति = मार्च 1, 2009 | access-date=मे 20, 2010}</ref> *'''२०१०''' जनवरी २०, २०१० मा चाभेजले बढ्दो मूल्य र सट्टा होर्डिङका कारण [[फ्रान्स|फ्रान्सेली]] कम्पनीको खुद्रा स्टोरहरूको प्रणाली अन्तर्गत छ [[सुपरमार्केट]]लाई राष्ट्रियकरण गर्ने अध्यादेशमा हस्ताक्षर गरे। अवैध। *''''२०१०'''' जुन २४, २०१० मा, भेनेजुएलाले अमेरिकी कम्पनी [[हेल्मेरिच र पायने]]सँग सम्बन्धित तेल ड्रिलिंग रिगहरूलाई राष्ट्रियकरण गर्ने इरादा घोषणा गर्‍यो।*'''२०१०''' अक्टोबर २५, २०१० मा, चाभेजले घोषणा गरे कि सरकारले दुईवटा अमेरिकी स्वामित्वमा रहेका [[O-I Glass|Owens-Illinois]] काँच उत्पादन गर्ने प्लान्टलाई राष्ट्रियकरण गरिरहेको छ। *'''२०१०''' अक्टोबर ३१, २०१० मा, चाभेजले आफ्नो सरकारले [[Sidetur]] स्टिल उत्पादन गर्ने प्लान्टको जिम्मा लिने बताए। Sidetur Vivencia को स्वामित्वमा छ, जसमा २००८ मा सरकारले विनियोजित दुई खनिज प्लान्टहरू थिए।<ref name="The2010" <ref/> *'''२०१५''' भेनेजुएलाका राष्ट्रपति [[निकोलस मादुरो]]ले [[खाना वितरण]] राष्ट्रियकरण गर्ने वाचा गरे।<ref>{{Cite web|url=https://news.yahoo.com/venezuela-nationalize- food-distribution-191734377.html|title = भेनेजुएलालाई खाद्य वितरणको राष्ट्रियकरण गर्न </ref> === गुयाना === === सुरिनाम === === ब्राजिल === === इक्वेडर === === पेरु === === बोलिभिया === अधिकांश उपयोगिताहरू १९९४ मा निजीकरण हुनु अघि राष्ट्रिय स्वामित्वमा थिए। *'''२००६''' मे १, २००६ मा, नव निर्वाचित [[बोलिभिया]]का राष्ट्रपति [[इभो मोरालेस]] ले देशको [[बोलिभियामा प्राकृतिक ग्यास|प्राकृतिक ग्यास उद्योग]]लाई राष्ट्रियकरण गर्ने योजना घोषणा गर्नुभयो; विदेशी कम्पनीहरूलाई आफ्नो विद्यमान ठेक्का पुन: वार्ता गर्न छ महिना दिइएको थियो। *'''२००८''' मे १, २००८ मा, बोलिभियाको अग्रणी दूरसञ्चार कम्पनी [[Entel Bolivia|Entel]] को राष्ट्रियकरण सम्पन्न भयो, यसअघि [[Telecom Italia]] को स्वामित्व थियो। * '''२०१०''' मे १, २०१० मा, सरकारले देशको मुख्य जलविद्युत प्लान्टलाई राष्ट्रियकरण गर्‍यो, यसरी बोलिभियाको धेरैजसो विद्युत उत्पादन र अन्तिम प्रयोगकर्ताको बिक्रीमाथि नियन्त्रण राख्यो। * '''२०१२''' मे १, २०१२ मा, मोरालेस सरकारले [[पावर ग्रिड]] अपरेटर ''ट्रान्सपोर्टोरा डे इलेक्ट्रिकिडाड'' (''टीडीई'') को राष्ट्रियकरण गर्‍यो, तबसम्म ९९.९४% [[रेड इलेक्ट्रिकाको स्वामित्वमा थियो। de España]]। TDE ले बोलिभियामा ७३% पावर लाइनहरूको स्वामित्व र सञ्चालन गर्दछ। === पाराग्वे === === चिली === *'''१९७२''' [[तामाको चिली राष्ट्रियकरण]] खनन उद्योग, ११ जुलाई १९७१ मा चिली कांग्रेस द्वारा संविधानमा सर्वसम्मत परिमार्जन पछि, अमेरिकी कम्पनी Anaconda, Kennecott, र Cerro को सञ्चालन राष्ट्रियकरण। यो कार्य [[साल्भाडोर एलेन्डे]] को [[सोशलिस्ट पार्टी अफ चिली|सोशलिस्ट]] सरकारद्वारा गरिएको थियो। === अर्जेन्टिना === * '''१९४६''' [[सेन्ट्रल बैंक अफ अर्जेन्टिना]] * '''१९४६''' [[प्राकृतिक ग्यास|प्राकृतिक ग्यास सेवाहरू]] (पछि १९९२ मा निजीकरण गरियो) * '''१९४७''' [[ENTel|टेलिफोन नेटवर्क]] (पछि १९९० मा निजीकरण) * '''१९४७''' [[अर्जेन्टिनामा रेडियो|रेडियो नेटवर्कहरू]] (पछि १९८० र १९९३ बीच निजीकरण गरियो) * '''१९४८''' [[अर्जेन्टिनामा रेलवे राष्ट्रियकरण|रेल यातायात]] (१९९१ र १९९९ बीच निजीकरण) * '''१९५९''' [[पेट्रोलियम|तेल भण्डार]] (राज्यको तेल उद्यम, [[वाईपीएफ]], १९२२ मा स्थापित भएको थियो; [[सन् १९४९ को अर्जेन्टिनाको संविधानको धारा ४० अनुसार खनिज स्रोतहरू राष्ट्रियकरण गरिएको थियो। १९४९ संविधान]]; पछिल्लो १९५६ मा खारेज गरिएको थियो, तर तेल १९५८ मा नवीकरण गरिएको थियो र निजी फर्महरु पछि पट्टाहरु मार्फत संचालित) * '''१९४९''' [[पोर्ट अफ ब्यूनस आयर्स|पोर्ट प्रशासन]] (१९९२ मा निजीकरण) * '''१९४९''' [[व्यापारी समुद्री]] (१९९१ मा निजीकरण) * '''१९५१''' [[Televisión Pública|LR३ TV Canal ७]] (त्यतिबेला देशको पहिलो र एकमात्र अवस्थित टेलिभिजन नेटवर्क; राज्य आफैंले स्थापना नगरेको भए पनि, यो राज्यको स्वामित्वको रूपमा सुरु भयो। यो १९५४ मा संक्षिप्त रूपमा निजीकरण गरिएको थियो र १९५५ मा पुन: राष्ट्रियकरण गरिएको थियो। * '''१९५२''' [[ब्युनस आयर्स मेट्रो]] (सञ्चालनहरू १९९४ मा निजीकृत) * '''१९५८''' [[अर्जेन्टिनामा विद्युत क्षेत्र|विद्युत उपयोगिताहरू]] (१९९२ मा निजीकरण) * '''१९७४''' [[अर्जेन्टिनामा टेलिभिजन|टेलिभिजन नेटवर्कहरू]] (१९८२ र १९९८ बीच निजीकृत) * '''१९८०''' [[Austral Lineas Aéreas]] (१९८७ मा निजीकरण, २००८ मा पुन: राष्ट्रियकरण) * '''२००३''' [[कोरेओ अर्जेन्टिनो]] * '''२००६''' [[ब्यूनस आयर्स, अर्जेन्टिनामा एकीकृत शहरी पानी व्यवस्थापन १९९३) * '''२००८''' [[एरोलिनियास अर्जेन्टिनास]] पुन: राष्ट्रियकरण (१९४९ र १९९० बीचको राज्यको स्वामित्वमा) * '''२००८''' [[पेन्सन कोष]] ([[ANSES]] मा हस्तान्तरण गरिएको) * '''२०१०''' [[FAdeA]] (१९२७ र १९९५ बीचको राज्यको स्वामित्वमा रहेको) * '''२०१२''' YPF [[वाईपीएफको पुन: राष्ट्रियकरण|पुनः राष्ट्रियकरण]] (सन् १९२२ र १९९३ बीचको राज्यको स्वामित्वमा रहेको) === उरुग्वे === = युरोपमा राष्ट्रियकरण= == आइसल्यान्ड == *'''२००८''' आइसल्याण्डको सबैभन्दा ठूलो [[वाणिज्य बैंक]]]: [[Kaupþing]], [[Landsbanki]], [[Glitnir (बैंक)|Glitnir]] र [[Sparisjóðabanki|Icebank]] को पुन: राष्ट्रियकरण। । *'''२००९''' [[स्ट्रामर इन्भेस्टमेन्ट बैंक]] र [[बचत बैंक]] [[Sparisjóður Reykjavíkur og omøreðirs|SPRON]] को राष्ट्रियकरण। == नर्वे == ==स्वीडेन == * '''१९३९-१९४८''' अधिकांश निजी रेलवे कम्पनीहरूको राष्ट्रियकरण। *'''१९५७''' खानी कम्पनी [[LKAB]] राष्ट्रियकरण भएको छ। १९०७ देखि राज्यले निगमको ५०% सेयर स्वामित्व पाएको थियो, बाँकी किन्न विकल्पहरू सहित, १९०७ देखि। /$file/A%२०historic%२०journey.pdf एक ऐतिहासिक यात्रा] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111153518/http://www.lkab.com/__C12570A1002EAAAE.nsf/% 28%24all%29/986496EB999E5F43C1257165002ECDCF/%24file/A%20historic%20journey.pdf |date=2012-01-11 }} Luossavaara-Kiirunavaara Aktieag, </६०> April *'''१९७०s''' स्विडेनी सरकारले [[फार्मेसी|फार्मेसी]]लाई राष्ट्रियकरण गरे, जहाँ राज्यको स्वामित्वमा रहेको [[Apoteksbolaget]] AB लाई खुद्रा एकाधिकार दिइएको थियो। ==फिनल्याण्ड== *'''१९९३''' बैंकिङ क्षेत्रको एक सानो भागलाई राष्ट्रियकरण गरिएको छ, [[Omaisuudenhoitoyhtiö Arsenal]] बैंकिङ संकट समाधान गर्नको लागि सिर्जना गरिएको थियो। *'''२०१५''': [[Ahtium|Talvivaara Sotkamo Ltd]] जसले [[Sotkamo]] मा निकल खानी सञ्चालन गर्यो, नोभेम्बर २०१४ मा दिवालिया भयो, र फिनिश राज्यले तुरुन्तै खानीलाई स्थिर गर्नको लागि आफ्नो कब्जामा लियो। वातावरणीय क्षति रोक्न खानी सञ्चालन। [[Terrafame]], जुन पूर्ण रूपमा फिनिश राज्यको स्वामित्वमा छ, ले अगस्ट २०१५ मा एक यूरोमा दिवालिया सम्पत्तिबाट खानी किनेको थियो। त्यसबेलादेखि, खानीलाई निजीकरण गर्ने प्रयासहरू गरिएको छ। नोभेम्बर २०२० मा राज्यको होल्डिंग अझै ७१.२% थियो। ==रुस == * '''१९१८''' सबै उत्पादन उद्यमहरू, धेरै खुद्रा व्यापार उद्यमहरू, कुनै पनि [[निजी क्षेत्र|निजी उद्यमहरू]], सम्पूर्ण [[रूसमा बैंकिङ|बैंकिङ क्षेत्र]], [[रूसमा कृषि|कृषि क्षेत्र]] , [[रूसमा यातायात <ref>{{Cite book|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781316137024/type/book|title=The Cambridge History of Communism|date=2017-09-21|volume= एक first2=स्टीफन ए.}}</ref> पछि [[भ्लादिमिर लेनिन]] को सरकारले [[नयाँ आर्थिक नीति]] प्रस्तुत गर्‍यो जसले क्रान्तिकारी अवधिको अन्त्यसम्म देशलाई केही हदसम्म बजार अर्थशास्त्रतर्फ सार्यो र [[जोसेफ स्टालिन ]]को [[जोसेफ स्टालिनको उदय|शक्तिको अधिग्रहण]]। *'''१९९८''' येल्तसिन सरकारले [[Gazprom]] को सम्पत्ति जफत गर्न थाल्यो, कम्पनीले [[फिर्ता करहरू]] तिरेको दाबी गर्दै। १९९० को मध्य देखि [[Gazprom]] को निजीकरण पूर्ण [[निजीकरण]] हासिल गर्ने उद्देश्यले ३८.३७% मा घटाइएको थियो। यद्यपि, Gazprom मा [[रूसको सरकार|रूसी सरकार]] को हिस्सेदारी [[भ्लादिमिर पुटिन]] ले नियन्त्रण गर्ने स्थितिमा हिस्सेदारी बढाउने योजनाको साथ ५०% मा बढाइएको छ। Gazprom ले रूसी र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय उपयोगिता कम्पनीहरू पनि खरिद गरिरहेको छ। *'''२०१३''' [[रूसको अन्तरिक्ष उद्योग|अन्तरिक्ष उद्योग]] पुनः राष्ट्रियकरण गरिएको छ। [[रूसको सरकार|सरकार]] ले एउटा नयाँ निगम—[[संयुक्त रकेट एण्ड स्पेस कर्पोरेशन]]—अगस्ट २०१३ मा हालैको रकेट प्रक्षेपण असफलताका कारण सिर्जना गर्‍यो। [[रूसका उपप्रधानमन्त्री|उपप्रधानमन्त्री]] [[दिमित्री रोगोजिन]]का अनुसार, "असफल-प्रवण अन्तरिक्ष क्षेत्र यति समस्यामा छ कि यसको समस्याहरू हटाउन राज्यको पर्यवेक्षण आवश्यक छ।" == इस्टोनिया == == लात्भिया == == लिथुआनिया == == बेलारुस == == आयरल्यान्ड == १९४० मा [[Córas Iompair Éireann]] को रूपमा रेलवे राष्ट्रियकरण गरिएको थियो। * '''२००७''' अगस्त ३, २००७ मा, आयरिश सरकारलाई [[Eircom]] को तामा नेटवर्क पूर्वाधारमा हिस्सेदारी प्रस्ताव गरिएको थियो।<ref name="Ref_d">[http://www.rte। ie/news/2007/0803/eircom-business.html Eircom र राज्य ब्रोडब्यान्ड स्वैपमा?]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आयरल्याण्डको टेलिफोन नेटवर्कहरू १९९९ मा निजीकरण गरियो। *'''२००९''' जनवरी १६, २००९ मा, आयरिश सरकारले बैंकको व्यवहार्यता सुरक्षित गर्न [[एङ्लो आयरिश बैंक]] लाई राष्ट्रियकरण गर्यो।<ref name="Ref_e">[https://www.irishtimes.com/ अखबार/frontpage/2009/0116/1232059654021.html सरकारले 'नाजुक' एंग्लो आयरिश बैंकलाई राष्ट्रियकरण गर्छ]</ref> *'''२०१०''' राज्यको स्वामित्वमा रहेको [[एंग्लो आयरिश बैंक]] ले आयरल्यान्डको सबैभन्दा ठूलो कम्पनी [[QUINN समूह]] लाई सार्वजनिक स्वामित्वमा ल्याउँदै बहुमत नियन्त्रण लिने छ।<ref name="Ref_f">[ http://www.rte.ie/news/2010/0408/quinn-business.html एङ्ग्लो आयरिश बैंकको €700m क्विन योजना]</ref> == संयुक्त अधिराज्य बेलायत == *'''१८५८''' [[ब्रिटिश ईस्ट इण्डिया कम्पनी]] - [[भारतीय विद्रोह 1857|भारतीय विद्रोह]] पछि, [[भारत सरकार अधिनियम 1858|भारत सरकार अधिनियम १८५८]] को प्रावधानहरू अन्तर्गत, ब्रिटिश सरकारले ईस्ट इण्डिया कम्पनीलाई राष्ट्रियकरण गर्यो। *'''१८६८''' [[सामान्य हुलाक कार्यालय]] [[टेलीग्राफ ऐन 1868|टेलीग्राफ ऐन १८६८]] अन्तर्गत अन्तरदेशीय टेलिग्राफहरूको राष्ट्रियकरण।<ref name="Schifferes2008"><nowiki>{{recite web| url=</nowiki>http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7250252.stm | काम = बीबीसी समाचार | title=राष्ट्रियकरणको पाठ | मिति=फेब्रुअरी १८, २००८ | access-date=मे २०, २०१० | पहिलो = स्टीव | last=Schifferes} }</ref> *'''१८७५''' [[सुएज नहर|सुएज नहर कम्पनी]] - कम्पनीमा इजिप्टको शेयर सरकारले खरिद गरेको थियो। *'''१९१२''' GPO अन्तर्गत [[National Telephone Company]] को राष्ट्रियकरण, [[पोर्ट्समाउथ]] र [[Kingston on Hull|Hull]] बाहेक। पोर्ट्समाउथ टेलिफोन सेवालाई अर्को वर्ष राष्ट्रियकरण गरिएको थियो। *'''१९१६''' [[राज्य व्यवस्थापन योजना|मदिरा व्यापार]] - [[कार्लिस्ले, कुम्ब्रिया|कार्लिसल]], [[ग्रेटना, डम्फ्रिज र गैलोवे|ग्रेटना]], [[क्रोमार्टी]] र [[राज्य व्यवस्थापन योजना]] अन्तर्गत [[लन्डन बरो अफ एनफिल्ड|एनफिल्ड]]; मुख्यतया हतियार कारखाना कामदारहरु द्वारा रक्सी खपत प्रतिबन्ध गर्न को लागी एक प्रयास। यो योजना १९७३ मा सम्पत्ति हस्तान्तरण द्वारा [[निजीकरण]] गरिएको थियो। x&g१९९६३=x&amid=९८५९ {{Dead link|date=February 2022}}<nowiki></ref></nowiki> * '''१९२६''' [[Central Electricity Board]] introduced under [[Electricity (Supply) Act 1926|Electricity (Supply) Act १९२६]] established the [[National Grid (UK)|National Grid]] and set up a national standard for electricity supply. * '''१९२७''' [[British Broadcasting Company]] (a privately owned company) became the [[BBC|British Broadcasting Corporation]] ([[BBC]]), a [[Statutory Corporation#United Kingdom|public corporation]] operating under a [[Royal Charter]]. * '''१९३३''' [[London Passenger Transport Board|London Transport]] * '''१९३८''' Nationalisation of UK Coal Royalties under the [[Coal Commission (United Kingdom)|Coal Commission]] by the [[Coal Act 1938|Coal Act १९३८]].<ref name="Ref_k">[http://www.data-archive.ac.uk/findingData/snDescription.asp?sn=1825 SN 1825 -Nationalisation of the UK Coal Royalties, 1938 : Compensation Payments<!-- Bot generated title -->]</ref> * '''१९३९''' [[British Overseas Airways Corporation]] (BOAC), later [[British Airways]] - combining the private [[British Airways Ltd]] and the state owned [[Imperial Airways]] and placing its control under [[National Air Communications]]. * '''१९३९-४५''' During World War II, much of British industry was subjected to close regulation or control, although not nationalised as such. * '''१९४३''' North of Scotland Hydro-Electricity Board * '''१९४५-५१''' The [[Labour Party (UK)|Labour Party]] comes to power in the [[Attlee ministry]] with a program for nationalising weak sectors of the economy.<ref>William Ashworth, ''The state in business: 1945 to the mid 1980s'' (1991).</ref><ref>Martin Chick, ''Industrial policy in Britain 1945-1951: economic planning, nationalisation and the Labour governments'' (2002).</ref><ref>Robert A. Brady, ''Crisis in Britain. Plans and Achievements of the Labour Government'' (1950) [https://archive.org/details/crisisinbritainp0000brad excerpt]</ref> * '''१९४६''' Coal industry under the [[National Coal Board]] with the [[Coal Industry Nationalisation Act 1946|Coal Industry Nationalisation Act १९४६]].<ref>Brady, ''Crisis in Britain '' pp 77-32</ref> * '''१९४६''' [[Bank of England]] - its private shareholders who were bought out by the state.<ref>Brady, ''Crisis in Britain'' pp 43-77.</ref> * '''१९४६''' [[National Health Service]] created taking over hospitals and making medical services free by the [[National Health Service Act 1946|National Health Service Act १९४६]].<ref>Brady, ''Crisis in Britain '' pp 352-401</ref> * '''१९४७''' [[Central Electricity Generating Board]] and area electricity boards. Privatized in the १९९०s.<ref name="Brady, pp 132-8">Brady, ''Crisis in Britain '' pp 132-8</ref> * '''१९४७''' [[Cable & Wireless plc|Cable & Wireless]] Ltd - the latter had had private shareholders who were bought out by the state.<ref>Brady, ''Crisis in Britain '' pp 284-306</ref> * '''१९४८''' [[History of rail transport in Great Britain 1948–1994|National rail]], inland (not marine) water transport, some road haulage, some road passenger transport and [[Thomas Cook & Son]] under the [[British Transport Commission]]. Separate elements operated as [[British Rail]]ways, [[British Road Services]], and [[British Waterways]].<ref>Brady, ''Crisis in Britain '' pp 236-83</ref> * '''१९४९''' [[Gas Act 1948|Gas Act १९४८]] nationalises local authority and private gas supply undertakings in England, Scotland and Wales<ref name="Brady, pp 132-8" /> *'''१९५१''' [[आइरन एण्ड स्टिल कर्पोरेशन अफ ग्रेट ब्रिटेन]] अन्तर्गत फलाम र इस्पात उद्योग (१९५५ मा कन्जरभेटिभ सरकार द्वारा अस्वीकृत)<ref name="Ref_l">{{cite web|url=http: //www.uksteel.org.uk/history.htm|title=UK Steel Industry Associations|publisher=UK Steel Association|access-date=2013-10-11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080123091612/http://www.uksteel.org.uk/history.htm|archive-date=2008-01-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080123091612/http://www.uksteel.org.uk/history.htm |date=2008-01-23 }}</ref> *'''१९६७''' [[ब्रिटिश स्टिल कर्पोरेशन]] पुन: राष्ट्रियकरण (सेप्टेम्बर १९८८ मा कन्जरभेटिभ सरकार द्वारा पुन: निजीकृत) *'''१९६९''' [[राष्ट्रिय बस कम्पनी (युके)|नेसनल बस कम्पनी]], [[ब्रिटिश ट्रान्सपोर्ट कमिसन]] को [[ब्रिटिश इलेक्ट्रिक ट्र्याक्सन]] समूहबाट प्राप्त अरूसँगको पूर्व हितहरू संयोजन गर्दै। *'''१९६९''' [[पोस्ट अफिस लिमिटेड|पोस्ट अफिस]] निगम [[पोस्ट अफिस ऐन १९६९]] द्वारा सिर्जना गरिएको। *'''१९७१''' [[रोल्स-रोयस होल्डिंग्स|रोल्स-रोयस (१९७१) लिमिटेड]] - हालै दिवालिया [[रोल्स-रोयस लिमिटेड] को रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण [[एयरक्राफ्ट इन्जिन|एरो-इन्जिन]] भाग। ]। *'''१९७३''' [[पानी ऐन 1973|पानी ऐन १९७३]] [[इंग्ल्याण्ड र वेल्स]] मा स्थानीय प्राधिकरणको पानी आपूर्ति उपक्रमलाई राष्ट्रियकरण गर्दछ *'''१९७३''' [[ब्रिटिश ग्यास कर्पोरेशन]] [[ग्यास बोर्ड|क्षेत्रीय ग्यास बोर्डहरू]] प्रतिस्थापन गरी सिर्जना गरियो। *'''१९७४''' [[BP|ब्रिटिश पेट्रोलियम]] - [[विन्स्टन चर्चिल]] द्वारा [[फर्स्ट लर्ड अफ द एडमिरल्टी]] को रूपमा पहिलो विश्वयुद्ध पछि लगभग २५ को साथ खरिद गरिएको ५०% हिस्सेदारीको संयोजन। [[बर्मा आयल]] बाट [[बैंक अफ इङ्ल्यान्ड]] ले अधिग्रहण गरेको % शेयरले सरकारलाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा बीपीको बहुमत शेयरधारक बनायो, यद्यपि व्यावसायिक स्वतन्त्रता कायम राखिएको थियो। सबै शेयरहरू १९८० को दशकमा बेचेका थिए। *'''१९७५''' [[राष्ट्रिय उद्यम बोर्ड]] - औद्योगिक उपक्रमहरूको पूर्ण वा आंशिक स्वामित्वको लागि राज्य होल्डिङ कम्पनी। * '''१९७६''' [[ब्रिटिश लेल्याण्ड]] मोटर कर्पोरेशन - [[राष्ट्रिय उद्यम बोर्ड]] अन्तर्गत राष्ट्रियकरण भएपछि ''ब्रिटिश लेल्याण्ड'' भयो। पछि यो होल्डिङ कम्पनी "BL Ltd" को रूपमा चिनिन थाल्यो, यसलाई पछि धेरै स्ट्यान्डअलोन व्यवसायहरूमा पुन: संगठित गरियो - सबैभन्दा प्रसिद्ध [[Austin Rover Group|Austin Rover]], [[Leyland Trucks]], [[Freight Rover]] , [[ल्यान्ड रोभर]] र [[जागुआर कारहरू|जगुआर]]। *'''१९७७''' [[ब्रिटिश एयरोस्पेस]] - प्रमुख विमान कम्पनीहरू [[ब्रिटिश एयरक्राफ्ट कर्पोरेशन]], [[हकर सिडले]] र अन्यलाई संयोजन गर्दै। [[ब्रिटिश शिपबिल्डर्स]] - [[विमान र जहाज निर्माण उद्योग ऐन १९७७ अन्तर्गत [[क्यामेल लेर्ड]], [[गोभन शिपबिल्डर्स]], [[स्वान हन्टर]], [[यारो शिपबिल्डर्स]] सहित प्रमुख जहाज निर्माण कम्पनीहरूलाई संयोजन गर्दै ]]। * '''१९८१''' [[ब्रिटिश टेलिकम]] (पछि '''BT''' को रूपमा स्टाइल गरिएको) [[British Telecommunications Act १९८१] अन्तर्गत [[पोस्ट अफिस टेलिकम्युनिकेसन्स]] बाट दूरसञ्चार सेवाहरूको नियन्त्रण लिएर सिर्जना गरियो। ]। *'''१९८४''' [[Johnson Matthey|Johnson Matthey Bankers]] - [[मार्गरेट थ्याचरको प्रिमियरशिप|थ्याचर सरकार]]<ref name="lastnat">[http ://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/7250668.stm "अन्तिम राष्ट्रियकरण के थियो?", ''बीबीसी समाचार'', १८ फेब्रुअरी २००८]</ref> बैंकिङ संकटको डरमा र १९८६ मा [[वेस्टप्याक]] लाई बेचियो।<ref><nowiki>{{समाचार उद्धृत गर्नुहोस् | url=</nowiki>https://www.nytimes.com/1986/04/11/business/rescued-bank-sold-by-britain.html | title=ब्रिटेनले बेचेको उद्धार बैंक | पहिलो = स्टीव | अन्तिम=लोहर | समाचारपत्र = न्यूयोर्क टाइम्स | मिति=११ अप्रिल १९८६}</ref> *'''१९९०''' [[क्यालेडोनियन स्टीम प्याकेट कम्पनी]]। नयाँ कम्पनीका सबै सेयरहरू [[स्कटल्याण्डका लागि राज्य सचिव]] द्वारा खरिद गरिँदै [[क्यालेडोनियन म्याकब्रेन]], आफ्नो नौका हातबाट काते। [[Scottish devolution को इतिहास|Scottish devolution]] देखि क्यालेडोनियन म्याकब्रेन [[स्कटिश सरकार]] को स्वामित्वमा रहेको छ। *'''१९९७''' [[डकल्याण्ड लाइट रेलवे]] - [[जोन प्रेस्कट]] ले १९९७ लेबर पार्टी सम्मेलनमा घोषणा गरे कि उनले यसलाई राष्ट्रियकरण गरेको छ, यद्यपि यो पहिले नै सार्वजनिक हातमा थियो।<ref name="lastnat" /> *'''२००१''' [[रेल ट्र्याक]] - रेलवे पूर्वाधारको मालिक र अपरेटर, रेलट्र्याक, यसरी राष्ट्रियकरण गरिएको थिएन। यद्यपि, यसको प्रतिस्थापन [[नेटवर्क रेल]], राज्य-स्वामित्वको कम्पनी नभएको अवस्थामा, कुनै शेयरधारकहरू थिएनन् ''([[कम्पनी ग्यारेन्टीद्वारा सीमित]])'' र राज्यद्वारा लेखिएको थियो। यसअघि सरकारले मूल बिक्रीबाट बाँकी रहेको Railtrack Group Plc मा ०.२% (मतदान अधिकार सहित) को बाँकी शेयर प्रयोग गर्न थाल्यो।<ref name="Ref_m">[https://publications.parliament.uk /pa/cm200102/cmhansrd/vo020212/text/20212w16.htm हाउस अफ कमन्स ह्यान्सर्डले १२ फेब्रुअरी २००२ (pt १६) को लागि लिखित उत्तरहरू <!-- Bot generated title -->]</ref> * '''२००३''' निजी अपरेटर [[कनेक्स साउथ ईस्टर्न]] को असफलता पछि [[रणनीतिक रेल प्राधिकरण]] ले [[दक्षिण पूर्वी फ्रान्चाइजी]] को नियन्त्रण लियो। एकीकृत केन्ट फ्रान्चाइजीको भागको रूपमा सन् २००६ मा फ्रान्चाइजीलाई पुन: निजीकरण गरिएको थियो। *'''२००८''' [[उत्तरी चट्टान]] - [[उत्तरी रकको राष्ट्रियकरण मापन'। बैंकलाई व्यावसायिक व्यवसायको रूपमा 'आर्म्स लम्बाइ' मा चलाइनेछ र भविष्यमा निजी खरिदकर्तालाई बेचिनेछ।<ref name="Ref_2008"><nowiki>{{समाचार उद्धृत गर्नुहोस् | url=</nowiki>http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7249575.stm | काम = बीबीसी समाचार | title=उत्तरी चट्टान राष्ट्रियकरण हुने | मिति=फेब्रुअरी १७, २००८ | access-date=मे 20, 2010}</ref> *'''२००८''' [[ब्राडफोर्ड र बिंगले]] (बंधक पुस्तक मात्र) - [[एलिस्टेयर डार्लिंग]], [[चान्सलर अफ द एक्सेक्वर]] द्वारा २९ सेप्टेम्बर २००८ मा घोषणा गरिएको थियो। कम्पनीको ऋण अंश थियो। राष्ट्रियकरण भयो, जबकि वाणिज्य बैंक बेचिएको थियो।<ref name="Ref_2008a"><nowiki>{{समाचार उद्धृत गर्नुहोस् | url=</nowiki>https://www.reuters.com/article/economicNews/idUSBINGLEY20080929 | title=HIGHLIGHTS-ब्रिटेनले ब्राडफोर्ड र बिंगलेलाई राष्ट्रियकरण गर्दछ | मिति = सेप्टेम्बर 29, 2008 | work=Reuters} }</ref> *'''२००८''' अक्टोबरमा, [[रोयल बैंक अफ स्कटल्याण्ड]], र भर्खरै मर्ज गरिएको [[HBOS]]-[[लॉयड्स बैंक|लोयड्स टीएसबी]] आंशिक रूपमा राष्ट्रियकरण गरिएको थियो। सरकारले RBS को लगभग ६०% (पछि बढेर ७०%, त्यसपछि ८०%) र ४०% HBOS-Lloyds TSB [[2008 युनाइटेड किंगडम बैंक उद्धार प्याकेज|£ ५००bn बैंक उद्धार प्याकेज]] लियो। लयड्स बैंक र TSB व्यवसायहरू २०१३ मा पूर्ण रूपमा डिमर्जर र पुनर्स्थापनाको तयारीमा डिमर्ज गरिएको थियो। * '''२००९''' जुनमा [[ट्रान्सपोर्ट फर डिपार्टमेन्ट]] ले [[लन्डन र कन्टिनेन्टल रेलवे]] को नियन्त्रण लियो। .uk/press/speechesstatements/statements/londoncontrailwayslimited |archive-url= [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100408173105/http://www.dft.gov.uk/press/speechesstatements/statements/londonmitedcontrailurlway http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/२०१००४०८१७३१०५/http://www.dft.gov.uk/press/speechesstatements/statements/londonmitedcontrailurlway]<nowiki> | -status= मृत | अभिलेख-मिति= ८ अप्रिल २०१० |शीर्षक=लन्डन र कन्टिनेन्टल रेलवे लिमिटेड (मौखिक कथन) |मिति=८ जुन २००९ |प्रकाशक= यातायात विभाग}}</nowiki><nowiki></ref></nowiki> *'''२००९''' १३ नोभेम्बरमा, [[सीधा सञ्चालित रेलवे]], एक सरकारी कम्पनीले [[इन्टरसिटी ईस्ट कोस्ट]] फ्रेंचाइजी लिएको थियो जुन [[नेशनल एक्सप्रेस ईस्ट कोस्ट]] लाई २००७ मा सम्मानित गरिएको थियो। £१.४ बिलियन प्रिमियम सात वर्षमा भुक्तान गर्नुपर्नेछ। राष्ट्रियकरण सेवा [[पूर्वी तट (ट्रेन सञ्चालन कम्पनी)|इस्ट कोस्ट]] को रूपमा सञ्चालन भएको थियो र [[लन्डन किङ्स क्रस रेलवे स्टेशन|लन्डन]] देखि [[लीड्स रेलवे स्टेशन|लीड्स]] र [[एडिनबर्ग वेभर्ले रेलवे सेवाहरू समावेश गरिएको थियो। स्टेशन|एडिनबर्ग]]। यो [[भर्जिन ट्रेन्स ईस्ट कोस्ट]] को साथ अप्रिल २०१५ मा निजी क्षेत्रमा फर्कियो। ==अन्य देशहरूद्वारा राष्ट्रियकरण गरिएको ब्रिटिश सम्पत्ति == *'''१९४०''' अर्जेन्टिना रेलवे *'''१९५३''' [[बीपी|ब्रिटिश पेट्रोलियम]]को इरानी सम्पत्ति (वास्तवमा एक अंश-राष्ट्रियकृत कम्पनीको अंशको राष्ट्रियकरण) *'''१९५६''' [[इजिप्ट|इजिप्टियन सरकार]] ले [[स्वेज नहर]] को राष्ट्रियकरण गर्‍यो, जसको स्वामित्व स्वेज नहर कम्पनीको थियो जुन अंश ब्रिटिश सरकारको स्वामित्वमा थियो। *'''१९६२''' [[सिलोन]] सरकारले आंशिक रूपमा ब्रिटिश स्वामित्वको [[रोयल डच शेल]] कम्पनीको सम्पत्ति राष्ट्रियकरण गर्‍यो। *'''१९७५''' [[श्रीलंका|श्रीलंका सरकार]] ले ब्रिटिश स्वामित्वको [[रोपण]] कम्पनीहरूको सम्पत्ति राष्ट्रियकरण गर्यो। ==डेनमार्क == ==पोर्तुगल == *'''१९७४''': [[कार्नेशन रिभोलुसन]] पछिका वर्षहरूमा, [[Junta de Salvação Nacional]] र [[Processo Revolucionário Em Curso|Provisional Governments]] ले सबै बैंकिङ, बीमा, पेट्रोललाई राष्ट्रियकरण गरे। र औद्योगिक कम्पनीहरु। ती कम्पनीहरू मध्ये [[Companhia União Fabril]] (CUF), [[António Champalimaud|Champalimaud family]] र [[SONAE]] को सम्पत्तिहरू थिए। क्रान्तिअघि नै सरकारी स्वामित्वमा रहेका दूरसञ्चार कम्पनीहरूसँगै, १९८० र १९९० को दशकमा धेरै राष्ट्रियकरण गरिएका कम्पनीहरूलाई पुनर्निमाण गरिएको थियो। [[पोर्चुगलमा कृषि|कृषि क्षेत्र]], सरकारी अनुमान अनुसार, लगभग {{convert|900000|ha|acre|abbr=off}} कृषि भूमि अप्रिल १९७४ र डिसेम्बर १९७५ बीच भूमिको नाममा कब्जा गरिएको थियो। सुधार; लगभग ३२% पेशाहरू अवैध रूपमा शासन गरिएको थियो। जनवरी १९७६ मा, सरकारले गैरकानूनी रूपमा कब्जा गरिएको जग्गालाई यसको मालिकहरूलाई फिर्ता गर्ने वाचा गर्यो, र १९७७ मा, यसले भूमि सुधार पुनरावलोकन कानून जारी गर्यो। अवैध रूपमा कब्जा गरिएको जग्गाको पुनर्स्थापना सन् १९७८ मा सुरु भयो। *'''२००८''': [[Banco Português de Negócios|BPN - Banco Português de Negócios]] बैंकलाई यसको पतन रोक्न राष्ट्रियकरण गरियो। == १४. स्पेन == *'''१९२७-१९३०''' पेट्रोलियम उद्योगलाई राष्ट्रियकरण गरिएको थियो। *'''१९४१''' [[स्पेनमा रेल यातायात ]] *'''१९४४''' एयरलाइनको राष्ट्रियकरण [[Iberia (एयरलाइन)|Iberia]] [[Instituto Nacional de Industria]] अन्तर्गत। *'''१९४५''' राज्यले टेलिफोन अपरेटर [[Telefónica]] को ७९% सेयर खरिद गर्दछ। *'''१९८३''' [[रुमासा]] को क्षतिपूर्ति बिना नै राष्ट्रियकरण। == एन्डोरा == == फ्रांस == फ्रान्समा राष्ट्रियकरण "[[Ancien Régime]]" अन्तर्गत संगठित 'राज्यहरू' वा राज्य एकाधिकारमा फर्किएको छ, उदाहरणका लागि, तंबाकू बिक्रीमा एकाधिकार। सञ्चार कम्पनीहरू [[फ्रान्स टेलिकम]] र [[ला पोस्टे (फ्रान्स)|ला पोस्टे]] राज्यको हुलाक र दूरसञ्चार एकाधिकारका अवशेषहरू हुन्। दोस्रो विश्वयुद्ध पछि राष्ट्रियकरण क्षेत्रको ठूलो विस्तार भएको थियो।<ref name="Myers49">Myers (1949)</ref> १९८२ मा दोस्रो लहर पछ्याइएको थियो। *'''१९३८''' Société Nationale des Chemins de Fer Français ([[SNCF]]) (मूल रूपमा ५१% राज्य होल्डिंग, १९८२ मा १००% मा बढेर)<ref name="Myers49"/> *'''१९४५''' फ्रान्समा धेरै राष्ट्रियकरणहरू, जसमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण बैंकहरू ([[क्रेडिट लियोनाइस|क्रेडिट लियोनाइस]], [[Comptoir National d'escompte de Paris|le Comptoir National d'escompte de Paris]] र [[Société Générale|Société Générale]] अरूहरू मध्ये), बीमा क्षेत्र समावेश गर्ने योजना र कम्पनीहरू, र कार निर्माता [[रेनो]]।<ref name="Myers49"/> फर्म [[लुइसको लागि जफत गरिएको थियो। रेनो (उद्योगपति)|लुइस रेनो]]को [[नाजी जर्मनी]] संग कथित सहयोग, यद्यपि यो निन्दा बिना निर्णय र उनको मृत्यु पछि थियो, यो मामला उल्लेखनीय र दुर्लभ बनायो। पछिको निर्णय (१९४९) ले स्वीकार गर्यो कि रेनोको प्लान्टले कहिल्यै सहयोग नगरेको थियो। १९९६ मा आंशिक रूपमा निजीकरण गरिसकेपछि रेनो सफल र लाभदायक थियो र आज पनि सफल छ। फ्रान्सले २०१५ मा रेनोमा आफ्नो १५% अल्पसंख्यक शेयर होल्डिङ बढाएर १९% मा पुर्‍यायो। *'''१९४६''' [[चार्बोनेज डे फ्रान्स]], [[इलेक्ट्रिकाइट डे फ्रान्स]] (EdF), [[Gaz de France]] (GdF) राष्ट्रियकरण [[औद्योगिक र व्यावसायिक प्रकृतिको सार्वजनिक स्थापना|औद्योगिक र व्यावसायिक प्रकृतिका सार्वजनिक प्रतिष्ठानहरू]] *'''१९८२''' [[फ्रान्कोइस मिटररान्ड]]का [[फ्रान्सका लागि प्रस्तावहरू]] र [[जीन-पियरे चेभेनेमेन्ट]]को [[समाजवादी पार्टी (फ्रान्स)|समाजवादी पार्टीसँग गठबन्धनमा]का प्रस्तावहरू]] CERES गुट, फ्रान्सलाई स्पष्ट रूपमा समाजवादी 'पूँजीवादसँग ब्रेक' गर्न प्रतिबद्ध छ। पूर्ण राष्ट्रियकरण (१००%): [[Alcatel-Lucent|Compagnie Générale d'Electrcité]], the Compagnie Générale de Constructions Téléphoniques, Pechiney-Ugine-Kuhlmann, [[Rhône-Poulenc]], Saint-àin-Poulenc]] -मनसुन, थम्पसन-ब्रान्ड। आंशिक राष्ट्रियकरण (५१%+): [[डासाल्ट]], [[समूह बुल|हनीवेल-बुल]], [[मात्रा]], [[रोसेल युक्लाफ|रुसेल-उक्लाफ]], [[सेसिलोर]], [[कारखाना]]। १९८१ मा राष्ट्रपतिको रूपमा Mitterrand [[1981 फ्रान्सेली राष्ट्रपति चुनाव|चुनाव]] को एक वर्ष भित्र फ्रान्सेली राज्यको आकार अभूतपूर्व स्तरमा लैजाने, ३९ बैंकहरू, दुई वित्तीय घरहरू, र SNCF को बाँकी ४९% पनि राष्ट्रियकरण गरियो। । पेरिस क्षेत्रीय यातायात अपरेटर, [[RATP समूह]], पनि एक राष्ट्रियीकृत उद्योगको रूपमा गणना गर्न सकिन्छ। == मोनाको == == स्वीजरल्यान्ड == == लिचेस्टाइन == == लक्जेम्बर्ग == == बेल्जियम == == नेदरल्याण्ड == *'''२००८''' राज्यले बेल्जियम-डच बैंकिङ र बीमा कम्पनी [[फोर्टिस (वित्तीय)|फोर्टिस]] को डच गतिविधिहरू राष्ट्रियकरण गर्दछ, जुन अन्तर्राष्ट्रिय [[आर्थिक संकट २००७-को कारणले गर्दा समाधान हुने समस्यामा परेको थियो। 2008|वित्तीय संकट]]। *'''२०१३''' [[SNS बैंक]] राष्ट्रियकरण गरिएको छ। एक वर्षभन्दा बढी समयदेखि निजी लगानीकर्ता पाउन नसक्दा समस्यामा परेको थियो । फेब्रुअरी १, २०१३ मा, [[Jeroen Dijsselbloem|Jeroen Dijselbloem]] ([[Ministry of Finance (Netherlands)|Dach Ministries of Finance]]) ले SNS राष्ट्रियकरण भएको घोषणा गर्‍यो। == जर्मनी == [[जर्मनीमा रेल यातायात|रेलवे]] [[पहिलो विश्वयुद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]] पछि राष्ट्रियकरण गरिएको थियो। [[Deutsche Bahn]] को आंशिक निजीकरण २००८ मा योजना गरिएको थियो तर विश्व आर्थिक संकटका कारण रोकियो। २०२० सम्म निजीकरणको लागि कुनै योजना छैन। खननका ठूला खण्डहरू, [[जर्मनीमा बैंकिङ|बैंकिङ]], र ढुवानी उद्योगहरू या त सरकारी पैसामा निर्भर भए वा [[महामन्दी]] का कारण पूर्ण रूपमा [[वाइमार रिपब्लिक]] को हेरचाहमा राखियो। ; यी पछि नाजी शासन द्वारा १९३४ र १९३७ को बीच पुन: निजीकरण गरियो।<ref>{{cite journal|last1=Bel|first1=Germà|title=Against the Mainstream: 1930s Germany मा नाजी निजीकरण|journal=The Economic History=Review|5=फेब्रुअरी 2010|volume=63|issue=1|pages=35–36|doi=10.1111/j.1468-0289.2009.00473.x|jstor=27771569|url=http://diposit.ub.edu/dspace/bitstream /2445/11716/1/162.pdf|hdl=2445/11716|s2cid=154486694|hdl-access=free}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091108142712/http://diposit.ub.edu/dspace/bitstream |date=2009-11-08 }}</ref> [[नाजी जर्मनी]] मा, निजी व्यवसायीहरूसँग सरकारी नीतिलाई प्रभाव पार्ने क्षमता थियो, र तिनीहरूमध्ये धेरैजसो उद्योगको राष्ट्रियकरण रोक्न खोज्ने ''Gewerbefreiheit'' - व्यापार स्वतन्त्रताको सिद्धान्तप्रति प्रतिबद्ध रहे।<ref name="थर्ड रिच 1994, पृष्ठ 16">[[रिचर्ड ओभरी|आर। जे. ओभरी]], ''वार एण्ड इकोनोमी इन द थर्ड रिच'', अक्सफोर्ड युनिभर्सिटी प्रेस, १९९४, पृ। 16</ref> तैपनि, दोस्रो विश्वयुद्धको दौडान नाजी सरकारले जितेका राष्ट्रहरूको सम्पत्ति जफत गरेपछि, ती सम्पत्तिहरू समाहित गर्न ५०० भन्दा बढी राज्य उद्यमहरू विस्तार गरियो, जसमध्ये सबैभन्दा ठूलो [[Reichswerke Hermann Göring|Hermann Göring Works]] (फलाम), प्राय: [[नाजी पार्टी]] उपकरण द्वारा संचालित। In [[East Germany]], most enterprises were nationalised in the years following World War II. After [[German reunification]], an agency called [[Treuhand]] was established to return them to private ownership, however many were [[liquidated]]. == इटाली == * '''१९०५''' रेलवेलाई [[फेरोवी डेलो स्टेटो]] को रूपमा राष्ट्रियकरण गरिएको थियो। *'''१९७८''' राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवाको गठनले सबै नागरिकलाई नि:शुल्क स्वास्थ्य सेवा प्रदान गरेको छ, अझै पनि केही निजी खर्च छ तर ७७% सार्वजनिक छ। [[बेनितो मुसोलिनी|बेनिटो मुसोलिनी]] को शासनले राष्ट्रियकरण विस्तार गर्‍यो, [[Istituto per la Ricostruzione Industriale]] (IRI) लाई कार निर्माता [[अल्फा रोमियो]] सहित संघर्षरत फर्महरूका लागि राज्य होल्डिङ कम्पनीको रूपमा सिर्जना गर्‍यो। एक समानान्तर निकाय, Ente Nazionale Idrocarburi ([[Eni]]) राज्यको तेल र ग्याँस हितहरू व्यवस्थापन गर्न स्थापना गरिएको थियो। [[फासिस्ट इटाली (१९२२–१९४३)|फासिस्ट इटाली]]ले सन् १९३९ सम्म आफ्नो अर्थतन्त्रको तीन चौथाइभन्दा बढी राष्ट्रियकरण गरिसकेको थियो, [[सोभियत संघ] बाहेक अरू कुनै राष्ट्रभन्दा बढी। मुसोलिनीले यसअघि सन् १९३४ मा ‘इटालीको अर्थतन्त्रको तीन चौथाइ औद्योगिक र कृषि राज्यको हातमा छ’ भनी घमण्ड गरेका थिए।’ सन् १९३९ सम्ममा इटालियन राज्यले इटालीको ढुवानी र जहाज निर्माणको चार–पाँच भाग, सुँगुरको तीन चौथाइ हिस्सा ओगटेको थियो। फलाम उत्पादन, र लगभग आधा इस्पात उद्योग। == माल्टा == == सान मारिनो == == पोल्याण्ड == *'''१९४६:''' दोस्रो विश्वयुद्ध पछि सोभियत-प्रायोजित [[राष्ट्रिय एकताको अस्थायी सरकार]] ले [[तीन-वर्षीय योजना]] अन्तर्गत ५० भन्दा बढी कर्मचारीहरू भएका सबै उद्यमहरूलाई राष्ट्रियकरण गर्यो। == चेक रिपब्लिक == *'''१९४५''' ठूलो उत्पादन उद्यमलाई [[राष्ट्रिय मोर्चा (चेकोस्लोभाकिया)|नेशनल फ्रन्ट]] सरकारले राष्ट्रियकरण गरेको। *'''१९४८''' [[क्लेमेन्ट गोटवाल्ड]]को [[चेकोस्लोभाकियाको कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट]] सरकार [[१९४८ चेकोस्लोभाक कू d'état]] पछि राष्ट्रियकरण गरिएको सबै उत्पादन उद्यमहरू। == २९.स्लोभाकिया == == ३०.अस्ट्रिया == == ३१.हंगेरी == == ३२.स्लोभेनिया == == ३३.क्रोएसिया == [[युगोस्लाभिया]]को विभाजन कम्युनिस्टहरूको राष्ट्रियकरण। यस जग्गाको धेरैजसो पुनर्स्थापना र मोडेल पुनर्विचार गर्ने प्रक्रियामा छ। == ३४.बोस्निया र हर्जगोभोनिया == == ३५.सर्विया == == ३६.मोन्टेनिग्रो == == ३७.अल्बानिया == == ३८.मेसडोनिया == == ३९.ग्रीस == *'''१९७४''' [[ओलम्पिक एयरलाइन्स]] को राष्ट्रियकरण, ग्रीसको मुख्य एयरलाइन। यसको संस्थापक, [[एरिस्टोटल ओनासिस]] ले आफ्ना सबै शेयरहरू ग्रीक राज्यलाई बेचे। *'''२०११''' [[प्रोटोन बैंक]] [[ग्रीस वित्तीय संकट]] को बीचमा प्रभावकारी रूपमा राष्ट्रियकरण गरिएको छ। == ४०.बुल्गेरिया == == रोमानिया == * '''१९४८''' With the Decree ११९ of June ११, १९४८, the new [[Socialist Republic of Romania|Communist regime]] nationalised all private companies and their assets leading to the transformation of the economy from a [[market economy]] to a [[planned economy]]. * '''१९५०''' With the Decree ९२ of April १९, १९५०, a huge number of private houses and lands are confiscated.<ref>{{Cite journal |last=Șerban |first=Mihaela |year=2014 |title=The Loss of Property Rights and the Construction of Legal Consciousness in Early Socialist Romania (1950–1965) |url=https://www.jstor.org/stable/43670428 |journal=[[Law & Society Review]] |volume=48 |issue=4 |pages=773–805 |doi=10.1111/lasr.12103 |jstor=43670428 }}</ref> == मोल्दोभा == == युक्रेन == =अफ्रिकामा राष्ट्रियकरण= == १. मोरक्को == == २. अल्जेरिया == == ३. ट्युनिसिया == == ४. लिबिया == == ५. इजिप्ट == *'''१९५६''' जुलाई २६, १९५६ [[इजिप्ट]]का राष्ट्रपति [[गमाल अब्देल नासेर]] [[स्वेज संकट|राष्ट्रियकरण]] [[स्वेज नहर कम्पनी]]को इजिप्टमा सम्पत्ति, [[स्वेज नहर]], र तिनीहरूलाई [[स्वेज नहर प्राधिकरण]] को नियन्त्रणमा राख्यो। == ६. मौरिटानिया == == ७. माली == == ८. सेनेगल == == ९. गाम्बिया == == १०. गिनी बिसाउ == == ११. गिनी == == १२. सियरा लियोन == == १३. लाइबेरिया == == १४. आइभरी कोस्ट == == १५. घाना == == १६. बुर्किना फासो == == १७. टोगो == == १८. बेनिन == == १९. नाइजर == == २०. नाइजेरिया == == २१. चाड == == २२. क्यामरुन == == २३. मध्य अफ्रिकी गणतन्त्र == == २४. उत्तर सुडान == == २५. दक्षिण सुडान == == २६. इरिट्रिया == == २७. जिबूती == == २८. इथियोपिया == == २९. सोमालिया == == ३०. इक्वेटोरियल गिनी == == ३१. ग्याबोन == == ३२. गणतन्त्र कंगो == == ३३. प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कंगो == == ३४. युगान्डा == == ३५. केन्या == == ३६. रुवाण्डा == == ३७. बुरुन्डी == == ३८. तान्जानिया == == ३९. अंगोला == == ४०. जाम्बिया == == ४१. मलावी == == ४२. मोजाम्बिक == == ४३. नामिबिया == == ४४. बोत्सवाना == == ४५. जिम्बाब्वे == * [[जिम्बाब्वे]] ले यसको [[खाना वितरण]] पूर्वाधार राष्ट्रियकरण गरेको छ। == ४६. दक्षिण अफ्रिका == == ४७. लेसोथो == == ४८. स्वाजिल्याण्ड == == ४९. सेशेल्स == == ५०. कोमोरोस === == ५१. मेडागास्कर == == ५२. मौरिसस === == ५३. केप भर्डे == == ५४. साई टोम र प्रिन्सिपे == =(ङ) एशियामा राष्ट्रियकरण= == १. यमन == == २. ओमान == == ३. संयुक्त अरब इमिरेट्स == == ४. कतार == == ५. बहराइन == *'''१९७५-१९८०''' [[बहराइन पेट्रोलियम कम्पनी]] को तीन चरणहरूमा राष्ट्रियकरण, मूल रूपमा [[क्यानाडा]] [[क्यालिफोर्नियाको मानक तेल]] द्वारा १९२९ मा स्थापना भएको थियो। कम्पनीले सन् १९३२ मा [[बहराइन]] मा तेल फेला पारेको थियो र ४८ वर्षपछि पूर्ण रूपमा राष्ट्रियकरण गरिएको थियो। == ६. साउदी अरेबिया == * सरकारले सन् १९८० मा तेल उत्पादक कम्पनी [[आरामको]] लाई राष्ट्रियकरण गरेको थियो। == ७. कुवेत == == ८. इराक == == ९ जोर्डन == == १०. इजरायल == * '''१९८३''' प्रमुख बैंकहरूको राष्ट्रियकरण: [[बैंक हापोआलिम]], [[बैंक ल्युमी]], [[डिस्काउन्ट बैंक]], [[मिज्राची बैंक]] बैंक स्टक संकटको कारणले गर्दा १९८३। == ११. लेबनान == == १२. सिरिया == == १३. साइप्रस == == १४. टर्कीए == *'''१९२८-१९४०''' [[लौसेनको सन्धि (1923)|लौसेनको सन्धि (१९२३)]] द्वारा [[ओटोमन साम्राज्यको राजगद्दी]] को उन्मूलन पछि, विदेशी सहुलियतहरू दबाइयो, [[टर्कीमा रेल यातायात|रेल यातायात ]], [[विद्युत उत्पादन|विद्युत उत्पादन]] र [[विद्युत वितरण|वितरण]], [[टेलिफोन नेटवर्क]] र अन्य ठूला औद्योगिक फर्महरूलाई टर्की सरकारले सन् १९२८ र १९४० को बीचमा राष्ट्रियकरण गरेको थियो।<ref>{{ cite web |url=http://www.guide-martine.com/history8.asp |title=Mustafa Kemal Atatürk |date= 17 अक्टूबर 2012 |work=Guide Martine |access-date=12 जनवरी 2014}}</ref > == १५. जर्जिया == == १६. आर्मेनिया == == १७. अजरबैजान == == १८. इरान == *'''१९५३''' [[इरान]]का प्रधानमन्त्री [[मोहम्मद मोसादेघ]]]ले इरानमा [[एङ्लो-पर्शियन आयल कम्पनी|एङ्लो-इरानी तेल कम्पनी]] लाई राष्ट्रियकरण गरे। [[१९५३ इरानी कूप डी'एताट]] पछि यसलाई अन्ततः "[[सेभेन सिस्टर्स (तेल कम्पनीहरू)|सेभेन सिस्टर्स]]" भनेर चिनिने अन्तर्राष्ट्रिय [[कन्सोर्टियम]] को रूपमा पुन: निजीकरण गरियो। *'''१९५३''' [[इरान]]का प्रधानमन्त्री [[मोहम्मद मोसादेघ]]ले इरानका सबै बसहरू राष्ट्रियकरण गरे। == १९. अफगानिस्तान == == २०. सार्क राष्ट्र पाकिस्तानमा राष्ट्रियकरण == *'''१९७२''': जनवरी २, १९७२ मा, [[पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] [[जुल्फिकार अली भुट्टो]], [[पूर्वी पाकिस्तान]] टुटेपछि, सबै प्रमुखको राष्ट्रियकरणको घोषणा गरियो। कपडा उद्योग र जग्गा बाहेक फलाम र इस्पात, भारी इन्जिनियरिङ्, भारी विद्युत, पेट्रोकेमिकल, सिमेन्ट र सार्वजनिक उपयोगिताहरू लगायतका उद्योगहरू। [[अपरेशन फेयर प्ले]] मा प्रधानमन्त्री भुट्टोको अपदस्थ पछि यो प्रक्रिया प्रभावकारी रूपमा समाप्त भयो। *'''२०११''': डिसेम्बर १५, २०११ मा, [[पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] [[युसुफ रजा गिलानी|युसुफ रजा गिलानी]] [[पाकिस्तान इन्टरनेशनल एयरलाइन्स|पीआईए] का सबै निजी शेयरहरू राष्ट्रियकरण गरियो। ]], [[पाकिस्तान रेलवे|रेलवे]], र [[पाकिस्तान स्टिल मिल्स|स्टील मिल्स]], राज्यको स्वामित्वमा रहेका उद्यमहरूको पूँजी उडानको सुरक्षा गर्न। एक ठूलो झटका मा सरकारमा आर्थिक उदारवादीहरूलाई, संघीय मन्त्रिपरिषद्ले पाकिस्तान स्टिल मिल सहित आठ ठूला सरकारी स्वामित्वका कम्पनीहरूको निजीकरणको विरुद्धमा निर्णय गर्‍यो। == २१. तुर्कमेनिस्तान == == २२. उजबेकिस्तान == == २३. ताजिकिस्तान == == २४. किर्गिजस्तान == == २५. कजाकिस्तान == == २६. चीनमा राष्ट्रियकरण == [[चीन गणतन्त्र (1912-1949)|रिपब्लिकन चाइना]] को अवधिमा, [[सन यात-सेन]] ले व्यापक भूमि सुधार र धेरै उद्योगहरूलाई राष्ट्रियकरण गरेको थियो।<ref>{{Cite web|title = Nationalisation in Taiwan|url=https://taiwantoday.tw/news_amp.php?unit=8&post=13799&unitname=Economics-Taiwan-Review&postname=Dr.-Sun-Yat-sen%27s-Land-Program-and-the-Nationalization-of-land}}</ref> [[माओ त्से तुङ]] अन्तर्गत जनवादी गणतन्त्र चीनको उदयले सबै निजी सम्पत्तिहरू राष्ट्रियकरण गर्‍यो, निजी स्वामित्वलाई प्रतिबन्धित गर्‍यो, जमिनसमेत, र राज्यले उत्पादन र मूल्य स्तरहरू निर्धारण गर्यो। यी मध्ये केहीलाई १९७८ मा [[चिनियाँ आर्थिक सुधार|खुला प्रतिबन्धहरू]] पछि उल्टाइयो, जसले निजी र विदेशी लगानीलाई देशमा प्रवेश गर्न अनुमति दियो।<ref>{{Cite web|title = Nationalisation in China Economy|url = https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=61907|access-date = 2024-06-30|archive-url = https://web.archive.org/web/20240630190118/https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=61907|archive-date = 2024-06-30}}</ref> [[ताइवानमा मार्शल ल|मार्शल ल अवधि]] र ताइवानमा लोकतान्त्रिकीकरणको अन्त्य पछि, गणतन्त्र चीनले धेरै सरकारी स्वामित्वका सम्पत्तिहरूलाई निजीकरण गर्न थाल्यो, त्यो पनि [[कुओमिनटाङ]] को स्वामित्वमा थियो।<ref>{{Cite web|title = Taiwan Marshall Law|https://taiwantoday.tw/news_amp.php?</ref> == २७. मंगोलिया == == २८. सार्क राष्ट्र भारतमा राष्ट्रियकरण == *'''१९४९''' (१ जनवरी) [[भारतीय रिजर्व बैंक #1935–1949|रिजर्व बैंक अफ इन्डिया]] राष्ट्रियकरण।<ref>{{Cite web|url=https://www.rbi.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240203192156/http://www.rbi.org/ |date=2024-02-03 }}</ref> *'''१९५३''' [[एयर इन्डिया]] एयर कर्पोरेशन ऐन १९५३ अन्तर्गत। *'''१९५५''' [[इम्पेरियल बैंक अफ इन्डिया]] र यसका सहायक कम्पनीहरू ([[स्टेट बैंक अफ इन्डिया]] र यसका सहायकहरू) *'''१९६९''' [[भारतमा बैंकिङ#राष्ट्रियकरण|१४ भारतीय बैंकहरूको राष्ट्रियकरण]] *''''१९७२'''' [[भारतीय सामान्य बीमा निगम]] अन्तर्गत १०७ बीमा कम्पनीहरूको राष्ट्रियकरण र पुनर्संरचना।<ref>{{Cite web|url=http://dailytools.in/InsuranceKnowledge/GeneralInsuranceBusinessAct|title{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} = सामान्य बीमा व्यवसाय राष्ट्रियकरण अधिनियम - 1972 &#124; दैनिक उपकरण} }</ref> *'''१९७३''' [[भारतमा कोल खानी #कोल खानीहरूको राष्ट्रियकरण|कोल उद्योग]] [[कोल इन्डिया लिमिटेड]] अन्तर्गत र [[भारतमा तेल र ग्यास उद्योग|तेल र ग्यास उद्योग]] अन्तर्गत [[तेल र प्राकृतिक ग्यास निगम]]।<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/business/dharmendra-pradhan-cites-nationalisation-act-to-back-why-ongc -avoided-open-offer-after-buying-hpcl-stake-4315709.html|title = Nationalisation of Coal Mine in India|Date = 23 जनवरी 2018}</ref> *'''१९८०''' अर्को [[भारतमा बैंकिङ#राष्ट्रियकरण|छ बैंक]] राष्ट्रियकरण। == २९. सार्क राष्ट्र नेपालमा राष्ट्रियकरण == *''''१९५१'''' क्रान्तिपछि सरकारले देशभर निजी र साम्प्रदायिक [[वन]]लाई राष्ट्रियकरण गर्‍यो।<ref>[http://www.environmentandsociety.org/tools/keywords/private-forests-nationalization -act-nepal नेपालमा निजी वन राष्ट्रियकरण ऐन], ''पर्यावरण र समाज'', अज्ञात।</ref> नेपालको संविधान २०७२ ले नागरिकको शिक्षा, स्वास्थ्य र आवासको हकलाई मौलिक हकको रुपमा व्याख्या गरेको हुंदा यी तीनवटै क्षेत्रका साथै रोजगारमा समेत नागरिकको सहज पहूँचको लागि शिक्षा सेवा, स्वास्थ्य सेवा, जमीन तथा आवास र रोजगार सिर्जनामा राष्ट्रियकरण आवश्यक मात्र होइन ढिला नै भैसकेको छ। == ३०. सार्क राष्ट्र श्रीलंकामा राष्ट्रियकरण == *'''१९७१''' ग्रेफाइट खानीहरू राष्ट्रियकरण गरियो, राज्य ग्रेफाइट कर्पोरेशन सिर्जना गरियो। *'''१९७२''' स्थानीय स्वामित्वमा रहेको चिया, रबर र नरिवलको बगैंचा राष्ट्रियकरण गरियो।<ref>{{cite book|last1=Peebles|first1=Patrick|title=Historical Dictionary of Sri Lanka|date=2015|publisher=[[[ Rowman & Littlefield]]|isbn=978-1-4422-5585-2|page=274|url=https://books.google.com/books?id=50igCgAAQBAJ}}</ref> *'''१ नोभेम्बर १९५७''' [[कातुनायके एयर बेस]] र [[ट्रिंकोमाली नौसेना बेस]] बेलायतबाट लिइएको।<ref name=Peeblesxxxii>{{cite book|last1=Peebles|first1=Patrick|title =श्रीलंकाको ऐतिहासिक शब्दकोश|date=2015|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|isbn=978-1-4422-5585-2|page=xxxii|url=https://books.google.com/books ?id=50igCgAAQBAJ}}</ref> *'''१ जनवरी १९५८''' बस यातायात राष्ट्रियकरण गरियो, [[सिलोन यातायात बोर्ड]] सिर्जना गरी।<ref name=Peeblesxxxii/><ref>{{cite book|last1=Peebles|first1=Patrick|title=Historical श्रीलंकाको शब्दकोश|date=2015|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|isbn=978-1-4422-5585-2|page=61|url=https://books.google.com/books?id =50igCgAAQBAJ}}</ref><ref>{{cite news|title=जब बस सेवाहरू राष्ट्रियकरण गरियो|url=http://www.sundaytimes.lk/081228/FunDay/fundaytimes_2.html|work=[[आइतबार टाइम्स (श्रीलंका)]]|date=28 डिसेम्बर 2008}}</ref><ref>{{cite book|title=Ceylon Year Book 1959|publisher=Department of Census and Statistics, Ceylon|page=xiii|url= http://noolaham.net/project/119/11885/11885.pdf}}</ref> * '''१ August १९५८''' [[Port of Colombo]] nationalised, creating the [[Port (Cargo) Corporation]].<ref>{{cite web|title=Origins|url=http://www.renukagroup.com/about_us/origins.php|publisher=Renuka Holdings PLC}}</ref><ref>{{cite news|title=Colombo port nationalised|url=http://www.sundaytimes.lk/080803/FunDay/fundaytimes_2.html|work=[[The Sunday Times (Sri Lanka)]]|date=3 August 2008}}</ref><ref>{{cite book|title=Ceylon Year Book 1959|publisher=Department of Census and Statistics, Ceylon|page=xiv|url=http://noolaham.net/project/119/11885/11885.pdf}}</ref> * '''१४ January १९६१''' Private schools nationalised.<ref>{{cite book|last1=Peebles|first1=Patrick|title=Historical Dictionary of Sri Lanka|date=2015|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|isbn=978-1-4422-5585-2|page=xxxiii|url=https://books.google.com/books?id=50igCgAAQBAJ}}</ref><ref>{{cite web|title=Chronologies of Tamils & Sri Lanka|url=http://www.sangam.org/2011/09/3_Chronologies.php?uid=4459&print=true|publisher=Ilankai Tamil Sangam|date=12 September 2011}}</ref> *'''२७ जुलाई १९६१''' [[बैंक अफ सिलोन]] राष्ट्रियकरण।<ref>{{cite book|last1=Peebles|first1=Patrick|title=Historical Dictionary of Sri Lanka|date=2015|publisher=[ [Rowman & Littlefield]]|isbn=978-1-4422-5585-2|page=54|url=https://books.google.com/books?id=50igCgAAQBAJ}}{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{ {साइड समाचार|शीर्षक=बैंक अफ सिलोन राष्ट्रियकरण गरिएको 2008} }</ref> *'''१९६१''' बीमा उद्योग राष्ट्रियकरण गरियो, [[श्रीलंका बीमा निगम]] सिर्जना गरियो।<ref>{{cite news|last1=Thangakone|first1=Jeya|title=श्रीलंकाको बीमा उद्योगको इतिहास र विकास |url=http://www.island.lk/2009/11/16/business2.html|work=[[द आइल्याण्ड (श्रीलंका)]]|date=16 नोभेम्बर 2009}}</ref> == ३१. सार्क राष्ट्र माल्दिभ्समा राष्ट्रियकरण == == ३२. सार्क राष्ट्र भुटानमा राष्ट्रियकरण == == ३३. सार्क राष्ट्र बंगलादेशमा राष्ट्रियकरण == *'''१९७१''' [[स्टेट बैंक अफ बंगलादेश]] को [[स्टेट बैंक अफ पाकिस्तान]] को पूर्वी भागमा निजी शेयरहरूको राष्ट्रियकरण गरेर स्थापना गरिएको थियो।<ref>मुहम्मद फजलुल हसन युसुफ (1980) : [[https://core.ac.uk/download/pdf/33334137.pdf बंगलादेशमा उद्योगहरूको राष्ट्रियकरण]]{{Cite web |url=https://core/ |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2026-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195422/https://core/ |archive-date=2021-06-24}}, डॉक्टरेट थेसिस, तस्मानिया विश्वविद्यालय, डिसेम्बर 1980, p 79।</ref> *'''१९७२-१९७४''' सन् १९७१ मा [[बंगलादेश]] स्वतन्त्र भएको तीन वर्षको अवधिमा सरकारले ७ सय ८६ औधोगिक संस्थालाई आफ्नो कब्जामा लिएको थियो। यो सङ्ख्यामा सरकारले ११ उद्योगमा ७६ जुट मिल, ५२ कपडा मिल, ३० टेक्सटाइल ट्यानरी, १७ इन्जिनियरिङ कम्पनी, १६ फूड उत्पादक, १५ चिनी मिल, १० कागज उद्योग कम्पनी, ९ वटा मल उद्योगमा रहेका २ सय ४५ प्रतिष्ठानलाई राष्ट्रियकरण गरेको छ । र रासायनिक उद्योगहरू, ८ इस्पात कम्पनीहरू, ६ तेल र ग्यास कम्पनीहरू, र ६ वन उद्योगहरू|<ref>{{मुहम्मद फजलुल हसन युसुफ (1980): [https://core .ac.uk/download/pdf/33334137.pdf बंगलादेशमा उद्योगहरूको राष्ट्रियकरण] ।Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195422/https://core.ac.uk/download/ pdf/33334137.pdf |date=2021-06-24 }}, डॉक्टरेट थेसिस, तस्मानिया विश्वविद्यालय, डिसेम्बर 1980, p 154।</ref> सोही अवधिमा थप ३७५ राज्य-स्वामित्वका उद्यमहरू स्थापना भएका थिए, तर ३२० तिनीहरूलाई पछि बंगाली मालिकहरूलाई पुन: निजीकरणको लागि राखिएको थियो, जसमध्ये १९७८ सम्म २११ निजीकरण गरिएको थियो। बंगलादेशमा उद्योगहरूको राष्ट्रियकरण]<ref>{{Cite web |url=https://core.ac.uk/download/pdf/33334137.pdf |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2024-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195422/https://core.ac.uk/download/pdf/33334137.pdf |archive-date=2021-06-24}}, डॉक्टरेट थेसिस, तस्मानिया विश्वविद्यालय, डिसेम्बर 1980, p 155।</ref> *'''१९७२''' मार्च २६, १९७२ मा, बंगलादेश सरकारले औपचारिक रूपमा (पश्चिम) पाकिस्तानी नागरिकहरूको सबै सम्पत्ति कब्जा गर्यो। १९७१-१९७४ मा कब्जा गरिएका धेरै उद्यमहरू पश्चिम पाकिस्तानीहरू (वर्तमान [[पाकिस्तान]] का नागरिकहरू) को स्वामित्वमा थिए जो युद्ध र स्वतन्त्रताको समयमा देश छोडेर भागेका थिए। *'''१९७२''' मार्च २६, १९७२ मा, सरकारले (पश्चिम) पाकिस्तानी र बंगलादेशी शेयरधारकहरूका १२ वटा वाणिज्य बैंकहरूलाई राष्ट्रियकरण गर्‍यो। <ref>मुहम्मद फजलुल हसन युसुफ (१९८०): [https://core.ac. .uk/download/pdf/33334137.pdf बंगलादेशमा उद्योगहरूको राष्ट्रियकरण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195422/https://core.ac.uk/download/pdf/ |date=2021-06-24 }}, डॉक्टरेट थेसिस, तस्मानिया विश्वविद्यालय, डिसेम्बर 1980, p 68।</ref> *'''१९७५''' राज्यको स्वामित्वमा रहेका उद्यमहरूको ठूलो मात्रामा विनिवेश र अघिल्लो निजी मालिकहरूलाई क्षतिपूर्तिको प्रतिपूर्तिसँगै नीतिहरूको उल्टोपन सुरु भयो।<ref>मुहम्मद फजलुल हसन युसुफ (1980): [https://core] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195422/https://core/ |date=2021-06-24 }} .ac.uk/download/pdf/33334137.pdf बंगलादेशमा उद्योगहरूको राष्ट्रियकरण] {{Cite web |url=https://core.ac.uk/download/ |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2024-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195422/https://core.ac.uk/download/ |archive-date=2021-06-24}}, डॉक्टरेट थीसिस, तस्मानिया विश्वविद्यालय, डिसेम्बर 1980, p 146-147।</ref> *'''१९७७''' यस वर्ष, पहिले राष्ट्रियकरण गरिएका उद्यमहरूमध्ये कुल ३७१, अझै पनि राज्यको स्वामित्वमा छन्। लगभग ४०० कम्पनीहरूलाई राष्ट्रियकरण गरी निजी मालिकहरूलाई हस्तान्तरण गरिएको थियो। <ref>मुहम्मद फजलुल हसन युसुफ (1980): [https://core.ac.uk/download/pdf/33334137.pdf बंगलादेशमा उद्योगहरूको राष्ट्रियकरण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195422/https://core.ac.uk/download/pdf/33334137.pdf |date=2021-06-24 }}, डॉक्टरेट थेसिस, तस्मानिया विश्वविद्यालय, डिसेम्बर 1980, p 160-164।</ref> = एशियाका अन्य राष्ट्रहरुमा राष्ट्रियकरण = == ३४. म्यानमार == == ३५. थाइल्याण्ड == == ३६. लाओस == == ३७. कम्बोडिया == == ३८ भियतनाम == * '''१९८०''' मा [[भियतनामको संविधान|भियतनामको समाजवादी गणतन्त्रको संविधान]] अनुसार, किसानहरूको जग्गाको स्वामित्व गायब भयो, राज्यको स्वामित्वमा देश भरी भूमि थियो र मानिसहरूलाई भूमिको अस्थायी प्रयोगको अधिकार छ, ढिलो परिणामको रूपमा। सन् १९५३ देखि १९५६ सम्म [[भूमि सुधार इन उत्तर भियतनाम]] को।<ref>[http://vietnamese-law-consultancy.com/english/content/browse.php?action=shownews&category=&id=8&topicid=186 भियतनाममा स्वामित्व व्यवस्थाहरू]</ref> * '''१९७५''' मा [[साइगनको पतन]] पछि, सरकारले [[रिपब्लिक अफ साउथ भियतनाम|दक्षिण भियतनामको अस्थायी क्रान्तिकारी सरकार]] मा "जमीन मालिक" र "कम्प्राडोर" को लगभग सबै सम्पत्ति राष्ट्रियकरण गर्यो। चर्च र दक्षिण भियतनाम सरकारको। सबै निजी उद्यमहरू सडक बिक्रेताहरूलाई क्षतिपूर्ति बिना नै राष्ट्रियकरण गरियो, तर "छाया कम्पनीहरू" सञ्चालन जारी छन्। == ३९. मलेसिया == == ४०. सिंगापुर == == ४१. ब्रुनाई == == ४२. इन्डोनेसिया == *'''१९५३''' [[बैंक अफ जाभा]] राष्ट्रियकरण भयो, राष्ट्रियकरण पछि यो बैंक [[बैंक इन्डोनेसिया]] भयो। * '''१९५७''' [[पश्चिमी न्यू गिनी विवाद]] को उचाईको समयमा, डच कम्पनीहरू राष्ट्रियकरण गरियो। *'''१९६४''' [[इन्डोनेसिया-मलेसिया टकराव|कन्फ्रन्टासी]] को उचाइमा, ब्रिटिश कम्पनीहरूलाई राष्ट्रियकरण गरियो। *'''१९९८''' चार बैंकहरू [[[१९९७ एशियाई वित्तीय संकट|वित्तीय संकट]]] ([[बैंक दानामोन]], [[बैंक मध्य एशिया|बैंक बीसीए]], [[बैंक टियारा एशिया]], र [[इन्डोनेसियाको निजी विकास वित्त कम्पनी|बैंक PDFCI]])। == ४३. पूर्वी टिमोर == == ४४. फिलिपिन्स == [[फिलिपिन्स|फिलिपिन्स]] राष्ट्रपति [[फर्डिनान्ड मार्कोस]]को कार्यकालमा, [[फिलिपिन्स लामो दूरीको टेलिफोन कम्पनी]] (PLDT), [[फिलिपिन्स एयरलाइन्स]], [[मेराल्को]] जस्ता महत्त्वपूर्ण कम्पनीहरू। [[मनिला होटल]] राष्ट्रियकरण गरियो। अन्य कम्पनीहरू कहिलेकाहीँ यी सरकारी स्वामित्वका निगमहरूमा समाहित भएका थिए, साथै अन्य कम्पनीहरू, जस्तै [[राष्ट्रिय पावर कर्पोरेशन]] (नापोकोर) र [[फिलिपिन्स राष्ट्रिय रेलवे]], जुन आफ्नै अधिकारमा [[एकाधिकार]] (अपवाद मेराल्को र [[मनिला होटेल]] हुन्)। आज, यी कम्पनीहरूलाई पुन: निजीकरण गरिएको छ र केही, जस्तै PLDT र फिलिपिन्स एयरलाइन्स, एकाधिकार हटाइयो। अन्य, जस्तै [[सरकारको स्वामित्वमा रहेको र नियन्त्रित निगम]] नापोकोर, निजीकरणको प्रक्रियामा छन्। == ४५. दक्षिण कोरिया == *'''१९४६''' [[कोरियामा]] संयुक्त राज्य सेनाको सैन्य सरकार यी अब [[कोराइल]] को एक हिस्सा हो। == ४६. ​​उत्तर कोरिया == उत्तर कोरियामा [[सोभियत सिभिल एडमिनिस्ट्रेशन]] र [[वर्कर्स पार्टी अफ नर्थ कोरिया|वर्कर्स पार्टी]]-प्रभावित [[पीपल्स कमिटी अफ उत्तर कोरिया|अन्तिम सरकार]] द्वारा धेरै जग्गा, उद्यम र उद्योगहरूलाई पनि राष्ट्रियकरण गरिएको थियो। दोस्रो विश्वयुद्ध पछि, जुन पछि १९४८ मा [[उत्तर कोरिया|डेमोक्रेटिक जनवादी गणतन्त्र कोरिया]] भयो। == ४७. जापान == * '''१९०६''' [[रेलवे राष्ट्रियकरण ऐन]] १७ रेलवे कम्पनीहरूको राष्ट्रियकरण [[जापानमा रेल यातायात|राष्ट्रव्यापी रेलवे नेटवर्क]] बनाउनको लागि जुन पछि [[जापानी राष्ट्रिय रेलवे]] भनियो। *'''२००३''' [[रेसोना होल्डिङ्स]] बैंकको पुँजी पर्याप्तता निकै कम भएपछि प्रभावकारी रूपमा राष्ट्रियकरण गरिएको थियो। *'''२०१०''' [[जापान एयरलाइन्स]] दिवालिया भएपछि राष्ट्रियकरण गरिएको थियो। *'''२०१२''' [[टोक्यो इलेक्ट्रिक पावर कम्पनी]] [[फुकुशिमा दाइची आणविक प्रकोप]] पछि [[टोक्यो|टोकियो मेट्रोपोलिस]] द्वारा आंशिक रूपमा राष्ट्रियकरण गरिएको थियो। == (च) ओसेनिया == === अस्ट्रेलिया === *'''१९४६''' [[दक्षिण अष्ट्रेलियाको सरकार|दक्षिण अष्ट्रेलियाको सरकार]] ले एडिलेड विद्युत आपूर्ति कम्पनीलाई [[दक्षिण अष्ट्रेलियाको विद्युतीय ट्रस्ट]] मा राष्ट्रियकरण गर्यो। *'''१९४८'''सरकारले [[बैंकिङ इन अष्ट्रेलिया|बैंकिङ उद्योग]]लाई राष्ट्रियकरण गर्ने प्रयास गर्‍यो, तर उक्त कार्यलाई [[अष्ट्रेलियाको उच्च अदालत]] ले असंवैधानिक घोषित गरेको थियो ''[[बैंक अफ न्यू साउथ वेल्स विरुद्ध कमनवेल्थ]]''।<ref name="Ref_a">[http://www.ccentre.wa.gov.au/ForSchools/Backgroundinformation/TheThreeArmsofGovernment/Pages/TheRoleoftheHighCourt.aspx पश्चिमी अस्ट्रेलियाको संवैधानिक केन्द्र | उच्च अदालतको भूमिका]</ref> *'''२०२३''' [[अष्ट्रेलियाको राजधानी क्षेत्रको सरकार]] राष्ट्रियकरण [[कलवरी अस्पताल, क्यानबेरा]]। === न्युजिल्याण्ड === *'''१९४५''' [[बैंक अफ न्यूजील्याण्ड]] राष्ट्रियकरण गरिएको थियो। यो पछि १९९२ मा [[राष्ट्रिय अस्ट्रेलिया बैंक]] लाई बेचियो। * '''२००१''' सरकारले [[Tranz Rail]] बाट [[Auckland]] रेलवे नेटवर्क खरिद गर्यो। *'''२००३''' श्रम सरकारले ठूलो आर्थिक इन्फ्युजनको सट्टामा दिवालिया भएको राष्ट्रिय वायु वाहक [[एयर न्युजिल्याण्ड]] मा ८०% हिस्सेदारी लियो। *'''२००४''' देशको बाँकी [[न्युजिल्याण्डमा रेल यातायात|रेल नेटवर्क]] [[टोल न्यूजील्याण्ड]] बाट खरिद गरिएको हो, पहिले ट्रान्ज रेल थियो। एउटा नयाँ [[राज्यको स्वामित्वमा रहेको उद्यम]], [[ONTRACK]], रेल पूर्वाधारलाई कायम राख्न स्थापना गरिएको थियो। *'''२००८''' टोल न्यूजील्याण्डको [[रोलिङ स्टक]] र फेरीहरू खरिद गरियो, रेल प्रणालीलाई राज्यको स्वामित्वमा ल्याएर, [[किवीरेल]] नामकरण गरियो। === पपुवा न्यू गिनी === === पलाउ === === माइक्रोनेसिया === === मार्शल टापुहरू === === नाउरु === === भानुआतु === === सोलोमन टापुहरू === === किरिबाटी === === टुभालु === === टोंगा === === फिजी === === सामोआ === == संयुक्त राष्ट्र संघमा सदस्य नरहेका देशहरुमा राष्ट्रियकरण == === कोसोभा === === प्यालेस्टाइन === === पश्चिमी सहारा === === टर्कीस साइप्रस === === ताइवान === ===भ्याटिकन सिटी === =सन्दर्भ सामग्रीहरू= {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:राष्ट्रियकरण]] [[श्रेणी:सामाजिक लोकतन्त्र]] [[श्रेणी:आर्थिक प्रणाली]] ldwfvm250n2qlp97hw61ml6hvnkeanl 0 135509 1393838 1174258 2026-11-03T23:49:02Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393838 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = बतासिया लुप | other_name = Batasia Loop | native_name = বাতাসিয়া লুপ | nickname = | settlement_type = [[Neighbourhood]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = View of Koteshwor | image_flag = | image_seal = | image_map = | mapsize = 250 | map_caption = Area of Koteshwor, Kathmandu | pushpin_map = India West Bengal | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 0 | pushpin_map_caption = पश्चिम बंगाल, भारत मा अवस्थिती <!-- Location -->| subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू|राज्य]] | subdivision_name1 = [[पश्चिम बङ्गाल]] | subdivision_type2 = [[भारतका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[दार्जिलिङ जिल्ला]] | subdivision_type3 = [[Local government area|Area]] | subdivision_name3 = [[दार्जिलिङ]] <!-- Politics -->| government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = <!-- Area --> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_total_sq_mi = <!-- Population --> | population_as_of = 2001 | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- General information -->| utc_offset = +5:30 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|27.0167|N|88.2471|E|region:IN-WB_type:landmark|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name = | website = | footnotes = }} [[चित्र:Batasia_Loop_War_Memorial_with_Kanchanjunga.jpg|अङ्गुठाकार| कञ्चनजङ्घाको साथ बतासिया लुप युद्ध स्मारक।]] '''बतासिया लुप''' [[भारत|भारतको]] [[पश्चिम बङ्गाल|पश्चिम बंगालको]] [[दार्जिलिङ जिल्ला|दार्जिलिङ जिल्लामा]] रहेको [[दार्जिलिङ हिमालयन रेलवे|दार्जिलिङ हिमालयन रेलवेको]] आरोहणको ढाँचालाई कम गर्न घुम्दै मास्तिर गएको रेलवे हो। यस बिन्दुमा, ट्र्याक सुरुङको माध्यमबाट र पहाडको टुप्पोमा घुम्छ। यो १९१९ मा कमिसन भएको थियो। <ref>{{Cite web |title=Batasia Loop Darjeeling |url=http://www.darjeeling-tourism.com/darj_000017.htm |access-date=4 June 2013 |website=darjeeling-tourism.com}}</ref> == स्थान == यो दार्जिलिङबाट {{Convert|5|km|4=0|abbr=on}} दुरीमा छ, घुम मुनि । त्यहाँ सन् १९४७ मा [[भारतको विभाजन|भारतको स्वतन्त्रता]] पछि <ref>[http://darjeeling.gov.in/darj-tour.html War memorial] Darjeeling Official website</ref> आफ्नो ज्यान बलिदान दिने [[भारतीय सेना|भारतीय सेनाका]] [[गोर्खा रेजिमेन्ट (भारत)|गोर्खा]] सैनिकहरूको पनि स्मारक छ।{{Wide image|Batasia Loop of Darjeeling Himalayan Railway.jpg|900px|बतासिया लुप, दार्जिलिङ हिमालयन रेलवे}} == यो पनि हेर्नुहोस् == * चौरस्ता * बेलुन लुप * [[दार्जिलिङ हिमालयन रेलवे|दार्जिलिङ हिमालयन रेलवेको इतिहास]] * Zig Zag (रेलवे) == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} == बाह्य लिङ्कहरू == * [https://web.archive.org/web/20160303194910/http://www.india9.com/i9show/Batasia-Loop-33211.htm Batasia Loop को बारेमा] * [https://northbengaltourism.com/batasia-loop-darjeeling/ बतासिया लूप यात्रा जानकारी] उत्तर बंगाल पर्यटन ps2pyklpx355q9m8inraujjcdzpoiv7 0 135913 1393923 1236984 2026-11-04T07:10:55Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393923 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = रम्माम नदी | subdivision_type1 = देश | subdivision_name1 = [[भारत]] | subdivision_type2 = राज्य | subdivision_name2 = [[पश्चिम बङ्गाल]] | subdivision_type3 = जिल्ला | subdivision_name3 = [[दार्जिलिङ जिल्ला]] | source1 = [[सिङ्गलिला हिमशृङ्खला]] | mouth = [[रङ्गीत नदी]] }} '''रामम्मम नदी''' [[भारत]]को [[पश्चिम बङ्गाल]]को [[दार्जिलिङ जिल्ला]]को नदी हो।<ref>{{Cite web |title=पैह्रोले बन्द रहेको रिम्बिक र मानेभन्ज्याङ सड़क निर्माण नभएकोले स्थानीयहरू र पर्यटकहरू समस्यामा |url=https://nepali.hindusthansamachar.in/Encyc/2021/12/21/maneybhanjyang-and-rimbick-road-blocked.php |access-date=2023-10-23 |website=हिन्दुस्थानसमाचार |language= }}{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो नदी [[सिङ्गलिला हिमशृङ्खला]]बाट उत्पन्न हुन्छ र यसको धेरै भाग [[दार्जिलिङ जिल्ला]]मा भेटिन्छ। खोला बग्ने एउटा सहर मुर्मिडाङ हो। लोधोमा नदी रामम्ममको सहायक नदी हो। रामम्मम अन्ततः [[जोरेथाङ]] नजिकै [[रङ्गीत नदी]]मा मिल्छ। राममम जलविद्युत केन्द्र पश्चिम बङ्गाल राज्य विद्युत बोर्डको प्रमुख जलविद्युत परियोजना हो।<ref>{{cite web |title=Rammam River |url=http://www.india9.com/i9show/Rammam-River-72348.htm |accessdate=18 February 2017 |publisher=India9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170219030612/http://www.india9.com/i9show/Rammam-River-72348.htm |archive-date=19 February 2017}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:पश्चिम बङ्गालका नदीहरू]] [[श्रेणी:दार्जिलिङ जिल्लाको भूगोल]] sd3zj26qa0ik41jrplnzqth57sdrres 0 136549 1393817 1387303 2026-11-03T21:07:15Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393817 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = पश्चिमी प्रदेश | native_name = {{lang|si|බස්නාහිර පළාත}}<br />{{lang|ta|மேல் மாகாணம்}} | settlement_type = [[श्रीलङ्काका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | image_skyline = Colombo City, Sri Lanka.jpg | imagesize = 250px | image_caption = [[कोलम्बो]] | image_flag = Western Province Flag (SRI LANKA).png | image_map = Sri Lanka Western Province locator map.svg | map_caption = श्रीलङ्का भित्रको स्थान | coordinates = {{coord|06|50|N|80|05|E|region:LK_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = [[श्रीलङ्का]] | established_title = सिर्जना | established_date = १ अक्टोबर १८३३ | established_title1 = प्रान्तीय परिषद् | established_date1 = १४ नोभेम्बर १९८७ | seat_type = राजधानी | seat = [[कोलम्बो]] | seat1_type = सबैभन्दा ठुलो सहर | seat1 = [[कोलम्बो]] | parts_type = [[श्रीलङ्काका जिल्लाहरू|जिल्लाहरू]] | parts_style = सूची | parts = | p1 = [[कोलम्बो जिल्ला|कोलम्बो]] | p2 = [[गम्पाहा जिल्ला|गम्पाहा]] | p3 = [[कालुतारा जिल्ला|कालुतारा]] | government_type = प्रान्तीय परिषद् | governing_body = पश्चिमी प्रान्तीय परिषद् | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_total_km2 = ३६८४ | area_land_km2 = ३५९३ | area_rank = ९औँ (कुल क्षेत्रफलको ५.६१%) | area_water_percent = २.४७ | population_total = ५८२१७१० | population_rank = पहिलो (कुल जनसङ्ख्याको २८.७३%) | population_as_of = सन् २०१२ को जनगणना | population_density_km2 = auto | timezone1 = श्रीलङ्का | utc_offset1 = +०५:३० | website = {{URL|www.wp.gov.lk}} }}'''पश्चिमी प्रदेश''' ({{lang-si|බස්නාහිර පළාත}}; {{lang-ta|மேல் மாகாணம்}}) [[श्रीलङ्काका प्रदेशहरू|श्रीलङ्काको ९ प्रदेशहरू]]मध्ये एक हो, जुन देशको पहिलो स्तरको प्रशासनिक विभाजन हो। यी प्रदेशहरू १९औँ शताब्दीदेखि अस्तित्वमा छन् तर सन् १९८७ मा श्रीलङ्काको संविधानको १३औँ संशोधनले प्रदेशीय परिषद्हरूको स्थापना नगरेसम्म यसको कुनै कानुनी हैसियत थिएन। पश्चिमी प्रदेश देशको सबैभन्दा घना जनसङ्ख्या भएको प्रदेश हो र यो विधायी राजधानी [[श्री जयवर्दनेपुरा कोटे|श्री जयवर्धनेपुरा कोट्टे]]को साथै [[कोलम्बो]], देशको प्रशासनिक र व्यापारिक केन्द्रको घर हो।<ref>{{cite web |title=Provinces of Sri Lanka |url=http://www.statoids.com/ulk.html |publisher=Statoids}}</ref><ref>{{cite web |title=Provincial Councils |url=http://www.priu.gov.lk/ProvCouncils/ProvicialCouncils.html |publisher=[[Government of Sri Lanka]] |access-date=2023-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090707214924/http://www.priu.gov.lk/ProvCouncils/ProvicialCouncils.html |archive-date=2009-07-07 }}</ref> == इतिहास == हालको पश्चिमी प्रदेशका केही भागहरू पूर्व-औपनिवेशिक राज्य कोट्टेको भाग थिए। त्यसपछि यो प्रदेश पोर्चुगिज, डच र बेलायती नियन्त्रणमा आयो। सन् १८१५ मा अङ्ग्रेजहरूले सिलोन को सम्पूर्ण टापुमाथि कब्जा जमाए। तिनीहरूले टापुलाई तीन जातीय आधारित प्रशासनिक संरचनाहरूमा विभाजित गरे: लो कन्ट्री सिंहली, कान्द्यान सिंहली र तमिल। पश्चिमी प्रदेश लो कन्ट्री सिंहली प्रशासनको एक भाग थियो। सन् १८३३ मा, कोलेब्रुक-क्यामरून आयोगको सिफारिसअनुसार, जातीय आधारित प्रशासनिक संरचनाहरूलाई पाँच भौगोलिक प्रदेशहरूमा विभाजित एकल प्रशासनमा एकीकृत गरियो।<ref name=":0">{{cite book|last=Medis|first=G. C.|title=Ceylon Under the British|year=1946|publisher=The Colombo Apothecaries Co.|location=Colombo|page=85|url=http://www.noolaham.org/wiki/index.php?title=Ceylon_Under_the_British|edition=2nd (revised)}}</ref> चिलाउ, कोलम्बो, कालुतारा, पुत्तलाम, सेभेन कोरलेस (हालको कुरुनेगाला जिल्ला), तीन कोरलेस, चार कोरलेस र लोअर बुलाटगामा (हालको केगाले जिल्ला) ले नयाँ पश्चिमी प्रदेश को गठन गरे। चिलाउ जिल्ला, पुत्तलम जिल्ला र सेभेन कोरलेसलाई सन् १८४५ मा नवनिर्मित उत्तर पश्चिमी प्रदेशमा स्थानान्तरण गरिएको थियो। सन् १८८९ मा तीन कोरलेस, चार कोरलेस र लोअर बुलटगामालाई नवनिर्मित सबरागामुवा प्रदेशमा स्थानान्तरण गरिएको थियो।<ref name=":0" /> सुर्बानाद्वारा डिजाइन गरिएको पश्चिमी प्रदेशमा पश्चिमी क्षेत्र मेगापोलिस योजना अन्तर्गत योजनाबद्ध मेगासिटी सिर्जना गर्ने योजना छ। सन् २००४ मा रानिल विक्रमासिंघेले सुरु गरेको यो कार्यक्रम उनको चुनावी हारपछि रोकिएको थियो र सन् २०१५ मा उनी सत्तामा फर्केपछि पुनः सुरु गरिएको थियो। परियोजनाले कोलम्बो, गाम्पाहा र कालुतारा जिल्लाहरू मर्ज गर्ने र जोनिङ सुरु गर्ने योजना बनाएको छ।<ref>{{Cite web |date=5 May 2015 |title=What is the Singapore-styled Western Region Megapolis plan for Colombo? {{!}} Adaderana Biz English {{!}} Sri Lanka Business News |url=http://bizenglish.adaderana.lk/what-is-the-western-region-megapolis-plan-to-make-colombo-a-singapore/ |access-date=2016-01-30 |website=bizenglish.adaderana.lk |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907182509/https://bizenglish.adaderana.lk/what-is-the-western-region-megapolis-plan-to-make-colombo-a-singapore/ |archive-date=2025-09-07}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 January 2016 |title=Project Megapolis explained - Colombo, Gampaha, Kalutara to merge - Newsfirst |url=http://newsfirst.lk/english/2016/01/project-megapolis-explained-colombo-gampaha-kalutara-to-merge/126380 |access-date=2016-01-30 |website=Sri Lanka News - Newsfirst {{!}} News1st {{!}} newsfirst.lk {{!}} Breaking |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128013543/http://newsfirst.lk/english/2016/01/project-megapolis-explained-colombo-gampaha-kalutara-to-merge/126380 |archive-date=2016-01-28 }}</ref> == भूगोल र जलवायु == पश्चिमी प्रदेश श्रीलङ्काको दक्षिणपश्चिममा अवस्थित छ। यसको क्षेत्रफल ३,६८४ वर्ग किलोमिटर (१,४२२ वर्ग माइल) रहेको छ। यस प्रदेशलाई पश्चिममा [[लक्षद्वीप सागर]], उत्तरमा उत्तर पश्चिमी प्रदेश, पूर्वमा सबरागामुवा प्रदेश र दक्षिणमा दक्षिणी प्रदेशले घेरेको छ। पश्चिमी प्रदेश को पूर्वाधार, उपयोगिता आपूर्ति, र शहरी अर्थव्यवस्था मा दस्तक-मा प्रभाव संग भारी वर्षा घटनाहरू संग औसत वर्षा मा वृद्धि को परिणाम को रूप मा बार-बार बाढ़ को लागि असुरक्षित छ। श्रीलङ्काको सबैभन्दा शहरीकरण भएको प्रदेशको रूपमा, यी जलवायु घटनाहरूले यस प्रदेशको तीव्र शहरी विकासको कारण धेरै समस्याहरू खडा गर्दछ।<ref>[http://cdkn.org/resource/integrating-urban-agriculture-and-forestry-into-climate-change-action-plans-lessons-from-sri-lanka/ Integrating urban agriculture and forestry into climate change action plans: Lessons from Sri Lanka], Marielle Dubbeling, the [[Climate and Environment Knowledge Network]], 2014</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{श्रीलङ्काका प्रदेशहरू}} [[श्रेणी:श्रीलङ्काका प्रदेशहरू]] tm2am4zkh2qkmdxl6ups2h090lo3muw 0 136680 1393926 1315702 2026-11-04T07:24:41Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393926 wikitext text/x-wiki [[File:Kitsikis-Foundation-NPDD-FEK-15052008-1of3.jpg|298x298px|thumb|युनानी सरकारको राजपत्रको अगाडिको पृष्ठ (०९/२००८)]]'''राजपत्र''' सरकारको आधिकारिक प्रकाशन हो जसमा राष्ट्राध्यक्षबाट जारि भएका सम्बोधन, विधायिका संसदबाट पारित भएका ऐन, अध्यादेशहरू र नियम प्रकाशन गरिन्छ। यसमा विभिन्न प्रकारका महत्वपूर्ण सरकारी निर्णयहरूलाई वैधानिकता दिने तथा नागरिकहरुलाई ऐन, नियमको दायरा भित्र राख्ने गरिन्छ।<ref>{{cite book|title=Black's Law Dictionary, 6th edn.|year=1980|publisher=West Publishing|isbn=90-6544-631-1}}</ref> केही क्षेत्राधिकारमा, निजी स्वामित्वमा रहेका समाचारपत्रहरूले सार्वजनिक र कानूनी सूचना प्रकाशित गर्नका लागि सार्वजनिक अधिकारीसँग दर्ता गर्न सक्छन्। त्यस्तै, कुनै कानूनी सूचना प्रकाशित गर्न अदालतले पनि कुनै निजी समाचारपत्रलाई तोक्न सक्छ। यस्ता समाचारपत्रहरूलाई “कानूनी रूपमा निर्णयित समाचारपत्र” (legally adjudicated newspapers) भनिन्छ। == नेपाली सन्दर्भ == नेपालको सरकारी पत्र नेपाल राजपत्र वि. सं. २००८ साल देखि हालसम्म पनि नेपाल सरकार [[सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय]] अन्तर्गत रहेर मुद्रण विभागले प्रकाशन गरि आमजन समुदायलाई सरकारी निर्णयहरूको लिखित जानकारी दिई नागरिकहरुको सूचनाको हक सम्बन्धी अधिकार प्रदान गर्दै आइरहेको छ। नेपालमा राजपत्र प्रकाशनको जिम्मा [[मुद्रण विभाग (नेपाल)|मुद्रण विभाग]]लाई दिइएको छ। ===इतिहास=== नेपालमा राजपत्रको प्रकाशन सर्वप्रथम वि.सं. २००८ साल श्रावण २२ गतेदेखि नेपाल गजेटको रूपबाट सुरु भएको थियो। नेपाल गजेटलाई २०२३ साल माघ १७ गतेबाट राजपत्रको नाममा संशोधन गरिएको थियो। === नेपाल राजपत्रका भागहरु : === नेपाल राजपत्रलाई निम्न लिखित छ भागमा विभाजन गरिएको छ । भाग १ – संविधान वा संविधान सरहका घोषणा पत्रहरु भाग २ – व्यवस्थापिका संसदबाट पारित  भै राष्ट्रपतिबाट लालमोहर लागेका ऐन तथा अध्यादेशहरु भाग ३ – मन्त्रिपरिषद्बाट पारित नियमावली तथा नेपाल सरकारले जारी गरेका आदेश वा अधिकार पत्रहरु भाग ४ – संविधान अन्तर्गतका नियुक्ति तथा सूचनाहरु भाग ५ – ऐन नियम वा आदेश अन्तर्गत वा नेपाल सरकारको निर्णय बमोजिम राजपत्रमा प्रकाशन गर्नु पर्ने भनि उल्लेख भएका सूचनाहरु भाग ६ – नेपाल पक्ष भएका सन्धी तथा सम्झौताहरु == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Wikisource|Portal: Government gazettes|राजपत्र}} * [https://dop.gov.np/detail/domain-menu/1068?parent=1061 नेपाल राजपत्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231213151201/https://dop.gov.np/detail/domain-menu/1068?parent=1061 |date=2023-12-13 }} (मुद्रण विभाग) * [http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/view नेपाल गजेट] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (मुद्रण विभाग (नेपाल)) ew1kxojafabbuq2re2lli403o8jxoto 0 137778 1393822 1387354 2026-11-03T21:49:42Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393822 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = पाकिस्तानी | flag = Flag of Pakistan.svg | flag_caption = [[पाकिस्तानको झण्डा]] | native_name = {{Nastaliq|پاكِستانى قوم}} | native_name_lang = ur | population = {{circa|२४,२३,४१,३६८}}{{efn|संयुक्त राज्य अमेरिकाको जनगणना अनुसार पाकिस्तानको जम्मा जनसङ्ख्या २३,८१,८१,०३४ रहेको छ जसमन<ref name="USCB">{{cite web|url=https://www.census.gov/popclock/|title=U.S. and World Population Clock|work=United States Census Bureau}}</ref> देश बाहिर रहेका पाकिस्तानीहरू पनि समावेश छन्।}} [[File:Map of the Pakistani Diaspora in the World.svg|center|frameless|260x260px]] | popplace = | region1 = {{flagcountry|Pakistan}} | pop1 = २३३,५००,६३६<ref name="USCB" /> | region2 = {{flagcountry|Saudi Arabia}} | pop2 = २६,००,००० (सन् २०१७)<ref name="tribune.com.pk">{{cite web |url=http://tribune.com.pk/story/897720/economic-survey-2014-15-ishaq-dar-unveils-countrys-economic-report-card/ |title=Economic Survey 2014–15: Ishaq Dar touts economic growth amidst missed targets |date=4 June 2015 |work=The Express Tribune}}</ref> | region3 = {{flagcountry|United Arab Emirates}} | pop3 = १७,००,००० (सन् २०१७)<ref name="ophrd.gov.pk">{{cite web |url=http://callsarzameen.ophrd.gov.pk/web/wp-content/uploads/2019/07/Year-Book-2017-18.pdf |title=Statement showing number of Overseas Pakistanis living, working and studying in different regions/countries of the world, as on 31st December, 2017 - Region-Wise distribution |publisher=[[Ministry of Overseas Pakistanis and Human Resource Development]] |date=31 December 2018 |access-date=29 August 2019 |archive-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829202243/http://callsarzameen.ophrd.gov.pk/web/wp-content/uploads/2019/07/Year-Book-2017-18.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829202243/http://callsarzameen.ophrd.gov.pk/web/wp-content/uploads/2019/07/Year-Book-2017-18.pdf |date=29 August 2019 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|United Kingdom}} | pop4 = १५,८७,८१९ (सन् २०२१)<ref name=2021census>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-local-authorities-in-the-united-kingdom---part-1/rft-ks201uk.xls|title=2021 Census: Ethnic group, local authorities in the United Kingdom|publisher=Office for National Statistics|date=11 October 2013|access-date=28 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123182221/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-local-authorities-in-the-united-kingdom---part-1/rft-ks201uk.xls|archive-date=23 January 2016}}</ref>{{efn|name="census"|जनगणनाको यो आँकडामा हालैका आप्रवासी वा आंशिक पाकिस्तानी वंशका मानिसहरू समावेश नहुन सक्छन्।}} | region5 = {{flagcountry|United States}} | pop5 = ५,२६,९५६ (सन् २०१८)<ref>{{cite web|url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=pakistani&g=&lastDisplayedRow=18&table=B02018&tid=ACSDT1Y2018.B02018&vintage=2018&mode=|title=Asian alone or in any combination by selected groups|publisher=United States Census Bureau|access-date=9 January 2020}}</ref> | region6 = {{flagcountry|Canada}} | pop6 = ३,०३,२६० (सन् २०२१)<ref name="Canada Census">{{cite web| title =''Census Profile.'' 2021 Census of Population| url =https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&GENDERlist=1,2,3&STATISTIClist=1&DGUIDlist=2021A000011124&HEADERlist=31&SearchText=Canada| date =29 March 2023| website =statcan.gc.ca| publisher =Statistics Canada| access-date =4 January 2024}}</ref> | region7 = {{flagcountry|Oman}} | pop7 = २,३५,००० (सन् २०१३)<ref name="auto1">{{Cite web |url=http://ophrd.gov.pk/frmDetails.aspx |title=Unknown |access-date=6 April 2019 <!-- |archive-date=5 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190605120511/http://www.ophrd.gov.pk/frmDetails.aspx |url-status=dead --> |archive-url=https://web.archive.org/web/20190605120511/http://www.ophrd.gov.pk/frmDetails.aspx |archive-date=5 June 2019 }}</ref> | region8 = {{flagcountry|Kuwait}} | pop8 = १,५०,००० (सन् २००९)<ref>{{cite news|url=http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTk4MTcyNTA3|first=Hussein|last=Al-Qarari|date=29 March 2009|title=Pakistanis celebrate National Day in Kuwait|periodical=Kuwait Times|access-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617012758/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTk4MTcyNTA3|archive-date=17 June 2011}}</ref> | region9 = {{flagcountry|Germany}} | pop9 = १,४०,००० (सन् २०२२)<ref>{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Migration-Integration/Publikationen/Downloads-Migration/statistischer-bericht-migrationshintergrund-erst-2010220227005.htmll|title=Statistischer Bericht - Mikrozensus - Bevölkerung nach Migrationshintergrund - Erstergebnisse 2022|date=20 April 2023|access-date=17 July 2023}}</ref> | region10 = {{flagcountry|Italy}} | pop10 = १,३०,५९३ (सन् २०१७)<ref name="Pakistan Government">{{cite web |url=http://callsarzameen.ophrd.gov.pk/web/wp-content/uploads/2019/07/Year-Book-2017-18.pdf |title=Statement showing number of Overseas Pakistanis living, working and studying in different regions/countries of the world, as on 31st December, 2017 - Region-Wise distribution |publisher=[[Ministry of Overseas Pakistanis and Human Resource Development]] |date=31 December 2018 |access-date=29 August 2019 |archive-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829202243/http://callsarzameen.ophrd.gov.pk/web/wp-content/uploads/2019/07/Year-Book-2017-18.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829202243/http://callsarzameen.ophrd.gov.pk/web/wp-content/uploads/2019/07/Year-Book-2017-18.pdf |date=29 August 2019 }}</ref> | region11 = {{flagcountry|Qatar}} | pop11 = १,२५,००० (सन् २०१६)<ref>(2017){{cite web |url=http://priyadsouza.com/population-of-qatar-by-nationality-in-2017/ |title=Population of Qatar by nationality - 2017 report |publisher=priyadsouza.com |access-date=8 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225053320/http://priyadsouza.com/population-of-qatar-by-nationality-in-2017/ |archive-date=25 December 2018 }}</ref> | region13 = {{flagcountry|Bahrain}} | pop13 = १,१२,००० (सन् २०१३)<ref name="auto1"/> | region14 = {{flagcountry|Spain}} | pop14 = १,००,००० (सन् २०१७)<ref name="Pakistan Government"/> | region15 = {{flagcountry|Australia}} | pop15 = ८९,६३३ (सन् २०२१) <ref>{{cite web | url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/7106_AUS | title=2021 People in Australia who were born in Pakistan, Census Country of birth QuickStats &#124; Australian Bureau of Statistics }}</ref><ref name="autogenerated1">{{cite web |format=ZIP |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~036/$File/GCP_036.zip?OpenElement |title=2016 Census of Population and Housing: General Community Profile: Catalogue No. 2001.0 |publisher=censusdata.abs.gov.au |date=2017 |access-date=27 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010154359/http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~036/$File/GCP_036.zip?OpenElement |archive-date=10 October 2017 }}</ref> | region16 = {{flagcountry|Malaysia}} | pop16 = ५९,२८१ (सन् २०१७)<ref>{{Cite web |url=https://asiatimes.com/article/govt-keen-to-cut-malaysias-dependence-on-foreign-labor/ |title=Govt keen to cut Malaysia's dependence on foreign labor |date=10 October 2018 |access-date=6 April 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.malaymail.com/news/malaysia/2017/07/27/home-ministry-says-there-are-1.7-million-legal-foreign-workers-in-malaysia/1430323|title=Home Ministry says there are 1.7 million legal foreign workers in Malaysia as of June 30 &#124; Malay Mail|first=27 July 2017 08:15 PM MYT|last=Thursday|website=malaymail.com|date=27 July 2017}}</ref> | region17 = {{flagcountry|China}} | pop17 = ५४,०००<ref>{{cite web|url=http://www.immigration.go.kr/HP/COM/bbs_003/ListShowData.do?strNbodCd=noti0096&strWrtNo=124&strAnsNo=A&strOrgGbnCd=104000&strRtnURL=IMM_6050&strAllOrgYn=N&strThisPage=1&strFilePath=imm|title=통계연보(글내용) < 통계자료실 < 출입국·외국인정책본부|last=출입국·외국인정책본부|website=Immigration.go.kr|access-date=11 December 2017}}</ref> | region18 = {{flagcountry|Norway}} | pop18 = ३८,००० (सन् २०१९)<ref>{{Cite web|title=Innvandrerbefolkningen|url=https://www.kommuneprofilen.no/Profil/Kommunefakta/Innvandrere_kommune.aspx|website=kommunefakta.no}}</ref> | region19 = {{flagcountry|फ्रान्स}} | pop19 = २६,६०० (सन् २०१७)<ref name="insee.fr">{{cite web |title=Étrangers – Immigrés : pays de naissance et nationalités détaillés |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/4510549?sommaire=4510556 |website=insee.fr |publisher=National Institute of Statistics and Economic Studies |access-date=23 August 2020 |language=fr}}</ref> | region20 = {{flagcountry|जापान}} | pop20 = २३,००० (सन् २०२३)<ref>[https://www.moj.go.jp/isa/publications/press/13_00036.html 令和５年６月末現在における在留外国人数について]</ref> | region21 = {{flagcountry|हङकङ}} | pop21 = १८,०९४ (सन् २०१६ अनुमानित)<ref>{{Cite web|url=https://www.bycensus2016.gov.hk/en/bc-mt.html|title=Main Tables &#124; 2016 Population By-census|website=bycensus2016.gov.hk|access-date=2024-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008214316/https://www.bycensus2016.gov.hk/en/bc-mt.html|archive-date=2018-10-08}}</ref> | region22 = {{flag|आयरल्यान्ड}} | pop22 = १२,८९१ (सन् २०१६ अनुमानित)<ref>{{cite web |url=https://www.cso.ie/en/media/csoie/newsevents/documents/census2016summaryresultspart1/Census2016SummaryPart1.pdf|title=Census summary |date=2016 |website=cso.ie |access-date=15 September 2020}}</ref><ref>{{cite web |publisher=Ireland India Council |url=http://www.irelandindiacouncil.ie/community.php |website=irelandindiacouncil.ie |title=Indian Community In Ireland |archive-url=https://web.archive.org/web/20180120101750/http://www.irelandindiacouncil.ie/community.php |archive-date=20 January 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180120101750/http://www.irelandindiacouncil.ie/community.php |date=20 January 2018 }}</ref> | region23 = {{flag|न्युजिल्यान्ड}} | pop23 = ६,००० (सन् २०१७ अनुमानित)<ref name="Pakistan Government"/> | region24 = {{flagcountry|Switzerland}} | pop24 = ३,०९४ (सन् २०१६ अनुमानित) | langs = '''[[पाकिस्तानमा बोलिने भाषाहरू]]''', समावेश:<br/>{{Hlist|[[बलुची भाषा|बलुची]]|[[बल्ती भाषा|बल्ती]]|[[ब्राहुई भाषा|ब्राहुई]]|[[बरुसस्की]]|[[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]]{{efn|अधिकांश दोस्रो भाषाको रूपमा<ref>{{cite web |last1=Mariam |first1=Durrani |title=Banishing Colonial Specters: Language Ideology and Education Policy in Pakistan |url=https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1233&context=wpel |publisher=University of Pennsylvania |date=2012 |access-date=2024-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527070228/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1233&context=wpel |archive-date=2022-05-27}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistan - People {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pakistan/People |access-date=2023-04-13 |website=britannica.com |language=en|quote=}}</ref>}}|[[हजारगी]]|[[हिन्दको भाषा|हिन्दको]]|[[कश्मीरी भाषा|कश्मीरी]]|[[खोवार भाषा|खोवार]]|[[कोहिस्तानी भाषा|कोहिस्तानी]]|[[पस्तो भाषा|पश्तो]]|[[पन्जाबी भाषा|पञ्जाबी]]|[[पहाडी-पोठोहारी भाषा|पहाडी पोठोहारी]]|[[सराइकी भाषा|सराइकी]]|[[शिना भाषा|शिना]]|[[सिन्धी भाषा|सिन्धी]]|[[उर्दु भाषा|उर्दू]]|[[वाखी भाषा|वाखी]]}} | rels = '''बाहुल्य''':<br />[[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] (९६.२८%)<br />{{nowrap|{{small|(८५–९०% [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी]], १०–१५% [[शिया इस्लाम|शिया]])}}}}<br/>'''अल्पसङ्ख्यक:'''<br/>[[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], [[इसाई धर्म|इसाई]], [[अहमदिया]], [[बहाई धर्म|बहाई]], [[कलश जाति|कलश धर्म]], [[शिख धर्म|शिख]], [[पारसी धर्म|पारसी]]<ref name="auto">{{cite news|last=Husain |first=Irfan |title=Faith in decline |url=http://dawn.com/2012/08/27/faith-in-decline/ |access-date=16 December 2012 |newspaper=Dawn |date=27 August 2012 |quote=Interestingly, and somewhat intriguingly, 2 per cent of the Pakistanis surveyed see themselves as atheists, up from 1pc in 2005. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121204113125/http://dawn.com/2012/08/27/faith-in-decline/ |archive-date=4 December 2012}}</ref> }} '''पाकिस्तानी जाति''' ({{lang-ur|{{Nastaliq|پاكِستانى قوم}}|translit=पाकिस्तानी कौम}}, [[पाकिस्तान|इस्लामी गणतन्त्र पाकिस्तान]]का नागरिक र बासिन्दा हुन्। सन् २०१७ को पाकिस्तानको जनगणना अनुसार पाकिस्तानको जनसङ्ख्या २१ करोड ३० लाख भन्दा बढी रहेको छ, जसले गर्दा यो विश्वको [[जनसङ्ख्या अनुसार देश तथा आश्रित क्षेत्रहरूको सूची|पाँचौँ सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या]] भएको देश बनेको छ।<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1354506|title=Census results show 59.7pc growth in Karachi's population, 116pc in Lahore's since 1998|last=Dawn.com|date=28 August 2017|work=DAWN.COM|access-date=1 September 2017|language=en}}</ref> अधिकांश पाकिस्तानीहरूले [[आर्य भाषा परिवार|हिन्द-इरानी परिवार]] (हिन्द-आर्य र इरानी उप-परिवारहरू) सँग सम्बन्धित भाषाहरू बोल्दछन्। दक्षिण एशियामा अवस्थित, यो देश एक उल्लेखनीय ठूलो प्रवासीको स्रोत पनि हो, जसमध्ये अधिकांश फारसको खाडीको अरब देशहरूमा बस्छन्, जसको अनुमानित जनसंख्या ४० लाख ७० हजार भन्दा बढी छ। दोस्रो सबैभन्दा ठूलो पाकिस्तानी प्रवासी उत्तर-पश्चिमी युरोप र पश्चिमी युरोपमा बस्छन्, जहाँ अनुमानित जनसङ्ख्या २० लाख ४० हजार छन्। यो सङ्ख्याको आधा भन्दा बढी [[संयुक्त अधिराज्य]]मा बस्छन्।<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1391730/overseas-workforce-2-43-million-pakistanis-working-europe|title=2.43 million Pakistanis working in Europe|date=23 April 2017|website=The Express Tribune}}</ref><ref name=2011census>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-local-authorities-in-the-united-kingdom---part-1/rft-ks201uk.xls|title=2011 Census: Ethnic group, local authorities in the United Kingdom|publisher=Office for National Statistics|date=11 October 2013|access-date=28 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123182221/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-local-authorities-in-the-united-kingdom---part-1/rft-ks201uk.xls|archive-date=23 January 2016}}</ref> == टिप्पणीहरू == {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:पाकिस्तानी जाति]] [[श्रेणी:पाकिस्तानको समाज]] m8gip0z83urqpuwpebuj7dyjlwikz1g 0 137800 1393939 1361626 2026-11-04T08:29:38Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393939 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislative session |name=राष्ट्रिय पञ्चायत |website= |membership2= |chamber1_leader4=[[मरिचमान सिंह श्रेष्ठ]] <br/> [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] |chamber1_leader4_type=[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] |chamber1_leader2=परशुराम राई<ref>{{Cite web|title=परशूराम राईलाई राष्ट्रिय पञ्चायतको उपाध्यक्षको पदमा नियूक्त गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=14022|access-date=2020-12-14|website=राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119141901/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=14022|archive-date=2020-01-19}}</ref> |chamber1_leader2_type=उपाध्यक्ष |chamber1_leader1=[[नवराज सुवेदी]] |chamber1_leader1_type=अध्यक्ष |control1= |membership1=१४० |chamber1=[[राष्ट्रिय पञ्चायत]] |after=[[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू|दोस्रो प्रतिनिधि सभा]] |image=Pratinidhisabha.JPG |before=[[राष्ट्रिय पञ्चायत निर्वाचन २०३८ का निर्वाचित सांसदहरू|दोस्रो पञ्चायत]] |term_end=२०४६ |term_start=२०४३ |government= |election=[[राष्ट्रिय पञ्चायत निर्वाचन, २०४३]] |meeting_place=[[सिंहदरबार#ग्यालरी बैठक|ग्यालरी बैठक]] |state= |country={{flagicon|Nepal}} [[नेपाल अधिराज्य]] |body=[[राष्ट्रिय पञ्चायत]] |caption=ग्यालरी बैठक |image_size=140px |control2= }} यो सूची नेपालको [[राष्ट्रिय पञ्चायत निर्वाचन, २०४३]] र त्यसपछिको उपनिर्वाचनमा [[राष्ट्रिय पञ्चायत]]मा निर्वाचित सदस्यहरूको सूची हो। निर्वाचित सदस्यका लागि जिल्ला र मनोनीत सदस्यका लागि क्षेत्र निर्धारण गरिएको थियो। [[नवराज सुवेदी]]ले अध्यक्षको रूपमा काम गरेका थिए र [[मरिचमान सिंह श्रेष्ठ]] र [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]]ले पञ्चायतको कार्यकालमा प्रधानमन्त्रीको रूपमा काम गरेका थिए। == निर्वाचित सांसदहरूको सूची== {| class="wikitable" !जिल्ला !सदस्यहरू<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=निमित्त निर्वाचन आयोगले सूचना प्रकाशन|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=14008|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116104306/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=14008|archive-date=2021-11-16|access-date=2020-12-14|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> |- |[[ताप्लेजुङ जिल्ला|ताप्लेजुङ]] |विजयप्रकाश थेबे |- |[[पाँचथर जिल्ला|पाँचथर]] |पद्मसुन्दर लावती |- | rowspan="2" |[[इलाम जिल्ला|इलाम]] |बेनुपराज प्रसाईँ |- |नोबल केमी राई |- | rowspan="2" |[[झापा जिल्ला|झापा]] |केशवकुमार बुढाथोकी |- |द्रोणप्रसाद आचार्य |- |[[सङ्खुवासभा जिल्ला|सङ्खुवासभा]] |धर्मबहादुर गुरुङ |- |[[तेह्रथुम जिल्ला|तेह्रथुम]] |[[पर्शुराम खापुङ|परशुराम खापुङ]] |- | rowspan="2" |[[भोजपुर जिल्ला (स्पष्टता)| भोजपुर]] |टङ्क ढकाल |- |मुकुन्दबहादुर बस्नेत |- |[[धनकुटा जिल्ला|धनकुटा]] |[[सूर्यबहादुर थापा]] |- | rowspan="2" |[[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] |बद्रीप्रसाद मण्डल |- |उमेशजङ्ग थापा |- | rowspan="2" |[[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]] |दिलबहादुर श्रेष्ठ |- |कृष्णकुमार राई |- |[[उदयपुर जिल्ला|उदयपुर]] |हरिबहादुर बस्नेत |- |[[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]] |भुपाल किराँती |- |[[ओखलढुङ्गा जिल्ला|ओखलढुङ्गा]] |चम्पक सुनुवार |- | rowspan="2" |[[सप्तरी जिल्ला|सप्तरी]] |[[गजेन्द्रनारायण सिंह]] |- |मृगेन्द्रकुमार सिंह यादव |- | rowspan="2" |[[खोटाङ जिल्ला|खोटाङ]] |वीरेन्द्रकेशरी पोखरेल |- |परशुराम राई |- | rowspan="2" |[[सिराहा जिल्ला|सिराहा]] |विशेश्वरप्रसाद मरवैता |- |कृष्णचरण श्रेष्ठ |- |[[सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली]] |टङ्कजङ्ग थापा |- |[[दोलखा जिल्ला|दोलखा]] |कृष्णप्रसाद उप्रेती |- | rowspan="2" |[[रामेछाप जिल्ला|रामेछाप]] |[[नवराज सुवेदी]] |- |अङछिरिङ लामा |- | rowspan="2" |[[धनुषा जिल्ला|धनुषा]] |हेमबहादुर मल्ल |- |शारदा मल्ल |- | rowspan="2" |[[सर्लाही जिल्ला|सर्लाही]] |रामचन्द्र राय |- |लक्ष्मी सिंह |- | rowspan="2" |[[महोत्तरी जिल्ला|महोत्तरी]] |[[शरतसिंह भण्डारी]] |- |विशेश्वर यादव |- | rowspan="2" |[[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]] |[[कमल थापा]] |- |रुपचन्द्र बिस्ट |- | rowspan="2" |[[चितवन जिल्ला|चितवन]] |जागृतप्रसाद भेटवाल |- |भीमबहादुर श्रेष्ठ |- | rowspan="2" |[[बारा जिल्ला|बारा]] |चन्द्र शाह |- |विश्वनाथप्रसाद जैसवाल |- | rowspan="2" |[[पर्सा जिल्ला|पर्सा]] |चन्द्रदेवप्रसाद चौधरी |- |जय प्रकाश |- | rowspan="2" |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |गुञ्जेश्वरीप्रसाद सिंह |- |द्रोणशमशेर जबरा |- | rowspan="2" |[[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला|सिन्धुपाल्चोक]] |[[पशुपति शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] |- |नेत्रविक्रम थापा |- | rowspan="2" |[[काभ्रेपलान्चोक जिल्ला|काभ्रेपलान्चोक]] |सत्यमान लामा |- |शैलेन्द्र उपाध्याय |- |[[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]] |गोविन्द दुलाल |- |[[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] |केशरबहादुर बिस्ट |- | rowspan="2" |[[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] |[[पद्मरत्न तुलाधर]] |- |बिमलमान सिंह श्रेष्ठ |- | rowspan="2" |[[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] |जीतसिंह खड्का |- |[[प्रकाशचन्द्र लोहनी]] |- |[[रसुवा जिल्ला|रसुवा]] |रामकृष्ण उपाध्याय आचार्य |- | rowspan="2" |[[धादिङ जिल्ला|धादिङ]] |योगेन्द्रसिंह थापा |- |बुद्धिमान तामाङ |- | rowspan="2" |[[गोरखा जिल्ला|गोरखा]] |राजेश्वर देवकोटा |- |वीरेन्द्रकुमार पोखरेल |- |[[लमजुङ जिल्ला|लमजुङ]] |लेखनाथ अधिकारी |- | rowspan="2" |[[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]] |क्षेत्रप्रताप अधिकारी |- |नरबहादुर गुरुङ |- | rowspan="2" |[[कास्की जिल्ला|कास्की]] |[[सोमनाथ अधिकारी|सोमनाथ अधिकारी प्यासी]] |- |उत्तमबहादुर पुन |- | rowspan="2" |[[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]] |पीताम्बर थापा |- |बालविक्रम थापा |- |[[मनाङ जिल्ला|मनाङ]] |पेमाछिरिङ गुरुङ |- | rowspan="2" |[[गुल्मी जिल्ला|गुल्मी]] |बैकुण्ठबहादुर चन्द |- |श्रीप्रसाद बुढाथोकी |- |[[अर्घाखाँची जिल्ला|अर्घाखाँची]] |रामबहादुर बिसी |- | rowspan="2" |[[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]] |निरञ्जन थापा |- |[[दीपक बोहरा]] |- | rowspan="2" |[[नवलपरासी जिल्ला|नवलपरासी]] |यादवप्रसाद पन्त |- |रवीन्द्रनाथ शर्मा |- | rowspan="2" |[[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]] |हरिबहादुर थापा |- |गम्भीरजङ्ग कार्की |- | rowspan="2" |[[कपिलवस्तु जिल्ला|कपिलवस्तु]] |हरिनारायण रजैरिया |- |भगवानदास गुप्ता |- |[[मुस्ताङ जिल्ला|मुस्ताङ]] |रुद्रप्रसाद शेरचन |- |[[पर्वत जिल्ला|पर्वत]] |क्षेत्रबहादुर गुरुङ |- | rowspan="2" |[[बागलुङ जिल्ला|बागलुङ]] |ओमकारप्रसाद गौचन |- |कुलराज शर्मा |- |[[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]] |भीमप्रसाद गौचन |- |[[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] |[[मरिचमान सिंह श्रेष्ठ]] |- |[[प्युठान जिल्ला|प्युठान]] |खेमराज पण्डित |- |[[रुकुम जिल्ला|रुकुम]] |ध्रुबविक्रम शाह |- | rowspan="2" |[[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] |बलराम धर्ति मगर |- |रेगबहादुर सुवेदी |- | rowspan="2" |[[दाङ जिल्ला|दाङ]] |परशुनारायण चौधरी |- |यज्ञबहादुर बुढाथोकी |- |[[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]] |चन्द्रबहादुर बुढा |- | rowspan="2" |[[दैलेख जिल्ला|दैलेख]] |प्रेमबहादुर शाही |- |गगनबहादुर शाही |- |[[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]] |पदमबहादुर सापकोटा |- |[[जाजरकोट जिल्ला|जाजरकोट]] |तेजविक्रम शाह |- |[[बाँके जिल्ला|बाँके]] |फतेह सिंह थारू |- |[[हुम्ला जिल्ला|हुम्ला]] |चक्रबहादुर शाही |- |[[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] |चन्द्रबहादुर थापा |- |[[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]] |नरबहादुर बुढाथोकी |- |[[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट]] |धर्मदत्त उपाध्याय |- |[[मुगु जिल्ला|मुगु]] |कृष्णबहादुर मल्ल |- |[[बझाङ जिल्ला|बझाङ]] |गगनजङ्गबहादुर सिंह |- |[[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] |मोहनराज मल्ल |- | rowspan="2" |[[अछाम जिल्ला|अछाम]] |जनकबहादुर शाह |- |विजयबहादुर कुँवर |- |[[डोटी जिल्ला|डोटी]] |लालबहादुर खड्का |- |[[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]] |प्रकाशबहादुर सिंह |- |[[दार्चुला जिल्ला|दार्चुला]] |इन्द्रबहादुर बम |- | rowspan="2" |[[बैतडी जिल्ला|बैतडी]] |[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] |- |डम्बरबहादुर बम |- |[[डडेल्धुरा जिल्ला|डडेल्धुरा]] |गणेशप्रसाद भट्ट |- |[[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]] |इन्द्रबहादुर खत्री |} == मनोनीत सदस्यहरूको सूची == {| class="wikitable" !अञ्चल !सदस्य<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्यमा मनोनित गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=14010|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119150755/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=14010|archive-date=2020-01-19|access-date=2020-12-14|website=राजपत्र}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=नगेन्द्रप्रसाद रिजाल सहित ५ जनालाई सदस्यमा मनोनित गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=14013|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119154252/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=14013|archive-date=2020-01-19|access-date=2020-12-14|website=राजपत्र}}</ref> |- |[[मेची अञ्चल|मेची]] |दीर्धराज प्रसाईँ |- |[[कोशी अञ्चल|कोशी]] |रितु बर्ण तुम्बाहाङ्फे |- |[[कोशी अञ्चल|कोशी]] |कल्पना न्यौपाने |- |[[कोशी अञ्चल|कोशी]] |[[नगेन्द्रप्रसाद रिजाल]] |- |[[कोशी अञ्चल|कोशी]] |डिपी अधिकारी |- |[[सगरमाथा अञ्चल|सगरमाथा]] |उमाकान्त सिन्हा |- |[[जनकपुर अञ्चल|जनकपुर]] |मकेश्वरप्रसाद सिंह |- |[[बागमती अञ्चल|बागमती]] |मोहम्मद मोसिन |- |[[बागमती अञ्चल|बागमती]] |[[रमेशनाथ पाण्डे]] |- |[[बागमती अञ्चल|बागमती]] |प्रेमबहादुर शाक्य |- |[[बागमती अञ्चल|बागमती]] |सुशीला थापा |- |[[बागमती अञ्चल|बागमती]] |कृष्णराज अर्याल |- |[[बागमती अञ्चल|बागमती]] |भरतबहादुर प्रधान |- |[[नारायणी अञ्चल|नारायणी]] |लिलाराज बिस्ट |- |[[गण्डकी अञ्चल|गण्डकी]] |लक्षबहादुर गुरुङ |- |[[धौलागिरी अञ्चल|धौलागिरी]] |टेकबहादुर विश्वकर्मा |- |[[लुम्बिनी अञ्चल|लुम्बिनी]] |खड्गजीत बराल |- |[[लुम्बिनी अञ्चल|लुम्बिनी]] |सितादेवी गर्ग |- |[[राप्ती अञ्चल|राप्ती]] |भरतमणि शर्मा |- |[[भेरी अञ्चल|भेरी]] |घनश्याम गिरी |- |[[भेरी अञ्चल|भेरी]] |इन्दिरा आत्रेय |- |[[सेती अञ्चल|सेती]] |शिवराज पन्त |- |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भजनलाल राना थारू |- |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |कलावती सिंह |} == उप-निर्वाचन वा परिवर्तन == {| class="wikitable" !जिल्ला !बहालवाला !निर्वाचित !मिति |- |[[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]] | |श्रीभद्र शर्मा | rowspan="2" |वि.सं २०४४ |- |[[अर्घाखाँची जिल्ला|अर्घाखाँची]] |काशीनाथ गौतम |रामबहादुर बिसी |- |मनोनीत, [[कर्णाली अञ्चल|कर्णाली]] |रुद्रबहादुर डाँगी | | |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [https://election.gov.np/source/Resources%20Other/%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8.pdf नेपालको निर्वाचनको इतिहास] {{Lists of Nepalese legislators}} [[श्रेणी:नेपाल सरकार सम्बन्धित सूचीहरू|आम निर्वाचन]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय पञ्चायतका सदस्यहरू]] 664lezv2no2lsnc9vy47i57wsvdvfwn 0 137808 1393937 1361628 2026-11-04T08:19:09Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393937 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislative session |name=राष्ट्रिय पञ्चायत |website= |membership2= |chamber1_leader4=[[सूर्यबहादुर थापा]] <br/> [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] <br/> [[नगेन्द्रप्रसाद रिजाल]] |chamber1_leader4_type=[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] |chamber1_leader1=[[मरिचमान सिंह श्रेष्ठ]] <br/> [[तुल्सी गिरी|तुलसी गिरी]] |chamber1_leader2_type=उपाध्यक्ष |chamber1_leader2=गोपालचन्द्र सिंह राजवंशी<ref>{{Cite web|title=गोपाल चन्द्रलाई पञ्चायतको उपाध्यक्षमा नियुक्त|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16245|access-date=2020-12-14|website=राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119144952/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16245|archive-date=2020-01-19}}</ref> |chamber1_leader1_type=अध्यक्ष |control1= |membership1=१४० |chamber1=[[राष्ट्रिय पञ्चायत]] |after=[[राष्ट्रिय पञ्चायत निर्वाचन २०४३ का निर्वाचित सांसदहरू|तेस्रो पञ्चायत]] |image=Pratinidhisabha.JPG |before=[[राष्ट्रिय पञ्चायत निर्वाचन २०२८ का निर्वाचित सांसदहरू|पहिलो पञ्चायत]] |term_end=२०४३ |term_start=२०३८ जेठ २९ |government= |election=[[राष्ट्रिय पञ्चायत निर्वाचन, २०३८]] |meeting_place=[[सिंहदरबार#ग्यालरी बैठक|ग्यालरी बैठक]] |state= |country={{flagicon|Nepal}} [[नेपाल अधिराज्य]] |body=[[राष्ट्रिय पञ्चायत]] |caption=ग्यालरी बैठक |image_size=140px |control2= }} [[File:Arjun Narasingha KC giving a speech in Nuwakot, Nepal.jpg|thumb|पूर्वमन्त्री तथा वरिष्ठ काङ्ग्रेस नेता [[अर्जुननरसिंह केसी]] युवा मतदातामाझ सबैभन्दा कान्छो सांसदका रूपमा निर्वाचित भएका थिए।]] यो सूची नेपालको [[राष्ट्रिय पञ्चायत निर्वाचन, २०३८]] र त्यसपछिको उपनिर्वाचनमा [[राष्ट्रिय पञ्चायत]]मा निर्वाचित सदस्यहरूको सूची हो। निर्वाचित सदस्यका लागि जिल्ला र मनोनीत सदस्यका लागि क्षेत्र निर्धारण गरिएको थियो। [[मरिचमान सिंह श्रेष्ठ]] र [[तुल्सी गिरी|तुलसी गिरी]] अध्यक्षमा निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्षमा मरिचमानलाई नियुक्त|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16243|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119144756/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16243|archive-date=2020-01-19|access-date=2020-12-14|website=राजपत्र}}</ref> पञ्चायतकालमा [[सूर्यबहादुर थापा]], [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] र [[नगेन्द्रप्रसाद रिजाल]] प्रधानमन्त्री थिए। == निर्वाचित सदस्यहरूको सूची == {| class="wikitable" !जिल्ला !सदस्यहरू<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्यको नामावली प्रकाशित|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16228|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-12-14|website=राजपत्र}}</ref> |- |[[ताप्लेजुङ जिल्ला|ताप्लेजुङ]] |विष्णु मर्दन |- |[[पाँचथर जिल्ला|पाँचथर]] |पद्मसुन्दर लावती |- | rowspan="2" |[[इलाम जिल्ला|इलाम]] |सोमनाथ बास्तोला |- |भगवती दास श्रेष्ठ |- | rowspan="2" |[[झापा जिल्ला|झापा]] |गोपालचन्द्रसिंह राजवंशी |- |पुहाटु चौधरी |- |[[सङ्खुवासभा जिल्ला|सङ्खुवासभा]] |गैरीमान राई |- |[[तेह्रथुम जिल्ला|तेह्रथुम]] |तुलसी सुब्बा |- | rowspan="2" |[[भोजपुर जिल्ला (स्पष्टता)|भोजपुर]] |ध्यानबहादुर राई |- |मुकुन्दबहादुुु बस्नेत |- |[[धनकुटा जिल्ला|धनकुटा]] |[[सूर्यबहादुर थापा]] |- | rowspan="2" |[[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] |बद्रीप्रसाद मण्डल |- |कर्णबहादुर धिमाल |- | rowspan="2" |[[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]] |दिलबहादुर श्रेष्ठ |- |श्यामप्रसाद गुप्ता |- |[[उदयपुर जिल्ला|उदयपुर]] |चक्रबहादुर बस्नेत |- |[[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]] |छिरिङ तेन्जिन लामा |- |[[ओखलढुङ्गा जिल्ला|ओखलढुङ्गा]] |भोलामान सिंह थापा |- | rowspan="2" |[[सप्तरी जिल्ला|सप्तरी]] |इन्द्रदेवप्रसाद यादव |- |चन्द्रनारायण चौधरी |- | rowspan="2" |[[खोटाङ जिल्ला|खोटाङ]] |परशुराम राई |- |केदार राई |- | rowspan="2" |[[सिराहा जिल्ला|सिराहा]] |डम्बरनारायण यादव |- |कृष्णचरण श्रेष्ठ |- |[[सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली]] |भद्रकुमारि घले |- |[[दोलखा जिल्ला|दोलखा]] |कृष्णप्रसाद उप्रेती |- | rowspan="2" |[[रामेछाप जिल्ला|रामेछाप]] |[[नवराज सुवेदी]] |- |तिलकबहादुर खत्री |- | rowspan="2" |[[धनुषा जिल्ला|धनुषा]] |हेमबहादुर मल्ल |- |देवनारायण यादव |- | rowspan="2" |[[सर्लाही जिल्ला|सर्लाही]] |रामचन्द्र राय |- |रामध्यान राय |- | rowspan="2" |[[महोत्तरी जिल्ला|महोत्तरी]] |[[शरतसिंह भण्डारी]] |- |इस्लाम अन्सारी |- | rowspan="2" |[[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]] |तिलबहादुर नेगी |- |रुपनचन्द्र विस्ट |- | rowspan="2" |[[चितवन जिल्ला|चितवन]] |गुणराज पाठक |- |सन्तकुमार चौधरी |- | rowspan="2" |[[बारा जिल्ला|बारा]] |भगवतप्रसाद यादव |- |रामानन्दप्रसाद यादव |- | rowspan="2" |[[पर्सा जिल्ला|पर्सा]] |चन्द्रदेव चौधरी |- |मोहनलाल चौधरी |- | rowspan="2" |[[रौतहट जिल्ला|रौतहट]] |द्रोण शमशेर जबरा |- |शेख सराजुल |- | rowspan="2" |[[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला|सिन्धुपाल्चोक]] |[[पशुपति शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] |- |नेत्रविक्रम थापा |- | rowspan="2" |[[काभ्रेपलान्चोक जिल्ला|काभ्रेपलान्चोक]] |सत्यमान लामा |- |गोविन्दनाथ उप्रेती |- |[[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]] |कर्णप्रसाद हेजु |- |[[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] |केशरबहादुर विस्ट |- | rowspan="2" |[[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] |नानीमैया दाहाल |- |जोगमेहर श्रेष्ठ |- | rowspan="2" |[[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]] |[[अर्जुननरसिंह केसी]] |- |[[प्रकाशचन्द्र लोहनी]] |- |[[रसुवा जिल्ला|रसुवा]] |लायुल तामाङ |- | rowspan="2" |[[धादिङ जिल्ला|धादिङ]] |हरिबहादुर थापा क्षेत्री |- |बुद्धिमान तामाङ |- | rowspan="2" |[[गोरखा जिल्ला|गोरखा]] |नारायण मल्ल |- |यदुप्रसाद भट्ट |- |[[लमजुङ जिल्ला|लमजुङ]] |डम्बरजङ्ग गुरुङ |- | rowspan="2" |[[तनहुँ जिल्ला|तनहुँ]] |श्रीभद्र शर्मा खनाल |- |नरबहादुर गुरुङ |- | rowspan="2" |[[कास्की जिल्ला|कास्की]] |राधेश्याम कमारो |- |गणेश शेरचन |- | rowspan="2" |[[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]] |पीताम्बर थापा |- |शोभाकान्त उपाध्याय |- |[[मनाङ जिल्ला|मनाङ]] |पेमाछिरिङ गुरुङ |- | rowspan="2" |[[गुल्मी जिल्ला|गुल्मी]] |बैकुण्ठबहादुर चन्द |- |श्रीप्रसाद बुढाथोकी |- |[[अर्घाखाँची जिल्ला|अर्घाखाँची]] |काशीनाथ गौतम |- | rowspan="2" |[[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]] |त्रिवेणी कुर्मी |- |[[दीपक बोहरा]] |- | rowspan="2" |[[नवलपरासी जिल्ला|नवलपरासी]] |त्रियुगीनारायण चौधरी |- |मानबहादुर प्रधान |- | rowspan="2" |[[पाल्पा जिल्ला|पाल्पा]] |हरिबहादुर थापा |- |यादवसिंह रायमाझी |- | rowspan="2" |[[कपिलवस्तु जिल्ला|कपिलवस्तु]] |राघवेन्द्र प्रताप शाह |- |भगवानदास गुप्ता |- |[[मुस्ताङ जिल्ला|मुस्ताङ]] |नरबहादुर हरिचन |- |[[पर्वत जिल्ला|पर्वत]] |डम्बरबहादुर मल्ल |- | rowspan="2" |[[बागलुङ जिल्ला|बागलुङ]] |तेजेन्द्रबहादुर खड्का |- |तेजाव गौचन |- |[[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]] |भीमप्रसाद गौचन |- |[[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] |[[मरिचमान सिंह श्रेष्ठ]] |- |[[प्युठान जिल्ला|प्युठान]] |टेकबहादुर विस्ट |- |[[रुकुम जिल्ला|रुकुम]] |गोपालजी जङ्ग शाह |- | rowspan="2" |[[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]] |बलराम घर्ती मगर |- |रेगबहादुर सुवेदी |- | rowspan="2" |[[दाङ जिल्ला|दाङ]] |रणबहादुर शाह |- |एकराज शर्मा |- |[[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]] |चन्द्रबहादुर बुढा |- | rowspan="2" |[[दैलेख जिल्ला|दैलेख]] |केशवबहादुर शाह |- |कर्णबहादुर सिंह |- |[[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]] |दमनध्वज चन्द |- |[[जाजरकोट जिल्ला|जाजरकोट]] |दीपबहादुर सिंह |- |[[बाँके जिल्ला|बाँके]] |फतेहसिंह थारू |- |[[हुम्ला जिल्ला|हुम्ला]] |सुरवीर शाही |- |[[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]] |हरिशचन्द्र महत |- |[[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]] |मोतीप्रसाद पहाडी |- |[[कालिकोट जिल्ला|कालिकोट]] |धर्मदत्त उपाध्याय |- |[[मुगु जिल्ला|मुगु]] |तेजबहादुर भाम |- |[[बझाङ जिल्ला|बझाङ]] |गगनजङ्गबहादुर सिंह |- |[[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] |मोहनराज मल्ल |- | rowspan="2" |[[अछाम जिल्ला|अछाम]] |नैनाबहादुर स्वाँर |- |देवेन्द्रबहादुर शाह |- |[[डोटी जिल्ला|डोटी]] |नारायणदत्त भट्ट |- |[[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]] |नरसिंह गिरी |- |[[दार्चुला जिल्ला|दार्चुला]] |कमानबहादुर पाल |- | rowspan="2" |[[बैतडी जिल्ला|बैतडी]] |[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] |- |गणेशदत्त लेखक |- |[[डडेल्धुरा जिल्ला|डडेल्धुरा]] |लालबहादुर कडायत |- |[[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]] |लवारू राना थारू |} == मनोनीत सदस्यहरूको सूची == {| class="wikitable" !अञ्चल !सदस्यहरू<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्यमा मनोनीत|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16232|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119143412/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16232|archive-date=2020-01-19|access-date=2020-12-14|website=राजपत्र}}</ref> |- |[[मेची अञ्चल|मेची]] |सरस्वती राई |- |[[कोशी अञ्चल|कोशी]] |हीरालाल विश्वकर्मा |- |[[कोशी अञ्चल|कोशी]] |भरत ध्वज इबाहाङ |- |[[सगरमाथा अञ्चल|सगरमाथा]] |अङबाङ शेर्पा |- |[[सगरमाथा अञ्चल|सगरमाथा]] |कुञ्जबिहारीप्रसाद सिंह |- |[[जनकपुर अञ्चल|जनकपुर]] |रुद्रप्रसाद गिरी |- |[[जनकपुर अञ्चल|जनकपुर]] |भोलानाथ झ |- |[[बागमती अञ्चल|बागमती]] |कमल शाह |- |[[बागमती अञ्चल|बागमती]] |श्रीधर शमशेर जबरा |- |[[बागमती अञ्चल|बागमती]] |[[रणधीर सुब्बा]] |- |[[बागमती अञ्चल|बागमती]] |उपेन्द्र दैवज्ञ |- |[[बागमती अञ्चल|बागमती]] |रामशङ्कर श्रेष्ठ |- |[[बागमती अञ्चल|बागमती]] |पदमबहादुर खत्री |- |[[बागमती अञ्चल|बागमती]] |प्रेमबहादुर विस्ट |- |[[बागमती अञ्चल|बागमती]] |[[रमेशनाथ पाण्डे]] |- |[[नारायणी अञ्चल|नारायणी]] |लिलाराज विस्ट |- |[[गण्डकी अञ्चल|गण्डकी]] |वैद्यदेवी देवकोटा |- |[[धौलागिरी अञ्चल|धौलागिरी]] |लालसिंह गुरुङ |- |[[लुम्बिनी अञ्चल|लुम्बिनी]] |यादवप्रताप पन्त |- |[[कर्णाली अञ्चल|कर्णाली]] |छविलाल लामा तामाङ |- |[[राप्ती अञ्चल|राप्ती]] |बमकुमारी बुढा मगर |- |[[राप्ती अञ्चल|राप्ती]] |देवबहादुर केसी |- |[[राप्ती अञ्चल|राप्ती]] |परशुनारायण चौधरी |- |[[भेरी अञ्चल|भेरी]] |मोहम्मद इक्बाल इराकी |- |[[सेती अञ्चल|सेती]] |जनकबहादुर शाह |- |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |कल्पना विष्ट |} == उप-निर्वाचन == {| class="wikitable" !जिल्ला !बहालवाला !निर्वाचित !मिति |- |[[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]] |तीर्थबहादुर सापकोटा |दमनध्वज चन्द | rowspan="2" |वि.सं २०३८ |- |[[रुपन्देही जिल्ला|रुपन्देही]] |[[कुँवर इन्द्रजीत सिंह]] |त्रिवेणी कुर्मी |- |[[चितवन जिल्ला|चितवन]] |बखानसिंह गुरुङ |गुणराज पाठक |वि.सं २०४० |- |[[सङ्खुवासभा जिल्ला|सङ्खुवासभा]] |गोविन्दमान सिंह अधिकारी |गैरीमान राई | rowspan="2" |वि.सं २०४१ |- |[[सप्तरी जिल्ला|सप्तरी]] | |देवेन्द्र झा |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [https://election.gov.np/source/Resources%20Other/%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8.pdf नेपालको निर्वाचनको इतिहास] {{Lists of Nepalese legislators}} * [[श्रेणी:नेपाल सरकार सम्बन्धित सूचीहरू|आम निर्वाचन]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय पञ्चायतका सदस्यहरू]] 6v93o75849qnk9sdfd9dpyop3ruh84b 0 138035 1393738 1353433 2026-11-03T13:01:01Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393738 wikitext text/x-wiki {{Infobox territory | name = तिङ्कर | settlement_type = [[गाउँ]] | pushpin_map = Nepal Sudurpashchim Province#Nepal | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{coord|30|8|7.8|N|80|59|5.28|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | pushpin_map_caption = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]मा स्थान | subdivision_type = प्रदेश | subdivision_name = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] | subdivision_type1 = जिल्ला | subdivision_name1 = [[दार्चुला जिल्ला|दार्चुला]] | subdivision_type2 = गाउँपालिका | subdivision_name2 = [[व्याँस गाउँपालिका]] | unit_pref = Metric | elevation_max_m = ५२५८ | elevation_min_m = ३६५० | utc_offset1 = +५:४५ }} '''तिङ्कर''' [[नेपाल]]को [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]को [[दार्चुला जिल्ला]]को [[व्याँस गाउँपालिका]]मा अवस्थित एउटा गाउँ हो। [[महाकाली नदी]]को सहायक नदी [[तिङ्कर खोला]]को नामबाट यसको नामकरण गरिएको हो, जुन छाङरु गाउँ नजिकै मिसिन्छ।<ref name="Latombe">{{cite web |date=April 2016 |title=Valleys of Nepal's Northwestern Corner |url=http://ai.stanford.edu/~latombe/mountain/photo/nepal-2016/nepal-2016.htm |access-date=20 November 2019 |website=www.ai.stanford.edu |publisher= |archive-url=https://web.archive.org/web/20200202182459/http://ai.stanford.edu/~latombe/mountain/photo/nepal-2016/nepal-2016.htm |archive-date=2 February 2020}}</ref> [[तिब्बत]] सीमा नजिकै तिङ्कर उपत्यकाको टुप्पोमा तिङ्कर पास (५,२५८ मिटर) छ, जसले तिब्बती व्यापारिक केन्द्र बुराङका लागि यस क्षेत्रका ब्याङ्सी जातिहरूका लागि व्यापारिक मार्ग प्रदान गर्दछ। यद्यपि तिङ्करीहरूले सीमापारीको [[लिपुलेक भञ्ज्याङ|लिपुलेक भन्ज्याङ]]लाई भारतीय भूभागमा बढी भएकाले रुचाउने गरेको बताइन्छ। नेपालले [[कालापानी|कालापानी क्षेत्र]]को एक भागको रूपमा लिपुलेक भन्ज्याङमा आफ्नो दाबी जारी राखेको छ।<ref>{{cite web |date= |title=Tinkar Pass |url=http://nepal.places-in-the-world.com/7940227-place-tinkar-pass.html |access-date=20 November 2019 |website= |publisher= }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेश]] [[श्रेणी:नेपालका भन्ज्याङहरू]] imzumt8gz8sopchz198xb30okk5qafo 0 138234 1393797 1370543 2026-11-03T18:02:44Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393797 wikitext text/x-wiki {{infobox military award | name ='''नेपाल रत्न मानपदवी''' | image = | caption = | presenter = [[नेपालका राष्ट्रपति]] | country = [[नेपाल]] | type = मान पदवी | eligibility = | awarded_for = देशको उदाहरणीय योगदान | campaign = | status = | description = | motto = | clasps = | post-nominals = | established = २०६४ साउन | firstawarded = २०६४ साउन | lastawarded = २०७७ | total_awarded = | total_awarded_posthumously = | total_recipients = ६ | precedence_label = | individual = | higher = | same = | lower = [[राष्ट्र गौरव मान पदवी]] | related = | image2 = | caption2 = }} '''नेपाल रत्न मान पदवी''' [[नेपाल|नेपालको]] सर्वोच्च नागरिक पदवी हो। २०६४ साउनमा स्थापित<ref>{{Cite web |title=विभूषणका सम्बन्धमा कानूनी व्यवस्था गर्न बनेको ऐन |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20678 |access-date=2026-06-17 |website=नेपाल राजपत्र}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, यो सम्मान नेपाल राष्ट्रको लागी उदाहरणीय योगदानको लागी प्रदान गरिन्छ। <ref name=":0">{{Cite web |title=SEcond Republic Day: Prez confers awards, titles |url=http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2010/05/29/nation/second-republic-day-prez-confers-awards-titles/208813/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020181450/http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2010/05/29/nation/second-republic-day-prez-confers-awards-titles/208813/ |archive-date=20 October 2014 |access-date=21 Sep 2014 |publisher=The Kathmandu Post |publication-date=}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Late GP Koirala given highest national honour |url=http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2014/05/29/top-story/late-gp-koirala-given-highest-national-honour/263335.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020181019/http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2014/05/29/top-story/late-gp-koirala-given-highest-national-honour/263335.html |archive-date=20 October 2014 |access-date=21 Sep 2014 |publisher=The Kathmandu Post |publication-date=}}</ref> == इतिहास == [[त्रिशक्ति पट्ट]] सन् २७ नोभेम्बर १९३७ मा नेपालका राजा त्रिभुवनद्वारा स्थापना गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |title=Nepal: Order of Trishakti Patta |url=http://www.medals.org.uk/nepal/nepal009.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064633/http://www.medals.org.uk/nepal/nepal009.htm |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 Sep 2014 |publisher=medals.org.uk |publication-date=}}</ref> यसमा ५ वटा वर्ग र एउटा पदक थियो। प्रथम श्रेणीको ज्योतिर्मय-सुबीख्यत-त्रि-शक्ति-पट्टा त्यस समयको सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार मानिन्थ्यो। == प्राप्तकर्ता == {| class="wikitable" ! scope="col" |वर्ष ! scope="col" |तस्वीर ! scope="col" |पाउने ! scope="col" |नोट |- | align="center" |सन् २०१० | align="center" style="width:1%" |[[चित्र:Ganeshman_singh_1951.jpg|180x180पिक्सेल]] ! scope="row" style="background-color:#CEE8F0;" |[[गणेशमान सिंह|गणेश मान सिंह]]<ref name=":0"/> |उनलाई 'नेपालको लौह पुरुष' भनिन्छ (किन?)।<ref name=":1">{{Cite news|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/printedition/news/2014-11-10/the-iron-man.html|title=The Iron Man|access-date=2017-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620024655/http://kathmandupost.ekantipur.com/printedition/news/2014-11-10/the-iron-man.html|archive-date=2017-06-20|language=en}}</ref> प्रजातन्त्रवादी नेता, नेपाली काङ्ग्रेसका नेता <ref name=":1" /> |- | align="center" |२०१५ | align="center" style="width:1%" |[[चित्र:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Shri_Girija_Prasad_Koirala_being_seen_off_by_the_Union_Minister_of_Water_Resources,_Prof._Saif-ud-din_Soz_at_Indira_Gandhi_International_Airport_in_New_Delhi_on_April_06,_2007_(cropped).jpg|192x192पिक्सेल]] ! scope="row" style="background-color:#CEE8F0;" |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]]<ref>{{Cite web |title=Late GP Koirala given highest national honour |url=http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2014/05/29/top-story/late-gp-koirala-given-highest-national-honour/263335.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020181019/http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2014/05/29/top-story/late-gp-koirala-given-highest-national-honour/263335.html |archive-date=20 October 2014 |access-date=21 Sep 2014 |publisher=The Kathmandu Post |publication-date=}}</ref> |[[नेपालको प्रधानमन्त्री|नेपालका प्रधानमन्त्री]] २०४८-२०५१, २०५५-२०५६, २०५६-२०५८, <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/03/21/world/asia/21koirala.html|title=Girija Prasad Koirala, Former Nepal Premier, Dies at 85|last1=Chapagain|first1=Kiran|date=2010-03-21|work=The New York Times|access-date=2017-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713162005/https://www.nytimes.com/2010/03/21/world/asia/21koirala.html|archive-date=2021-07-13|last2=Yardley|first2=Jim|language=en-US|issn=0362-4331|url-status=live}}</ref> २०६३-२०६५ सम्म कार्यवाहक [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्र प्रमुख]], नेपाली काङ्ग्रेसका नेता <ref>{{Cite web |title=BBC News - Nepalese ex-leader Girija Prasad Koirala dies |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8577669.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119133735/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8577669.stm |archive-date=2016-11-19 |access-date=2017-06-20 |website=news.bbc.co.uk |language=en-GB}}</ref> |- | align="center" |२०१६ | align="center" style="width:1%" |[[चित्र:Madan_Bhandari_6.jpg|226x226पिक्सेल]] ! scope="row" style="background-color:#CEE8F0;" |[[मदन भण्डारी|मदन कुमार भण्डारी]]<ref>{{Cite web |title=You are being redirected... |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/81790-conferred-awards-decorations/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815160121/http://thehimalayantimes.com/kathmandu/81790-conferred-awards-decorations/ |archive-date=2016-08-15 |access-date=2017-06-20 |website=thehimalayantimes.com}}</ref> |प्रजातन्त्र समर्थक कार्यकर्ता, [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनिस्ट)]] का नेता |- | align="center" |२०१८ | align="center" style="width:1%" |[[चित्र:BP_Koirala.jpg|182x182पिक्सेल]] ! scope="row" style="background-color:#CEE8F0;" |[[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बिश्वेश्वर प्रसाद कोइराला]] |नेपालको प्रथम निर्वाचित प्रधानमन्त्री तथा नेपाली काङ्ग्रेसका पूर्व नेता <ref>{{Cite web |date=2018-09-05 |title=President Bhandari confers medals, awards on 344 people |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/president-bhandari-confers-medals-awards-on-344-people/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418010412/https://thehimalayantimes.com/kathmandu/president-bhandari-confers-medals-awards-on-344-people/ |archive-date=2019-04-18 |access-date=2019-03-17 |website=The Himalayan Times |language=en-US}}</ref> |- |२०१९ | ![[पुष्पलाल श्रेष्ठ]] |नेपाली राजनीतिज्ञ <ref>{{Cite web |title=Govt. honors Pushpa Lal with 'Nepal Ratna' |url=https://english.khabarhub.com/2019/14/12551/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213125724/https://english.khabarhub.com/2019/14/12551/ |archive-date=2021-02-13 |access-date=2021-02-13 |website=Khabarhub |language=en}}</ref> |- |२०२१ | ![[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] |नेपालका प्रधानमन्त्री २०४७-२०४८, २०५६ |} ==यो पनि हेर्नुहोस्== [[श्रेणी : नेपालको विभुषण]] mmcqza15fqjbgxxx9hawwq54ohmrftc 0 140363 1393829 1387624 2026-11-03T22:41:36Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393829 wikitext text/x-wiki {{short description|Leader of the Opposition of Nepal}} {{Infobox Political post | post = Leader of Opposition | nativename = | insignia = Emblem of Nepal (alternative).svg | insigniasize = 150px | insigniacaption = [[नेपालको निसानछाप]] | flag = Flag of Nepal.svg | flagsize = 100px | flagcaption = [[नेपालको झन्डा]] | image = | alt = | incumbent = [[भीष्मराज आङदेम्बे]] | incumbentsince = २०८३ बैशाख १४ | style = [[प्रतिपक्ष दलको नेता]]<br />(अनौपचारिक)<br />[[माननीय]]<br/>(औपचारिक) | appointer = | member_of = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]], [[संवैधानिक परिषद् (नेपाल)|संवैधानिक परिषद्]] | termlength = प्रतिनिधि सभाको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक दलको नेता हुँदा जुन सरकारमा छैन <br>(कुनै कार्यकाल सीमा तोकिएको छैन) | nominator = संसदको सबैभन्दा ठूलो विपक्षी दलका सांसदहरू | first = [[भरत शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भरत शमशेर जबरा]] | native_name = प्रमुख प्रतिपक्षी दलको नेता | reports_to = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] | salary = ने. रु. ७२,७३०<br/>(भत्ता बाहेक) प्रति महिना }} '''विपक्षी दलको नेता''' नेपालको [[नेपालको सङ्घीय संसद|सङ्घीय संसद]] [[तल्लो सदन]]मा आधिकारिक विपक्षी दलको नेतृत्व गर्ने [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] निर्वाचित सदस्य हुन्। [[विपक्षी नेता|विपक्षी दलका नेता]] भनेको सदनमा सबैभन्दा धेरै सिट भएको तर [[नेपाल सरकार|सरकार]] नभएको राजनीतिक दलको [[संसदीय दलको नेता]] हो।<ref>{{Cite web |last=Kamat |first=Ram Kumar |date=2023-01-23 |title=Who is the leader of opposition in HoR? |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/who-is-the-leader-of-opposition-in-hor |access-date=2024-05-12 |website=The Himalayan Times |language=en}}</ref> हाल यस पदमा [[भीष्मराज आङदेम्बे]] छन्। प्रधान न्यायाधीश र [[नेपालका संवैधानिक निकायहरू|संवैधानिक निकाय]]का प्रमुख र पदाधिकारीहरूको नियुक्तिको सिफारिस गर्न संविधानको धारा २८४ मा संवैधानिक परिषद्को व्यवस्था अनुसार विपक्षी दलको नेता [[संवैधानिक परिषद् (नेपाल)|संवैधानिक परिषद्]]का सदस्य रहने व्यवस्था छ।<ref>{{Cite web |last=प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय नेपाल |first=सिंहदरबार, काठमाडौ |title=संवैधानिक निकायहरूका पदाधिकारीहरुको नियुक्ति सम्बन्धी कानूनी व्यवस्था |url=https://www.opmcm.gov.np/acts/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A4%BE/ |access-date=2024-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240707074734/https://www.opmcm.gov.np/acts/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A4%BE/ |archive-date=2024-07-07 }}</ref> [[नेपालको मर्यादाक्रम|मर्यादाक्रम]]मा विपक्षी दलको नेतालाई सरकारको मन्त्रीसरह स्थान दिइएको छ । <ref>{{Cite web |title=मर्यादाक्रम – राष्ट्रिय – जीवनका विभिन्न क्षेत्रमा रहेका महानुभावहरुको मर्यादाक्रम |trans-title= |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23656 |access-date=2021-04-23 |website=rajpatra.dop.gov.np |language=ne |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627060506/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23656 |archive-date=2020-06-27}}</ref> ==सरकारी सुविधा== संघीय संसद्का पदाधिकारी तथा सदस्यहरूको पारिश्रमिक र सुविधासम्बन्धी ऐन, २०७३ अनुसार प्रमुख प्रतिपक्षी दलको नेताले राज्यबाट पर्याप्त सुविधा पाउँछन् । मासिक पारिश्रमिक ६० हजार ९७० रुपैयाँ, विशेष भत्ता १०००, बैठक भत्ता १०००, सञ्चार सुविधा ३०००, आवास सुविधा २५ हजार ६०८ रुपैयाँ प्रतिमहिना, फर्निचर खर्च १५००० एकमुष्ट र निजी सचिवालय बन्दोबस्त १ हजार ७५० रुपैयाँ प्रतिमहिना पाउँछन् । सवारी इन्धनतर्फ प्रतिमहिना २३० लिटर पेट्रोल/डिजेल र ५ लिटर मोबिल पाउँछन् । बिजुली र धारा शुल्कतर्फ २०००, दैनिक भ्रमण भत्ता २५०० प्रतिदिन र अतिथि सत्कार खर्च २००० प्रतिमहिना पाउँछन् । कर्मचारी सुविधाअन्तर्गत एकजना राजपत्रांकित द्वितीय श्रेणीको स्वकीय सचिव, एकजना कम्प्युटर अपरेटर, दुईजना सवारी चालक र दुईजना कार्यालय सहयोगी पाउँछन् । सुरक्षातर्फ सहायक निरीक्षकस्तरको एकजना अंगरक्षक, एकजना बिल्लादार गार्ड र १० जना सैनिक जवानसहितको सुरक्षा दस्ता प्राप्त हुन्छ । संसद् सचिवालयले विपक्षी दलको नेताको कार्यालय र कर्मचारी उपलब्ध गराउँछ । सरकारले निवाससमेत उपलब्ध गराउँछ र सरकारी निवास नलिए निजी निवास मर्मतसम्भार खर्च पनि सरकारले बेहोर्छ । == सूची == {| class="wikitable" |+प्रतिनिधि सभामा विपक्षी दलका नेता ! ! !नाम ! colspan="2" |पार्टी ! ! ! colspan="2" |प्रधानमन्त्री !संसद |- | style="text-align:center" |१ | |[[भरत शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भरत शमशेर जबरा]] | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्]] |२७ मई १९५९ |१५ डिसेम्बर १९६० | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" rowspan="2" | |[[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|बिश्वेश्वर प्रसाद कोइराला]] |[[आम निर्वाचन २०१५ का निर्वाचित सांसदहरू|प्रथम प्रतिनिधि सभा]] |- | style="text-align:center" |२ |[[चित्र:ManMohanAdhikari.jpg|155x155पिक्सेल]] |[[मनमोहन अधिकारी]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |२६ मई १९९१ |३० नोभेम्बर १९९४ |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]] |[[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू|दोस्रो प्रतिनिधि सभा]] |- | style="text-align:center" |३ |[[चित्र:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Mr._Sher_Bahadur_Deuba,_at_Hyderabad_House,_in_New_Delhi_on_August_24,_2017.jpg|134x134पिक्सेल]] |[[शेरबहादुर देउवा|शेरबहादुर देउबा]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली काँग्रेस]] |३० नोभेम्बर १९९४ |१२ सेप्टेम्बर १९९५ | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[मनमोहन अधिकारी|मनमोहन अधिकारी]] | rowspan="5" |[[आम निर्वाचन २०५१ का निर्वाचित सांसदहरू|तेस्रो प्रतिनिधि सभा]] |- | style="text-align:center" |{{Small|(2)}} |[[चित्र:ManMohanAdhikari.jpg|155x155पिक्सेल]] |[[मनमोहन अधिकारी]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |१२ सेप्टेम्बर १९९५ |१२ मार्च १९९७ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[शेरबहादुर देउवा|शेरबहादुर देउबा]] |- | style="text-align:center" |{{Small|(3)}} |[[चित्र:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Mr._Sher_Bahadur_Deuba,_at_Hyderabad_House,_in_New_Delhi_on_August_24,_2017.jpg|134x134पिक्सेल]] |[[शेरबहादुर देउवा|शेरबहादुर देउबा]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली काँग्रेस]] |१२ मार्च १९९७ |७ अक्टोबर १९९७ | bgcolor="{{party color|Rastriya Prajatantra Party}}" rowspan="2" | |[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] |- | style="text-align:center" |{{Small|(2)}} |[[चित्र:ManMohanAdhikari.jpg|155x155पिक्सेल]] |[[मनमोहन अधिकारी]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |७ अक्टोबर १९९७ |१५ अप्रिल १९९८ |[[सूर्यबहादुर थापा]] |- | style="text-align:center" |४ |[[चित्र:Bamdev_Gautam_February_2015_(cropped).jpg|134x134पिक्सेल]] |[[वामदेव गौतम|बामदेव गौतम]] | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (माले)]] |१५ अप्रिल १९९८ |३१ मई १९९९ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" rowspan="5" | |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]] |- | rowspan="4" style="text-align:center" |५ | rowspan="4" |[[चित्र:Madhav_Kumar_Nepal_2009-09-23.jpg|135x135पिक्सेल]] | rowspan="4" |[[माधवकुमार नेपाल|माधवकुमार नेपाल]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" rowspan="4" | | rowspan="4" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] | rowspan="3" |३१ मई १९९९ | rowspan="3" |२३ मई २००२ |[[कृष्णप्रसाद भट्टराई|कृष्णप्रसाद भट्टाराई]] | rowspan="3" |[[आम निर्वाचन २०५६ का निर्वाचित सांसदहरू|चौथो प्रतिनिधि सभा]] |- |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजाप्रसाद कोइराला]] |- |[[शेरबहादुर देउवा|शेरबहादुर देउबा]] |- |२८ अप्रिल २००६ |१८ अगस्त २००८ |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजाप्रसाद कोइराला]] |[[व्यवस्थापिका संसद (२०६३-२०६४)|अन्तरिम व्यवस्थापिका संसद]] |- | style="text-align:center" |६ |[[चित्र:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Shri_Girija_Prasad_Koirala_being_seen_off_by_the_Union_Minister_of_Water_Resources,_Prof._Saif-ud-din_Soz_at_Indira_Gandhi_International_Airport_in_New_Delhi_on_April_06,_2007_(cropped).jpg|128x128पिक्सेल]] |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली काँग्रेस]] |१८ अगस्त २००८ |२५ मई २००९ | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[पुष्पकमल दाहाल|पुष्पकमल दहल]] | rowspan="4" |[[नेपालको पहिलो संविधान सभा|पहिलो संविधान सभा]] |- | style="text-align:center" |७ |[[चित्र:Prachanda_2009.jpg|133x133पिक्सेल]] |[[पुष्पकमल दाहाल]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |२५ मई २००९ |६ फेब्रुअरी २०११ | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" rowspan="2" | |[[माधवकुमार नेपाल]] |- | rowspan="2" style="text-align:center" |८ | rowspan="2" |[[चित्र:President_Ram_Chandra_Poudel,_Official_portrait_(January_2024).jpg|134x134पिक्सेल]] | rowspan="2" |[[रामचन्द्र पौडेल|रामचन्द्र पाडेल]]<ref>{{Cite web |last=Gurubacharya |first=Binaj |date=2023-03-09 |title=Nepal elects new president amid political uncertainty |url=https://apnews.com/article/nepal-president-parliament-vote-kathmandu-e1fb6b22fb61995262574c3bc4ad14e7 |access-date=2024-05-12 |website=AP News |language=en}}</ref> | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" rowspan="2" | | rowspan="2'" |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली काँग्रेस]] | rowspan="2" |६ फेब्रुअरी २०११ | rowspan="2" |१४ मार्च २०१३ |[[झलनाथ खनाल|झलनाथ खनल]] |- | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[बाबुराम भट्टराई|बाबूराम भट्टाराई]] |- | style="text-align:center" |{{Small|(7)}} | {| class="wikitable" |- |[[चित्र:Prachanda_2009.jpg|133x133पिक्सेल]] |} |[[पुष्पकमल दाहाल]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |११ फेब्रुअरी २०१४ |११ अक्टोबर २०१५ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[सुशील कोइराला]] | rowspan="3" |[[नेपालको व्यवस्थापिका संसद|दोस्रो संविधान सभा]] |- | style="text-align:center" |९ |[[चित्र:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Mr._Sushil_Koirala,_on_the_sidelines_of_the_third_Summit_of_the_Bay_of_Bengal_Initiative_for_Multi-Sectoral_Technical_and_Economic_Cooperation_(BIMSTEC),_at_Nay_Pyi_Taw.jpg|133x133पिक्सेल]] |[[सुशील कोइराला]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress }}" rowspan="2" | | rowspan="2'" |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली काँग्रेस]] |११ अक्टोबर २०१५ |९ फरवरी २०१६ | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" rowspan="2" | | rowspan="2" |[[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]] |- | style="text-align:center" |{{Small|(3)}} |[[चित्र:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Mr._Sher_Bahadur_Deuba,_at_Hyderabad_House,_in_New_Delhi_on_August_24,_2017.jpg|134x134पिक्सेल]] |[[शेरबहादुर देउवा|शेरबहादुर देउबा]] |मार्च २०१६ <ref>{{Cite web |title=Deuba is the new Nepali Congress President |url=https://kathmandupost.com/national/2016/03/07/deuba-is-the-new-nepali-congress-president}}</ref> |४ अगस्त २०१६ |- | rowspan="2" style="text-align:center" |१० | rowspan="2" |[[चित्र:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Shri_KP_Sharma_Oli_at_Bangkok,_in_Thailand_on_April_04,_2025_(cropped).jpg|129x129पिक्सेल]] | rowspan="2" |[[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" rowspan="2" | | rowspan="2" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] | rowspan="2" |४ अगस्त २०१६ | rowspan="2" |१५ फेब्रुअरी २०१८ | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[पुष्पकमल दाहाल|पुष्पकमल दहल]] | rowspan="2" |[[नेपालको व्यवस्थापिका संसद|व्यवस्थापिका संसद]] |- | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[चौथो देउवा मन्त्रिपरिषद्|शेरबहादुर देउबा]] |- | style="text-align:center" |{{Small|(3)}} |[[चित्र:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Mr._Sher_Bahadur_Deuba,_at_Hyderabad_House,_in_New_Delhi_on_August_24,_2017.jpg|134x134पिक्सेल]] |[[शेरबहादुर देउवा|शेरबहादुर देउबा]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली काँग्रेस]] |१५ फेब्रुअरी २०१८ |१३ जुलाई २०२१ | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]] | rowspan="2" |[[नेपालको पहिलो सङ्घीय संसद|पहिलो सङ्घीय संसद]] |- | style="text-align:center" |{{Small|(10)}} |[[चित्र:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Shri_KP_Sharma_Oli_at_Bangkok,_in_Thailand_on_April_04,_2025_(cropped).jpg|129x129पिक्सेल]] |[[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |१३ जुलाई २०२१ |२६ डिसेम्बर २०२२ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[पाँचौँ देउवा मन्त्रिपरिषद्, २०७८|शेरबहादुर देउबा]] |- | style="text-align:center" |{{Small|(3)}} |[[चित्र:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Mr._Sher_Bahadur_Deuba,_at_Hyderabad_House,_in_New_Delhi_on_August_24,_2017.jpg|134x134पिक्सेल]] |[[शेरबहादुर देउवा|शेरबहादुर देउबा]]<ref>{{Cite web |title=NC recognised as main opposition party |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/amp/nc-recognized-as-main-opposition-party/news.html.twig |access-date=2024-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512043507/https://myrepublica.nagariknetwork.com/amp/nc-recognized-as-main-opposition-party/news.html.twig |archive-date=2024-05-12 }}</ref> | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली काँग्रेस]] |२६ डिसेम्बर २०२२ |२७ फरवरी २०२३ | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" rowspan="3" | | rowspan="3" |[[तेस्रो प्रचण्ड मन्त्रिपरिषद्|पुष्पकमल दाहाल]] | rowspan="4" |[[नेपालको दोस्रो सङ्घीय संसद|दोस्रो सङ्घीय संसद]] |- | style="text-align:center" |{{Small|(10)}} |[[चित्र:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Shri_KP_Sharma_Oli_at_Bangkok,_in_Thailand_on_April_04,_2025_(cropped).jpg|129x129पिक्सेल]] |[[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]]<ref>{{Cite web |title=UML pulls out of government |url=https://kathmandupost.com/national/2023/02/27/uml-pulls-out-of-government-1677481576}}</ref> | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |२७ फरवरी २०२३ |४ मार्च २०२४ |- | style="text-align:center" |{{Small|(3)}} |[[चित्र:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Mr._Sher_Bahadur_Deuba,_at_Hyderabad_House,_in_New_Delhi_on_August_24,_2017.jpg|134x134पिक्सेल]] |[[शेरबहादुर देउवा|शेरबहादुर देउबा]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली काँग्रेस]] |४ मार्च २०२४ |१४ जुलाई २०२४ |- | style="text-align:center" |{{Small|(7)}} |[[चित्र:Prime_Minister_of_Nepal_Pushpa_Kamal_Dahal_"Prachanda".jpg|126x126पिक्सेल]] |[[पुष्पकमल दाहाल]]<ref>{{Cite web |title=चार घुम्ती मोडिएपछि सत्ताबाहिर दाहाल |url=https://ekantipur.com/news/2024/07/12/dahals-exit-from-power-39-13.html |access-date=2024-07-14 |website=ekantipur.com |language=ne}}</ref> | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |१४ जुलाई २०२४ | | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]]<ref>{{Cite web |title=चौथो पटक प्रधानमन्त्री बन्दै ओली, मन्त्री छान्न गठबन्धनको गृहकार्य |url=https://ekantipur.com/news/2024/07/14/oli-becoming-the-prime-minister-for-the-fourth-time-the-alliances-homework-to-choose-ministers-01-12.html |access-date=2024-07-14 |website=ekantipur.com |language=ne}}</ref> |- | style="text-align: center;" |११ |११ |[[भीष्मराज आङदेम्बे|भीष्म राज आङदेम्बे]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली काँग्रेस]] | |विद्यमान | |[[बालेन शाह]] |[[बालेन शाह मन्त्रिपरिषद्]] |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपालको सङ्घीय संसद]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास (२०६५–हाल)]] [[श्रेणी:नेपाल सरकार]] [[श्रेणी:संसदीय व्यवस्था]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास (२००७–२०६५)]] 2ctoa2q9889p5nrj8jnwpjt90f6rejt 0 140395 1393940 1389741 2026-11-04T08:38:48Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393940 wikitext text/x-wiki {{Infobox Government agency |agency_name = सङ्घिय गणतन्त्र नेपाल <br>राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोग [[चित्र:Emblem of Nepal.svg|125px|center|नेपाल सरकार]] |seal = |seal_width = |seal_caption = |formed = |preceding2 = |dissolved = |superseding = |jurisdiction = [[नेपाल सरकार]] |headquarters =[[सिंहदरबार]], [[काठमाडौँ]] |latd = |latm = |lats = |latNS = |longd = |longm = |longs = |longEW = |employees = |budget = |chief1_name = बालानन्द पौडेल |chief1_position =अध्यक्ष |child1_agency = |child2_agency = |child3_agency = |child4_agency = |child5_agency = |website = https://www.nnrfc.gov.np/ |फेस बुक: }}'''राष्‍ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोग''' [[नेपाल]]मा [[सङ्घीयता|सङ्घीय शासन प्रणाली]] अवलम्बन गरिएसँगै तीन तहका सरकारहरुबीच गरिएको राज्यशक्तिको बाँडफाँटलाई वास्तविक अर्थमा कार्यान्वयन गर्नका लागि देशमा उपलब्ध प्राकृतिक एवम् वित्तीय स्रोतहरूको न्यायोचित वितरण सुनिश्‍चित गर्न [[नेपालको संविधान २०७२|नेपालको संविधान]]मा व्यवस्था गरिएको [[संवैधानिक संस्था|संवैधानिक अंग]] हो।<ref>{{Cite web |last=राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त |first=आयोग |title=आयोग परिचय |url=https://nnrfc.gov.np/introduction |website=राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोग, नेपाल |access-date=2024-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710045606/https://nnrfc.gov.np/introduction |archive-date=2024-07-10 }}</ref> == गठन == नेपालको संविधानको धारा २५० को उपधारा (१) मा भएको राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोगको गठनसम्बन्धी व्यवस्था अनुसार आयोगमा अध्यक्ष र अन्य चारजना सदस्यहरू रहने प्रावधान छ । संवैधानिक परिषद्को सिफारिसमा यस आयोगका अध्यक्ष र सदस्यको नियुक्ति [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्‍ट्रपति]]बाट हुने गर्दछ। आयोगका अध्यक्ष र सदस्यहरुको पदावधि नियुक्ति भएको मितिले छ वर्षको हुने प्रावधान रहेको छ।<ref name=":0">{{Cite web |last=कानुन आयोग |first=नेपाल |title=भाग–२६ राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोग |url=https://lawcommission.gov.np/np/documents/prevailing-law/संविधान/constitution-of-nepal/भाग-२६-राष्ट्रिय-प्राकृत-2/ |website=नेपाल कानुन आयोग }}{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == काम, कर्तव्य र अधिकार == === संविधान बमोजिम === नेपालको संविधानको भाग २६ को धारा २५१ मा  राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोगको काम, कर्तव्य र अधिकार देहायबमोजिम तोकिएका छन्:<ref name=":0" /> # राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोगको काम, कर्तव्य र अधिकार देहाय बमोजिम हुनेछः<br>(क)  संविधान र कानून बमोजिम संघीय सञ्चित कोषबाट संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकारबीच राजस्वको बाँडफाँड गर्ने विस्तृत आधार र ढाँचा निर्धारण गर्ने,<br>(ख)  संघीय सञ्चित कोषबाट प्रदेश र स्थानीय सरकारलाई प्रदान गरिने समानीकरण अनुदान सम्बन्धमा सिफारिस गर्ने,<br>(ग)   राष्ट्रिय नीति तथा कार्यक्रम, मानक, पूर्वाधारको अवस्था अनुसार प्रदेश र स्थानीय सरकारलाई प्रदान गरिने सशर्त अनुदानको सम्बन्धमा अध्ययन अनुसन्धान गरी आधार तयार गर्ने,<br>(घ)   प्रदेश सञ्चित कोषबाट प्रदेश र स्थानीय सरकारबीच राजस्वको बाँडफाँड गर्ने विस्तृत आधार र ढाँचा निर्धारण गर्ने,<br>(ङ)   संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकारको खर्च जिम्मेवारी पूरा गर्ने र राजस्व असुलीमा सुधार गर्नु पर्ने उपायहरूको सिफारिस गर्ने,<br>(च)  समष्टिगत आर्थिक सूचकहरूको विश्लेषण गरी संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकारले लिन सक्ने आन्तरिक ऋणको सीमा सिफारिस गर्ने,<br>(छ)  संघ र प्रदेश सरकारको राजस्व बाँडफाँड आधारको पुनरावलोकन गरी परिमार्जनको सिफारिस गर्ने,<br>(ज)  प्राकृतिक स्रोतको परिचालन गर्दा नेपाल सरकार, प्रदेश सरकार र स्थानीय तहको लगानी तथा प्रतिफलको हिस्सा निर्धारणको आधार तय गरी सिफारिस गर्ने,<br>(झ)  प्राकृतिक स्रोतको बाँडफाँड सम्बन्धी विषयमा संघ र प्रदेश, प्रदेश र प्रदेश, प्रदेश र स्थानीय तह तथा स्थानीय तहहरूबीच उठ्न सक्ने संभावित विवादको विषयमा अध्ययन अनुसन्धान गरी त्यसको निवारण गर्न समन्वयात्मक रूपमा काम गर्न सुझाव दिने । # राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोगले प्राकृतिक स्रोतको बाँडफाँड गर्दा सोसँग सम्बन्धित वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन सम्बन्धमा आवश्यक अध्ययन र अनुसन्धान गरी नेपाल सरकारलाई सिफारिस गर्नेछ । # राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोगको अन्य काम, कर्तव्य र अधिकार, प्राकृतिक स्रोतको परिचालन गर्दा वा राजस्वको बाँडफाँड गर्दा अपनाउनु पर्ने विस्तृत आधार, आयोगका पदाधिकारीहरूको सेवाका शर्त लगायत अन्य व्यवस्था संघीय कानून बमोजिम हुनेछ । === वित्त आयोग ऐन बमोजिम === राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोग ऐन, २०७४ को परिच्छेद २ को दफा ३ मा आयोगको देहायअनुसारका काम, कर्तव्य र अधिकार उल्लिखित छन्:<ref>{{Cite web |last=राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त |first=आयोग |title=राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोग ऐन, २०७४ |url=https://nnrfc.gov.np/uploads/resources/2021-06-20/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A4_%E0%A4%A4%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97_%E0%A4%90%E0%A4%A8%2C_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AD%E0%A5%AA1.pdf |website=राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोग |access-date=2024-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710045605/https://nnrfc.gov.np/uploads/resources/2021-06-20/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A4_%E0%A4%A4%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97_%E0%A4%90%E0%A4%A8,_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AD%E0%A5%AA1.pdf |archive-date=2024-07-10 }}</ref> # प्रदेश कानुन बमोजिम प्रदेशले स्थानीय तहलाई दिने वित्तीय समानीकरण अनुदान सम्बन्धमा प्रदेशलाई सिफारिस गर्ने, # प्रदेश कानुन बमोजिम प्रदशले स्थानीय तहलाई प्रदान गर्ने सशर्त अनुदानको आधार तयार गरी प्रदेशलाई सिफारिस गर्ने, # नेपाल सरकार, प्रदेश वा स्थानीय तहबीच राजस्वको बाँडफाँट सम्बन्धमा उठेको विवाद समाधन गर्न आवश्यक सहजीकरण र सहयोग गर्ने, # नेपाल सरकारले प्रदेश तथा स्थानीय तहलाई दिने अनुदान सम्बन्धमा नेपाल सरकारलाई सुझाव दिने, # नेपाल सरकार तथा प्रदेशले राजस्व बाँडफाँटका सम्बन्धमा कुने सुझाव माग गरेमा आवश्यक सुझाव दिने, # नेपाल सरकार, प्रदेश तथा स्थानीय तहले लगाउने करका सम्बन्धमा नेपाल सरकार, प्रदेश वा स्थानीय तहले सुझाव माग गरेमा आवश्यक सुझाव दिने, # प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र उपयोगका विषयमा नेपाल सरकार, प्रदेश तथा स्थानीय तहलाई आवश्यक सुझाव दिने। == अध्यक्षहरू == {| class="wikitable" !# ! style="width:60px;" |चित्र ! style="width:150px;" |अध्यक्ष !पद ग्रहण !पद मुक्त ! !सन्दर्भ  |- ! rowspan="2" |१ | rowspan="2" | | rowspan="2" |बालानन्द पौडेल {{small|(1956–)}} |२०७५ चैत्र ७ |''पदासिन'' | rowspan="2" | * पूर्वसचिव, सङ्‍घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय * प्रशासकीय अदालतका सदस्य * स्थानीय पुनर्संरचना आयोग अध्यक्ष | rowspan="2" |<ref>{{Cite web |last=पराजुली |first=छविन्द्र |date=२०७५ चैत्र ७ |title=सम्माननीय राष्ट्रपतिज्यूबाट संवैधानिक परिषद्को सिफारिसमा आयोगका लागि अध्यक्ष पदमा नियुक्त |url=https://president.gov.np/सम्माननीय-राष्ट्रपतिज्-318/ |website=राष्ट्रपतिको कार्यालय |access-date=2024-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710092344/https://president.gov.np/%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%8D-318/ |archive-date=2024-07-10}}</ref> |- | colspan="2" |{{age in years and days|2019|03|21}} |} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपालका संवैधानिक अङ्गहरु}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपालका सरकारी निकायहरू]] [[श्रेणी:नेपालका संवैधानिक अङ्गहरु]] euatp8vgp9p93uw0ndr3k7iwyilpron 0 140508 1393820 1321487 2026-11-03T21:33:15Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393820 wikitext text/x-wiki {{Infobox government cabinet | cabinet_name = पहिलो प्रचण्ड मन्त्रिपरिषद् | jurisdiction = नेपाल | flag = Flag_of_Nepal.svg | incumbent = | image = File:Prachanda 2009-03-31.jpg | date_formed = २०६५ भदौ २ | date_dissolved = २०६६ जेठ ११ | government_head = [[पुष्पकमल दाहाल]] | deputy_government_head = [[वामदेव गौतम]] | government_head_history = | state_head = [[रामवरण यादव]] | former_members_number = | total_number = २७ नियुक्ति | political_party = {{Unbulleted list|{{Color box|{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist) (1994)}}|border=darkgray}} [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]] <br>{{Color box|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)}}|border=darkgray}} [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] <br> {{Color box|{{party color|Madheshi Jana Adhikar Forum, Nepal}}|border=darkgray}} [[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल]] <br> {{Color box|{{party color|Sadbhavana Party}}|border=darkgray}} [[सद्भावना पार्टी]] <br> {{Color box|{{party color|Janamorcha Nepal}}|border=darkgray}} [[जनमोर्चा नेपाल]] <br> {{Color box|{{party color|Communist Party of Nepal (United)}}|border=darkgray}} [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (संयुक्त)]]}} | legislature_status = [[बहुमतको सरकार|बहुमत]] [[गठबन्धन सरकार|(गठबन्धन)]] | opposition_cabinet = | opposition_party = [[नेपाली काङ्ग्रेस]] | opposition_leader = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | election = [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|संविधान सभा निर्वाचन २०६४]] | legislature_term = [[नेपालको पहिलो संविधान सभा]] | outgoing_formation = | previous = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला अन्तरिम मन्त्रिपरिषद्, २०६३]] | successor = [[माधवकुमार नेपाल मन्त्रिपरिषद्]] }} २०६४ चैत २८ मा भएको [[नेपालको पहिलो संविधान सभा|नेपालको संविधान सभा]]को [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|निर्वाचन]]पछि [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]]ले [[पुष्पकमल दाहाल]]को नेतृत्वमा पहिलो नेपाली संविधान सभाबाट सरकार गठन गरेको थियो र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]], [[मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल]], [[सद्भावना पार्टी]], [[जनमोर्चा नेपाल]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (संयुक्त)]]को समर्थन प्राप्त थियो।<ref>« [http://www.nepalnews.com/archive/2008/aug/aug15/news14.php Prachanda elected PM with 464 votes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122040434/http://www.nepalnews.com/archive/2008/aug/aug15/news14.php |date=2008-11-22 }} » (15 August 2008), sur le site nepalnews.com.</ref><ref>« [http://www.nepalnews.com/archive/2008/ministers_republic_nepal.php Ministers of Democratic Federal Republic of Nepal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120225401/http://www.nepalnews.com/archive/2008/ministers_republic_nepal.php |date=2008-11-20 }} »</ref> == मन्त्रिपरिषद् == {| class="wikitable" !क्रम सङ्ख्या !मन्त्रालय !मन्त्रीहरू ! colspan="2" |दल !पदभार ग्रहण !पद छोडेको |- | colspan="7" bgcolor="darkgrey" |'''मन्त्रिपरिषद्का मन्त्रिहरू'''<ref>{{Cite web |title=प्रधानमन्त्री श्री पुष्पकमल दाहालले मौजुदा मन्त्रीपरिषद्मा हेरफेर गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20646 |access-date=2024-05-15 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515121245/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20646 |archive-date=2024-05-15}}</ref><ref>{{Cite web |title=मन्त्रीहरू थप गरी कार्य विभाजन तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=21008 |access-date=2024-05-15 |website=राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20250419232811/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=21008 |archive-date=2025-04-19}}</ref> |- | rowspan="2" align="right" | १ |'''[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]''' | rowspan="2" | [[पुष्पकमल दाहाल]]<ref>{{Cite news |date=2008-08-15 |title=Nepal assembly elects Prachanda as Prime Minister |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/nepal-assembly-elects-prachanda-as-prime-minister/articleshow/3369206.cms?from=mdr |access-date=2024-05-15 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref> |{{party name with color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)|rowspan=2}} | rowspan="2" | २०६५ भदौ २ | २०६५ जेठ १२ |- |[[महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय (नेपाल)|महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक]] मन्त्री |२०६५ चैत १२ |- | rowspan="2" align="right" | २ |'''[[नेपालको उपप्रधानमन्त्री|उपप्रधानमन्त्री]]''' | rowspan="2" | [[वामदेव गौतम]]<ref>{{Cite web |title=मन्त्री श्री बामदेव गौतमले कार्यभार सम्हाल्ने |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20933 |access-date=2024-05-15 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515121245/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20933 |archive-date=2024-05-15}}</ref> |{{party name with color|नेकपा (एमाले)|rowspan=2}} | rowspan="2" | २०६५ भदौ २ | rowspan="2" | २०६५ जेठ १२ |- |[[गृह मन्त्री (नेपाल)|गृह]] मन्त्री |- | align="right" | ३ |[[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ]] मन्त्री | [[बाबुराम भट्टराई]] | {{party name with color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}} | २०६५ भदौ ६ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | ४ |[[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र]] मन्त्री | [[उपेन्द्र यादव]] | {{party name with color|मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल}} | २०६५ भदौ ६ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | ५ |[[रक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|रक्षा]] मन्त्री | [[रामबहादुर थापा]] | {{party name with color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}} | २०६५ भदौ ६ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | ६ |भौतिक योजना तथा निर्माण मन्त्री | [[विजयकुमार गच्छदार]] | {{party name with color|मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल}} | २०६५ भदौ ६ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | ७ |जलस्रोत मन्त्री | [[विष्णुप्रसाद पौडेल]] | {{party name with color|नेकपा (एमाले)}} | २०६५ भदौ २ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | ८ |सूचना तथा सञ्चार मन्त्री | [[कृष्णबहादुर महरा]] | {{party name with color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}} | २०६५ भदौ ६ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | ९ |कृषि तथा सहकारी मन्त्री | [[जयप्रकाश गुप्ता]] |{{party name with color|मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल}} | २०६५ भदौ ६ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | १० |उद्योग मन्त्री | [[अष्टलक्ष्मी शाक्य]] | {{party name with color|नेकपा (एमाले)}} | २०६५ भदौ २ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | ११ |कानुन, न्याय र संविधान सभा मन्त्री | [[देव गुरुङ]] | {{party name with color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}} | २०६५ भदौ ६ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | १२ |वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्री | [[राजेन्द्र महतो]] |{{party name with color|सद्भावना पार्टी}} | २०६५ भदौ २ | २०६५ जेठ १२ |- | rowspan="2" align="right" | १३ | rowspan="2" | भूमिसुधार तथा व्यवस्था मन्त्री | [[मातृकाप्रसाद यादव|मातृका यादव]] |{{party name with color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}} | २०६५ भदौ १५ | २०६५ चैत १२ |- |महेन्द्र पासवान |{{party name with color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}} | २०६५ चैत १२ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | १४ |[[युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय (नेपाल)|युवा तथा खेलकुद]] मन्त्री | गोपाल शाक्य | {{party name with color|नेकपा (एमाले)}} | २०६५ भदौ २ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | १५ |सामान्य प्रशासन मन्त्री | [[पम्फा भुसाल]] | {{party name with color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}} | २०६५ भदौ १५ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | १६ |[[संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय (नेपाल)| पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन]] मन्त्री | [[हिसिला यमी]] | {{party name with color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}} | २०६५ भदौ १५ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | १७ |[[स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या]] मन्त्री |[[गिरीराजमणि पोखरेल]] | {{party name with color|जनमोर्चा नेपाल}} | २०६५ भदौ ६ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | १८ |शिक्षा मन्त्री | [[रेणुकुमारी यादव]] |{{party name with color|मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल}} | २०६५ भदौ ६ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | १९ |वन तथा भूसंरक्षण मन्त्री | [[किरण गुरुङ]] |{{party name with color|नेकपा (एमाले)}} | २०६५ भदौ १५ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | २० |शान्ति तथा पुनर्निर्माण मन्त्री | [[जनार्दन शर्मा]] | {{party name with color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}} | २०६५ भदौ १५ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | २१ |संस्कृति तथा राज्य पुनर्संरचना मन्त्री | [[गोपाल किराँती]] | {{party name with color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}} | २०६५ भदौ १५ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | २२ |स्थानीय विकास मन्त्री | [[रामचन्द्र झा]] |{{party name with color|नेकपा (एमाले)}} | २०६५ भदौ १५ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | २३ |श्रम तथा यातायात मन्त्री | [[लेखराज भट्ट]] | {{party name with color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}} | २०६५ भदौ १५ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | २४ |विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री | [[गणेश शाह]] | {{party name with color|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (संयुक्त)}} | २०६५ भदौ १५ | २०६५ जेठ १२ |- | align="right" | २५ |[[महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय (नेपाल)|महिला, बालबालिका तथा समाज कल्याण]] मन्त्री | [[रामचरण चौधरी]] | {{party name with color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}} | २०६५ चैत १२ | २०६५ जेठ १२ |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{नेपाली मन्त्रिपरिषद्हरू}} [[श्रेणी:नेपाल सरकार]] [[श्रेणी:नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू]] npur98uavxqf0wk8f83fnb9prv5y3x8 0 140525 1393782 1356330 2026-11-03T15:32:55Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393782 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|नेपालको एक मन्त्रिपरिद्}} {{Infobox government cabinet |incumbent= |jurisdiction = नेपाल |flag = Flag of Nepal (1743–1962).svg |total_number=९ सदस्य |caption=मातृकाप्रसाद कोइराला |date_formed=२०१० असार २ |date_dissolved=२०११ चैत २९ |government_head_title=[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] |government_head=[[मातृकाप्रसाद कोइराला]] |state_head_title=राजा |state_head=[[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]] |former_members_number= |image=Matrika Prasad Koirala2.jpg |legislature_status= |political_party=[[राष्ट्रिय प्रजा पार्टी]] |legislature_term= |budget= |election= |last_election= |opposition_party= |opposition_leaders= |previous=[[केशर शमशेर परामर्शसभा ]] |successor=[[टङ्कप्रसाद आचार्य मन्त्रिपरिषद् ]]}} २०१० असार २ मा [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]द्वारा [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]मा नियुक्त भएपछि [[मातृकाप्रसाद कोइराला]]ले आफ्नो दोस्रो सरकार गठन गरेका थिए। २०१० फागुन ७ मा [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाल राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]], [[नेपाल प्रजा परिषद्]] र नेपाली जन काङ्ग्रेसलाई समावेश गरी मन्त्रिपरिषद् विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{Cite journal|last=Levi|first=Werner|date=1954|title=Political Rivalries in Nepal|url=https://www.jstor.org/stable/3024093|journal=Far Eastern Survey|volume=23|issue=7|pages=102–107|doi=10.2307/3024093|jstor=3024093 |issn=0362-8949}}</ref> [[मातृकाप्रसाद कोइराला]]ले २०११ चैत २९ मा राजिनामा दिएका थिए र उनको सरकार पछि [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] र उनका सल्लाहकारहरूको प्रत्यक्ष शासन परिणत भएको थियो।<ref>{{Cite journal|last=L.|first=W.|date=1956|title=Political Progress in Nepal|url=https://www.jstor.org/stable/40393668|journal=The World Today|volume=12|issue=6|pages=239–247|jstor=40393668 |issn=0043-9134}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Levi|first=Werner|date=1956|title=Politics in Nepal|url=https://www.jstor.org/stable/3023744|journal=Far Eastern Survey|volume=25|issue=3|pages=39–46|doi=10.2307/3023744|jstor=3023744 |issn=0362-8949}}</ref> == मन्त्रिपरिषद् == === २०१० असार २ – २०१० फागुन ७ === {| class="wikitable" !मन्त्रालय !मन्त्री !आबद्धता !पदभार ग्रहण !पद छोडेको |- |[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] [[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र]] मन्त्री [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन]] मन्त्री [[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ]] मन्त्री |[[मातृकाप्रसाद कोइराला]] |[[राष्ट्रिय प्रजा पार्टी]] |२०१० असार २<ref name=":0">{{Cite web|last=|first=|date=|title=मातृका प्रसाद कोइरालाको मन्त्रिमण्डल गठन बारे|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=450|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112172559/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=450|archive-date=2020-01-12|access-date=2020-12-31|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|last=|first=|date=|title=शाही घोषणा|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008072533/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=437|archive-date=2021-10-08|access-date=2020-12-31|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> |२०११ चैत २९ |- |[[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह]] मन्त्री योजना मन्त्री [[उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय (नेपाल)|उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति]] मन्त्री खाद्य विभाग मन्त्री |[[महावीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|महावीर शम्शेर जबरा]] | |२०१० असार २<ref name=":0" /> |२०१० फागुन ७ |- |[[रक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|रक्षा]] मन्त्री मालपोत तथा [[वन तथा वातावरण मन्त्रालय (नेपाल)|वन तथा वातावरण]] मन्त्री |[[नारदमुनि थुलुङ]] |[[राष्ट्रिय प्रजा पार्टी]] |२०१० असार २<ref name=":0" /><ref name=":1" /> |२०११ चैत २९ |- |[[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ]] मन्त्री स्थानीय स्वायत्त प्रशासन मन्त्री शिक्षा मन्त्री सार्वजनिक निर्माण मन्त्री सञ्चार मन्त्री |[[त्रिपुरवरसिंह प्रधान|त्रिपुरवर सिंह प्रधान]] |[[राष्ट्रिय प्रजा पार्टी]] |२०१० असार २<ref name=":0" /> |२०१० फागुन ७ |- |[[कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय (नेपाल)|कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला]] मन्त्री |सूर्यनाथदास यादव |[[राष्ट्रिय प्रजा पार्टी]] |२०१० असार २<ref name=":0" /><ref name=":1" /> |२०१० फागुन ७ |} === २०१० असार २ – २०११ चैत २९ === {| class="wikitable" !मन्त्रालय !मन्त्री !आबद्धता !पदभार ग्रहण !पद छोडेको |- |[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन]] मन्त्री [[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ]] |[[मातृकाप्रसाद कोइराला]] |[[राष्ट्रिय प्रजा पार्टी]] |२०१० असार २<ref name=":2">{{Cite web|last=|first=|date=|title=श्री ५बाट २०१० साल फागून ७ गते बक्सेको भासण|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=555|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112233653/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=555|archive-date=2020-01-12|access-date=2020-12-31|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> |२०११ चैत २९ |- |योजना मन्त्री [[उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय (नेपाल)|उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति]] मन्त्री खाद्य विभाग मन्त्री |महावीर शम्शेर जबरा | |२०१० फागुन ७<ref name=":2" /> |२०११ चैत २९ |- |मालपोत तथा [[वन तथा वातावरण मन्त्रालय (नेपाल)|वन विभाग]] मन्त्री |[[नारदमुनि थुलुङ]] |[[राष्ट्रिय प्रजा पार्टी]] |२०१० असार २<ref name=":2" /> |२०११ चैत २९ |- |[[रक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|रक्षा]] मन्त्री |[[केशर शमशेर राणा]] | |२०१० फागुन ७<ref name=":2" /> |२०११ चैत २९ |- |[[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र]] मन्त्री [[शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा]] मन्त्री स्थानीय स्वायत्त प्रशासन मन्त्री [[स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य]] मन्त्री |[[डिल्लीरमण रेग्मी]] |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाल राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]] |२०१० फागुन ७<ref name=":2" /> |२०११ चैत २९ |- |[[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह]] मन्त्री |[[टङ्कप्रसाद आचार्य]] |[[नेपाल प्रजा परिषद्]] |२०१० फागुन ७<ref name=":2" /> |२०११ चैत २९ |- |सार्वजिक निर्माण मन्त्री सञ्चार मन्त्री मन्त्री [[कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय (नेपाल)|कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला]] मन्त्री |[[भद्रकाली मिश्र]] |[[नेपाली जन काङ्ग्रेस]] |२०१० फागुन ७<ref name=":2" /> |२०११ चैत २९ |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{नेपाली मन्त्रिपरिषद्हरू}} [[श्रेणी:नेपाल सरकार]] [[श्रेणी:नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू]] dd5mdglc65506bo7246kp9wa642q9e9 0 140558 1393818 1321480 2026-11-03T21:20:03Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393818 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|नेपालको एक मन्त्रिपरिषद्}} {{Infobox government cabinet |incumbent= |jurisdiction = नेपाल |flag = Flag of Nepal (1743–1962).svg |total_number=१६ |caption=किर्तीनिधि विष्ट |date_formed=२०२५ चैत २५ |date_dissolved=२०२६ चैत ३१ |government_head_title=[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] |government_head=[[कीर्तीनिधि विष्ट]] |state_head_title=शासक |state_head=[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] |former_members_number= |image= |legislature_status= |political_party= |legislature_term= |budget= |election= |last_election= |opposition_party= |opposition_leaders= |previous=[[दोस्रो तुलसी गिरी मन्त्रिपरिषद्]] |successor=[[गेहेन्द्रबहादुर राजभण्डारी मन्त्रिपरिषद्]] }} [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र वीरविक्रम शाह]]द्वारा [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]मा नियुक्त भएपछि [[कीर्तीनिधि विष्ट]]ले २०२५ चैत १९ मा सरकार गठन गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=कीर्तिनिधि विष्टको संयोजकत्वमा मन्त्रिपरिषद् गठन भएको हो |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=4285 |access-date=2024-02-07 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413100600/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=4285 |archive-date=2025-04-13}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=श्री कीर्तिनिधि विष्टको प्रतिनिधिमा मन्त्रीपरिषद्को कार्यविभाजन |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=4286 |access-date=2024-02-07 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207185745/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=4286 |archive-date=2024-02-07}}</ref> == मन्त्रिपरिषद् == {| class="wikitable" !मन्त्रालय !मन्त्री !पदभार ग्रहण !पद छोडेको |- |colspan="4" bgcolor="darkgrey" |'''[[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|प्रधानमन्त्री]]'''<ref>{{Cite web |title=Chiefs of State and Cabinet members of foreign governments / National Foreign Assessment Center 1970 no.1-4. |url=https://hdl.handle.net/2027/msu.31293012013805?urlappend=%3Bseq=49 |access-date=2024-02-07 |website=HathiTrust | hdl=2027/msu.31293012013805?urlappend=%3Bseq=49 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=iVgjAQAAMAAJ |title=Regmi Research Project |date=1968 |publisher=Regmi Research Project |language=en}}</ref> |- | * [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] * [[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ]] मन्त्री * [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्री|सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन]] मन्त्री * [[नेपाल अधिराज्य|शाही राजदरबार मामिला]] मन्त्री |'''[[कीर्तीनिधि विष्ट]]'''<ref name=":0" /> |२०२५ चैत २५ |२०२६ चैत ३१ |- | * [[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र]] मन्त्री * [[स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य]] मन्त्री * सूचना तथा प्रसारण मन्त्री |'''[[गेहेन्द्रबहादुर राजभण्डारी]]''' |२०२५ चैत २५ |२०२६ चैत ३१ |- | * [[रक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|रक्षा]] मन्त्री * [[वन तथा वातावरण मन्त्रालय (नेपाल)|वन तथा वातावरण]] मन्त्री |गिरीप्रसाद बुढाथोकी |२०२५ चैत २५ |२०२६ चैत ३१ |- | * [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह तथा पञ्चायत]] मन्त्री * [[भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्री|भूमि सुधार]] मन्त्री * [[कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|कृषि तथा पशुपन्छी]] मन्त्री |खड्कबहादुर सिंह |२०२५ चैत २५ |२०२६ चैत ३१ |- | * सञ्चार तथा यातायात मन्त्री * जल तथा ऊर्जा मन्त्री |रुद्रप्रसाद गिरी |२०२५ चैत २५ |२०२६ चैत ३१ |- | * [[उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय (नेपाल)|उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति]] मन्त्री |नवराज सुवेदी |२०२५ चैत २५ |२०२६ चैत ३१ |- | * [[शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा]] मन्त्री * [[कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय (नेपाल)|कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला]] मन्त्री |वासुदेवप्रसाद ढुङ्गाना |२०२५ चैत २५ |२०२६ चैत ३१ |- |colspan="4" bgcolor="darkgrey" |'''राज्यमन्त्रीहरू''' |- | * स्वास्थ राज्यमन्त्री * सूचना तथा प्रसारण राज्यमन्त्री |गुञ्जेश्वरीप्रसाद सिंह |२०२५ चैत २५ |२०२६ चैत ३१ |- | * सञ्चार तथा यातायात राज्यमन्त्री |होमबहादुर श्रेष्ठ |२०२५ चैत २५ |२०२६ चैत ३१ |- | * सामान्य प्रशासन राज्यमझ |विन्देश्वरप्रसाद सिंह |२०२५ चैत २५ |२०२६ चैत ३१ |- | * मालपोत राज्यमन्त्री * खाद्य तथा कृषि राज्यमन्त्री |वासुदेवप्रसाद ढुङ्गाना |२०२५ चैत २५ |२०२६ चैत ३१ |- |colspan="4" bgcolor="darkgrey" |'''सहायक मन्त्रीहरू''' |- |rowspan="2" | * भूमि सुधार सहायक मन्त्री |खड्गबहादुर गुरुङ |rowspan="2" |२०२५ चैत २५ |rowspan="2" |२०२६ चैत ३१ |- |भक्तमान देवान |- | * कृषि तथा खाद्य सहायक मन्त्री |हरिश्चन्द्र महत |२०२५ चैत २५ |२०२६ चैत ३१ |- | * गृह तथा पञ्चायत सहायक मन्त्री |दिल्ली शेर राई |२०२५ चैत २५ |२०२६ चैत ३१ |- | * कानुन तथा न्याय सहायक मन्त्री |दीपकबहादुर खड्का |२०२५ चैत २५ |२०२६ चैत ३१ |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{नेपाली मन्त्रिपरिषद्हरू}} [[श्रेणी:नेपाल सरकार]] [[श्रेणी:नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू]] b3rhpx6lfq6ry5jtxserxyz612nvg0z 0 140599 1393819 1356423 2026-11-03T21:24:23Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393819 wikitext text/x-wiki {{Infobox government cabinet | cabinet_name = पहिलो गिरिजाप्रसाद कोइराला मन्त्रिपरिषद् | jurisdiction = नेपाल | flag = Flag_of_Nepal.svg | incumbent = | image = File:The Prime Minister of Nepal, Shri Girija Prasad Koirala being seen off by the Union Minister of Water Resources, Prof. Saif-ud-din Soz at Indira Gandhi International Airport in New Delhi on April 06, 2007 (cropped).jpg | date_formed = २०४८ जेठ १५ | date_dissolved = | government_head = [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | deputy government_head = | government_head_history = | state_head_title = राजा | state_head = [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]] | current_number =१५ | former_members_number = | total_number = | political_party = [[नेपाली काङ्ग्रेस]] | legislature_status = | opposition_cabinet = | opposition_party = | opposition_leader = | election = | legislature_term = | outgoing_formation = | previous = [[कृष्णप्रसाद भट्टराई अन्तरिम मन्त्रिपरिषद्]] | successor = [[मनमोहन अधिकारी मन्त्रिपरिषद्]] }} [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६]]बाट प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना भएपश्चात् २०४८ वैशाख २९ गते [[आम निर्वाचन २०४८|संसदको निर्वाचन]] भएको थियो, जसमा [[नेपाली काङ्ग्रेस]] ११० सिट सहित बहुमतका साथ सत्तामा पुगेको थियो भने [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]मा निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite news|date=1991-05-30|title=Nepal Picks Prime Minister, In Transition to Democracy (Published 1991)|language=en|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1991/05/30/world/nepal-picks-prime-minister-in-transition-to-democracy.html|access-date=2020-12-12|issn=0362-4331}}</ref> कोइरालाले २०४८ जेठ १५ गते मन्त्रिपरिषद् गठन गरेका थिए।<ref>{{Cite web|title=Kingdom of Nepal: Parliamentary Elections, May 12, 1991|url=https://www.ifes.org/publications/kingdom-nepal-parliamentary-elections-may-12-1991|access-date=2020-12-12|website=www.ifes.org|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Times|first=Special to The New York|date=1960-12-16|title=NEPAL'S CABINET IS OUSTED BY KING; Mahendra Seizes Ministers as 'Anti-Nationalists' and Dissolves Parliament NEPAL'S CABINET IS OUSTED BY KING (Published 1960)|language=en|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1960/12/16/archives/nepals-cabinet-is-ousted-by-king-mahendra-seizes-ministers-as.html|access-date=2020-12-12|issn=0362-4331}}</ref> == मन्त्रिपरिषद् == {|class="wikitable" !मन्त्रालय !मन्त्री |- | colspan="2" bgcolor="darkgrey"|'''मन्त्रिपरिषद्का मन्त्रीहरू'''<ref>{{Cite news|last=|first=|date=|title=मन्त्रिपरिषद् गठनविधि|language=नेपाली|work=नेपाल राजपत्र|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=16421|access-date=७ साउन २०८१|archive-url=https://web.archive.org/web/20240723221740/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16421|archive-date=2024-07-23}}</ref> |- |प्रधानमन्त्री राजदरबार, रक्षा र परराष्ट्र, अर्थ, स्वास्थ्य | [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] |- |वन, कृषि र भू-संरक्षण मन्त्री | [[शैलजा आचार्य]] |- | श्रम र समाज कल्याण मन्त्री | शेख इद्रिश |- |जलस्रोत तथा सञ्चार मन्त्री | वासुदेव रिसाल |- | [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह]] मन्त्री | [[शेरबहादुर देउवा]] |- |संस्कृति तथा समाज कल्याण मन्त्री | [[गोविन्दराज जोशी]] |- |स्थानीय विकास र कृषि मन्त्री | [[रामचन्द्र पौडेल]] |- |आवास तथा भौतिक परियोजना मन्त्री | [[बलबहादुर राई]] |- |भूमि सुधार तथा व्यवस्था मन्त्री | जगन्नाथ आचार्य |- |शिक्षा तथा संस्कृति र पर्यटन मन्त्री | रामहरि जोशी |- |उद्योग मन्त्री | ढुण्डीराज शास्त्री |- |आपूर्ति मन्त्री |चिरञ्जीवी वाग्ले |- |कानुन, न्याय तथा संसदीय व्यवस्था मन्त्री |[[तारानाथ रानाभाट]] |- |निर्माण तथा यातायात मन्त्री |[[खुमबहादुर खड्का]] |- |वाणिज्य मन्त्री |[[गोपालमान श्रेष्ठ]] |- |सामान्य प्रशासन मन्त्री |महेश्वरप्रसाद सिंह |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपाल सरकार]] [[श्रेणी:नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू]] {{नेपाली मन्त्रिपरिषद्हरू}} 00lffr6gabyfso0upud4mdqlkdllbfm 0 140727 1393891 1356334 2026-11-04T04:23:02Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393891 wikitext text/x-wiki {{Infobox government cabinet | cabinet_name = मरिचमान सिंह श्रेष्ठ मन्त्रिपरिषद् | jurisdiction = नेपाल | flag = Flag_of_Nepal.svg | incumbent = | image = Marich Man Singh Shrestha.jpg | date_formed = २०४३ असार २ | date_dissolved = २०४६ चैत २४ | government_head = [[मरिचमान सिंह श्रेष्ठ]] | deputy government_head = | government_head_history = | state_head_title = शासक | state_head = [[राजा वीरेन्द्र]] | current_number = | former_members_number = | total_number = | political_party = [[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|निर्दलीय]] | legislature_status = | opposition_cabinet = | opposition_party = | opposition_leader = | election = | legislature_term = | outgoing_formation = | previous = [[दोस्रो लोकेन्द्रबहादुर चन्द मन्त्रिपरिषद्]] | successor = [[कृष्णप्रसाद भट्टराई अन्तरिम मन्त्रिपरिषद्]] }} २०४३ असार १ देखि २०४६ चैत २४ सम्म [[नेपालको प्रधानमन्त्री]]को रूपमा काम गरेका [[मरिचमान सिंह श्रेष्ठ]] [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत काल]]का अन्तिम प्रधानमन्त्री थिए।<ref name=ujjyalo1>[http://ujyaaloonline.com/news/24026/%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%A8/ पूर्वप्रधानमन्त्री श्रेष्ठको निधन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818094446/http://ujyaaloonline.com/news/24026/%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%A8 |date=२०८१ साउन १६}} उज्यालो न्युज नेटवर्क</ref> २०४३ जेठ ३१ मा [[प्रधानमन्त्री]]मा नियुक्त भएका श्रेष्ठले २०४३ असार २ गते मन्त्रिपरिषद् गठन गरेका थिए।<ref>{{Cite report |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=14021 |title=मरिचमान सिंहको अध्यक्षतामा मन्त्रिमन्डल गठन|date=२०४३ असार २ |publisher=नेपाल गजेट|language=नेपाली}}</ref> १५ कात्तिक २०४५ मा मन्त्रिपरिषद् हेरफेर गरिएको थियो।<ref>{{Cite report |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=14837 |title=मन्त्रिपरिषदमा हेरफेर र कार्य विभाजन गरेको|date=१५ कात्तिक २०४५|publisher=नेपाल गजेट|language=नेपाली}}</ref> == मन्त्रिपरिषद् == {|class="wikitable" !मन्त्रालय !मन्त्री |- | colspan="2" bgcolor="darkgrey"|'''मन्त्रिपरिषद्का मन्त्रीहरू''' |- |प्रधानमन्त्री राजदरबार मामिला रक्षा र सामान्य प्रशासन | [[मरिचमान सिंह श्रेष्ठ]] |- |परराष्ट्र र भूमिसुधार |शैलेन्द्रकुमार उपाध्याय |- | निर्माण तथा यातायात र सञ्चार | हरिबहादुर बस्नेत |- |पञ्चायत तथा स्थानीय विकास | [[पशुपति शमशेर राणा]] |- | कृषि र कानुन तथा न्याय | हरिनारायण रजौरिया |- |वन तथा भू-संरक्षण | हेमबहादुर मल्ल |- |वाणिज्य | विजयप्रकाश थेवे |- |जलस्रोत | यादवप्रसाद पन्त |- |आपूर्ति | [[परशुनारायण चौधरी]] |- |स्वास्थ्य | गुञ्जेश्वरीप्रसाद सिंह |- | colspan="5" |'''राज्यमन्त्रीहरू''' |- |गृह |प्रकाशबहादुर सिंह |- |शिक्षा तथा संस्कृति |[[किशोरबहादुर सिंह|केशरबहादुर विष्ट]] |- |अर्थ र उद्योग |भरतबहादुर प्रधान |- |पर्यटन र श्रम तथा सामाजिक कल्याण |[[रमेशनाथ पाण्डे]] |- | colspan="5" |'''सहायक मन्त्रीहरू''' |- |पञ्चायत तथा स्थानीय विकास |नरबहादुर बुढाथोकी |- |[[सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|सामान्य प्रशासन]] |चन्दा शाह |- |सञ्चार |कृष्णकुमार राई |} == मन्त्रिपरिषद् हेरफेर == {|border="1" cellpadding="3" style="border-collapse:collapse;" !मन्त्री !मन्त्रीको नाम ! colspan="2" |कार्यकाल |- ! colspan="4" bgcolor="darkgrey"|'''मन्त्रिपरिषद्का मन्त्रीहरू''' |- |प्रधानमन्त्री |rowspan="4" |[[मरिचमान सिंह श्रेष्ठ]] |rowspan="3" |२०४३ असार २ |rowspan="3" |२०४६ चैत २४ |- |राजदरबारसम्बन्धी मन्त्री |- |रक्षा मन्त्री |- |आवास तथा भौतिक योजना मन्त्री |२०४४ पुस १० |२०४४ फागुन २४ |- |परराष्ट्र मन्त्री |rowspan="2" |शैलेन्द्रकुमार उपाध्याय |२०४३ असार २ |२०४६ चैत १९ |- |भूमिसुधार मन्त्री |२०४३ असार २ |२०४४ फागुन २५ |- |निर्माण तथा यातायात मन्त्री |rowspan="2" |हरिबहादुर बस्नेत |rowspan="2" |२०४३ असार २ |२०४४ फागुन २५ |- |सञ्चार मन्त्री |२०४५ कात्तिक १४ |- |पञ्चायत तथा स्थानीय विकास मन्त्री |पशुपति शमशेर ज. ब. रा. |२०४३ असार २ |२०४५ कात्तिक १४ |- |कृषि |rowspan="2" |हरिनारायण रजौरिया |rowspan="2" |२०४३ असार २ |rowspan="2" |२०४४ फागुन २५ |- |कानुन तथा न्याय मन्त्री |- |वन तथा भू-संरक्षण |हेमबहादुर मल्ल |२०४३ असार २ |२०४४ फागुन २५ |- |वाणिज्य मन्त्री |विजयप्रकाश थेवे |२०४३ असार २ |२०४४ फागुन २५ |- |जलस्रोत मन्त्री |डा. यादवप्रसाद पन्त |२०४३ असार २ |२०४५ कात्तिक १४ |- |आपूर्ति मन्त्री |परशुनारायण चौधरी |२०४३ असार २ |२०४४ फागुन २५ |- |स्वास्थ्य मन्त्री |गुन्जेश्वरीप्रसाद सिंह |२०४३ असार २ |२०४४ फागुन २५ |- ! colspan="4" bgcolor="darkgrey"|'''राज्यमन्त्रीहरू''' |- |गृह राज्यमन्त्री |प्रकाशबहादुर सिंह |२०४३ असार २ |२०४४ फागुन २५ |- |शिक्षा तथा संस्कृति राज्यमन्त्री |केशरबहादुर विष्ट |२०४३ असार २ |२०४४ फागुन २५ |- |अर्थ राज्यमन्त्री |rowspan="2" |भरतबहादुर प्रधान |२०४३ असार २ |२०४४ फागुन २५ |- |उद्योग राज्यमन्त्री |२०४३ असार २ |२०४४ फागुन २५ |- |पर्यटन राज्यमन्त्री |rowspan="2" |रमेशनाथ पाण्डे |२०४३ असार २ |२०४४ फागुन २५ |- |श्रम तथा सामाजिक कल्याण राज्यमन्त्री |२०४३ असार २ |२०४४ फागुन २५ |- ! colspan="4" bgcolor="darkgrey"|'''सहायकमन्त्रीहरू''' |- |सहायक पञ्चायत तथा स्थानिय विकास मन्त्री |नरबहादुर बुढाथोको |२०४३ असार २ |२०४४ फागुन २५ |- |सहायक सामान्य प्रशासन मन्त्री |चन्दा शाह |२०४३ असार २ |२०४४ फागुन २५ |- |सहायक सञ्चार मन्त्री |कृष्णकुमार राई |२०४३ असार २ |२०४४ फागुन २५ |- ! colspan="4" bgcolor="darkgrey"|स्रोत:<ref>{{Cite web |title=मरिचमान सिंहको अध्यक्षतामा मन्त्रिमन्डल गठन |url=http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=14021 |access-date=2026-03-01 |website=rajpatra.dop.gov.np |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260316174959/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=14021 |archive-date=2026-03-16}}</ref> |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपाल सरकार]] [[श्रेणी:नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू]] {{नेपाली मन्त्रिपरिषद्हरू}} 3j6dupkpibui1p6kfqb3r6n2dij16wb 0 141178 1393751 1393299 2026-11-03T14:41:05Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393751 wikitext text/x-wiki डान्टे अलिगेरी (मे/जुन १२६५ – १४ सेप्टेम्बर, १३२१) मध्यकालका [[इटालेली भाषा]]का कवि थिए। उनलाई [[भर्जिल]] पछिका इटालीका सबैभन्दा महान कविका रूपमा लिइन्छ। उनी इटालीका राष्ट्रकवि समेत हुन्। उनको सुप्रसिद्ध पुस्तक डिभाइन कमेडी महाकाव्यहरू मध्ये सबैभन्दा अनुपम कृति हो। यसका अतिरिक्त उनको गीतीकाव्य वीटा न्युओवा (जसको अर्थ हुन्छ नयाँ जीवन) अत्यन्तै मार्मिक कविताहरूको एक सङ्ग्रह हो, जसमा उनले आफ्नी प्रेमिका सीट्रिसको प्रेमकथा तथा २३ वर्षको उमेरमै भएको उनको देहावसान माथी मार्मिक विरह कथा वर्णन गरेका छन्। डान्टेको जन्म [[युरोप|यूरोप]] महाद्विपको [[इटाली]] नामक राष्ट्रमा भएको थियो। उनी [[फ्लोरेन्स]]का नागरिक थिए। उनको परिवार प्राचिन भएपनि उच्चवर्गीय भने थिएन। उनको जन्म त्यस समय भयो जब मध्ययुगीन विचारधारा र संस्कृतिको पुनरूत्थान हुन प्रारम्भ हुँदै थियो। राजनीति सम्बन्धी विचार तथा कला सम्बन्धी मान्यतामा पनि परिवर्तन आउँदै थियो। [[रोमन भाषा|ल्याटिन भाषा]]मा लेख्नुको सट्टा डान्टेले सामान्य बोलीचालीको इटालेली भाषामा आफ्ना रचनाहरू तयार गरी सम्पूर्ण इटालीलाई इतिहाँसको पानामा गौरवान्वित तुल्याए जुन कार्य युग परिवर्तनको शङ्खनाद थियो भन्दा अत्युक्ति नहोला। डान्टे केवल कवि र विचारक मात्र थिएनन्, उनी राजनीतिज्ञ र प्रशासक पनि थिए। उनले फ्लोरेन्स राज्यमा शासन पनि गरे। ==प्रारम्भिक जीवन== डान्टे फ्लोरेन्स (जुन अहिलेको इटालीमा पर्छ) मा लगभग सन् १२६५ तिर जन्मिएका थिए। उनको जन्म मिति ठ्याक्कै कसैलाई थाहा छैन, तर उनको प्रसिद्ध कृति [[द डिभाइन कमेडी]]मा भएका सङ्केतहरूका आधारमा अनुमान लगाउन सकिन्छ।<ref name=dbi>{{cite encyclopedia|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/dante-alighieri_%28Dizionario-Biografico%29/|title=Alighieri, Dante|encyclopedia=Dizionario Biografico degli Italiani|first=Siro A.|last=Chimenz|volume=2|year=1960|publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana|language=it|access-date=February 22, 2022|archive-date=March 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317041529/https://www.treccani.it/enciclopedia/dante-alighieri_(Dizionario-Biografico)/|url-status=live}}</ref> उक्त पुस्तकको पहिलो भाग इन्फेर्नोमा डान्टेले आफूले आधा जीवन बाँचिसकेको कुरा उल्लेख गरेका छन्। [[बाइबल]]का अनुसार मानिसको जीवन ७० वर्षको हुन्छ जसको मतलब त्यस कृति लेख्दाका बखत डान्टे लगभग ३५ वर्षका थिए। साथै यो कथा सन् १३०० मा भएको देखाइन्छ, त्यसैले उनको जन्म सन् १२६५ वरपर भएको हुनसक्छ। द डिभाइन कमेडीको अर्को भाग प्याराडिजोमा डान्टेले आफ्नो जन्म समयलाई इशारा गर्दै मिथुन राशीको बारेमा कुरा गरेका छन्। सन् १२६५ मा सूर्य मिथुन राशीमा लगभग मे ११ देखि जुन ११ सम्म थियो, जसले गर्दा उनको जन्म मिति अझ स्पष्ट हुन्छ। डान्टेले आफ्नो परिवार [[प्राचीन रोम]]बाट आएको दाबी गरेका थिए (इन्फर्नो*, अध्याय १५, हरफ ७६), तर उनले नाम लिने सबैभन्दा पुरानो पूर्वज उनका बुढा हजुरबुवा क्याच्चागुइदा थिए (प्याराडिजो, अध्याय १५, हरफ १३५), जसको जन्म सन् ११०० तिर भएको थियो। डान्टेका बुवा अलिघिएरो दी बेलिनचिओने व्यवसायी र साहुकार थिए। उनकी आमाको नाम बेल्ला थियो जो एक कुलीन फ्लोरेन्सी परिवारकी छोरी थिइन्। उनकी आमाको निधन उनी १० वर्षको नपुग्दै भयो। आमाको मृत्यु पछि डान्टेका बुवा अलिघिएरोले लापा दी चियारिस्सिमो चिआलुफीसँग पुनः विवाह गरे, यद्यपि उनीहरूले औपचारिक रूपमा विवाह गरे कि गरेनन् भन्ने स्पष्ट छैन। उनले दुई सन्तान जन्माइन्। डान्टेका सौतेनी भाइको नाम फ्रान्सेस्को र सौतेनी बहिनीको नाम ताना थियो।<ref name="Trecc">{{cite dictionary|dictionary=Dizionario Biografico degli Italiani|publisher=[[Enciclopedia Italiana]]|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/dante-alighieri_(Dizionario-Biografico)/|title=Alighieri, Dante|first=S.A|last=Chimenz|year=2014|bibcode=2014bea..book...56.|language=it|access-date=March 7, 2016|archive-date=March 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308070357/http://www.treccani.it/enciclopedia/dante-alighieri_(Dizionario-Biografico)/|url-status=live}}</ref> डान्टेको समयमा, उत्तरी इटालीका धेरै शहरहरू दुई राजनीतिक समूहमा विभाजित थिए: ग्वेल्फ, जो [[पोप]]लाई समर्थन गर्थे, र गिबेलिन, जो पवित्र रोम साम्राज्यलाई समर्थन गर्थे। डान्टेको परिवार ग्वेल्फहरूको समर्थनमा थियो। सन् १२६० मा, गिबेलिनहरूले मोन्टापर्टीको युद्ध जितेर फ्लोरेन्स राज्यलाई समेत आफ्नो नियन्त्रण लिए र धेरै ग्वेल्फ परिवारहरूलाई राज्यबाट बाहिर धपाए। यद्यपि डान्टेको परिवार ग्वेल्फ भए पनि उनीहरूलाई युद्धपछि कुनै हानी भएन। उनका बुवा अलिघिएरोले कुनै ठूलो सार्वजनिक सेवाको पद धारण नगरेको कारण उनीहरूको परिवार भने सुरक्षित नै रह्यो। १२६६ मा, ग्वेल्फहरूले पुन: लडाईँ गरी बेनेभेन्टोको युद्ध जिते र फ्लोरेन्सलाई गिबेलिनहरूबाट फिर्ता लिए। डान्टेले भनेका छन् कि उनले पहिलोपटक बिआत्रिछे पोर्टिनारीलाई तब भेटे जब उनी ९ वर्षका थिए र बीट्राइस ८ वर्षकी थिइन्।<ref>{{Cite web|url=https://www.florenceinferno.com/beatrice-portinari/|title=Beatrice and Dante Alighieri > A Love Story|date=December 14, 2016|access-date=January 13, 2022|archive-date=January 13, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220113235750/https://www.florenceinferno.com/beatrice-portinari/|url-status=live}}</ref> उनले पहिलो दृष्टिमा नै बिआत्रिछेसँग प्रेममा परेका दाबी गरेका थिए, तर त्यो बेला उनीहरूको सामान्य बोलीचाली पनि भएको थिएन।<ref>{{cite book |title=Delphi Complete Works of Dante Alighieri |edition= Illustrated |volume=6 |first=Dante |last=Alighieri |publisher= Delphi Classics |year=2013 |isbn=978-1-909496-19-4}}</ref> जब डान्टे १२ वर्षका भए, उनलाई जेम्मा दी मानेट्टो डोनाटीसँग विवाहको आश्वासन दिइयो, जो एक शक्तिशाली परिवारकी छोरी थिइन्। त्यतिबेला बालविवाह सामान्य कुरा थियो र दुइ परिवारबीच औपचारिक सम्झौता भएपछि विवाह हुन्थ्यो। डान्टेले १८ वर्षको भएपछि बिआत्रिछेलाई बारम्बार देख्न पाएको र फ्लोरेन्सका सडकहरूमा उनलाई अभिवादन गरेको दाबी गरेका छन् तर उनीहरूले एकअर्कालाई राम्रोसँग चिन्ने अवसर भने पाएनन्। डान्टेले आफ्नो विवाहको धेरै वर्ष पछि पुन: बिआत्रिछेलाई भेटेको दाबी गरेका छन् र उनका लागि केही सोनेटहरू (१४ पङ्क्तिमा लेखिने कविता) समेत लेखेका थिए। तर उनले कुनै पनि कवितामा आफ्नो पत्नी जेम्मा को कुरा गरेनन्। उनले आफ्नो पुस्तक द डिभाइन कमेडीमा डोनाटी परिवारका अन्य सदस्यहरू, विशेष गरी फोरेसे र पिकार्डाका बारेमा उल्लेख गरेका छन्। डान्टेको विवाहको वास्तविक मिति पनि कसैलाई थाहा छैन, तर यो निश्चित छ कि सन् १३०१ मा निर्वासित हुनु अघि उनकी जेम्माको कोखबाट तीन सन्तान जन्मिएका थिए: पिएट्रो, जाकोपो, र एन्टोनिया। डान्टेले ११ जुन १२८९ मा क्याम्पाल्डिनोको युद्धमा ग्वेल्फ घोडसवारहरूको पक्षमा युद्ध गरेका थिए। यो विजयले फ्लोरेन्सको संविधान संसोधन भयो। राजनीतिक जीवनमा भाग लिनका लागि शहरका कुनै एक व्यावसायिक वा शील्प सङ्घमा सदस्यता लिनु पर्दर्थ्यो, त्यसैले डान्टे चिकित्सक र औषधी व्यवसायीहरूको सङ्घमा सामेल भए। पुराना अभिलेखहरूले यो देखाउँछ कि उनले कहिलेकाहीँ गणतन्त्रको सभाहरूमा बोलेका वा मतदान गरेका थिए, तर १२९८-१३०० को बीचका धेरै बैठकका माइन्युटहरू हराइसकेकाले उनी कति संलग्न थिए भन्ने कुरा स्पष्ट छैन। ==शिक्षा र कवित्व== डान्टेको शिक्षाबारे धेरै जानकारी छैन, तर उनले घरमै वा फ्लोरेन्सको कुनै गिर्जाघर वा मठसँग सम्बन्धित विद्यालयमा अध्ययन गरेको विश्वास गरिन्छ। उनले टसकन कविताको अध्ययन गरेका थिए र बोलोग्नाका कवि गुइडो गुइनिजेलीलाई प्रशंसा गर्थे, जसलाई उनले [[पुर्गाटोरियो]] अध्याय २६ मा आफ्नो "बाबु" भनेर वर्णन गरेका छन्। यो त्यही समय थियो जब सिसिलियन स्कूलको कविता टस्कनीमा प्रसिद्ध हुँदै थियो। डान्टेले अर्नाउट ड्यानियलजस्ता ट्रुबाडोरहरूको कविता र प्राचीन रोमका लेखकहरू, जस्तै सिसेरो, ओविड, र विशेष गरी भर्जिलको लेखाइमा रुचि राखेका थिए। डान्टे र बिआत्रिछे बीचको सम्बन्धले तथाकथित "दरबारिया प्रेम" (कोर्टली लभ) लाई प्रतिनिधित्व गर्छ, जुन अवधारणा फ्रेन्च र प्रोभेन्सल कवितामा लोकप्रिय भएको थियो। दरबारिया प्रेमले प्रायः प्राप्त गर्न नसकिने व्यक्तिको लागि उच्च सम्मानजनक र टाढाको प्रेमलाई जनाउँछ। बिआत्रिछेप्रति डान्टेको प्रेम यस परम्परामा सामान्य थियो, तर उनले यसलाई व्यक्त गर्ने तरिका अद्वितीय थियो। डान्टेले यो प्रेमलाई प्रेरणाको स्रोत बनाएर नयाँ काव्यिक शैली [[डोल्से स्टिल न्वोभो]] ("नयाँ मीठो शैली") सिर्जना गरे। उनका कविताहरूमा बिआत्रिछेलाई एक प्रकारको देवदूतको रूपमा चित्रण गरिएको छ जसले उनलाई आध्यात्मिक रूपमा मार्गदर्शन गर्छिन्। सन् १२९० मा बिआत्रिछेको मृत्यु भएपछि पनि उनी डान्टेको जीवन र कृतिहरूको केन्द्रीय पात्र रहिन् जसले उनको कविता र व्यक्तिगत विश्वासलाई चलायमान बनायो। जब बिआत्रिछेको निधन भयो, डान्टेले बोइथियस र सिसेरोका दार्शनिक कृतिहरू पढेर सान्त्वना पाए, जसमा उनले बुद्धि र मार्गनिर्देशन खोजे। पछि डान्टेले आफूलाई दार्शनिक अध्ययनतर्फ समर्पित गरे र सान्ता मारिया नोभेलाजस्ता धार्मिक विद्यालयहरूमा अध्ययन गरे। उनले फ्लोरेन्समा रहेका दुई प्रमुख [[भीक्षु]]हरू (फ्रान्सिस्कन र डोमिनिकन) बीचको विवादहरूमा पनि भाग लिए। फ्रान्सिस्कनहरूले रहस्यवादी र सन्त बोनाभेन्चुराका सिद्धान्तहरूको व्याख्या गर्थे भने, डोमिनिकनहरूले सन्त थोमस एक्विनासका सिद्धान्तहरूको व्याख्या गर्थे। यी बहसहरूले डान्टेको दर्शन र धर्मको समझलाई आकार दिन मद्दत गर्यो।<ref name=jmdent>{{cite book |title= द प्याराडिजो अफ डान्टे अलिघेरी |url= https://archive.org/details/paradisoofdantea00dantrich |first= Dante |last=Alighieri |editor= Philip Henry Wicksteed, Herman Oelsner |edition= fifth |publisher= J.M. Dent and Company |year= 1904 |page= [https://archive.org/details/paradisoofdantea00dantrich/page/129 129]}}</ref> करिब १८ वर्षको उमेरमा, डान्टेले [[गुइडो काभालकान्ति]], [[लापो जियानी]], [[चिनो दा पिस्टोइया]] र केही समयपछि [[ब्रुनेटो लातिनी]]लाई भेटे। उनीहरूले मिलेर डोल्से स्टिल न्वोभो ("नयाँ मीठो शैली") नामक काव्यिक शैलीको नेतृत्व गरे जसले प्रेम, सुन्दरताको प्रशंसा र आध्यात्मिक विषयहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्थ्यो। ब्रुनेटो लातिनीले डान्टेमाथि विशेष प्रभाव पारेका थिए र डान्टेले उनलाई आफ्नो प्रसिद्ध कृति डिभाइन कमेडी (इन्फर्नो, अध्याय १५, हरफ २८) मा विशेष रूपमा उल्लेख गरेका छन्। यस खण्डमा, डान्टेले ब्रुनेटोसँग हिँड्दै ब्रुनेटोका परिचित साथीहरूको बारेमा सोधिरहेका छन् जसले डान्टेको ब्रुनेटोप्रति सम्मान र उनको शिक्षाप्रतिको कदरभाव देखाउँछ। ==फ्लोरेन्स र राजनीति== डान्टे फ्लोरेन्समा भएको ग्वेल्फ-गिबेलिन संघर्षमा पूर्णरूपमा संलग्न थिए। उनले १२८९ मा क्याम्पाल्डिनोको युद्धमा फ्लोरेन्सका ग्वेल्फहरूतर्फबाट लडाईँ गरे। आफ्नो राजनीतिक जीवन अघि बढाउन उनले सन् १२९५ मा चिकित्सक र औषधि व्यवसायीहरूको समूहको सदस्यता लिए जसले उनलाई सार्वजनिक पद धारण गर्न अनुमति दियो। ग्वेल्फहरू पनि पछि दुई पक्षमा विभक्त भए — सेता ग्वेल्फ (डान्टेको समूह) र काला ग्वेल्फ। [[रोम]]बाट थप स्वतन्त्रता खोज्ने सेता ग्वेल्फहरूले सत्ता कब्जा गरे र काला ग्वेल्फहरूलाई निष्कासित गरे। यसको प्रतिक्रियामा [[पोप बोनिफेस ८]] ले सैन्य हस्तक्षेपको योजना बनाए। सन् १३०१ मा डान्टेलाई एक प्रतिनिधिमण्डलको सदस्यको रूपमा रोम पठाइयो जसको उद्देश्य पोपलाई शान्तिदूतका रूपमा नियुक्त [[चार्ल्स अफ भालोइस]]लाई फ्लोरेन्स नपठाउन राजी गराउनु थियो। ==फ्लोरेन्सबाट निर्वासन== सन् १३०१ मा, पोप बोनिफेसले डान्टेलाई रोममा बस्न आग्रह गरे जब चार्ल्स अफ भालोइस र काला ग्वेल्फहरूले फ्लोरेन्स कब्जा गरे, जसले शहरमा ठूलो विनाश र धेरैको हत्या गरे। नयाँ काला ग्वेल्फहरूको सरकार गठन गरियो र १३०२ मा सेता ग्वेल्फ रहेका डान्टेलाई दुई वर्षको लागि देश निकाला गरी जरिवाना समेत तिर्न लगाइयो। उनलाई सन् १३०० मा शहरको सर्वोच्च पदमा रहँदा [[भ्रष्टाचार]]को आरोप लगाइएको थियो। रोममा रहँदा डान्टेले जरिवाना तिरेनन् किनभने उनले आफूलाई निर्दोष माने र उनको सम्पत्ति काला ग्वेल्फहरूले कब्जा गरेका थिए। परिणामस्वरूप उनलाई स्थायी देश निकाला गरिएको थियो र यदि उनी फर्किएको खण्डमा उनलाई मृत्युदण्ड दिन सकिन्थ्यो। पछि १३०६-०७ तिर डान्टे मोरोएलो मालास्पिनाको अतिथिको रूपमा लुनिगियानामा गइ बसे। सेतो ग्वेल्फहरूले त्यसपछि सत्तामा फर्किने धेरै असफल प्रयासहरू गरे जसमा डान्टेले समेत भाग लिए तर विश्वासघात र आन्तरिक द्वन्द्वका कारण उनी निराश भए। उनी आफ्नो राजनीतिक शत्रुहरूप्रति कटु बने र सबै राजनीतिक गुटबाट टाढा रहँदै आफूलाई "एउटा मात्र गुट" घोषणा गरे। उनले भेरोनामा बार्टोलोमेओ I डेला स्कालाको अतिथिको रूपमा र पछि सार्जानामा जीवन बिताए। सम्भवतः उनी लुक्कामा जेन्टुक्का नामकी महिलासँग बसेका थिए, जसले उनलाई सहज बनाइन् (उनले यसबारे पुर्गाटोरियो मा उल्लेख गरेका छन्)। केही इतिहाँसकारहरूले डान्टेले [[पेरिस]] र अक्सफोर्ड भ्रमण गरेको आँकलन पनि गरेका छन् तर उनले इटाली छोडेर बाहिर गएको कुनै प्रमाण भेटिँदैन। निर्वासनमा हुँदा डान्टेको दर्शन र साहित्यको आफ्नो ज्ञानमा अझ निखार आयो। सन् १३१० मा जब रोमन सम्राट [[हेनरी सातौँ]] लक्जेमबर्ग इटालीमा प्रवेश गरे, डान्टेले उनलाई सम्राट चार्लेमेनको रूपमा हेरे, जसले साम्राज्यलाई पुनर्स्थापित गर्दै काला ग्वेल्फहरूलाई परास्त गर्न सक्छन्। डान्टेले हेनरी र इटालीका राजकुमारहरूलाई आफ्नो राजनीतिक शत्रुहरूलाई समाप्त गर्न आग्रह गरे र फ्लोरेन्समा दैवी क्रोध बोलाए। यस समयमा, उनले "डि मोनार्चिया" लेखे, जसमा हेनरी सातौँ नेतृत्वको एक सार्वभौम राजतन्त्रको प्रस्ताव गरिएको थियो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{Reflist}} ==बाह्य लिङ्कहरू== * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/dante-alighieri/}} * {{Gutenberg author |id=507}} * {{Internet Archive author |sname=Dante}} * {{Librivox author |id=1189}} * {{Curlie|Arts/Literature/Periods_and_Movements/Medieval/Dante_Alighieri/}} * [https://onemorelibrary.com/index.php/en/search-results/author/dante-alighieri-381?order=loc&ord_t=asc Works by Dante Alighieri]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at [https://onemorelibrary.com/index.php/en One More Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200817164938/https://onemorelibrary.com/index.php/en/ |date=2020-08-17 }} (Works in English, Italian, Latin, Arabic, German, French and Spanish) * {{cite SEP |url-id=dante |title=Dante Alighieri |last=Wetherbee |first=Winthrop}} * The [http://www.museocasadidante.it/en/ Dante Museum in Florence]: his life, his books and a history & literature blog about Dante * The [https://web.archive.org/web/20170830160755/http://www.worldofdante.org/ World of Dante] multimedia, texts, maps, gallery, searchable database, music, teacher resources, timeline * The [http://etcweb.princeton.edu/dante/index.html Princeton Dante Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603094521/http://etcweb.princeton.edu/dante/index.html |date=June 3, 2009 }} texts and multimedia * The [http://dante.dartmouth.edu/ Dartmouth Dante Project] searchable database of commentary * [http://www.danteonline.it/english/home_ita.asp Dante Online] manuscripts of works, images and text transcripts by Società Dantesca Italiana * [http://dante.ilt.columbia.edu/ Digital Dante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040326133000/http://dante.ilt.columbia.edu/ |date=2004-03-26 }} – ''Divine Comedy'' with commentary, other works, scholars on Dante * [http://oyc.yale.edu/italian-language-and-literature/ital-310 Open Yale Course on Dante] by [[Yale University]] * [http://perunaenciclopediadantescadigitale.eu/dantesources/en/ DanteSources] project about Dante's primary sources developed by [[Istituto di Scienza e Tecnologie dell'Informazione|ISTI]]-[[National Research Council (Italy)|CNR]] and the [[University of Pisa]] * [https://research.bowdoin.edu/dante-today/ Dante Today] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180111043549/https://research.bowdoin.edu/dante-today/ |date=January 11, 2018 }} citings and sightings of Dante in contemporary culture * [https://web.archive.org/web/20230601164556/https://repository.upenn.edu/bibdant/ Bibliotheca Dantesca] journal dedicated to Dante and his reception *[https://web.archive.org/web/20220920172555/https://www.ucl.ac.uk/library/special-collections/a-z/barlow-dante Dante Collection] at [[University College London]] (c. 3000 volumes of works by and about Dante) 86kczerl9ony4y6kfzc27h7j4819rtq 0 142495 1393831 1268072 2026-11-03T22:55:49Z Ladsgroup 4986 Replacing [[:c:File:Pathogens-04-00682-g001.png|Pathogens-04-00682-g001.png]] with [[:c:File:Pathogens-04-00682-g001.svg|Pathogens-04-00682-g001.svg]]: SVG file, higher quality 1393831 wikitext text/x-wiki '''मानव मेटापोन्यूमोभाइरस''' ( एचएमपीभी ) एक प्रकारको [[भाइरस]] हो । यो श्वासप्रश्वाससंग सम्बन्धित भाइरस हो । प्रायजसो यो भाइरसको संक्रमण प्रतिरक्ष्या प्रणाली भएका व्यक्तिमाथि प्रभाब देखाउछ ।साइन्स डाइरेक्टमा प्रकाशित एक रिपोर्ट अनुसार यो भाइरस वर्षौं पहिले चराबाट फैलिएको हो । <ref>{{Cite web |title=के नेपालको लागि खतरा हुनसक्छ एचएमपीभी भाइरस ? |url=https://www.onlinekhabar.com/2025/01/1600014/could-the-hmpv-virus-be-a-threat-to-nepal |access-date=2025-01-08 |website=Online Khabar |language=en-US}}</ref> सन् २००१ मा पत्ता लागेको [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को 'सेन्टर फर डिजिज कन्ट्रोल एन्ड प्रिभेन्शन' (सीडीसी) ले जनाएपनि उक्त भाइरस त्यसभन्दा दशकौँपहिलेदेखि अस्तित्वमा थियो।<ref>{{Cite web |date=2025-01-07 |title=एचएमपीभी : यो कस्तो भाइरस हो? विश्वले कति चिन्ता गर्नुपर्छ? |url=https://www.bbc.com/nepali/articles/c62wpr4q3zqo?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR3lstawbA9uVL8VQ7muSn3_LZ7DRncgw4R9Mp2ns5gNkmA2psUi2Zmh9LE_aem_V1l-Cqzablx__QOKhVBjpg |access-date=2025-01-08 |website=BBC News नेपाली |language=ne}}</ref> नेपालका लागि पनि [[मानव मेटापोन्यूमोभाइरस|एचएमपीभी]] नयाँ भाइरस भने होइन । नेपालका विभिन्न ग्रामीण क्षेत्रमा सन् २०११ देखि २०१४ सम्म गरिएको एक अध्ययनमा एचएमपीभीका कारण श्वासप्रश्वाससम्बन्धी संक्रमण फैलिएको पुष्टि भएको थियो <ref>{{Cite web |last=नहोऔँ |first=बाह्रखरी :: एक दशकअघि नै देखिएको थियो नेपालमा एचएमपीभी, विज्ञ भन्छन्-त्रसित |title=एक दशकअघि नै देखिएको थियो नेपालमा एचएमपीभी, विज्ञ भन्छन्– त्रसित नहोऔँ |url=https://baahrakhari.com/detail/440951 |access-date=2025-01-08 |website=एक दशकअघि नै देखिएको थियो नेपालमा एचएमपीभी, विज्ञ भन्छन्– त्रसित नहोऔँ}}</ref> [[चित्र:Pathogens-04-00682-g001.svg|अङ्गुठाकार|[[मानव मेटापोन्यूमोभाइरस|एचएमपीभी]] भाइरस]] ==लक्षण== * [[रुघा खोकी]] * गाला दुख्ने * [[जारो ]] * छाती दुखाईको == कसरी फैलिन्छ == सङ्क्रमित व्यक्तिले खोक्दा र हाच्छिउँ गर्दा त्यसको माध्यमबाट अर्को व्यक्तिमा सर्छ। हात मिलाएर, अँगालो हालेर वा एक अर्कालाई छुँदा पनि फैलिन सक्छ ।<ref>{{Cite web |date=2025-01-06 |title=चीनपछि भारतमा पनि देखियो ‘एचएमपीभी भाइरस’, नेपाल कत्तिको सुरक्षित ? |url=https://www.sutranews.com/237196/01/06/ |access-date=2025-01-08 |website=Sutra News |language=en-US}}</ref> [[श्रेणी:रोग]] [[श्रेणी:भाइरस]] == बच्ने उपायहरु == * साबुन र पानीले कम्तीमा २० सेकेन्डसम्म हात धुने । * मास्कको प्रयोग गर्ने । * भीडभाड भएको ठाउँमा नजाने । * बारम्बार मुखमा हात नलगाउने । ==यो पनि हेर्नुहोस्== [[कोरोना भाइरस|कोरोना]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} srwho3mm5lsuw7fc1oeuwe40iu8sctc 0 143541 1393888 1365517 2026-11-04T04:00:56Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393888 wikitext text/x-wiki {{Infobox Government agency |agency_name = सङ्घिय गणतन्त्र नेपाल <br>मधेशी आयोग [[चित्र:Emblem of Nepal.svg|125px|center|नेपाल सरकार]] |seal = |seal_width = |seal_caption = |formed = विक्रम सम्वत २०७५ |preceding2 = |dissolved = |superseding = |jurisdiction = [[नेपाल सरकार]] |headquarters = ज्वागल, ललितपुर, नेपाल |latd = |latm = |lats = |latNS = |longd = |longm = |longs = |longEW = |employees = |budget = |chief1_name = विजय कुमार दत्त |chief1_position = अध्यक्ष |child1_agency = |child2_agency = |child3_agency = |child4_agency = |child5_agency = |website = http://madheshicommission.gov.np/}} मधेशी समदुायको जनभावनालाई मध्य नजर राखी नेपालको संविधान, २०७२ को धारा २६२ मा मधेशी आयोगको व्यवस्था रहेको छ । मधेशी समदुायको इतिहास र संस्कृतिको पहिचान, हक हितको संरक्षण र सम्बर्द्धन तथा मधेशी समदुायको सशक्तिकरण गर्नको लागि नेपालको संर्वधान, २०७२ को धारा २९६ को उपधारा (१) बमोजिमको व्यवस्थापिका संसदले मधेशी आयोग ऐन, २०७४ बनाइ मिति २०७४।०६।२७ गते राष्ट्रपतिबाट प्रमाणीकरण भई विधिवत रुपमा मधेशी आयोगको गठन भएको हो । मधेशी आयोगको स्थापना २०७५।०७।२५ भएको हो । यसको कार्यालय ललितपूरको ज्वागलमा रहेको छ । == आयोगको उद्देश्य == नेपालको संविधान, २०७२ को धारा २६२ तथा मधेशी आयोग ऐन, २०७४ मा व्यवस्था भए बमोजिम मधेशी समदुायको इतिहास र संस्कृतिको पहिचान, हक हितको संरक्षण र सम्बर्द्धन तथा मधेशी समदुायको सशक्तिकरण गर्नुनै यस आयोगको मूल उद्देश्य रही आएको छ। == आयोगको संरचना == संविधानमा व्यवस्था भए बमोजिम आयोगमा एक अध्यक्ष र अन्य चार जना सदस्य रहने प्रावधान रहेको छ। राष्ट्रपतिले संवैधानिक परिषदको सिफारिसमा मधेशी आयोगका अध्यक्ष र सदस्यको नियुक्ति हुने एवं अध्यक्ष तथा सदस्यको पदावधि नियुक्ति भएको मितिले ६ वर्षको हुने व्यवस्था रहेको छ।<ref>{{Cite web |title=Madheshi Commission Nepal {{!}}{{!}} Teams |url=http://madheshicommission.gov.np/team |access-date=2025-03-03 |website=madheshicommission.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413160706/http://madheshicommission.gov.np/team |archive-date=2025-04-13}}</ref> {| class="wikitable" |+ ! क्र.सं. !! पदाधिकारीको नाम !! पद |- | १ || विजय कुमार दत्त || अध्यक्ष |- | २ || जीवछ साह || सदस्य |- | ३ || रेणु देवी साह|| सदस्य |- | ४ ||विजय कुमार गुप्ता || सदस्य |- | ५ || आभा कुमारी सिंह || सदस्य |} == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} {{ढाँचा:नेपालका संवैधानिक अङ्गहरु}} [[श्रेणी:नेपालको आयोग]] [[श्रेणी:नेपाल सरकार]] 6amq2vdmnlz51vjzjsp2jcrazir524z 2 144122 1393868 1281865 2026-11-04T01:52:09Z Kootak 61918 1393868 wikitext text/x-wiki {{User ne-1}} तपाईंको स्वागत! …[[User:Kootak|<span style=" color: #FFAA1D; font-weight: bold;">Kootak !</span>]] — [[User talk:Kootak|<span style="color: #007BA7;">कुरा गर्नुहोस् !</span>]] ks9i24ddbzzem18r2a89oyvpjwh8r3e 1393871 1393868 2026-11-04T01:57:40Z Kootak 61918 सुधार गरियो 1393871 wikitext text/x-wiki तपाईंको स्वागत ! …[[User:Kootak|<span style=" color: #FFAA1D; font-weight: bold;">Kootak !</span>]] — [[User talk:Kootak|<span style="color: #007BA7;">कुरा गर्नुहोस् !</span>]] {{User ne-1}}{{clear}} {{User en-2}} 6dnx0r22u3022fxl2r24idmm3hfqpzt 0 146576 1393886 1388625 2026-11-04T03:35:28Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393886 wikitext text/x-wiki {{short description| नेपाली साहित्यकार}} {{Infobox person | name = भूषिता वशिष्ठ | image = File: Bhushita Vasistha.jpg | image_size = | caption = भूषिता वशिष्ठ बेनी वाइवाकालागि फोटोशूटमा २०७६ | native_name = | native_name_lang = ne | birth_name = भूषिता भट्टराई | birth_date = | birth_place = दिक्तेल, [[खोटाङ जिल्ला]], [[नेपाल]] | nationality = [[नेपाली]] | education = {{Plainlist|*एमए (अङ्ग्रेजी) *एमएफए (सिर्जनात्मक लेखन)}} | alma_mater = {{Plainlist|*[[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] *सान होसे स्टेट विश्वविद्यालय}} | occupation = [[लेखक]], सम्पादक, [[पत्रकार]], [[कवि]], प्रस्तोता | years_active = २०६१– | notable_works = ''बाथटब (नाटक)'' (२०७६) | spouse = | children = | parents = {{Plainlist|*भरत सेर्नाली (पिता) * भगवती भट्टराई (माता)}} | awards = फुलब्राइट विद्वत् वृत्ति, २०२२ इ. सं | website = {{URL|https://www.tumblr.com/bhushita}} | signature = }} भूषिता वशिष्ठ (English: '''Bhushita Vasistha''') (जन्म भूषिता भट्टराई, 1990) एक नेपाली लेखक, सम्पादक, साहित्यिक इतिहासकार, कवि, पत्रकार, र कलाकार हुन्।<ref>{{Cite news|url=https://nepalmag.com.np/art/2019/05/09/20190509140649|title=स्वच्छन्द भूषिता|last=बानियाँ|first=राजकुमार|date=२६ वैशाख २०७६|work=नेपाल म्यागजिन|archive-url=https://web.archive.org/web/20250914054644/https://nepalmag.com.np/art/2019/05/09/20190509140649|archive-date=2025-09-14|access-date=2025-09-07}}</ref><ref>{{Cite web |last=वशिष्ठ |first=भूषिता |title=भूषिता वशिष्ठका लेखहरु |url=https://ekantipur.com/author/author-BhusitaBasistha-4QsDv |website=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> उनी एक फुलब्राइट विद्वत् वृत्ति विजेता हुन् र उनले अमेरिकाको सान होसे स्टेट विश्वविद्यालयबाट सिर्जनात्मक लेखनमा मास्टर्स अफ फाइन आर्ट्स गरेकी छन् । == पेशागत जीवन == वशिष्ठले सन् २००५ मा नेपालको प्रमुख अङ्ग्रेजी भाषाको दैनिक समाचारपत्रहरू मध्ये एक ''[[द काठमान्डू पोस्ट|द काठमाडौँ पोस्ट]]'' लागि प्रशिक्षार्थी पत्रकारको रूपमा आफ्नो पत्रकारिता करियर सुरु गरेकी थिइन्। उनले रिभर टिथ , मिथिला रिभ्यु , द रिड म्यागजिन, र ''क्ले'' सहित [[साहित्य]] पत्रिकाहरूमा योगदान गरेकी छिन्। उनले रिड म्यागजिनमा आख्यान सम्पादन र काठमाडौँको नेपालाय प्रकाशनमा सम्पादन प्रमुखको रूपमा काम गरेकी छिन्। उनको लेखन, वार्ता र प्रदर्शन साहित्य, [[नारीवाद]] र [[संस्कृत]] कविताहरूसँग संलग्न छन्।<ref>{{Cite web |date=9 May 2021 |title=Europe Day 2021 in Nepal |url=https://www.eeas.europa.eu/delegations/nepal/europe-day-2021-nepal_und_en |access-date=7 September 2025 |website=European Union External Action |publisher=Delegation of the European Union to Nepal}}</ref> सन् २०२५ मा उनले [[दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन|सार्क]] सांस्कृतिक केन्द्रमा दक्षिण एसियाली उत्तर उपनिवेशवादमा व्याख्यान दिएकी थिइन् र उनी जनकपुर साहित्य महोत्सव , [[नेपाल साहित्य महोत्सव]] <ref>{{Cite news|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/1466845-1740906560.html|title=कामसूत्र रस, रति र रहस्य|last=नागरिक|date=१८ फाल्गुन २०८१}}</ref>, कलिङ्ग साहित्य महोत्सव जस्ता साहित्यिक महोत्सवहरूमा वक्ताको रूपमा सहभागी छन्। उनले छुदेन काबिमोको उपन्यास ''[[फातसुङ|फाट्सुङ]]'' संयुक्त विमोचनमा पनि भाग लिएकी थिइन्। == प्रस्तुति र सञ्चार == उनी [[काठमाडौँ]] ''पलेटी'' साङ्गीतिक शृङ्खलासहितका कार्यक्रमहरूमा परम्परागत [[नेपाली (स्पष्टता)|नेपाली]] छन्द कविता गायन गर्नाका लागि परिचित छिन्।<ref>{{Cite web |title=पलेँटीमा भूषिता |url=https://paleti.com.np/artist/bhushita-vasistha |website=पलेँटी शृङ्खला}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.setopati.com/opinion/180395|title=अंग्रेजी 'राइम्स' का भाका हाल्ने कि हाम्रै छन्द सिक्ने?|last=शर्मा|first=शोभा|date=वैशाख २८, २०७६|work=सेतोपाटी|archive-url=https://web.archive.org/web/20250818133348/https://setopati.com/opinion/180395|archive-date=2025-08-18|access-date=2025-09-07}}</ref> उनले लेखक [[कुमार नगरकोटी|कुमार नागरकोटी]]को नाटक ''बाथटब'' अभिनय गरेकी थिइन्।<ref>{{Cite web |last=शिल्पी थिएटर |title=बाथटब (नाटक) |url=https://www.youtube.com/watch?v=Ijyh9kVSNro&ab_channel=ShilpeeTheatreNepal |website=युट्युब}}</ref> यो नाटक रिपब्लिका पत्रिकाद्वारा सन् २०१९ को शीर्ष पाँच नाटकहरू मध्ये एकको रूपमा सूचीबद्ध गरिएको थियो। उनले नेपालय बुक टक शोको सञ्चालन गरेकी छिन्, जसमा [[आनी छोइङ डोल्मा]] , [[कुमार नगरकोटी]] , [[नयनराज पाण्डे]], र [[नारायण वाग्ले]] जस्ता लेखक र सांस्कृतिक व्यक्तित्वहरूसँगको कुराकानी समावेश गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |last=नेपालय |title=नेपालय बुक टक शृङ्खला |url=https://www.youtube.com/watch?v=4jRH0q79EGg&list=PLSGHZtHojj7zf8dgQYDz--wPbEHMA8Jfy&ab_channel=Nepalaya |website=युट्युब}}</ref> उनी टेलिभिजन टक सोहरूमा अतिथि र प्रस्तोताका रूपमा देखा परेकी छिन्।<ref>{{Cite web |last=Talks |first=Nepal |title=अमेरिका पढेर धरान फर्किएकी भूषिता वशिष्ठको संस्कृत, जीवन र अध्यात्म मोह |url=https://www.youtube.com/watch?v=rPZIeTVMBFc&t=2s&ab_channel=NepalTalks |website=युट्युब}}</ref> <ref>{{Cite web |last=यात्री |first=टीकाराम |title=भाषा जिउँदो मात्र हैन, जाग्दै पनि छ |url=https://www.youtube.com/watch?v=Qrcu7mOxpd8&ab_channel=AP1HD |website=युट्युब}}</ref>उनले अन्तर्वार्ता लिएका केही अन्य उल्लेखनीय व्यक्तित्वहरूमा [[राजेश हमाल]] , र जोङ्सार जाम्याङ ख्येन्त्से रिन्पोचे र [[शिव सङ्कल्प]] समावेश छन्। == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[आनी छोइङ डोल्मा]] * [[कुमार नगरकोटी]] * [[छुदेन काविमो]] * [[नयनराज पाण्डे]] * [[नारायण वाग्ले]] * [[शिव सङ्कल्प]] == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:खोटाङ जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरु]] [[श्रेणी:नेपाली पत्रकार]] 1tlva9h24wus0aes6ri200ogyy9a7qs 0 147148 1393780 1380379 2026-11-03T15:05:26Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393780 wikitext text/x-wiki {{Infobox food | name =दुधबरी | image = Ras Malai 2.JPG | caption = | alternate_name = रसमलाई, रोसमोलाई, रसमालेई | national_cuisine = [[भारतीय व्यञ्जन|भारत]], [[बङ्गलादेशी व्यञ्जन|बङ्गलादेश]], [[पाकिस्तानी व्यञ्जन|पाकिस्तान]] | region = [[बंगाल]], [[दक्षिण एसिया]] | course = [[मिठाई]] | served = चिसो | main_ingredient = छेना, मलाई, [[केशर]], [[चिनी]] | variations = | calories = | other = | similar_dish = रसगुल्ला | country = [[बङ्गलादेश]]<br/>[[भारत]] ([[पश्चिम बंगाल]]) | cookbook = रसमलाई }} '''दुधबरी''', जसलाई हिन्दी भाषामा रसमलाई भनिन्छ, भारतीय उपमहाद्वीपको बङ्गाल क्षेत्रमा उत्पत्ति भएको एक मिठाईको प्रकार हो।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/the-interesting-tale-of-how-rasmalai-was-made/photostory/101462126.cms|title=The interesting story of the origin of Rasmalai, The Times of India|access-date=2024-04-20}}</ref> जसलाई रसमालेई वा रोश्मलाई पनि भनिन्छ। मिठाईलाई बङ्गालीमा रोशमालाई<ref>{{Cite web|title=Ras malai: Traditional Cheese Dessert From West Bengal|url=https://www.tasteatlas.com/ras-malai|access-date=2020-09-05|website=TasteAtlas}}</ref>, हिन्दीमा रस मलाई<ref name="Diner's">{{cite book |last1=Ayto |first1=John |title=The Diner's Dictionary: Word Origins of Food and Drink |date=2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-964024-9 |page=301 |url=https://books.google.com/books?id=NoicAQAAQBAJ&q=oxford+%22ras+malai%22+Hindi%7CSanskrit&pg=PA301 |accessdate=22 April 2020 |language=en}}</ref> र उडियामा रस मलेई<ref>{{Cite web|url=https://ommcomnews.com/odisha-news/odia-treat-for-amit-shah-other-dignitaries-at-naveen-niwas/amp|title = Odia Treat for Amit Shah & Other Dignitaries at Naveen Niwas &#124;|date = 28 February 2020}}</ref> भनिन्छ। यो [[भारत]], [[बङ्गलादेश]] र [[पाकिस्तान]]मा लोकप्रिय रहेकोछ।<ref name=":0">{{cite book |last1=Shavelson |first1=Paul |url=https://books.google.com/books?id=RajrBgAAQBAJ&q=ras+&pg=PT110 |title=Flat Food, Flat Stomach: The Law of Subtraction |date=2015 |publisher=Post Hill Press |isbn=978-1-61868-932-0 |language=en |access-date=22 April 2020}}</ref> == उत्पत्ति == रसमलाई शब्दको लागि मूल शब्द ''रोश मलाई'' (बङ्गाली: রস মালাই) हो। जुन शास्त्रीय बंगाली शब्द "रोशो मलाई" बाट आएको हो। यो शब्द बंगाली शब्द रोश, (बङ्गाली: রস) जसको अर्थ रस हो, र हिन्दुस्तानी शब्द मलाई, (हिन्दी: मलाई, उर्दू: ملائی) जसको अर्थ क्लटेड क्रीम हो। त्यसैले यसको नाम: क्लटेड क्रीमको मीठो रस हो।<ref name="Diner's"/> == तयारी == दुधबरीको उत्पत्ति बारे विभिन्न धारणा पाइन्छन्। धेरै खाद्य–इतिहासकारहरूका अनुसार यसको विकास बंगाल क्षेत्रमा भएको हो, जहाँ छेना–आधारित मिठाइहरूको परम्परा लामो छ। [[दूध]] फटाएर बनाइने छेनाबाट तयार पारिने दुधबरी खासमा बंगाली मिठाई हो । यो मिठाई बनाउने विधि तथा [[रसबरी]] बनाउने विधि एउटै भए पनि दुधबरी भने चास्नीमा नभै बाक्लो हुने गरी पकाइएको गुलियो दुधमा डुबाइन्छ ।<ref>{{cite web|url=https://saptahik.com.np/eat-and-drink/2018/11/04/20181102121610|title=केही प्रसिद्ध मिठाई|access-date=2018-11-04}}</ref> * '''बनाउने विधि''' दुधबरी बनाउन सामान्यतया निम्न चरणहरू प्रयोग गरिन्छन्; * छेना तयार गर्ने: [[दूध]] उमालेर कागती वा सिरकाको रस हालेर फाटाइन्छ र चिज जस्तै छेना निकालिन्छ। यसलाई मसिनो गरी गोलो वा चेप्टो आकार दिईन्छ। * पकाउने छेनाका यी टुक्राहरूलाई पातलो चिनी–पानीमा केही बेर उमालिन्छ, जसले गर्दा तिनीहरू फुल्दै स्वादिलो बन्छन्। * रबडी तयार गर्ने दूधलाई लामो समय मन्द आँचमा पकाइन्छ त्यसपछि त्यसमा चिनी राखिन्छ। यो सबै सकिएपछि केसर, अलैँची, पिस्ता तथा बदाम मिसाइन्छन्। * समायोजन उमालिएका छेनाका गोलाहरूलाई तयार पराएको रबडीमा डुबाइन्छ र केही समय भिजाइन्छ। यसरी दुधबरी तयार गरिन्छ। === मुख्य सामग्रीहरू === * [[दूध]] * [[चिनी]] * [[कागती]]को रस * [[केसर]] * [[अलैँची]] * [[बदाम]] वा [[पिस्ता]] == क्षेत्रीय भिन्नता == दुधबरी विभिन्न क्षेत्रका खाद्य–परम्परा, स्वाद, रुचि र उपलब्ध सामग्री अनुसार केही भिन्न–भिन्न शैलीमा तयार गरिन्छ। दक्षिण एसियाभरि यसको बनावट, मीठोपन तथा मसला–प्रयोगमा स्पष्ट क्षेत्रीय विशिष्टता देखिन्छ। * बंगाली शैली बंगालमा दुधबरी अत्यन्त लोकप्रिय रहेको छ। यहाँको दुधबरी बनाउने शैलीमा दुधबरी धेरै हल्का, मुलायम छेना र कम चिनीको प्रयोग भएको हुन्छ। रबडीमा केसर, अलैँची तथा अलि कम सुख्खा फलफूलको पनि प्रयोग गरिन्छ। छेना बनाउँदा अत्यन्तै कोमल संरचना राख्न विशेष ध्यान दिइने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |title=Geographic Indication – BFTI |url=https://bfti.org.bd/?page_id=732 |access-date=2024-03-26 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326003021/https://bfti.org.bd/?page_id=732 |archive-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/339113/fame-of-matri-bhander-s-roshmalai-continues|title= Fame of Matri Bhandar's Roshmalai continues}}</ref> * बिहारी शैली बिहारमा दूधमा आधारित मिठाइहरूको लामो परम्परा भएकाले दुधबरी अधिक गाढा र फलफूल वा मसला बढी प्रयोग भएको देखिन्छ। रबडी भने केही बाक्लो बनाइन्छ, जसले मिठास तथा सुगन्धलाई बढाउँछ। कहिलेकाहीँ गुलाबजल, केवडा जल, वा मेथीदाना पानी प्रयोग गरिने परम्परागत विधि पाइन्छ। * उत्तर भारतीय शैली [[उत्तर प्रदेश]], [[दिल्ली]] र [[राजस्थान]]मा दुधबरी सामान्यतया धेरै मीठो, गाढा र काजू–बदामले सजाइएर बनाएको हुन्छ। यहाँ प्रायः चाडपर्व र उत्सवमा दुधबरी बनाउने चलन धेरै रहेकोछ। दूधमा पिस्ता, केसर, अलैँची तथा कहिलेकाहीँ खोया मिसाइन्छ। * बङ्गलादेशी शैली बङ्गलादेशमा दुधबरी प्रायः धेरै मीठो बनाइन्छ। छेना अलि नरम तर चिनी–पानीमा धेरै बेर सम्म उमालिने भएकाले अलि नरम र हल्का बनावट पाइन्छ। रबडीमा चिनीको मात्रा उच्च हुन्छ र अक्सर तरल रूपमै राखिन्छ। * नेपाली शैली नेपालमा दुधबरीका मिठाइ पसल तथा मिष्ठान्नालयहरू धेरै जसो बंगाली शैलीबाट प्रभावित छन्। दुधबरी प्रायः पिस्ता, काजू वा बादामले सजाइन्छ। नेपालको बजारमा भेटिने दुधबरी मध्यम गाढा रबडी, मध्यम मिठास र कोमल छेनाको संयोजनमा उपलब्ध हुन्छ। [[काठमाडौँ]], [[पोखरा]] तथा तराईका सहरहरूमा मिष्ठान्न उत्पादन गर्ने उद्योगहरूले आफ्नै ब्रान्डेड संस्करण पनि तयार गर्छन्। == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[गुलाब जामुन]] * [[रसबरी]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{commons category|Rasmalai}} [[श्रेणी:बङ्गलादेशी व्यञ्जन]] [[श्रेणी:भारतीय व्यञ्जन]] [[श्रेणी:पाकिस्तानी मिठाइँहरू]] [[श्रेणी:भारतीय मिठाइँहरू]] dwjjrox84zs2by22m46iafuxl3l2y7r 0 148811 1393807 1344437 2026-11-03T19:42:31Z Rotondus 34710 /* सन्दर्भ सामग्रीहरू */ ढाँचा 1393807 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|रामायणका एक पात्र}} {{Infobox deity | type = हिन्दु | image = Sampati's Find.jpg | caption = सम्पाती (बायाँ) [[वानर]]हरूलाई भेट्दै। | texts = [[रामायण]] | parents = [[अरुण (हिन्दु धर्म)|अरुण]] (पिता), श्येनी (माता) | children = बभ्रु, शीघ्रग (छोराहरू)<ref>{{cite web | url=https://www.wisdomlib.org/definition/sampati | title=Sampati, Sampāti, Saṃpāti: 14 definitions | date=24 June 2012 }}</ref> | siblings = [[जटायु]] }} '''सम्पाती''' हिन्दु पौराणिक ग्रन्थ [[रामायण]]मा उल्लिखित एक अर्धदेव हुन्। उनी [[अरुण (हिन्दु धर्म)|अरुण]]का जेठा छोरा र [[जटायु]]का दाजु हुन्।<ref>{{Cite book|last=Dalal|first=Roshen|url=https://books.google.com/books?id=DH0vmD8ghdMC&dq=Shyeni+Sampati&pg=PA357|title=Hinduism: An Alphabetical Guide|date=2010|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-341421-6|language=en}}</ref> उनको स्वरूप गिद्ध वा चीलको जस्तो छ। सम्पातीले आफ्नो युवावस्थामा पखेटाहरू गुमाएका हुन्छन्। [[ब्रह्म पुराण]]का अनुसार, सम्पातीका बभ्रु नामक एक छोरा छन्। == पौराणिक कथा == === सूर्यतर्फको उडान === आफ्नो युवावस्थामा, सम्पाती र उनका भाइ जटायुले आफ्नो शक्तिको परीक्षण गर्नका लागि सूर्यतर्फ उडान गरेका हुन्छन्। जटायुले आफ्नो युवापनको असावधानीका कारण दाजुलाई उछिनेर मध्याह्नको समयमा सूर्यमण्डलमा प्रवेश गर्छन्। सूर्यको प्रचण्ड तापका कारण उनका पखेटाहरू डढ्न थाल्छन्। आफ्नो भाइलाई बचाउने हतारोमा सम्पाती जटायुलाई उछिनेर उनलाई जोगाउन आफ्ना पखेटाहरू चौडा गरी फैलाउँछन् जसको फलस्वरूप, सम्पातीका पखेटाहरू भस्म हुन्छन् र उनी विन्ध्याचल पर्वतमा खस्छन्। अशक्त भएका उनले आफ्नो बाँकी जीवन त्यस पर्वतमा तपस्या गरिरहेका निशाकर नामका ऋषिको संरक्षणमा बिताउँछन्। ती ऋषिहरूले सम्पातीलाई आध्यात्मिक ज्ञान दिएर आफ्नो क्षत-विक्षत शरीरको बारेमा विलाप नगर्न र [[राम]]को सेवा गर्ने अवसर नआउन्जेल धैर्यपूर्वक पर्खन सल्लाह दिएका हुन्छन्।<ref>{{Cite book |last=Dharma |first=Krishna |url=https://books.google.com/books?id=M7AeEAAAQBAJ&dq=sampati+lanka&pg=PA266 |title=Ramayana: India's Immortal Tale of Adventure, Love, and Wisdom |date=2020-08-18 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-68383-919-4 |pages=266 |language=en}}</ref> त्यसपछि उनले आफ्नो भाइलाई कहिल्यै जीवित भेट्न पाएनन्।<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2019-01-28 |title=Story of Jaṭāyu |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/compilation/puranic-encyclopaedia/d/doc241647.html |access-date=2022-11-01 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2020-09-26 |title=Sampati tells his Story to the Sage Nishakara [Chapter 61] |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-ramayana-of-valmiki/d/doc424552.html |access-date=2022-11-01 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> === रामलाई सहयोग === [[File:Hanuman with Jambavan and Angada Meet Sampati, the Elder Brother of Jatayu - 1700-1800.jpg|thumb|270x270px|सम्पाती हनुमान र जाम्बवानसँग भेट गर्दै।]] पृथ्वीमा अवतरण भएको आठ सहस्राब्दी पछि,<ref>{{Cite book |last=Buck |first=William |url=https://books.google.com/books?id=YO0lEAAAQBAJ&dq=sampati+lanka&pg=PA186 |title=Ramayana |date=2021-06-08 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-38338-8 |pages=186 |language=en}}</ref> [[रामायण]]मा [[सीता]]को खोजीका लागि सम्पाती एक महत्त्वपूर्ण पात्र साबित हुन्छन्। जब [[हनुमान]], [[अङ्गद]], [[जाम्बवान]], [[नल (रामायण)|नल]] र [[नील (रामायण)|नील]]को नेतृत्वमा खोजी टोली थकित र तिर्खाएको अवस्थामा दक्षिणतर्फ लाग्छ तब उनीहरू संयोगवश सम्पातीको गुफामा पुग्छन्। आफ्नो भाग्यको प्रशंसा गर्दै भोकले छट्पटिएर मर्न लागेका वानरहरूको मृत्यु पछि उनले ती वानरहरूलाई एक-एक गरी खाने निर्णय गर्छन्। अङ्गदले सम्पातीको कुरा सुनेर निराश हुँदै मृत्यु आफैँ गिद्धको रूपमा उनीहरूको अगाडि प्रकट भएको छ भन्छन्। अङ्गदले सीतालाई फेला पार्न नसकेकोमा शोक व्यक्त गर्छन् तर जटायुसँग मिलेर रामको कामको लागि मर्न पाउनुलाई उनले सौभाग्य ठान्छन्। आफ्नो भाइको नाम सुनेपछि सम्पाती व्याकुल बन्छन् र जटायु साँच्चै मरेका हुन् कि होइनन् वा उनको मृत्युको परिस्थिति कस्तो थियो भनेर सोधखोज गर्न थाल्छन्। <ref>{{Cite book |last=Kishore |first=Dr B. R. |url=https://books.google.com/books?id=PaKLCgAAQBAJ&dq=sampati+jambavan&pg=PT69 |title=Ramayana |publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd |isbn=978-93-5083-746-7 |pages=65–70 |language=en}}</ref> अङ्गद, हनुमान र जाम्बवानले रामको वनवास, सीताको अपहरण र उनलाई बचाउने क्रममा जटायुको वीरतापूर्ण मृत्युको घटनाहरू सुनाउँछन्। सम्पातीले आफ्नो परिचय दिन्छन् र आफ्ना पखेटाहरू हुन्थे र वृद्ध नभएको भए उनी खुसीसाथ उनीहरूसँग [[लङ्का]] जाने थिए भनेर सुनाउँछन्। सीताको बारेमा सोधिँदा, उनले रावणले लङ्कातर्फ लैजाँदा सीताले रामको नाम पुकारेको सुनेको र आफ्नो अलौकिक दृष्टिले उनी १०० [[योजन]] (१०० माइल) टाढा टापुमा रहेको देखेको बताउँछन्।<ref>{{Cite book |last=Pāṇḍuraṅgārāva |first=Āi |url=https://books.google.com/books?id=hlQpsIgYdMUC&dq=sampati+angada&pg=PA60 |title=Valmiki |date=1994 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-7201-680-7 |pages=60 |language=en}}</ref> उनका छोराले रावणलाई भेटेका थिए र सीतालाई [[राक्षस|राक्षसनी]]हरूले पहरा दिएको [[अशोक बाटिका]]मा राखिएको जानकारी पाएको पनि खुलासा गर्छन्। यो खुलासा पछि, निशाकरले भविष्यवाणी गरे झैँ सम्पातीका पखेटाहरू पुन: पलाउँछन्। त्यसपछि उनले जटायुको अन्त्येष्टि संस्कार सम्पन्न गर्छन्।<ref>{{Cite book |last=Chopra |first=Capt Praveen |url=https://books.google.com/books?id=hoBDDwAAQBAJ&dq=sampati+angada&pg=PT22 |title=Vishnu's Mount: Birds In Indian Mythology And Folklore |date=2017-12-18 |publisher=Notion Press |isbn=978-1-948352-69-7 |pages=22 |language=en}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{रामायण}} [[श्रेणी:रामायणका पात्रहरू]] 27fwc7fqwfjjif8v0ozhlpqlxpkrnzp 0 150382 1393906 1371812 2026-11-04T05:18:20Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393906 wikitext text/x-wiki '''मानक तापक्रम र दबाब''' प्रयोगात्मक मापनका लागि विभिन्न मापदण्डहरूको संग्रह हो। यसको प्रयोग अलग-अलग आंकडाका बीच तुलना गर्नको गरिन्छ। सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने मापदण्डहरू इन्टरनेशनल युनियन अफ प्योर एण्ड एप्लाइड केमिस्ट्री (IUPAC)<ref name="IUPAC print">{{cite book|title=IUPAC. Compendium of Chemical Terminology|year=1997|publisher=Blackwell Scientific Publications|location=Oxford|isbn=0-632-03583-8|author=A. D. McNaught and A. Wilkinson|editor5-first=Alan|editor5-last=McNaught|editor4-first=Aubrey|editor4-last=Jenkins|editor3-first=Bedřich|editor3-last=Košata|editor2-first=Jiří|editor2-last=Jirát|editor1-first=Miloslav|editor1-last=Nič|edition=2nd|url=https://dev.goldbook.iupac.org/files/pdf/green_book_2ed.pdf#page=62|page=54|doi=10.1351/goldbook|quote=Standard conditions for gases: ... and pressure of 10⁵&nbsp;pascals. The previous standard [[absolute pressure]] of 1&nbsp;atm (equivalent to 101.325&nbsp;kPa) was changed to 100&nbsp;[[Pascal (unit)|kPa]] in 1982. IUPAC recommends that the former pressure should be discontinued.}}</ref> र नेशनल इन्स्टिच्युट अफ स्ट्यान्डर्ड्स एण्ड टेक्नोलोजी (NIST) का हुन्, यद्यपि यी विश्वव्यापी रूपमा स्वीकार्य छैनन्। अन्य संस्थाहरूले विभिन्न अन्य परिभाषाहरू स्थापित गरेका छन्। == तालिका == <!-- Only edit this table in source mode, not in visual mode! --> {| class="wikitable sortable" style="white-space:nowrap" |+ हालको प्रयोगमा मानक अवस्था ! colspan=2| [[तापक्रम]] ! colspan=4| [[चाप]] ! [[Relative humidity|आद्रता]] ! rowspan=3 class="unsortable" | प्रकाशन गर्ने संस्था |- ! [[°सेल्सियस]] ! [[°फह्रेनहाइट]] ! [[किलोपास्कल]] ! [[मिमि पारो]] ! पि एस आइ ! इन्च पारो ! % |- ! !! !! !! !! !! !! &nbsp; |- |{{convert|0|C|F|disp=tablecen|sortable=on}}||{{convert|100.000|kPa|mmHg psi inHg|disp=tablecen|sortable=on}} | || इन्टरनेशनल युनियन अफ प्योर एण्ड एप्लाइड केमिस्ट्री |[[IUPAC]] १९८२ देखि<ref name="IUPAC print" /> |- |{{convert|0|C|F|disp=tablecen|sortable=on}}||{{convert|101.325|kPa|mmHg psi inHg|disp=tablecen|sortable=on}} | ||[[नेशनल इन्स्टिच्युट अफ स्ट्यान्डर्ड्स एण्ड टेक्नोलोजी|NIST]],<ref name="NISTDataBase7">{{cite web|url=https://www.nist.gov/pml/data/star/index.cfm |title=NIST Standard Reference Database 124&nbsp;– Stopping-Power and Range Tables for Electrons, Protons, and Helium Ions |access-date=2008-07-25 |author=NIST |year=1989 |quote=If you want the program to treat the material as an ideal gas, the density will be assumed given by ''M''/''V'', where ''M'' is the gram molecular weight of the gas and ''V'' is the mol volume of 22414&nbsp;cm³ at standard conditions (0&nbsp;deg&nbsp;C and 1&nbsp;atm). |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101006154629/https://www.nist.gov/pml/data/star/index.cfm |archive-date=October 6, 2010 |author-link=National Institute of Standards and Technology }}</ref> [[अन्तर्राष्ट्रिय मानकीकरण सङ्गठन|आइ.एस.ओ]] १०७८०,<ref name="ISO10780">{{cite web |author=ISO | title=ISO 10780:1994 : Stationary source emissions&nbsp;– Measurement of velocity and volume flowrate of gas streams in ducts |year=1994 |url=http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=18855| author-link=अन्तर्राष्ट्रिय मानकीकरण सङ्गठन }}</ref> formerly [[IUPAC]] (STP) until १९८२<ref name="IUPAC print" /> |- |{{convert|15|C|F|disp=tablecen|sortable=on}}||{{convert|101.325|kPa|mmHg psi inHg|disp=tablecen|sortable=on}} | style="text-align:center;" |० ||[[अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन सङ्गठन|आइकाओ]]'s [[International Standard Atmosphere|ISA]],<ref name="Handbook"> {{cite book|editor=Robert C. Weast |title=Handbook of Physics and Chemistry|url=https://archive.org/details/handbookofchemis0000chem |edition=56th|publisher=CRC Press|pages=F201–F206|year=1975|isbn=978-0-87819-455-1}}</ref> ISO १३४४३,<ref name="ISO13443">{{cite book |title=Natural gas&nbsp;– Standard reference conditions (ISO 13443) |publisher=International Organization for Standardization |location=Geneva, Switzerland |url=http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=20461 |year=1996}}</ref> [[European Environment Agency|EEA]],<ref name="EEA">{{cite book |title=Extraction, First Treatment and Loading of Liquid & Gaseous Fossil Fuels (Emission Inventory Guidebook B521, Activities 050201&nbsp;– 050303) |date=September 1999 |publisher=European Environmental Agency |location=Copenhagen, Denmark |url=https://www.eea.europa.eu/publications/EMEPCORINAIR3/B521vs3.1.pdf/view |format=PDF }}</ref> EGIA{{Efn|Electricity and Gas Inspection Act (of Canada).|name=test}} (SI Definition)<ref name="EGIA">{{Cite web|title=Electricity and Gas Inspection Regulations|url=http://laws.justice.gc.ca/en/E-4/SOR-86-131/95708.html|website=laws.justice.gc.ca|access-date=2026-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20050103235031/http://laws.justice.gc.ca/en/E-4/SOR-86-131/95708.html|archive-date=2005-01-03|last=Government of Canada, Department of Justice}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050103235031/http://laws.justice.gc.ca/en/E-4/SOR-86-131/95708.html |date=2005-01-03 }}</ref>, [https://www.thermexcel.com/french/tables/massair.htm Air density १.२२५ kg/m३] |- |{{convert|20|C|F|disp=tablecen|sortable=on}}||{{convert|101.325|kPa|mmHg psi inHg|disp=tablecen|sortable=on}} | ||[[United States Environmental Protection Agency|EPA]],<ref name="NSPS">"Standards of Performance for New Sources", 40 CFR—Protection of the Environment, Chapter I, Part 60, Section 60.2, 1990.</ref> NIST.<ref name="NISTJournal">{{cite journal |title=Design and Uncertainty for a PVTt Gas Flow Standard |journal=Journal of Research of the National Institute of Standards and Technology |volume=108 |year=2003 |url=http://www.cstl.nist.gov/div836/836.01/PDFs/2003/j80wri.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20040721040809/http://www.cstl.nist.gov/div836/836.01/PDFs/2003/j80wri.pdf |url-status=dead |archive-date=2004-07-21 |issue=1 |pages=21–47 |doi=10.6028/jres.108.004 |pmid=27413592 |pmc=4844527 |last1=Wright |first1=J. D. |last2=Johnson |first2=A. N. |last3=Moldover |first3=M. R. }}</ref><ref>(Also called NTP, Normal Temperature and Pressure.)</ref><ref>{{Cite web |url=http://socratic.org/questions/what-is-the-difference-between-stp-and-ntp |title=What is the difference between STP and NTP?|website=Socratic |access-date=2018-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151127035351/http://socratic.org/questions/what-is-the-difference-between-stp-and-ntp |archive-date=2015-11-27 |url-status=dead }}</ref> |- |{{convert|22|C|F|1|disp=tablecen|sortable=on}}||{{convert|101.325|kPa|mmHg psi inHg|disp=tablecen|sortable=on}} | style="text-align:center;" |{{val|20|-|80}}||American Association of Physicists in Medicine<ref name="MedPHys">{{cite journal |title=AAPM's TG-51 protocol for clinical reference dosimetry of high-energy photon and electron beams|journal=Medical Physics |volume=26 |year=1999|issue=9|pages=1847–1870 |doi=10.1118/1.598691|pmid=10505874 |bibcode=1999MedPh..26.1847A|last1=Almond |first1=Peter R. |last2=Biggs |first2=Peter J. |last3=Coursey |first3=B. M. |last4=Hanson |first4=W. F. |last5=Huq |first5=M. Saiful |last6=Nath |first6=Ravinder |last7=Rogers |first7=D. W. O. |s2cid=12687636 |doi-access=free }}</ref> |- |{{convert|25|C|F|disp=tablecen|sortable=on}}||{{convert|101.325|kPa|mmHg psi inHg|disp=tablecen|sortable=on}} | || &nbsp; |IUPAC (SATP),<ref name="CRC">"CRC Handbook of Chemistry and Physics", Definition of Ambient, Chapter 1-26, 95th Edition, William M. Haynes, ed., CRC Press, Boca Raton, FL, 2014.</ref> EPA<ref name="NAAQS">"National Primary and Secondary Ambient Air Quality Standards", 40 CFR—Protection of the Environment, Chapter I, Part 50, Section 50.3, 1998.</ref> |- |{{convert|20|C|F|disp=tablecen|sortable=on}}||{{convert|100.000|kPa|mmHg psi inHg|disp=tablecen|sortable=on}} | style="text-align:center;" |०||[[Compressed Air and Gas Institute|CAGI]]<ref name="CAGI">{{cite web |title=Glossary |year=2002 |publisher=Compressed Air and Gas Institute |location=Cleveland, OH, US |url=http://www.cagi.org/toolbox/glossary.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070902020158/http://www.cagi.org/toolbox/glossary.htm |url-status=dead |archive-date=2007-09-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028065918/http://www.cagi.org/toolbox/glossary.htm |date=2007-10-28 }}</ref> |- |{{convert|15|C|F|disp=tablecen|sortable=on}}||{{convert|100.000|kPa|mmHg psi inHg|disp=tablecen|sortable=on}} | || &nbsp; |[[Society of Petroleum Engineers|SPE]]<ref name="SPE">{{cite web |url=https://www.spe.org/authors/docs/metric_standard.pdf |title=The SI Metric System of Units and SPE Metric Standard (1982) |at=Standard Temperature (Page 24), and Notes for Table 2.3, (on PDF page 25 of 42 PDF pages), define two different sets of reference conditions, one for the standard cubic foot and one for the standard cubic meter |publisher=Society of Petroleum Engineers}}</ref> |- |{{convert|20|C|F|disp=tablecen|sortable=on}}||{{convert|101.3|kPa|mmHg psi inHg|disp=tablecen|sortable=on}} | style="text-align:center;" |५०|| [[अन्तर्राष्ट्रिय मानकीकरण सङ्गठन|आइ.एस.ओ]] ५०११<ref name="ISO5011">{{cite book |title=Air Intake Filters (ISO 5011:2002) |year=2002 |publisher=International Organization for Standardization |location=Geneva, Switzerland |url=http://www.iso.org/iso/en/prods-services/ISOstore/store.html}}</ref> |- |{{convert|20|C|F|disp=tablecen|sortable=on}}||{{convert|760.0|mmHg|kPa|disp=tablecen|sortable=on|order=flip}} | style="text-align:center;" |{{convert|760.0|mmHg|psi|disp=number|sortable=on}}|| style="text-align:center;" |{{convert|760.0|mmHg|inHg|disp=number|sortable=on}} | style="text-align:center;" |०||[[GOST]] २९३९-६३ |- |{{convert|60|F|C|2|disp=tablecen|sortable=on|order=flip}}||{{convert|14.696|psi|kPa mmHg|disp=tablecen|sortable=on|order=flip}} | style="text-align:center;" |{{convert|14.696|psi|inHg|disp=number|sortable=on}} | ||SPE,<ref name="SPE" /> U.S. [[Occupational Safety and Health Administration|OSHA]],<ref name="OSHA">"Storage and Handling of Liquefied Petroleum Gases" and "Storage and Handling of Anhydrous Ammonia", 29 CFR—Labor, Chapter XVII—Occupational Safety and Health Administration, Part 1910, Sect. 1910.110 and 1910.111, 1993 &nbsp;[https://web.archive.org/web/20060719085519/http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr&sid=f169acd0f57a17565c9984fa0f57d285&rgn=div8&view=text&node=29%3A5.1.1.1.8.8.33.10&idno=29 Storage/Handling of LPG].</ref> [[SCAQMD]]<ref name="SCAQMD">"Rule 102, Definition of Terms (Standard Conditions)", Amended December 2004, South Coast Air Quality Management District, Los Angeles, California, US &nbsp;[http://www.aqmd.gov/ SCAQMD Rule 102]</ref> |- |{{convert|60|F|C|2|disp=tablecen|sortable=on|order=flip}}||{{convert|14.73|psi|kPa mmHg|disp=tablecen|sortable=on|order=flip}} | style="text-align:center;" |{{convert|14.73|psi|inHg|disp=number|sortable=on}} | ||EGIA{{Efn|Electricity and Gas Inspection Act (of Canada).|name=test}} (Imperial System Definition)<ref name="EGIA" /> |- |{{convert|60|F|C|2|disp=tablecen|sortable=on|order=flip}}||{{convert|14.7|psi|kPa mmHg|2|disp=tablecen|sortable=on|order=flip}} | style="text-align:center;" |{{convert|14.7|psi|inHg|2|disp=number|sortable=on}} | || &nbsp; |[[U.S. DOT]] ([[Standard cubic foot|SCF]])<ref name="USDOT">{{cite web|url=https://www.ecfr.gov/cgi-bin/text-idx?SID=4cb9c4fbd569caade0b61e28dec528f2&mc=true&node=se49.2.171_18&rgn=div8 |title=49 C.F.R. § 171 |access-date=22 May 2018}}</ref> |- |{{convert|59|F|C|disp=tablecen|sortable=on|order=flip}}||{{convert|14.503|psi|kPa mmHg|disp=tablecen|sortable=on|order=flip}} | style="text-align:center;" |{{convert|14.503|psi|inHg|disp=number|sortable=on}} | style="text-align:center;" |७८|||[[संयुक्त राज्य अमेरिकी सेना|अमेरिकी सेना]] Standard Metro<ref name="ArmyStdMetro">{{cite book |chapter-url=http://www.exteriorballistics.com/ebexplained/5th/31.cfm |title=Rifle and Handgun Reloading Manual |edition=5 |chapter=Chapter 3&nbsp;– Effects of Altitude and Atmospheric Conditions (Exterior Ballistics Section) |author=Sierra Bullets |location=Sedalia, MO, US |access-date=2006-02-03 |archive-date=2006-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060309023230/http://www.exteriorballistics.com/ebexplained/5th/31.cfm |url-status=dead }}</ref>{{efn|The pressure is specified as 750 [[mmHg]]. However, the [[mmHg]] is temperature-dependent, since mercury expands as temperature goes up. Here the values for the 0–20&nbsp;°C range are given.}} |- |{{convert|59|F|C|disp=tablecen|sortable=on|order=flip}}||{{convert|14.696|psi|kPa mmHg|disp=tablecen|sortable=on|order=flip}} | style="text-align:center;" |{{convert|14.696|psi|inHg|disp=number|sortable=on}} | style="text-align:center;" |६०||[[अन्तर्राष्ट्रिय मानकीकरण सङ्गठन|आइ.एस.ओ]] २३१४,<ref name="ISO2314">{{cite book |title=Gas turbines&nbsp;– Acceptance tests (ISO 2314:2009) |year=2009 |edition=2 |publisher=International Organization for Standardization |location=Geneva, Switzerland |url=https://www.iso.org/standard/42989.html}}</ref> [[अन्तर्राष्ट्रिय मानकीकरण सङ्गठन|आइ.एस.ओ]] ३९७७-२,<ref name="ISO3977-2">{{cite book |title=Gas turbines&nbsp;– Procurement&nbsp;– Part 2: Standard reference conditions and ratings (ISO 3977-2:1997) |year=1997 |publisher=International Organization for Standardization |location=Geneva, Switzerland |url=https://www.iso.org/standard/24755.html}}</ref> [[ASHRAE]] Fundamentals Handbook<ref>{{Cite web |title=ASHRAE Handbook Online |url=https://www.ashrae.org/technical-resources/ashrae-handbook/ashrae-handbook-online |access-date=2023-08-09 |website=www.ashrae.org}}</ref> |- |{{convert|70|F|C|2|disp=tablecen|sortable=on|order=flip}}||{{convert|29.92|inHg|kPa mmHg psi|disp=tablecen|sortable=on|order=flip}} | style="text-align:center;" |०||[[Air Movement and Control Association|AMCA]],<ref name="AMCA">ANSI/AMCA Standard 210, "Laboratory Methods Of Testing Fans for Aerodynamic Performance Rating", as implied by http://www.greenheck.com/pdf/centrifugal/Plug.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927031546/http://www.greenheck.com/pdf/centrifugal/Plug.pdf |date=2020-09-27 }} when accessed on October 17, 2007.</ref>{{efn|The standard is given as 29.92 [[inHg]] at an unspecified temperature. This most likely corresponds to a standard pressure of 101.325 kPa, converted into ~29.921 inHg at {{convert|32|F|C}}.}} air density = ०.०७५ lbm/ft^३.<ref>This AMCA standard applies only to air; Compressed Gas Association [CGA] applies to industrial gas use in US.</ref><ref>{{cite book|title=Compressed Gas Handbook|url=https://books.google.com/books?id=5EfhBwAAQBAJ&q=%22compressed+gas+association%22+handbook+fifth+edition|access-date=22 Nov 2017|isbn = 9781461306733|last1 = Association|first1 = Compressed Gas|date = 2012-12-06| publisher=Springer }}</ref> |- |{{convert|59|F|C|disp=tablecen|sortable=on|order=flip}}||{{convert|29.92|inHg|kPa mmHg psi|disp=tablecen|sortable=on|order=flip}} | ||[[Federal Aviation Administration|FAA]]<ref name="FAA">{{cite book|year=2016|title=Pilot's Handbook of Aeronautical Knowledge|url=https://www.faa.gov/sites/faa.gov/files/2022-03/pilot_handbook.pdf|publisher=U.S. Department of Transportation Federal Aviation Administration|page=4{{hyphen}}3}}</ref> |- |{{convert|20|C|F|disp=tablecen|sortable=on}}||{{convert|101.325|kPa|mmHg psi inHg|disp=tablecen|sortable=on}} | | | 0 | EN १४५११-१:२०१३<ref name="EN14511-1:2013">{{cite book |title=Air Conditioners, liquid chilling packages and heat pumps with electrically driven compressors for space heating and cooling |year=2013 |publisher=BSI EN|location=UK|url=https://shop.bsigroup.com/ProductDetail/?pid=000000000030271396}}</ref> |- |{{convert|15|C|F|disp=tablecen|sortable=on}}||{{convert|101.325|kPa|mmHg psi inHg|disp=tablecen|sortable=on}} | style="text-align:center;" |०||[[अन्तर्राष्ट्रिय मानकीकरण सङ्गठन|आइ.एस.ओ]] २५३३:१९७५<ref name="ISO2533:1975">{{cite book |title=Standard Atmosphere|year=1975|publisher=International Organization for Standardization|location=Geneva, Switzerland|url=https://www.iso.org/standard/7472.html}}</ref> [[अन्तर्राष्ट्रिय मानकीकरण सङ्गठन|आइ.एस.ओ]] १३४४३:२००५,<ref name="ISO13443:1996">{{cite book |title=Natural gas - Standard reference conditions|year=1996|publisher=International Organization for Standardization|location=Geneva, Switzerland|url=https://www.iso.org/standard/20461.html}}</ref> [[अन्तर्राष्ट्रिय मानकीकरण सङ्गठन|आइ.एस.ओ]]७५०४:२०१५<ref name="ISO7504:2015">{{cite book |title=Gas analysis - Vocabulary|year=2015|publisher=International Organization for Standardization|location=Geneva, Switzerland|url=https://www.iso.org/standard/53596.html}}</ref> |- |{{convert|0|C|F|disp=tablecen|sortable=on}}||{{convert|101.325|kPa|mmHg psi inHg|disp=tablecen|sortable=on}} | style="text-align:center;" |०||[[DIN]] १३४३:१९९०<ref name="DIN1343:1990">{{cite book |title=Referenzzustand, Normzustand, Normvolumen; Begriffe und Werte|year=1990|publisher=Deutsches Institut für Normung|location=Germany|url=https://www.din.de/en/getting-involved/standards-committees/natg/standards/wdc-beuth:din21:1505240 }}</ref> |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:उष्मागतिकी]] 119v5f9eklu5lsq3pwmdq2qnablzx6m 0 150518 1393808 1361190 2026-11-03T19:45:05Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393808 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislation |short_title = नेपालको संविधान पहिलो संशोधन, २०७७ |legislature = [[नेपालको सङ्घीय संसद|नेपालको संसद]] |image = |imagesize = 150px |imagealt = |caption = |long_title = |citation = [http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=24111 दोस्रो संशोधन] |territorial_extent = [[नेपाल]] |enacted_by = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] |date_passed = ०९ माघ २०७२ |enacted_by2 = [[राष्ट्रिय सभा (नेपाल)|राष्ट्रिय सभा]] |date_passed2 = ०९ माघ २०७२ |date_assented = |signed_by = [[विद्यादेवी भण्डारी]] |date_commenced = २०७२ फागुन १६ |date_repealed = |administered_by = |bill = नेपालको संविधान पहिलो संशोधन विधेयक, २०७२ |bill_citation = |bill_date = |introduced_by =[[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]] |1st_reading = |2nd_reading = |3rd_reading = |conf_committee_passed = |bill2 = |bill_citation2 = |bill_date2 = |introduced_by2 = |1st_reading2 = |2nd_reading2 = |3rd_reading2 = |conf_committee_passed2 = |date_conf_committee = |white_paper = |committee_report = |amendments = |repeals = |related_legislation = |summary = |keywords = |status = सक्रिय }} {{ढाँचा:नेपालको संविधान २०७२}} [[नेपालको संविधान २०७२|नेपालको संविधान]]को पहिलो संशोधन तराई-मधेस आन्दोलनकारी दलका मागहरूलाई आंशिक रूपमा सम्बोधन गर्न ल्याइएको थियो। यो संशोधन प्रस्तावलाई २०७२ साल माघ ९ गतेको व्यवस्थापिका-संसद्ले दुई तिहाइ बहुमतले पारित गरेको थियो<ref>{{Cite web |last=शर्मा |first=ओम |date=०९ माघ २०७२ |title=संविधानको पहिलो संशोधन विधेयक पारित, पक्षमा ४६१ र विपक्षमा सात मत |url=https://www.ratopati.com/story/293461 |access-date= |website=www.ratopati.com |language=Nepali}}</ref><ref>{{Cite web |title=मधेसी मोर्चाको माग आंशिक सम्वोधन गर्दै संविधानमा पहिलो संशोधन, पक्षमा ४६१, विपक्षमा ७ मत |url=https://www.onlinekhabar.com/2016/01/378773/%e0%a4%ae%e0%a4%a7%e0%a5%87%e0%a4%b8%e0%a5%80-%e0%a4%ae%e0%a5%8b%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%9a%e0%a4%be%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%97-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%b6%e0%a4%bf%e0%a4%95 |access-date=2026-06-11 |website=Online Khabar |language=en-US}}</ref> र यो संशोधन २०७२ फागुन १६ गतेदेखि लागू भएको थियो। == पृष्ठभूमी == नेपालको संविधान २०७२ असोज १ गते संविधानसभाका बहुमत सदस्यहरूबाट हस्ताक्षर भएपछि सभाध्यक्षबाट प्रमाणित गरिएको थियो। २०७२ असोज ३ गते राष्ट्रपति रामवरण यादवले नेपालको संविधान २०७२ मा हस्ताक्षर गर्दै संविधान जारी भएको घोषणा गरेपछी तराईको जिल्लाहरूमा "असोज तीन, कालोदिन" भनि विरोध भइरहेको थियो । विसं २०७२ आश्विन ०६ गतेबाट नेपालले जारी गरेको [[नेपालको संविधान २०७२|नेपालको संबिधान, २०७२]] प्रति असन्तुष्टि जनाउँदै भारतले [[२०७२ नेपाल नाकाबन्दी|आर्थिक नाकाबन्दी]] लगायो। == संशोधन == {| class="wikitable" |+ !क्रम !धारा !विद्यमान व्यवस्था<ref>{{Cite web |title=28. नेपालकाे संविधान |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22517 |access-date=2026-06-11 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517035137/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=22517 |archive-date=2026-05-17}}</ref> !संशोधित व्यवस्था<ref>{{Cite web |title=नेपालको संविधान (पहिलो संशोधन), २०७२ |url=https://www.moljpa.gov.np/public/uploads/c2cb256b-c748-4fc3-8e5c-ef08b94f0560.pdf |access-date=2026-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260611123525/https://www.moljpa.gov.np/public/uploads/c2cb256b-c748-4fc3-8e5c-ef08b94f0560.pdf |archive-date=2026-06-11}}</ref> |- |१ |धारा ४२ को उपधारा (१) |सामाजिक रूपले पछाडि परेका महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेशी, थारू, मुस्लिम, पिछडावर्ग, अल्पसङ्ख्यक, सीमान्तकृत, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, लैंँङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक, किसान, श्रमिक, उत्पीडित वा पिछडिएको क्षेत्रका नागरिक तथा आर्थिक रूपले विपन्न खस आर्यलाई समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तका आधारमा राज्यको निकायमा सहभागिताको हक हुनेछ । |आर्थिक, सामाजिक वा शैक्षिक दृष्टिले पछाडि परेका महिला दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी, थारू, मुस्लिम, पिछडावर्ग, अल्पसङ्ख्यक, सीमान्तकृत, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, लैंँङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक, किसान, श्रमिक, उत्पीडित वा पिछडिएको क्षेत्रका नागरिक तथा आर्थिक रूपले विपन्न खस आर्यलाई समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तका आधारमा राज्यको निकायमा सहभागिताको हक हुनेछ । |- |२ |धारा ८४ को उपधारा (१) को खण्ड (क) |नेपाललाई भूगोल र जनसंख्याको आधारमा एक सय पैंसठ्ठी निर्वाचन क्षेत्र कायम गरी प्रत्येक निर्वाचन क्षेत्रबाट एक जना रहने गरी [[पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन प्रणाली]] बमोजिम निर्वाचित हुने एक सय पैंसठ्ठी सदस्य |नेपाललाई जनसंख्या र भौगोलिक  अनुकुलता तथा विशिष्टता आधारमा एक सय पैंसठ्ठी निर्वाचन क्षेत्र कायम गरी प्रत्येक निर्वाचन क्षेत्रबाट एक जना रहने गरी [[पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन प्रणाली]] बमोजिम निर्वाचित हुने एक सय पैंसठ्ठी सदस्य |- |३ | २८६ उपधारा (५) |निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोगले यस धारा बमोजिम निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्दा जनसंख्या र भूगोल लाई प्रतिनिधित्वको आधार मानी त्यस्तो निर्वाचन क्षेत्राजएए भूगोल, जनसंख्या र सदस्य संख्या बीचको अनुपात यथासम्भव समान हुने गरी निर्धारण गर्नेछ । |निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोगबाट यस धारा बमोजिम निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्दा धारा ८४ को उपधारा (१) को खण्ड (क) को अधीनमा रही प्रतिनिधित्वको लागी जनसंख्यालाई मुख्य र भूगोला लाई दोस्रो आधार मानी संघीय कानून बमोजिम प्रदेशमा निर्वाचन क्षेत्र निर्धारन गरिनेछ र प्रदेशभित्र रहेका प्रत्येक जिल्लामा कम्तीमा एक निर्वाचन क्षेत्र रहनेछन् । |- |४ |२८६ उपधारा (६) |उपधारा (५) बमोजिम निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्दा सो क्षेत्रको जनसंख्याको घनत्व, भौगोलिक विशिष्टता, प्रशासनिक एवं यातायातको सुगमता, सामुदायिक तथा सांस्कृतिक पक्षलाई समेत ध्यान दिनु पर्नेछ। |उपधारा (५) बमोजिम निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गर्दा जनसङ्ख्या र भौगोलिक अनुकुलता, सो क्षेत्रको जनसंख्याको घनत्व, भौगोलिक विशिष्टता, प्रशासनिक एवं यातायातको सुगमता, सामुदायिक तथा सांस्कृतिक पक्षलाई समेत ध्यान दिनु पर्नेछ । |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} e1dv1htmtwbd16llyduq6zcqkmit63v 0 150570 1393804 1362049 2026-11-03T19:26:53Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393804 wikitext text/x-wiki [[नेपालको मर्यादाक्रम]] प्रोटोकल सूची (पदाधिकार) हो जसमा नेपाल सरकारमा पदाधिकारी र अधिकारीहरूलाई उनीहरूको पद र पद अनुसार सूचीबद्ध गरिन्छ। देशले संघीयता अँगालेको बेला, सरकारले २०७६ वैशाख मा प्राथमिकताको नयाँ क्रमलाई अन्तिम रूप दियो। == मर्यादाक्रम (२०७६ देखि) == {| class="wikitable" |+स्रोतः नेपाल राजपत्र (२०७६ वैशाख १६ मा प्रकाशित) <ref>{{Cite web |title=मर्यादाक्रम – राष्ट्रिय – जीवनका विभिन्न क्षेत्रमा रहेका महानुभावहरुको मर्यादाक्रम |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23656 |access-date=2021-04-23 |website=rajpatra.dop.gov.np |language=ne |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627060506/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23656 |archive-date=2020-06-27}}</ref> !क्रम !मर्यादा ! पदाधिकारी |- |१ |[[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] |रामचन्द्र पौडेल |- |२ |[[नेपालको उपराष्ट्रपति]] |[[राम सहाय यादव]] |- |३ |[[प्रधानमन्त्री]] |[[बालेन शाह|बालेन्द्र शाह]] |- |४ |[[नेपालको प्रधानन्यायाधीश|प्रधानन्यायाधीश]] |[[मनोजकुमार शर्मा|मनोज कुमार शर्मा]] |- |५ | * [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] [[प्रतिनिधि सभाको सभामुख (नेपाल)|सभामुख]] * [[राष्ट्रिय सभा (नेपाल)|राष्ट्रिय सभा]] अध्यक्ष |डोल प्रसाद आर्यल [[नारायणप्रसाद दाहाल]] |- |६ | * पूर्व [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] * उपप्रधान मन्त्री * [[नेपालको उपराष्ट्रपति|पूर्व उपराष्ट्रपति]] * [[नेपालको प्रधानमन्त्री|पूर्व प्रधानमन्त्री]] * पूर्व मन्त्रीपरिषद्का अध्यक्ष * पूर्व प्रधानन्यायाधीश | * [[रामवरण यादव|डा. रामवरण यादव]] र बिद्या देवी भण्डारी * - * [[परमानन्द झा]] र नन्द किशोर पुन * [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]], [[शेरबहादुर देउवा]] , [[पुष्पकमल दाहाल]], [[माधवकुमार नेपाल|माधवकुमार नेपाल]], बाबुराम भट्टाराई, [[झलनाथ खनाल]], [[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]] र [[सुशीला कार्की]] * [[खिलराज रेग्मी]] * [[सुरेन्द्रप्रसाद सिंह|सुरेन्द्र प्रसाद सिंह]], [[त्रिलोक प्रताप राणा]], ओम भक्त श्रेष्ठ, [[मीनबहादुर रायमाझी|मिन बहादुर रायमाझी]], [[अनुप राज शर्मा]], राम प्रसाद श्रेष्ठ, [[खिलराज रेग्मी]], [[दामोदरप्रसाद शर्मा|दामोदर प्रसाद शर्मा]], राम कुमार शाह, [[कल्याण श्रेष्ठ]], [[सुशीला कार्की]], [[गोपाल प्रसाद पराजुली]], [[ओम प्रकाश मिश्र|ओम प्रकाश मिश्रा]], [[चोलेन्द्रशमशेर ज.ब.रा.|चोलेन्द्र समसेर]], [[हरिकृष्ण कार्की|हरि कृष्ण कारकी]], [[विश्वम्भरप्रसाद श्रेष्ठ|विश्वम्भर प्रसाद श्रेष्ठ]], र [[प्रकाशमान सिंह राउत|प्रकाश मान सिंह राउत]]) |- |७ |[[प्रदेश प्रमुख (नेपाल)|प्रदेश प्रमुख हरू]] (आ-आफ्नो [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]भित्र) | |- |८ | * [[नेपाल सरकार]] मन्त्रीहरू * प्रदेश सरकारका [[नेपालका प्रादेशिक सरकारहरू|मुख्यमन्त्रीहरू]] * प्रदेश प्रमुख (आफ्नो प्रदेश बाहिर) * प्रतिनिधि सभामा [[प्रतिपक्ष दलको नेता (नेपाल)|विपक्षी दलका नेता]] * [[नेपाल रत्न मान पदवी|नेपाल रत्न]] पाउने महानुभावहरु * पूर्व प्रधानन्यायाधीश * संविधान सभाका अध्यक्ष * प्रतिनिधि सभाका उपसभामुख * राष्ट्रियसभाका उपाध्यक्ष, सत्तापक्षको संसदीय दलका उपनेता * व्यवस्थापिका-संसदका पूर्व सभामुख * प्रतिनिधिसभाका पूर्व सभामुख * राष्ट्रियसभाका पूर्व अध्यक्ष * नेपाल सरकारका पूर्व उपप्रधानमन्त्री | |- |९ | * नेपाल सरकारका राज्यमन्त्रीहरू * प्रतिनिधिसभामा सत्ता पक्षको मुख्य [[सचेतक]] * प्रतिनिधिसभामा विपक्षीदलको प्रमुख सचेतक * प्रतिनिधि सभाका विभिन्न समितिका सभापति * राष्ट्रिय सभाका विभिन्न समितिका सभापति * उपाध्यक्ष, [[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]] * [[नेपालको सर्वोच्च अदालत|सर्वोच्च अदालत]]का न्यायाधीशहरू * संवैधानिक निकायका प्रमुख * न्यायिक परिषद्का सदस्यहरू * महान्यायाधिवक्ता * राष्ट्रियसभामा सत्तापक्षको नेता * राष्ट्रियसभामा सत्तापक्षको मुख्य सचेतक * राष्ट्रियसभामा विपक्षी दलको नेता * राष्ट्रियसभामा विपक्षी दलको प्रमुख सचेतक * [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रदेश सभा]]का सभामुख | |- |10 | * नेपाल सरकारका सहायक मन्त्रीहरू * प्रतिनिधि सभाका सदस्यहरू * राष्ट्रिय सभाका सदस्यहरू * पूर्व मन्त्रीहरू * उच्च अदालतका मुख्य न्यायाधीशहरू * [[नेपालका प्रादेशिक सरकारहरू|प्रदेश सरकार]]का मन्त्रीहरू * प्रदेश सभाका उपसभामुख * प्रदेश सरकारका राज्य मन्त्रीहरू * प्रदेश सभाका विभिन्न समितिका सभापति * [[काठमाडौँ|काठमाडौँ महानगर]] [[नेपालका नगर प्रमुखहरूको सूची|मेयर]] * पूर्व सदस्य, संविधान सभा * पूर्व सांसद * [[नेपालको मुख्य सचिव|नेपाल सरकारका मुख्य सचिव]] * [[नेपालको प्रधान सेनापति|प्रधानसेनापति]] (अशोक राज सिगदेल) | |- |11 | * प्रदेश सरकारका सहायक मन्त्रीहरू * प्रदेश सभाहरूमा सचेतक * प्रदेश सभाका सदस्यहरू * महानगरका मेयरहरू (काठमाडौँ बाहेक) * [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिल्ला समन्वय समिति]] का प्रमुख | |- |12 | * संवैधानिक निकायका सदस्य तथा आयुक्तहरू * राष्ट्रिय योजना आयोगका सदस्य * महासचिव, सङ्घीय संसद * मुख्य रजिष्ट्रार, सर्वोच्च अदालत * गभर्नर, [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क|नेपाल राष्ट्र बैंक]] * [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान|नेपाल एकेडेमी]] कुलपति * विश्वविद्यालयका उपकुलपति | |- |१३ | * नेपाल सरकारका सचिव एवं राजपत्राङ्कित विशिष्ट श्रेणीका अधिकृत * राष्ट्र गौरव पाउने महानुभावहरु * विदेशका लागि नेपाली राजदूत * नेपालस्थित विदेशी राजदूत * [[दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठनको महासचिव|महासचिव]], [[दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन|दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग संगठन]] * [[नेपाली सेना]] रथी (लेफ्टिनेन्ट जनरल) * [[नेपाल प्रहरी]] [[नेपाल प्रहरी महानिरीक्षक|महानिरीक्षक]] * महानिरीक्षक, [[नेपाल सशस्त्र प्रहरी बल|सशस्त्र पुलिस बल]] * [[राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग]] , मुख्य अनुसन्धान निर्देशक * नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका उपकुलपति * विश्वविद्यालयका प्राध्यापकहरू * उपमहानगरपालिकाका प्रमुख * काठमाडौँ महानगरपालिकाकी उपमेयर * नगरपालिकाका मेयर |[[सुनिता डङ्गोल|सुनीता डाङ्गोल]] |- |१४ | * उच्च अदालतका न्यायाधीश * मुख्य न्यायाधिवक्ता, * नेपालस्थित संयुक्त राष्ट्रसङ्गीय आवासीय संयोजक | |- |१५ | * प्रदेश लोकसेवा आयोगका अध्यक्ष, * नगरपालिकाका प्रमुख, * नेपाली सेनाका [[उप रथी|मेजर जनरल]] (उपरथी) * प्रहरी अतिरिक्त महानिरीक्षक, * सशस्त्र प्रहरी अतिरिक्त महानिरीक्षक, * राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागका अतिरिक्त मुख्य अनुसन्धान निर्देशक, * प्रदेश लोक सेवा सदस्यहरू | |- |१६ | * महानगरपालिकाका उपप्रमुख (काठमाडौं महानगरपालिका बाहेक) * जिल्ला समन्वय समितिका उपप्रमुख * [[गाउँपालिका]]का अध्यक्ष * उपमहानगरपालिकाका उपप्रमुख * नगरपालिकाका उपप्रमुख * नेपाल सरकारका सहसचिव एवं राजपत्राङ्कित प्रथम श्रेणी वा सोसरहका अधिकृत * जिल्ला न्यायाधीश * प्रमुख जिल्ला अधिकारी (राजपत्राङ्कित प्रथम श्रेणी) * विश्वविद्यालयका सहप्राध्यापक | |- |१७ | * नेपाली सेनाका [[सहायक रथी|ब्रिगेडियर जनरल]] (सहायकरथी) * प्रहरी नायब महानिरीक्षक * सशस्त्र प्रहरी नायब महानिरीक्षक * राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागका अनुसन्धान निर्देशक * नेपालस्थित विदेशी कन्सुल जनरल * नेपाली सेनाका कर्नल महासेनानी * प्रहरी वरिष्ठ उपरीक्षक * सशस्त्र प्रहरी वरिष्ठ उपरीक्षक * राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागका सह अनुसन्धान निर्देशक * प्रदेश सरकार तथा स्थानीय तहले नियुक्त गरेका राजपत्राजित प्रथम श्रेणी वा सोसरहको तहमा कार्यरत अधिकृत * प्रमुख जिल्ला अधिकारी (राजपत्राङ्कित द्वितीय श्रेणी) * सार्वजनिक संस्थानका प्रमुख एवं कार्यकारी * गाउँपालिकाका उपाध्यक्ष | |- |१८ | * नेपाल सरकारका उपसचिव एवं राजपत्राति द्वितीय श्रेणी वा सोसरहका अधिकृत, * नेपाली सेनाका लेफ्टिनेन्ट कर्नेल प्रमुख सेनानी, * प्रहरी उपरीक्षक, * सशस्त्र प्रहरी उपरीक्षक, * राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागका उपअनुसन्धान निर्देशक, * विश्वविद्यालयका उपप्राध्यापक | |- |१९ | * नेपाली सेनाका मेजर (सेनानी) * प्रहरी नायब उपरीक्षक * सशस्त्र प्रहरी नायब उपरीक्षक * राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागका प्रमुख अनुसन्धान अधिकृत * प्रदेश सरकार तथा स्थानीय तहले नियुक्त गरेका राजपत्राजित द्वितीय श्रेणी वा सोसरहको तहमा कार्यरत अधिकृत | |- |२० | * नेपाली सेनाका क्याप्टेन (सहसेनानी) * नेपाल सरकारका शाखा अधिकृत एवं राजपत्राङ्कित तृतीय श्रेणी वा सोसरहका अधिकृत, * विश्वविद्यालयका सहायक प्राध्यापक | |- |२१ | * नेपाली सेनाका [[लेफ्टिनेन्ट]] (उपसेनानी) * नेपाल प्रहरी निरीक्षक * सशस्त्र प्रहरी बलका निरीक्षक * [[राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग]]का अनुसन्धान अधिकृत | |- |२२ | * प्रदेश सरकार तथा स्थानीय तहले नियुक्त गरेका राजपत्राङ्कित तृतीय श्रेणी वा सोसरहको तहमा कार्यरत अधिकृत * नेपाली सेनाका [[सेकेन्ड लेफ्टिनेन्ट]] (सहायक सेनानी) | |} == पूर्ववर्ती मर्यादाक्रम == === मर्यादाक्रम (२०४७-२०६५ ) === {| class="wikitable" !क्रम !मर्यादा |- |१ |[[नेपालका राजा|राजा]] र रानी |- |२ | * मुमा महारानी * युवराज र युवराज्ञी |- |३ |राजाका भाइबहिनी |- |४ | * राजाका सन्तान * युवराजका सन्तान |- |५ |राजाका भाइबहिनीका सन्तान |- |६ | * रानी आमाबाबु र भाइबहिनीहरू * युवराज्ञीका आमाबाबु र भाइबहिनीहरू |- |७ | * राजाका भाइबहिनीका पति/पत्नीका आमाबाबु र भाइबहिनीहरू * मुमा महारानीको आमाबाबु र भाइबहिनीहरू |- |८ |राजाका सन्तानका पति/पत्नी |- |९ |युवराजका सन्तानका तथा राजाका भाइबहिनी पति /पत्नी |- |१० | * प्रधानमन्त्री * उपप्रधानमन्त्री * प्रधानन्यायाधीश |- |११ | * [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]का [[प्रतिनिधि सभाको सभामुख (नेपाल)|सभामुख]] * सरकारका मन्त्रीहरू |- |१२ | * सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीशहरू * महान्यायाधिवक्ता * नेपाली सेनाका प्रधानसेनापती * श्री ५ को सरकारको मुख्यसचिव * संसदका उपसभामुख |- |१३ | * महामहिमको सरकारका उप तथा सहायक मन्त्रीहरू * क्षेत्रीय अपीलीय अदालतहरूका मुख्य न्यायाधीशहरू * नेपाल राष्ट्र ब्याङ्कका गभर्नर * शाही नेपाली सेनाका लेफ्टिनेन्ट जनरल/जनरल कमान्डिङ अफिसर * अतिरिक्त क्याबिनेट सचिव/मन्त्रालय प्रमुखहरू * नेपाल पुलिसका महानिर्देशक * नेपाल सशस्त्र प्रहरी बलका महानिर्देशक |- |१४ | * संसद सदस्य * क्षेत्रीय अपीलीय अदालतहरूका न्यायाधीशहरू * भारत र जनवादी गणतन्त्र चिनका राजदूतहरू * महान्यायाधिवक्ता * शाही नेपाली सेनाका मेजर जनरलहरू * अतिरिक्त/सरकारी विभागहरूका प्रमुख सचिवहरू/मुख्य क्षेत्रीय अधिकारीहरू * अतिरिक्त महानिर्देशक-रोयल नेपाल पुलिस तथा सशस्त्र पुलिस |- |१५ | * नेपालका लागि अन्य विदेशी राजदूतहरू * दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग संगठनको महासचिव * विदेशका लागि नेपाली राजदूत * सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीश |- |१६ | * संयुक्त सचिव नागरिक सेवा/मुख्य अञ्चल अधिकारी * शाही नेपाली सेनाका ब्रिगेडियर जनरलहरू * नेपाल प्रहरी तथा सशस्त्र प्रहरी महानिरीक्षक/अञ्चल प्रहरी अधिकारीहरू * भारत र जनवादी गणतन्त्र चिनको रक्षा संलग्न |- |१७ | * नेपाली सेनाका कर्नल * उपसचिव, सिभिल सर्भिस/प्रमुख जिल्ला अधिकारीहरू * नेपाल पुलिस र सशस्त्र पुलिस बलका वरिष्ठ पुलिस अधीक्षक/बटालियन कमान्डर/प्रमुख जिल्ला पुलिस अधिकारीहरू * नगरपालिका मेयर तथा गाँउ बिकास समिती अध्यक्ष |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपाल सरकार]] cs8k10zszvegyvtsgu66ybfxjl39m0z 0 150573 1393935 1389724 2026-11-04T08:04:20Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393935 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above summary" |राष्ट्र गौरव मान पदवी<br /> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="width: 33%;" |प्रकार | class="infobox-data" |[[मान पदवी]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="width: 33%;" |पुरस्कार प्राप्त | class="infobox-data" |देशको सेवा |- ! class="infobox-label" scope="row" style="width: 33%;" |देश | class="infobox-data location" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Nepal.svg|कडी=|पाठ=|20x20पिक्सेल| ]]   &nbsp;&nbsp;</span>[[नेपाल]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="width: 33%;" |द्वारा प्रस्तुत | class="infobox-data attendee" |[[नेपालका राष्ट्रपति]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="width: 33%;" |स्थापना | class="infobox-data" |२०६४ साउन |- ! class="infobox-label" scope="row" style="width: 33%;" |प्रथम पुरस्कार | class="infobox-data" |२०६४ साउन |- ! class="infobox-label" scope="row" style="width: 33%;" |कुल प्राप्तकर्ताहरू | class="infobox-data" |5 |- class="infobox-hiddenrow" ! colspan="2" class="infobox-header" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[चित्र:Army_Medal_of_Honour_(Senegal)_-_ribbon_bar.png|100x100पिक्सेल]]<div class="infobox-caption">पदवीको रिबन</div> |- ! colspan="2" class="infobox-header" |प्राथमिकता |- ! class="infobox-label" scope="row" style="width: 33%;" |अर्को (ठूलो ) &nbsp; | class="infobox-data" |[[नेपाल रत्न मान पदवी]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="width: 33%;" |अर्को (सानो) &nbsp; | class="infobox-data" |महाउज्वल कीर्तिमय राष्ट्र दीप |} '''राष्ट्र गौरव मान पदवी''' [[नेपाल|नेपालको]] दोस्रो सर्वोच्च नागरिक पदवी हो। २०६४ साउनमा स्थापित<ref>{{Cite web |title=विभूषणका सम्बन्धमा कानूनी व्यवस्था गर्न बनेको ऐन |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20678 |access-date=2026-06-17 |website=नेपाल राजपत्र}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, यो सम्मान नेपाल राष्ट्रको लागी उदाहरणीय योगदानको लागी प्रदान गरिन्छ। == प्राप्तकर्ताहरू == {| class="wikitable" ! scope="col" style="width:5%" |वर्ष ! colspan="2" scope="col" style="width:25%" |पुरस्कार विजेता !नोटहरू |- | rowspan="2" align="center" |2010<ref name=":0">{{Cite web |title=SEcond Republic Day: Prez confers awards, titles |url=http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2010/05/29/nation/second-republic-day-prez-confers-awards-titles/208813/ |access-date=21 Sep 2014 |publisher=The Kathmandu Post |publication-date=}}</ref> | align="center" style="width:1%" |[[चित्र:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Shri_Girija_Prasad_Koirala_being_seen_off_by_the_Union_Minister_of_Water_Resources,_Prof._Saif-ud-din_Soz_at_Indira_Gandhi_International_Airport_in_New_Delhi_on_April_06,_2007_(cropped).jpg|192x192पिक्सेल]] ! scope="row" style="background-color:#CEE8F0;" |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]] |[[नेपालको प्रधानमन्त्री|नेपालका प्रधानमन्त्री]] २०४८-२०५१, २०५५-२०५६, २०५६-२०५८, <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/03/21/world/asia/21koirala.html|title=Girija Prasad Koirala, Former Nepal Premier, Dies at 85|last1=Chapagain|first1=Kiran|date=2010-03-21|work=The New York Times|access-date=2017-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713162005/https://www.nytimes.com/2010/03/21/world/asia/21koirala.html|archive-date=2021-07-13|last2=Yardley|first2=Jim|language=en-US|issn=0362-4331|url-status=live}}</ref> २०६३-२०६५ सम्म कार्यवाहक [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्र प्रमुख]], नेपाली काङ्ग्रेसका नेता <ref>{{Cite web |title=BBC News - Nepalese ex-leader Girija Prasad Koirala dies |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8577669.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119133735/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8577669.stm |archive-date=2016-11-19 |access-date=2017-06-20 |website=news.bbc.co.uk |language=en-GB}}</ref> |- | align="center" style="width:1%" | ! scope="row" style="background-color:#CEE8F0;" |[[मनमोहन अधिकारी|मोहन अधिकारी]] |सन् २०५१ देखि २०५२ सम्म नेपालको प्रधानमन्त्री। प्रजातन्त्र समर्थक कार्यकर्ता, नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीका संस्थापक तथा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] का नेता। |- | rowspan="2" align="center" |2016<ref>{{Cite web |last=Ltd. |first=Setopati Sanchar Pvt. |title=गणतन्त्र दिवसमा क-कसले पदक पाए (सूचीसहित) |url=http://archive.setopati.com/samaj/47413/ |access-date=2017-06-20 |website=archive.setopati.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20170705013404/http://archive.setopati.com/samaj/47413 |archive-date=2017-07-05 }}</ref> | align="center" style="width:1%" |[[चित्र:Sushil_Koirala_2010-04-15.jpg|196x196पिक्सेल]] ! scope="row" style="background-color:#CEE8F0;" |[[सुशील कोइराला]] |नेपालको प्रधानमन्त्री, नेपाली काङ्ग्रेसका नेता। |- | align="center" style="width:1%" | ! scope="row" |[[सुवासचन्द्र नेम्वाङ]] |[[नेपालको पहिलो संविधान सभा|प्रथम नेपाली संविधान सभा]] अध्यक्ष। २०४८ देखि सांसद। |- | align="center" style="width:1%" |2018 | ! scope="row" style="background-color:#CEE8F0;" |[[महेन्द्रनारायण निधि|महेन्द्र नारायण निधि]] |[[आम निर्वाचन २०१५ का निर्वाचित सांसदहरू|नेपालको प्रथम प्रतिनिधि सभा]] उपाध्यक्ष, नेपाली काङ्ग्रेसको संस्थापक महासचिव। नेपालका एकजना प्रख्यात दिग्गज राजनीतिज्ञ तथा प्रजातन्त्रवादी नेता, तथा नेपालका गान्धीवादी नेता। |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:सङ्क्षिप्त विवरण भएका लेखहरू]] aht39j4blryxd8wlg6qy03abia8ptt1 0 151225 1393918 1392458 2026-11-04T06:52:21Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393918 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Nepal_Baisya_Rajyas_22_states_of_Nepal_before_unification.jpg|अङ्गुठाकार|Nepal Baisya Rajyas 22 states of Nepal before unification]] [[चित्र:Nepal_Chaubisya_Rajyas_24_states_of_Nepal_before_unification.jpg|अङ्गुठाकार|Nepal Chaubisya Rajyas 24 states of Nepal before unification]] '''रजौटा राज्य''' भनेको [[नेपाल अधिराज्य]]को इतिहासमा सुरुवातमा अधिकार सम्पन्न र २०१७ पछी आलंकारिक संस्था थियो । आशृत सन्धिको गरेर नेपालामाअ मिसिएका यी राज्यहाँरूमा स्थानीय राजाद्वारा शासित थियो। राजौटा राज्यका शासकहरूलाई धेरै हदसम्म आफ्नै क्षेत्रहरू शासन गर्न अनुमति दिइएको थियो, तर नेपाल बाहिरका राज्यहरूसँग सम्बन्ध राख्न अनुमति दिइएको थिएन, र अन्य रियासतहरू विरुद्ध युद्ध लड्न अनुमति दिइएको थिएन। [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकीकरण]]मा सहयोग गरेको हुनाले विदेश सम्बन्ध, सैन्य मामिला बाहेक राज्य भित्रको मालपोत, प्रशासन र न्याय हेर्ने अख्तियार सहित राजा रजौटा अधिकार कायम गरिएको थियो।<ref>{{Cite journal |last=Adhikari |first=Krishna Kant |date=December 1980 |title=The Status, Powers and Functions of Rajas .and Rajautas During the Nineteenth Century Nepal in the Light of Contemporary Documents |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_08_01_06.pdf |journal=CNAS, TRIBHUVAN UNIVERSITY |volume=VIII |issue=1 |pages=147-155}}</ref> उनीहरूको विवाह राजपरिवार, राणाखलकसँग हुन्थ्यो। २०१७ अगाडिसम्म [[नेपालको मर्यादाक्रम|मर्यादाक्रम]]मा उनीहरूको स्थान २४ नं मा थियो।<ref>{{Cite news|title=सरकारबाट निर्णय भएको मर्यादाक्रम|last=थापा|first=चन्द्रबहादुर|date=२०१३ जेठ २९|work=नेपाल गजेट}}</ref> २०१७ सालमा [[राज्य रजौटा ऐन, २०१७|राज्य रजौटा ऐन]] लागू हुनुभन्दा अघि, १६ रियासतहरूलाई आधिकारिक रूपमा मान्यता दिइएको थियो। राज्य रजौटा ऐनले निम्न सत्रह रजौटा राज्यहरूका राजाहरूलाई मान्यता दिन्छ: सल्यान, जाजरकोट, मुस्ताङ, बझाङ, भिरकोट, दारणा, बाजुरा, थलाहारा, गलकोट, गुल्मी, गरौकोट, मलेनेटा, दुल्लु, पर्वत, नुवाकोट, खुम्रीकोट (प्यूठान), र उदयपुर (प्यूठान)। == इतिहास == === नेपाल एकीकरण काल === चौतारिया [[बहादुर शाह]]को नायबीकालामा पश्चिम नेपालका राज्य रजौटाहरूलाई नेपाल राज्यमा मिलाएर राज्य विस्तारको कार्य गरिएको थियो।<ref name=":12">{{cite book|author=चित्तरञ्जन नेपाली|title=श्री ५ रणबहादुर शाह (व्यक्तित्व र शासन)|url=|publisher=|isbn=|pages=६|date=बि.सं २०२०}}</ref> [[जाजरकोट राज्य]]सँग [[पृथ्वीनारायण शाह]]को समयमै सन्धी भएकाले त्यहाँका राजा गजेन्द्र शाहसँग सन्धी नवीकरण गरियो। जाजरकोटले नेपाललाई वार्षिक रू. ७,००० र सैनिक सहयोग गर्ने शर्तमा आफ्नो समर्थक बनाएपछि [[भेरी नदी|भेरी नदि]] सम्म पुग्यो । वि.सं. १८४६ मा सरदार भक्ति थापा र कालु पाँडेले ([[काजी]] [[कालु पाँडे|कालू पाँडे]] होइनन्) दैलेख माथी आक्रमण गर्दा त्यहाँका राजा भागे भने [[दुल्लु राज्य|दुल्लु]]का राजा उत्तम शाहले नेपालको अधिनता स्विकार गरी अमरसिंह थापाको साथ दिए। [[बझाङ राज्य|बझाङी राजा]]ले पनि नेपालको अधीनता स्वीकार गरी वार्षिक रु ५००/- सिर्तो रकम तिर्न मञ्जुर गरे । त्यसपछि [[अमरसिंह थापा]]को नेतृत्वको फौजले [[कर्णाली नदी|कर्णाली नदि]] तरेर [[अछाम जिल्ला|अछाम]] तथा [[डोटी राज्य]] माथी विजय गरेकाले नेपालको पश्चिमी सीमा [[महाकाली नदी]] सम्म पुग्यो। डोटी राज्यलाई नेपालमा मिलाउन ज्यादै कठिन भएको समयमा त्यसलाई पराजित गर्नका लागि बझाङी राजा समुद्रसिंह तथा प्रतिमान शाहीको ठूलो भूमिका रहेको छ।<ref name=":0">[[राजाराम सुवेदी]], ´हिस्ट्री अफ बझाङ´ (काठमाडौँ : २०४४)</ref> === भीमसेन थापा काल === १८६३ मा रणबहादुर शाहको हत्या भयो। रणवहादुर शाहको हत्या भएको समाचार सुन्नासाथ सत्यानी रानी विलासकुमारी काठमाडौं आइपुगिन्। यस हत्याकाण्डमा भीमसेन थापाको हात छ भन्ने गामगुम चलेको कुरा यिनको मुखवाट फुत्कियो। सत्यानका राजा वा उनका समर्थकहरुद्वारा नेपाल सरकार विरुद्ध हुन सकने सतरा प्रति पनि भीमसेन थापा सजग थिए । ठाउँ ठाउँका हाकिम कारिदालाई पठाइएका पाहरूमा डेढ महीना सम्म काठमाडौंबाट सत्यान र सत्यानबाट काठमाडौं जाने चिठीहरू तथा मानिसहरू माथि पुरा निगरानी राख्न आदेश दिइएको थियो । कुनै संदिग्ध मानिस फैला पर तुरन्त पकडी पाल्पा लैजानु भन्ने पनि हुकुम दिइएको थियो । यस प्रकारले सवै वन्दोवस्त मिलाई सकेपछि वि सं. १८६६ वैशाख शुदि १० रोज ३ का दिन विधिवत् रूपमा सत्यानी राजा रणभीम शाहलाई पदवाट हटाइएको कुराको घोषणा गरियो ।<ref name=":3" /> भीमसेन थापाले सल्यानी राजपरिवारलाई काठमाडौंमा कैद/ नजरबन्दमा राखेका थिए। भीमसेन थापाले विलासकुमारी प्रति आदरको भाव देखाएनन् । [[पाल्पा राज्य|पाल्पा]]को साथसाथै उनले सल्यान पनि कब्जा गरे र विलासकुमारी र उनका कान्छा छोरालाई काठमाडौं त्याई ज्याद थोरै वृत्ति दिई राखे । उनको पतन पछि १८९४ मा राजा राजेन्द्रद्वारा सल्यानको रजौटा राज्य थमौति भयो। तेजवहादुर शाहलाई सल्यानी राजाको दर्जा दिइए तापनि तेजवहादुरको राज्य फलावाडमा सीमित रहयो । सत्यान, दाग र देउखुरीमा उनको केही अधिकार रहेन। === राणाकाल === [[तेश्रो नेपाल तिब्बत युद्ध|तेस्रो नेपाल तिब्बत युद्ध]] (१९१२) मा नेपाल सरकारलाई गलकोटबाट सिपाही र हातहतियार सहयोग गरेका कारण १९२४ मा<ref>{{Cite web |title=Details (RRC_0048_0849) |url=https://nepalica.hadw-bw.de/nepal/catitems/viewitem/84751/2 |access-date=2026-08-15 |website=nepalica.hadw-bw.de}}</ref>गलकोट राजाले राज श्रीपेच, रजौटा उपाधि र रु तीन सयको नगद बिर्ता पाए।<ref name=":2" /> वि.सं. १९३०–३१ मा दाङ र ब्रिटिस भारतको सिमा विवाद हुँदा माल्नेटी राजाका वंशज सन्तवीर शाहले नेपालको पक्षबाट प्रमाण दिँदा [[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा सुरेन्द्र]] वि.सं. १९३७ मा ‘सन्तान दरसन्तानले भोग गर्न पाउने’ अधिकार लालमोहरमार्फत् थपिदिएका थिए ।<ref name=":1" /> [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]]को समयमा [[बझाङ राज्य|बझाङी राजा]] विक्रमबहादुर सिंहको राणाहरूसँग खटपटपछि उनी जीवित छँदै छोरा [[जयपृथ्वीबहादुर सिंह]]लाई बझाङको राजा बनाइएको थियो। [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्र शमशेर]]को प्रधानमन्त्रीकालमा जयपृथ्वीबहादुरको राणाहरूसँग कुरा नमिल्दा उनले राजपाट त्यागेर देवीजंगबहादुर सिंह बझाङी राजा भए।<ref>{{Cite web |last=भण्डारी |first=रतन |title=जयपृथ्वीको मावली होइन तारुका |url=https://www.annapurnapost.com/news/173409/ |access-date=2026-08-15 |website=Annapurna Post |language=Nepali}}</ref> === २००७-२०१७ === राज्य रजौटा उन्मूलनको थालनी डा. [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|के.आई. सिंह]]को सरकार पालामा भएको थियो। प्रधानमन्त्री सिंहले २०१४ कात्तिक १२ गते गलकोट र गरुनकोट राज्यको माल–अदालत बागलुङ र स्याङ्जामा गाभेका थिए<ref>{{Cite web |title=त्यो बझाङ विद्रोह |url=https://www.annapurnapost.com/story/432531/ |access-date=2026-08-13 |website=Annapurna Post |language=Nepali}}</ref> (गोरखापत्र २०१४ कात्तिक १४)। [[आम निर्वाचन २०१५|२०१५ को आमनिर्वाचन]]को घोषणापत्रमा [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]]ले जंगल संरक्षण, बिर्ताको राष्ट्रियकरण, रजौटा र जमिनदारी प्रथा अन्त्य, हदबन्दी बढी जमिनको पुनर्वितरणलाई एजेन्डा बनाएको थियो । त्यस्तै [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]]ले नेपाली मुद्रा प्रचलनमा ल्याइने तथा यातायात र सञ्चार क्षेत्रको विकास नेकपाको कृषि नीतिमा ‘राज्य रजौटा र बिर्ता प्रथा उन्मूलन’ गरिने उल्लेख थियो ।<ref>{{Cite web |title=चुनावी घोषणापत्र: तत्कालीन नेपालको ऐना देखाउने २०१५ का घोषणापत्र |url=https://ekantipur.com/koseli/2026/01/31/the-2015-manifesto-shows-the-mirror-of-the-then-nepal-49-18.html |access-date=2026-05-15 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> === २०१७-२०६५ === [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|श्री ५ महेन्द्र]]बाट वि.सं. २०१७ मा राज्य रजौटा ऐन, २०१७ लागू गरियो । राज्य रजौटा ऐन, २०१७ र राज्य अदालत उन्मूलन ऐन, २०१७ लागू भएपछि सबै राज्यहरू खारेज भएका थिए । यद्यपि राज्य रजौटा ऐनले [[सल्यान राज्य|सल्यान]], [[बझाङ राज्य|बझाङ]], जाजरकोट, मुस्ताङ, भिर्कोट, माल्नेटा, दर्ना गरी १७ रजौटालाई मान्यता दिएको थियो ।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2264 |title=राज्य रजौटा ऐन, २०१७ |access-date=2026-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227203259/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2264 |archive-date=2024-12-27}}</ref> राजा महेन्द्रले आफ्नो ‘[[श्री ५]]’ को पुष्टि गर्न [[सल्यान राज्य|सल्यान]], [[जाजरकोट राज्य|जाजरकोट]], [[बझाङ राज्य|बझाङ]] [[मुस्ताङ राज्य|मुस्ताङ]] चार राजाको अस्तित्व कायमै राखेको तर्क पनि गरिन्छ।<ref>{{Cite web |last=के.सी. |first=शरद |date=१-१५ असोज २०६० {{!}} 18-30-Sep-1-2-Oct |title=हिमाल खबरपत्रिका {{!}} राजा बन्ने रहर |url=https://nepalihimal.com/ |access-date=2026-07-10 |website=nepalihimal.com |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010192341/http://nepalihimal.com/ |archive-date=2020-10-10}}</ref> === गणतन्त्र पछी === == वर्गीकरण == * सर्वाङ्गमाफी राज्य : [[सल्यान राज्य|सल्यान]], [[बझाङ राज्य|बझाङ]] * सिर्तो राज्य: [[जाजरकोट राज्य|जाजरकोट]], [[मुस्ताङ राज्य|मुस्ताङ]] * ठेक्का राज्य: == अधिकार तथा कर्तव्य == रजौटा राजाहरूको प्रमुख परम्परागत अधिकारहरूमा न्याय प्रशासन र राजस्व सङ्कलन समावेश थियो।<ref>{{Cite journal |last=जोशी |first=कृष्ण |title=नेपालको जिल्ला प्रशासन ऐतिहासिक अवलोकन |url=http://elibrary.mofaga.gov.np/elibrary/pages/download_progress.php?ref=1475&size=&ext=pdf&k= |journal=नेपालको जिल्ला प्रशासन ऐतिहासिक अवलोकन |pages=104}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> केन्द्रीय सरकारले उनीहरूलाई आफ्नो राज्यको क्षेत्राधिकार भित्र दैनिक प्रशासन सञ्चालन गर्ने जस्ता मामिलामा स्वायत्तता पनि प्रदान गरेको थियो। गण्डकी र कर्णाली क्षेत्रहरूमा आफ्नो विस्तारको सुरुवातदेखि नै, गोरखाली शासकहरूले आफ्नो प्रभुत्व स्वीकार गर्ने रजौटाहरूको परम्परागत अधिकार र विशेषाधिकारलाई कायम राख्ने नीति अपनाएका थिए। अन्य कुराहरूका साथै, राजाहरूको परम्परागत अधिकार र विशेषाधिकारहरूमा राजस्व प्रशासन पनि समावेश थियो। १९ औं शताब्दी र त्यसपछि पनि लगभग यही नीति जारी रहेको देखिन्छ। उपलब्ध प्रमाणहरूले रजौटा राजाहरूको राजस्व सङ्कलन शक्ति र कार्यहरूसँग सम्बन्धित निम्न मुख्य बुँदाहरूमा प्रकाश पार्छन्: # गोरखाली अधिराज्य स्वीकार गर्दा सामन्त राज्यहरूलाई दिइएको लालमोहरमा राजाहरूलाई व्यक्तिहरूलाई बिर्ता जग्गाहरू प्रदान गर्ने र कर-मुक्त भूमि राजस्वको सुबिधा लिने विशेषाधिकार दिइएको थियो। धार्मिक गुठी र परोपकारी संस्थाहरूलाई जग्गा प्रदान गर्ने उनीहरूको अधिकार पनि सुनिश्चित गरिएको थियो। तथापि, ठेक्का वा करारमा जग्गा राजस्व खेती गर्ने प्रमुखहरूलाई सम्झौतामा उल्लेख गरिएको तोकिएको रकमसँगै सिर्तो र पोता जस्ता भूमि-कर तिर्न आवश्यक थियो। # रजौटा राजाहरूले खेर गएको वा बाँझो जमिनमा खेती गर्न सक्थे र त्यस्ता जमिनको राजस्व आफैं उपभोग गर्न सक्थे। === राजा उपाधि खोसिने अवस्था === <ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=2264|title=राज्य रजौटा ऐन, २०१७|date=२६ फागुन, २०१७|last=प्रसाद|first=उदय|access-date=2026-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260424065748/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2264|archive-date=2026-04-24}}</ref><ref name=":13">{{Cite web|title=हिमाल खबरपत्रिका राजा बन्ने रहर|url=https://nepalihimal.com/|access-date=2026-06-19|website=nepalihimal.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010192341/http://nepalihimal.com/|archive-date=2020-10-10}}</ref> * हिन्दू धर्ममा नरहेमा । * विदेशी नागरिक भएमा । * स्वीकृति बेगर विदेशीसित बिहे गरेमा । * खराब आचरण हुन गएको [[श्री ५]] लाई लागेमा । * राज्य रजौटा ऐन÷नियमावली विरुद्ध काम गरेमा । == रजौटा राज्यहरूको सूची == [[चित्र:Jaya_Prithvi_Bahadur_Singh_with_his_wife_Khagaraja_Divyeshwari_Rajya_Laxmi.png|अङ्गुठाकार|राजा [[जयपृथ्वीबहादुर सिंह|जय पृथ्वीबहादुर सिंह]] आफ्नी पत्नी खगराज दिव्येश्वरी राज्यलक्ष्मीसँग]] [[चित्र:Lo_Manthang_Royal_Palace.JPG|अङ्गुठाकार|[[लोमान्थाङ दरबार]], [[मुस्ताङ राज्य|मुस्ताङ]]]] {| class="wikitable sortable" |+ !# !राज्य !नेपालमा मिलेको !रजौटा पद |- |1 |[[सल्यान राज्य|सल्यान]] |१८४७ मा सन्धी |पृथ्वीनारायण शाहको सम्धी, नेपालसँग आश्रित सन्धि गरेको। १८६३ मा [[रणबहादुर शाह]]को हत्या हुँदा सल्यानी रानी बिलासकुमारीले [[भीमसेन थापा]]लाई आरोप लगाउँदा १८६६ मा खारेज भएको थियो। भीमसेन थापाको पतन पछि १८९४ मा रजौटा राज्य थमौति भयो।<ref name=":3">{{Cite journal |last=मानन्धर |first=त्रिरत्न |title=सल्यानी राजा रणभीम शाहको पदच्युति |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_11_02_07.pdf |journal=CNAS |volume=11 |issue=2 |pages=90}}</ref> |- |2 |[[जाजरकोट राज्य|जाजरकोट]] |१८४३ मा नेपालमा मिलेको | |- |3 |[[बझाङ राज्य|बझाङ]] |१८४८ मा आश्रित सन्धि गरेको | |- |4 |[[मुस्ताङ राज्य|मुस्ताङ]] |१८४६ मा |जुम्ला नेपालमा मिलेपछि मुस्ताङ नेपालमा आयो र मुस्ताङलाई रजौटा पद थमौती भएको |- |5 |[[भीरकोट राज्य|भिरकोट]] |१८४२ मा नेपालमा मिलेको | |- |6 |दार्ना |१८४७ मा |राजा रुद्र शाहीले नेपालको आधिपत्य स्वीकार गरी नेपाललाई वार्षिक ५१/- सिर्तो तिर्ने गरी रजौटाको थमौती पाए। कुमाउ गढवाल युद्धमा दर्नाली राजा रुद्र शाहले गोर्खालाई पुर्‍याएको सहयोग वापत वि.सं. १८६८ को लालमोहरमा दर्नालाई पञ्चखतको अधिकार (ब्राह्मण हत्या, गाई हत्या, महिला हत्या, बच्चा हत्या, र गैरकानूनी यौन सम्बन्ध, जस्तै हाडनाता करणी) समेत रजौटा दिइएको थियो<ref name=":1">{{Cite web |title=हिमाल खबरपत्रिका {{!}} राजा बन्ने रहर |url=https://nepalihimal.com/ |access-date=2026-06-19 |website=nepalihimal.com |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010192341/http://nepalihimal.com/ |archive-date=2020-10-10}}</ref> |- |7 |[[बाजुरा राज्य|बाजुरा]] |१८४८ मा | |- |8 |थलाहारी |१८४८ मा |एकीकरण अभियानमा सहयोग पुर्‍याएका कारण थलाराका राजालाई स्वायत्ततासहित राज्य सञ्चालनको अधिकार दिइएको थियो। बझाङ्गी झैं थलारी राजाले पनि केन्द्र (काठमाडौं)लाई वार्षिक सिर्तो बुझाउँथे। एकीकरणलगत्तै थलाराले केन्द्रलाई तिर्ने वार्षिक सिर्तो २५ रुपैयाँ थियो। जुन रकम बझाङ, बाजुरा, दर्नालगायतका अरू राज्यका तुलनामा कम थियो।<ref>{{Cite web |last=भण्डारी |first=रतन |date=असोज ९, २०८१ |title=जक्तिको जुक्ति र थलारा राज्य |url=https://www.jpkhabar.com/detail/1925/ |access-date=2026-08-18 |website=जक्तिको जुक्ति र थलारा राज्य}}</ref> |- |9 |[[गलकोट राज्य|गलकोट]] |१८४२ मा |[[तेश्रो नेपाल तिब्बत युद्ध|तेस्रो नेपाल तिब्बत युद्ध]] (१९१२) मा नेपाल सरकारलाई गलकोटबाट सिपाही र हातहतियार सहयोग गरेका कारण गलकोटले राज श्रीपेच, रजौटा उपाधि र रु तीन सयको नगद बिर्ता पाए।<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-08-27 |title=गलकोटको संक्षिप्त चिनारी – प्रा. डा. दिनबहादुर थापा |url=https://dinthapa.com.np/galkot/%e0%a4%97%e0%a4%b2%e0%a4%95%e0%a5%8b%e0%a4%9f%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%a4-%e0%a4%9a%e0%a4%bf%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518054848/https://dinthapa.com.np/galkot/%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80/ |archive-date=2026-05-18}}</ref> |- |10 |[[गुल्मी राज्य|गुल्मी]] |१८४३ मा पाल्पामा मिलेको |राजा रणबहादुर शाहले आफ्नो सालो सिद्धि प्रताप शाहलाई राजा बनाएको |- |11 |गर्‍हौकोट |१८४२ मा | |- |12 |[[दुल्लु राज्य|दुल्लु]] |१८४६ मा आश्रित सन्धि |राजा उत्तिम शाहीले [[नेपाली सेना]]को पश्चिम विजय अभियानमा [[उत्तराखण्ड]]मा कुमाउका राजा महेन्द्र चन्दको सेनासँग लड्दा लड्दै विरगती प्राप्त गरेका थिए। उत्तिम शाहीले [[वीरगति|वीरगती]] प्राप्त गरेको बेला उनकी पत्नी गर्भवती थिइन्। नेपाली सेनालाई सहयोग गर्दा गर्दै लडाइँ मैदानमा नै वीरगती प्राप्त गरेकाले उत्तिम शाहीका संतानहरूलाई जिवनवृतीको व्यवस्था मिलाउनु पर्ने भएकोले उत्तिम शाहीका छोरा रुद्र शाही तन्नेरी भएपछी उनलाई तत्कालिन राजा [[गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह]]ले दुल्लु राज्यको पुनस्थापना गरेर राजा घोषित गरेका थिए। <ref name="किर्तिखम्ब">विश्व के.सी. (पोखरेल)द्वारा लिखित किर्तिखम्ब नामक पूस्तक पहिलो संस्करण पृष्ठ संख्या २९-३२</ref> |- |13 |[[मालनेटा]] |१८४६ मा |वि.सं. १९३०–३१ मा दाङ र ब्रिटिस भारतको सिमा विवाद हुँदा माल्नेटी राजाका वंशज सन्तवीर शाहले नेपालको पक्षबाट प्रमाण दिँदा [[सुरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा सुरेन्द्र]] वि.सं. १९३७ मा ‘सन्तान दरसन्तानले भोग गर्न पाउने’ अधिकार लालमोहरमार्फत् थपिदिएका थिए ।<ref name=":1" /> |- |14 |[[प्युठान राज्य|प्युठान]] |१८४२ मा | |- |15 |[[पर्वत राज्य|पर्वत]] |१८४३ मा |१८९४ मा राजा राजेन्द्रबाट विजयबमलाई केही गाउँ मानाचामलमा दिइयो ।<ref>{{Cite journal |last=मल्ल |first=मोहनबहादुर |title=पर्वतको इतिहास |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_16_06.pdf |journal=Ancient Nepal |volume=16 |issue=06 |pages=42-53}}</ref> |- |16 |[[खुम्री राज्य]] |१८४३ मा |खुम्रेल राजा सुकै सेनले नेपालको शरणमा पर्दा विना युद्ध रजौटा थामिई नेपालमा सम्मिलित भएको |} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[बाइसे राज्यहरू]] * [[चौबीसी राज्यहरु]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:बाइसे राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] mqwxr94whrwmrvkj2qkp7lo04wrqce0 0 151842 1393894 1393109 2026-11-04T04:32:54Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393894 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|खस जातिको कुलदेवता}} {{Infobox deity | type = खस | name = मष्टो देवता | image = Animal_sacrifice_Masto_Puja_ragat_bhog.jpg | caption = कुलधामीले बोका काटेपछि रगत पिउँदै मण्डप परिक्रमा गरेको दृश्य | deity_of = खस जातिका कुलदेवता | affiliation = खस धर्म / वैदिकपूर्व | abodes = सम्बन्धित परिवार वा कुलको घर | animals = चौरी गाईको पुच्छर (चम्मर) | festivals = मष्टो पूजा (कुलपूजा, देवाली) | region = [[नेपाल]] ([[कर्णाली प्रदेश]], [[बझाङ जिल्ला|बझाङ]]), उत्तराखण्ड ([[कुमाउँ]], [[गढवाल]]) | ethnic_group = [[खस जाति|खस]] | other_names = मष्ट, मष्टा }} '''मष्टो देऊता,''' मष्ट, मष्टा [[खस जाति|खस]] जातिको कुलदेवता हुन्।<ref>{{Cite book |last=Adhikary |first=Surya Mani |url=https://books.google.com/books?id=adFBAAAAYAAJ&focus=searchwithinvolume&q=masto |title=The Khaśa Kingdom: A Trans-Himalayan Empire of the Middle Age |date=1988 |publisher=Nirala Publications |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Khati |first=Rajendra Bahadur |date=2025-07-31 |title=Masto Knowledge System in Bajhang |url=https://www.nepjol.info/index.php/jjmc2/article/view/81443 |journal=Journal of Jayaprithvi Multiple Campus |language=en |volume=1 |pages=114–120 |doi=10.3126/jjmc2.v1i1.81443 |issn=3059-9830}}</ref> मष्टोको पूजालाई कुलपूजा वा देवाली भनिन्छ, जुन [[कर्णाली प्रदेश]] तथा [[नेपाल]]का अन्य पश्चिमी क्षेत्रहरूमा प्रचलित छ।<ref>{{cite journal |last=Bista |first=Rachana |title=Introduction |publisher=Central University of South Bihar |url=http://dspace.cus.ac.in/jspui/bitstream/1/6275/1/Rachana%20Bista.pdf |journal=Dewali Through a Sociological Lens: Ancestor Worship among the Chettri |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206095343/http://dspace.cus.ac.in/jspui/bitstream/1/6275/1/Rachana%20Bista.pdf |archive-date=2025-12-06 |access-date=2026-10-25}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kafle |first=Dol Raj |date=2023-03-07 |title=Indigenous Khasa People of Nepal in Crisis |url=https://www.nepjol.info/index.php/hj/article/view/52957 |journal=Historical Journal |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=38–48 |doi=10.3126/hj.v14i1.52957 |issn=2467-9216}}</ref><ref>{{Cite web |title=A Study On Kulpuja Traditions In Nepal |url=https://risingnepaldaily.com/news/12061 |access-date=2026-09-07 |website=GorakhaPatra}}</ref> ==मष्टोका प्रकार== मष्टोको पूजा कुल, परिवार, थर र स्थानअनुसार फरक पर्दछ।<ref>{{Cite journal |last=Badal |first=Bharat Prasad |date=2021-12-31 |title=Cultural Tourism: A Review of Karnali |url=https://www.nepjol.info/index.php/rnjds/article/view/42682 |journal=Research Nepal Journal of Development Studies |language=en |volume=4 |issue=2 |pages=40–55 |doi=10.3126/rnjds.v4i2.42682 |issn=2631-2131}}</ref> मष्टो दुई प्रकारका मानिन्छन्: दुधे र रक्त। दुधे मष्टोलाई बलि चढाइँदैन भने दुधे बाहेकका अन्य मष्टोको कुलपूजामा बोकाको बलि चढाइन्छ। ===बाह्र भाइ मष्टो र नौ बहिनी भवानी=== बाह्र भाइ मष्टो र नौ बहिनी भवानीका नाम यसप्रकार उल्लेख गरिएका छन्:<ref>{{Cite journal |last=Chhetri |first=Niten |date=2024-12-31 |title=Change and Continuity of the Chettri Community in Jumla, Nepal: An Emic Perspective |url=https://www.researchgate.net/publication/396509426_Change_and_Continuity_of_the_Chettri_Community_in_Jumla_Nepal_An_Emic_Perspective |volume=24 |journal=Osmania Journal of Social Sciences}}</ref> {{div col|colwidth=10em}} ;बाह्र भाइ मष्टो # आदि मष्टो # खप्पर/खपड मष्टो # बाबिरो मष्टो # रुमाल मष्टो # काला मष्टो # धदरे मष्टो # थर्पा मष्टो # बानी मष्टो # काबा मष्टो # मण्डली मष्टो # दुधे मष्टो # दर्हे मष्टो {{div col end}} {{div col|colwidth=10em}} ;नौ बहिनी भवानी # मालिका/कालिका # त्रिपुरासुन्दरी/भवानी # खेसमालिनी/सुन्नदा # पुङ्गेल्नी/कनकसुन्दरी # कनकसुन्दरी/मालिका # जलपा/जाल्पा # थिङ्ग्याल्नी/अलनकन्नदा # हिमालिनी/त्रिपुरासुन्दरी # बिन्ध्यावासिनी/उग्रतारा {{div col end}} यसबाहेक अन्य सूचीहरू पनि प्रचलित छन्। एउटा सूचीमा बाह्र भाइ मष्टाका नाम थार्पु मष्टा (थार्प मष्टा, खापर द्यौ), बाविरा मष्टा, क्वा मष्टा, बुडु मष्टा, काला शीला मष्टा, दुग्ध शीला मष्टा, मटेश्वर मष्टा, छान्ना मष्टा, काँडा मष्टा, विनायक मष्टा, तलिगोठी मष्टा र लिउदी मष्टा गरी उल्लेख गरिएको छ। ठाउँअनुसार मष्टोको नाम र सङ्ख्या फरक पर्ने भएकाले कतै तेह्रवटासम्म नाम पनि पाइन्छन्। प्रचलनमा रहेका मष्टोहरूमा बुढा मष्टो, काला मष्टो, बाँम मष्टो, थापा मष्टो, बाबिरा मष्टो, लिउडी मष्टो, कामल मष्टो, सिम मष्टो, रुमाल मष्टो, ढण्डार मष्टो, दुसापानी मष्टो, डढीसितल मष्टो, दारे मष्टो, कुर्मी मष्टो, आद्य मष्टो र सुनारगाउँ मष्टो पनि गनिएका छन्।<ref>{{Cite book |title=नेपाल परिचय |publisher=रत्न पुस्तक भण्डार |year=२०५६}}</ref> ==व्युत्पत्ति र उत्पत्ति== 'मष्टो' शब्द संस्कृत शब्द ''मस्त'' (अर्थ: 'टाउको') बाट व्युत्पत्ति भएको भनिन्छ।<ref>{{Cite journal |last=Khati |first=Rajendra Bahadur |date=2025-07-31 |title=Masto Knowledge System in Bajhang |url=https://www.nepjol.info/index.php/jjmc2/article/view/81443 |journal=Journal of Jayaprithvi Multiple Campus |language=en |volume=1 |pages=114–120 |doi=10.3126/jjmc2.v1i1.81443 |issn=3059-9830}}</ref> एउटा मतले मष्टोलाई [[बेबिलोनिया|प्राचीन बेबिलोनिया]]मा पूजिने जलदेवता मरुत्ताबाट जोड्दछ, जसअनुसार मरुत, मौत्ता र मत्त हुँदै नाम मष्ट/मष्टो भएको हो।<ref>{{Cite journal |last=Chhetri |first=Niten |date=2024-12-31 |title=Change and Continuity of the Chettri Community in Jumla, Nepal: An Emic Perspective |url=https://www.researchgate.net/publication/396509426_Change_and_Continuity_of_the_Chettri_Community_in_Jumla_Nepal_An_Emic_Perspective |volume=24 |journal=Osmania Journal of Social Sciences}}</ref> स्थानीय किंवदन्तीअनुसार मष्टो पूजाको उत्पत्ति [[बझाङ जिल्ला]]को [[मष्टा गाउँपालिका]]मा रहेको धन्दार (ढण्डार) नामक थानबाट भएको हो र [[खस राज्य]]को समयमा (११औँ–१४औँ शताब्दी) यो फैलिएको मानिन्छ।<ref>{{Cite journal |last=Khati |first=Rajendra Bahadur |date=2025-07-31 |title=Masto Knowledge System in Bajhang |url=https://www.nepjol.info/index.php/jjmc2/article/view/81443 |journal=Journal of Jayaprithvi Multiple Campus |language=en |volume=1 |pages=114–120 |doi=10.3126/jjmc2.v1i1.81443 |issn=3059-9830}}</ref> बझाङका राजपरिवारले मष्टोलाई कुलदेवताका रूपमा अपनाएको भनिन्छ। देवताको उत्पत्तिको ठ्याक्कै समय र स्थान विवादित तथा अभिलेखविहीन छ।<ref>{{Cite journal |last=Khati |first=Rajendra Bahadur |date=2025-07-31 |title=Masto Knowledge System in Bajhang |url=https://www.nepjol.info/index.php/jjmc2/article/view/81443 |journal=Journal of Jayaprithvi Multiple Campus |language=en |volume=1 |pages=114–120 |doi=10.3126/jjmc2.v1i1.81443 |issn=3059-9830}}</ref><ref>{{Citation |last=Adhikari |first=Krishna |last2=Gellner |first2=David |title=Ancestor Worship and Sacrifice: Debates over Bahun-Chhetri Clan Rituals (Kul Puja) in Nepal. |date=2016-09-23 |pages=226–264 |url=https://www.researchgate.net/publication/308749808_Ancestor_Worship_and_Sacrifice_Debates_over_Bahun-Chhetri_Clan_Rituals_Kul_Puja_in_Nepal |access-date=2026-09-07}}</ref> मष्टो देवता र मष्टो संस्कृतिलाई वैदिक हिन्दू, बौद्ध वा तिब्बती मूलको नभई [[हिन्दू धर्म]], [[बौद्ध धर्म]], बोन र अन्य तिब्बती धर्महरूको मिश्रित (समन्वयात्मक) रूपका रूपमा वर्णन गरिएको छ। यसलाई वैदिक हिन्दू धर्मभन्दा [[तन्त्र]] र बौद्धपूर्व धामीधर्म नजिक मानिन्छ र मष्टोको उल्लेख कुनै हिन्दू शास्त्रमा पाइँदैन। केही विश्वासीहरू कल्किमष्टालाई [[कल्कि]] र मष्टाको संयोजन मान्दछन्, जसलाई प्रायः [[शिव]]को [[अर्धनारीश्वर]] रूपसँग जोडिन्छ।<ref>{{Cite journal |last=Badal |first=Bharat Prasad |date=2021-12-31 |title=Cultural Tourism: A Review of Karnali |url=https://www.nepjol.info/index.php/rnjds/article/view/42682 |journal=Research Nepal Journal of Development Studies |language=en |volume=4 |issue=2 |pages=40–55 |doi=10.3126/rnjds.v4i2.42682 |issn=2631-2131}}</ref> ==पूजाविधि== मष्टो पूजा मुख्यतः वैशाख पूर्णिमा, वैशाख चतुर्दशी, जेठ पूर्णिमा, मंसिर पूर्णिमा, पौष पूर्णिमा र भाद्र अनन्त चतुर्दशी (भाद्र पूर्णिमा) वरपर गरिन्छ। तीन–तीन वर्षको अन्तरमा गरिने कुलपूजामा कुलका सबैको जमघट हुने चलन छ। कतै कतै भाद्र र वैशाख महिना तथा औँसी–पूर्णिमा जस्ता विशेष धार्मिक पर्वहरूमा मात्र पूजा गरिन्छ र त्यस बेला जात्रा–उत्सव पनि मनाइन्छ।<ref>{{Cite book |title=नेपाल परिचय |publisher=रत्न पुस्तक भण्डार |year=२०५६}}</ref> पूजामा कुलधामीले बलि दिइएको बोका वा भेडाको रगत (भोग) खान्छन्। सेतो वस्त्र लगाएका बाह्र भाइ मष्टाका धामीहरू हातमा चौरी गाईको पुच्छर (चम्मर), घण्ट र ध्वजा लिएर मष्टाका नाम उच्चारण गर्दै बाजाको तालमा आँगनमा नाच्दछन्। मूल धामीले आलो रगत पिउँदै मण्डप परिक्रमा गर्दा सेतो वस्त्र रगतले भिजेर रातो हुन्छ। बलिको मासु पूजामा आएकाहरूले प्रसादका रूपमा बाँडेर खान्छन्। यस पूजामा नौ बहिनी मालिका, बाह्र भाइ मष्टा तथा अठार डाइनी, मसानी, भूत–पिशाचको पनि पूजा हुन्छ। नरबलिको सट्टा नरिवल बलि दिने चलन छ, जसलाई मूल देवताको मण्डपको ढोकामा लगेर काटिन्छ। ==इतिहासकारका मत== [[कर्णाली प्रदेश]]मा मध्यकालीन [[डोटी राज्य|डोटी]] राज्यका लेखक तथा नेपालको इतिहास विभागका निर्देशक डा. राजाराम सुवेदीका अनुसार कुलदेवता, मष्टो, भवानी, वराह र बन्दी गणका देवीदेवता पूज्ने सबै खस हुन्।<ref>{{Cite book |last=सुवेदी |first=राजाराम |title=कर्णाली प्रदेशमा मध्यकालीन डोटी राज्य}}</ref> उनका अनुसार डोटी क्षेत्रको बोगटान, डडेल्धुरा, बैतडी र दार्चुलामा मष्टोको प्रभाव न्यून छ भने डोटी सेतीनदी पूर्व, तेलेको लेक उत्तर, अछाम, बझाङ, बाजुरा र कालिकोटसहित कर्णाली भेगमा मष्टोको व्यापक प्रभाव छ। त्यहाँका ठकुरी, ब्राह्मण, छेत्री, वैश्य र दलितका कुलदेवता विभिन्न नामका मष्टा र मष्टा अन्तर्गतका स्त्रीरूप हुन्। कुमाउँबाट डोटी प्रवेश गर्ने कार्तिकेयपुरी [[कत्युरी राजवंश|कत्युरी]] वंशजसँग मष्टो देवता सम्बन्धित भेटिँदैन, तर जुम्ला–दुल्लुबाट डोटीका पाल राजालाई जित्ने जुम्लाका रैका मल्ल राजाका कुलदेवता विभिन्न नामका मष्टो र मष्टासँग सम्बन्धित स्त्रीरूपहरू हुन्।<ref>{{Cite book |last=सुवेदी |first=राजाराम |title=कर्णाली प्रदेशमा मध्यकालीन डोटी राज्य}}</ref> प्रा.डा. सूर्यमणि अधिकारीको ''बाइसे राज्यको इतिहास'' (पृष्ठ २७४–२७५) अनुसार बाइसे राज्यका ठकुरी शासकहरूले आफ्नो पुर्ख्यौली भारतका राजपूतहरूसँग जोड्न खोज्दछन्, तर उनीहरूको दाबी सिद्ध गर्न सक्ने प्रमाण पाइएको छैन। राजसत्ता प्राप्त गरेका खसहरूले पनि आफूलाई ठकुरीको समकक्षमा स्थापित गरिसकेका थिए, र खसहरूले राजालाई रिझाएर वा ब्राह्मण पुरोहितलाई दान दिएर जनै धारण गर्ने चलन पहिले पनि थियो।<ref>{{Cite book |last=अधिकारी |first=सूर्यमणि |title=बाइसे राज्यको इतिहास |pages=२७४–२७५}}</ref> खगेन्द्र निरौलाको ''नेपाल परिचय'' (रत्न पुस्तक भण्डार, प्रथम संस्करण २०४८, पृष्ठ ११९) का अनुसार हिन्दू धर्मको सम्पर्कमा आउनुअघि खसहरू जनै लगाउँदैनथे, धामी धर्म मान्थे र बाह्र मष्टामध्ये कुनै एक तथा नौ भवानीको पूजा गर्थे। कर्णाली अञ्चलमा अहिले पनि मतवाली क्षेत्री वा खसहरू छन्, जसका थर आजका क्षेत्री, ठकुरी र ब्राह्मणसँग मिल्दछन्। मध्यकालमा साना राज्य (ठकुराई)का राजा भएपछि राजपरिवार ठकुरी र भारदारहरू क्षेत्री भएर आफूलाई खसभन्दा उच्च ठान्न थालेका हुन् भन्ने मत छ।<ref>{{Cite book |last=निरौला |first=खगेन्द्र |title=नेपाल परिचय |publisher=रत्न पुस्तक भण्डार, भोटाहिटी, काठमाडौँ |edition=प्रथम |year=२०४८ |page=११९}}</ref> ==किंवदन्ती== मष्टोसम्बन्धी एक किंवदन्तीअनुसार प्राचीन कालमा मानिसहरू जङ्गलबाट घर बनाएर बस्न थालेपछि खानेकुराको सङ्कट सुरु भयो र बुढा आमाबाबुलाई जङ्गलमा छोडिदिने चलन विकास भयो। सोह्र बहिनी भवानीपछिका कान्छा एक्लो छोरा मष्ठले पन्ध्र–सोह्र वर्षको उमेरमा, गाउँलेको सल्लाहअनुसार, बाध्य भई बुबालाई डाँडाको जङ्गलमा ढुङ्गाले बनेको सानो थानमा छोडे। उनी लुकेर बुबालाई खाना पुर्‍याउँथे। एक दिन थानमा बुबा भेटिएनन्; भाला आकारको लौरो (मौलो), केही रगतका थोपा र बाघका रौँ मात्र भेटिए। बुबालाई बाघले खाएको ठानी उनले त्यो लौरोलाई थानमै स्थापना गरेर पूजा गरे र प्रत्येक वर्ष त्यही समयमा खाना (प्रसाद) चढाउन आउने वचन दिए। वैशाख चतुर्दशीमा यसरी प्रसाद चढाएको र वैशाख पूर्णिमाका दिन घरको भनार (चोखो ठाउँ)मा बाबुको आत्माको पूजा गर्ने चलन चलेको भनिन्छ। कार्तिक पूर्णिमाका दिन आमाको देहावसान भएको भन्ने किंवदन्ती पनि छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:हिन्दू देवताहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:नेपाली संस्कृति]] [[श्रेणी:हिन्दुत्व]] bpib74yzd5mzfgarots7nt94s0642i2 3 151880 1393863 1393438 2026-11-04T01:42:48Z Kootak 61918 अधिसूचना: शीघ्र मेटाउने नामाङ्कन [[:विकिपिडिया:पदससूचि]]। 1393863 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, नवीन पतझरज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०७१]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:नवीन पतझर|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:४४, ३१ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय)    १, माछापुच्छ्रे सगरमाथा ....                       राष्ट्रिय गीत माछापुच्छ्रे सगरमाथा  तिलिचो  र  लुम्बिनी नेपाल गाउनु पर्छ, नेपालीभैँ नेपाली रम्नुपर्छ    चार जात  छत्तीस  वर्ण  अटाउने  हाम्रो यो  देश    विविध भाषा,  जात, धर्म,  संस्कृतिको  यो देश    चाँदीका द्धार उत्तर, दक्षिण हरियाली अन्न फाँट    पुर्व पश्चिम  बहेकिछिन कन्चन  मेची महाकाली माछापुच्छ्रे  सगरमाथा   तिलिचो  र  लुम्बिनी नेपाल गाउनु पर्छ, नेपालीभैँ नेपाली रम्नुपर्छ    ढोलक, डम्फु, खैजेडी पंञ्चे बाजाका तालमा    डाँफे, मुनाल, मयुर,  गैंडा नाच्ने  हरिया जंगल    जनक, भृकुटी, शिव बुद्धको सिंचित भूमि यो    यहाँ ज्ञान छाउनु पर्छ, यहाँ शान्ति छाउनु पर्छ माछापुच्छ्रे  सगरमाथा   तिलिचो  र  लुम्बिनी नेपाल गाउनु पर्छ, नेपालीभैँ नेपाली रम्नुपर्छ  (यो देशभक्तिको गीत Nabin Patjhar युट्युव च्यानलमा गएर गीत हेर्न र सुन्न सक्नुहुन्छ)                       २०८० असोज १४- आइतबार                   हरहर महादेव, काठमाडौं [[User:नवीन पतझर|नवीन पतझर]] ([[User talk:नवीन पतझर|कुरा गर्नुहोस्]]) ०९:२३, ३१ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) ==[[:विकिपिडिया:पदससूचि]] [[विकिपिडिया:शीघ्र मेट्नुपर्ने आधार|शीघ्र मेट्नुपर्ने]]मा मनोनित== [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>यदि यो तपाईँले सृजना गर्नुभएको पहिलो लेख हो भने, तपाईँ [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा|लेखन सहयोग स्वशिक्षा]] पढ्न सक्नुहुन्छ।</p><p>लेख सृजना गर्न मद्दत गर्ने [[विकिपिडिया:लेख विजार्ड|लेख सहायिका]] पनि तपाईँ प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ।</p>|width=20%|align=right}} यस [[:विकिपिडिया:पदससूचि]]लाई विकिपिडिया देखि [[विकिपिडिया:पृष्ठ हटाउने नीति|चाँडैनै मेटिने]] भनेर एउटा चिनो राखिएको छ। यसले शीघ्र मेट्नुपर्ने मापदण्ड अन्तर्गतको [[विकिपिडिया:शीघ्र मेट्नुपर्ने आधार#सा११|सा११]], '''प्रचार गर्नका निमित्त निर्माण गरिएको''' र '''आधारभुत रूपमा पुनर्लेखन गरी सपार्न नसकिने'''लाई जनाउदछ। यदि तपाईँलाई लाग्छ पृष्ठलाई यस कारणले मेटाउनु हुँदैन, तपाईँ '''नामाङ्कन विरोध गर्न''' [[:विकिपिडिया:पदससूचि|पृष्ठमा गएर]] आफ्नो विचार राख्नुहोला। यसले तपाईँलाई पृष्ठ किन मेटाउनु हुँदैन वर्णन गर्ने अवसर दिनेछ। यद्यपि, याद रहोस्, एक पटक पृष्ठ शीघ्र मेटाउन अङ्कित भएमा, यो तत्काल मेटाइनेछ। कृपया पृष्ठबाट शीघ्र मेटाउने चिनो आफैंले नहटाउनुहोला, तर विकिपिडियाको [[विकिपिडिया:नीति तथा दिशानिर्देशहरूको सूची|नीति तथा दिशानिर्देशहरू]] अनुरूप जानकारी थप्न नहिचकिचाउनुहोला। यदि पृष्ठ मेटिसकिएको, र भविष्यका सन्दर्भ वा सुधारको लागि तपाईँ मेटाइएको सामग्री पुनःप्राप्त गर्न चाहनुहुन्छ भने, कृपया {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%3A%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%9A%E0%A4%BF|मेटाउने प्रशासकलाई सम्पर्क गर्न सक्नुहुन्छ}}, वा यदि तपाईँले पहिल्यै त्यसो गरिसक्नुभएमा, एउटा अनुरोध तपाईँ [[विकिपिडिया:मेटाइएको संशोधन|यहाँ राख्न सक्नुहुन्छ]]। |rfudlink = no }}<!-- Template:Db-spam-notice --> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> …[[User:Kootak|<span style=" color: #FFAA1D; font-weight: bold;">Kootak !</span>]] — [[User talk:Kootak|<span style="color: #007BA7;">कुरा गर्नुहोस् !</span>]] ०७:२७, ४ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) tint1rgoar7k4j6csrokofd38gmi5nu 4 151884 1393862 1393425 2026-11-04T01:42:46Z Kootak 61918 शीघ्र मेटाउन अनुरोध गरिँदै ([[वि:शीमे#सा११|शीमे सा११]])। 1393862 wikitext text/x-wiki {{db-spam|help=off}} किन लाग्छ, करेन्ट अवि! :- गजल भ्रष्ट ज्यानमारा हो रवि ? त्यसैले बोल्दैन यहाँ कवि ज्यानमारा समाउने हातमा किन लाग्छ करेन्ट अवि! जन जनमा थाहा छ, यहाँ नौँ दिन जागा साथमा रवि लेख्दा कलम थुत्ने डरपोक देखेर मुत्छन; अवको रवि जन जन भन्छन याँ आज अगि लागे रवि, साथ कवि आगौ लागौं जाऔँ भो उठौँ सुताए छलमा, भो उठौँ सवि लठ्ठ छौँ मातमा सिकेका ज्ञानमा भो पुग्यो, सुध्य्राइ आफनो भवि (२०२४ अक्टोवर ३० मा आफ्नै फेसवुक पेजबाट साभार) q1siyn41wi14v1v0zrqhkfskkzwpng7 4 151889 1393954 1393541 2026-11-04T09:25:07Z Saroj 31493 /* योगदानको खाका */ // Edit via Wikiplus 1393954 wikitext text/x-wiki <div align="center" class="usermessage" >[[Image:Internet-group-chat.svg|left|25px]] '''<span class="plainlinks"></big>[https://www.facebook.com/WLMNepal <big> फेसबुकमा</big>] सम्पर्कमा रहनुहोस् </span></div> {{Infobox recurring event | name = हेरिटेजाथन | native_name = | logo = | logo_caption = | image = File:HERITAGATHON Logo Nepali.png | imagesize = | caption = | date = | begins = ०१ नोभेम्बर २०२६ | ends = ३० नोभेम्बर २०२६ | prev = | frequency = | location = | years_active = | first = | last = | participants = विश्वभरका नेपाली भाषीहरू | attendance = | genre = | budget = |leader_name = [[User:Saroj|सरोज उप्रेती]] |patron = |organised = | patron =[[User:Nirmal Dulal|निर्मल दुलाल]]</br> [[User:Nabin K. Sapkota|नविन सापकोटा]] | coordinator = | organised = [[विकिपिडियन|नेपाली विकिपिडियन]] | website = | footnotes = }} विकी लभ्स मोन्युमेन्ट कार्यक्रम अन्तर्गत अपलोड भएका तस्वीरहरूलाई सम्बन्धित पृष्ठहरूमा जोड्न तथा नेपालका धरोहर सम्बन्धि लेखहरूलाई स्तरीकरण गर्नको लागि यो कार्यक्रम सञ्चालन गरिदैछ । == उद्देश्य == # नेपाललका धरोहरहरूका तस्वीरहरूलाई सम्बन्धित पृष्ठहरूमा जोड्न # नेपालका धरोहर सम्बन्धि लेखहरूलाई स्तरीकरण गर्ने # नेपाली योगदानकर्ताहरूलाई विकिपिडियामा योगदान गर्न उत्प्रेरित गर्ने ==आयोजक समूह== # [[User:Saroj|सरोज उप्रेती]] == हेरिटेजाथनमा कसरी सहभागी हुने == <div> </div>'''हेरिटेजाथनमा सहभागी हुन निम्न कुराहरूमा तयार रहनुहोस् : * सर्वप्रथम नेपाली विकिपिडियामा [https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=विशेष:CreateAccount&returnto=मुख्य+पृष्ठ यहाँ] गएर आफ्नो खाता खोल्नुहोस्। * खाता तयार भैसकेको भए प्रवेश गरेर {{plainlink|https://ne.wikipedia.org/wiki/हेरिटेजाथन_सहभागीहरू यहाँ}} गएर आफ्नो नाम दर्ता गर्नुहोस्। * दर्ता गर्न सम्पादनमा क्लिक गरेर अन्तिम हरफमा <nowiki> # ~~~~ </nowiki>राख्नुहोस्। * सहज रूपमा सम्पर्क गर्न [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeQTWt7nko-SyCaAzYrPzBUhjl_sbgtgMsFg-z-CbfEqiTV0A/viewform? यो] फर्म भर्नुहोस्। * विकिपिडिया कसरी {{plainlink|https://ne.wikipedia.org/s/zwq सम्पादन}} गर्ने भन्ने जानकारी लिइराख्नुहोस्। == कसले भाग लिन पाउने? == :विश्व भरी छरिएर रहेकासम्पूर्ण नेपालीभाषी (नेपालीमूलका वा नेपालीभाषाका जानकारहरू)। ;(नोटः सञ्चालक समितिका सदस्यहरूले गरेको योगदानलाई सहभागितामा गणना गरिने छैन ।) ==कुन लेखहरू बनाउने वा सुधार गर्ने?== * '''[[विकिपिडिया:हेरिटेजाथन/निर्माण तथा सम्पादन गर्ने पृष्ठहरू|निर्माण तथा सम्पादन गर्ने पृष्ठहरू]]''' <center><span style=background:yellow;><font color="blue">'''साथै यस बाहेकका [[:en:List of monuments in Nepal|नेपालका धरोहर सम्बन्धि लेखहरू]] पनि बनाउन सकिनेछ।</font>'''</span></center> लेख बनाइसकेपछि वा सुधार गरेपछि यसलाई [https://fountain.toolforge.org/editathons/heritage-edit-a-thon फाउन्टेन उपकरण]मा जोड्नुपर्नेछ र लेख स्वीकृत भएमा प्रति लेख १ अङ्क प्राप्त हुनेछ। ==हेरिटेजाथनमा के गरिन्छ?== * विकी लभ्स मोन्युमेन्ट कार्यक्रम अन्तर्गत अपलोड भएका तस्वीरहरूलाई सम्बन्धित पृष्ठहरूमा राखिन्छ। * नेपालका धरोहर सम्बन्धि लेखहरूलाई स्तरीकरण गरिन्छ। * तोकिएको स्थानमा उपस्थित हुन नसक्ने व्यक्तिहरूले आफू बसेकै ठाउँबाट अनलाइन योगदान गर्न सक्नेछन्। ==योगदानको खाका== * नोभेम्बर ०१, २०२६ – नोभेम्बर ३०, २०२६ सम्म सबै योगदानकर्ताले आ-आफ्नो ठाउँबाट विकिपिडियाका नेपालका धरोहरहरूको लेखहरूमा योगदान गर्ने। (नयाँ लेख लेख्ने तथा पुराना लेखहरूमा सामग्री थप गर्ने वा परिमार्जन गरि सुधार गर्ने।) * प्रतियोगिता अवधिभर (नोभेम्बर ०१, २०२६ – नोभेम्बर ३०, २०२६) मा सबैभन्दा धेरै लेखहरू निर्माण तथा सम्पादन गर्ने योगदानकर्ताहरूलाई पुरस्कृत गरिनेछ। * लेख निर्माण गर्दा लेखमा इन्फोबक्स, स्रोत सामग्री र बाह्य कडी राख्नुका साथै लेखमा कम्तीमा १५० शब्द र ३,००० बाइट हुनु अनिवार्य छ। अझ बढी जानकारीको लागि [[विकिपिडिया:नयाँ पृष्ठ कसरी आरम्भ गर्ने|नयाँ पृष्ठ कसरी आरम्भ गर्ने]] हेर्नुहोला। * कुनै लेख सम्पादन गर्दा प्रतिसम्पादनमा १५० शब्द राख्नु पर्नेछ। * यस प्रतियोगिता अन्तर्गत बनाइएका वा सुधार गरिएका लेखहरू यस प्रतियोगिताको तदर्थ समितिका सदस्यले जाँच गरी तथ्याङ्कमा जोड्नेछन्। * विकिपिडियाका सम्पूर्ण नियमहरूको पालना भएको हुनुपर्ने छ। ==पुरस्कार== * यस कार्यक्रममा भाग लिइ योगदान दिने उत्कृष्ट तीन योगदानकर्ताहरू प्रथम, द्वितीय र तृतीयलाई क्रमशः आकर्षक पुरस्कारको व्यवस्था गरिएको छ। * यस कार्यक्रममा सहभागी सबै योगदानकर्ताहरूलाई कदर-पत्र प्रदान गरिनेछ । ==उत्कृष्ट योगदानकर्ताहरू== ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[विकिपिडिया:हेरिटेजाथन/सहभागीहरू|सहभागीहरू]] [[श्रेणी:विकिपिडिया]] [[श्रेणी:हेरिटेजाथन]] 88lwgis1zj58vx49hoovlqfjdhfdbhc 4 151892 1393955 1393543 2026-11-04T09:28:40Z Saroj 31493 // Edit via Wikiplus 1393955 wikitext text/x-wiki प्रतियोगितामा सहभागी हुन <nowiki># ~~~~</nowiki> प्रयोग गरेर आफ्नो हस्ताक्षर तल थप्नुहोस्। तपाईले नोभेम्बर ३०, २०२६ २३:५९ (युटिसी) सम्म कुनै पनि बेला सहभागिता जनाउन सक्नु हुनेछ। #[[User:पर्वत सुवेदी|पर्वत सुवेदी]] ([[User talk:पर्वत सुवेदी|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:५६, १ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) # [[प्रयोगकर्ता:हिमाल सुवेदी|हिमाल सुवेदी]] [[प्रयोगकर्ता वार्ता:हिमाल सुवेदी|कुरा गर्ने]] ११:१०, १ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) [[श्रेणी:हेरिटेजाथन]] 2diel3tfh3ldrbq0jw4sa0rj3klsjij 10 151905 1393752 2021-03-02T17:17:05Z en>Matt Fitzpatrick 0 [[WP:AES|←]]Created page with '/* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; text-align: left; } .talkheader-body > * { display: inline-blo...' 1393752 sanitized-css text/css /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; text-align: left; } .talkheader-body > * { display: inline-block; /* Fallback for IE10 */ vertical-align: middle; /* Fallback for IE10 */ display: flex; align-items: center; padding-right: 1.6em; } .talkheader-body .talkheader-shortcuts { padding: 0; } o2cav97l4apaz7w1unn4vux3pfm5lrg 1393753 1393752 2021-03-02T17:19:56Z en>Matt Fitzpatrick 0 .talkheader-help 1393753 sanitized-css text/css /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; text-align: left; } .talkheader-body > * { display: inline-block; /* Fallback for IE10 */ vertical-align: middle; /* Fallback for IE10 */ display: flex; align-items: center; padding-right: 1.6em; } .talkheader-help { border: 1px solid #c0c090; background-color: white; } .talkheader-body .talkheader-shortcuts { padding: 0; } hpkvu956kngul80hvi2e0pu251jwxk2 1393754 1393753 2021-03-02T17:21:50Z en>Matt Fitzpatrick 0 .talkheader-policies 1393754 sanitized-css text/css /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; text-align: left; } .talkheader-body > * { display: inline-block; /* Fallback for IE10 */ vertical-align: middle; /* Fallback for IE10 */ display: flex; align-items: center; padding-right: 1.6em; } .talkheader-help { border: 1px solid #c0c090; background-color: white; } .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-body .talkheader-shortcuts { padding: 0; } pblvua5sa11mrh74qvphwlj2fkfwhr9 1393755 1393754 2021-03-02T17:24:19Z en>Matt Fitzpatrick 0 border fix 1393755 sanitized-css text/css /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; text-align: left; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: inline-block; /* Fallback for IE10 */ vertical-align: middle; /* Fallback for IE10 */ display: flex; align-items: center; } .talkheader-help { border: 1px solid #c0c090; background-color: white; padding-right: 1.6em; } .talkheader-policies { padding-right: 1.6em; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } oxuj56yb1l9hnf4mhspaguqsqp5biqx 1393756 1393755 2021-03-02T17:30:09Z en>Matt Fitzpatrick 0 adjusted padding 1393756 sanitized-css text/css /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; text-align: left; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: inline-block; /* Fallback for IE10 */ vertical-align: middle; /* Fallback for IE10 */ display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { border: 1px solid #c0c090; background-color: white; padding-right: 1.7em; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } qykic1xhfarzwv6tn36x5mrn2bir34r 1393757 1393756 2021-03-02T17:35:49Z en>Matt Fitzpatrick 0 flex-grow 1393757 sanitized-css text/css /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; text-align: left; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: inline-block; /* Fallback for IE10 */ vertical-align: middle; /* Fallback for IE10 */ flex: 1 1; display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { border: 1px solid #c0c090; background-color: white; padding-right: 1.7em; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } d4umuz3wx0c3g6sqpeq0l415qk6sei1 1393758 1393757 2021-03-02T17:38:08Z en>Matt Fitzpatrick 0 flex-grow 1393758 sanitized-css text/css /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; text-align: left; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: inline-block; /* Fallback for IE10 */ vertical-align: middle; /* Fallback for IE10 */ flex: 1 1; display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { border: 1px solid #c0c090; background-color: white; padding-right: 1.7em; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { flex: 0 1; border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1; } omhf6pssyxfwlj2qwn7ykqlnri95al6 1393759 1393758 2021-03-02T17:42:44Z en>Matt Fitzpatrick 0 flex-grow, padding 1393759 sanitized-css text/css /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; text-align: left; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: inline-block; /* Fallback for IE10 */ vertical-align: middle; /* Fallback for IE10 */ flex: 0 1 auto; display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 1 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: white; padding-right: 1.7em; } .talkheader-policies { padding-right: 1.7em; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } 8i1nwdouxmazjsr22faafa0yyyc44nv 1393760 1393759 2021-03-02T17:46:44Z en>Matt Fitzpatrick 0 margins 1393760 sanitized-css text/css /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; text-align: left; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: inline-block; /* Fallback for IE10 */ vertical-align: middle; /* Fallback for IE10 */ display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: white; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 1.6em 0; } 82tup18tetdyhhv494tyfb69hxssupf 1393761 1393760 2021-03-02T17:48:23Z en>Matt Fitzpatrick 0 flex-grow 1393761 sanitized-css text/css /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; text-align: left; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: inline-block; /* Fallback for IE10 */ vertical-align: middle; /* Fallback for IE10 */ display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: white; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { flex: 0 1 auto; border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 1.6em 0; } lavnit73yrn0ctsebo8r3lxki0rxnnr 1393762 1393761 2021-03-02T17:49:57Z en>Matt Fitzpatrick 0 margin 1393762 sanitized-css text/css /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; text-align: left; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: inline-block; /* Fallback for IE10 */ vertical-align: middle; /* Fallback for IE10 */ display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: white; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { flex: 0 1 auto; border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 0.8em 0 1.6em; } rh7sst1tumnnckhlr7hk9ptxqb9igx1 1393763 1393762 2021-03-02T17:54:42Z en>Matt Fitzpatrick 0 flex-grow 1393763 sanitized-css text/css /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; text-align: left; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: inline-block; /* Fallback for IE10 */ vertical-align: middle; /* Fallback for IE10 */ display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: white; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help > *, .talkheader-policies > *, .talkheader-shortcuts > * { flex: 1 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 0.8em 0 1.6em; } d4tyvv1ykswmtlm63yuwlnjdte8tpxs 1393764 1393763 2021-03-02T18:01:47Z en>Matt Fitzpatrick 0 text-align 1393764 sanitized-css text/css /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: inline-block; /* Fallback for IE10 */ vertical-align: middle; /* Fallback for IE10 */ display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: white; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help > *, .talkheader-policies > *, .talkheader-shortcuts > * { flex: 1 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 0.8em 0 1.6em; text-align: left; } spqpvtzt6ec9qoss5j0xbzekog26fln 1393765 1393764 2021-03-05T03:19:55Z en>The Earwig 0 Protected "[[Template:Talk header/styles.css]]": [[WP:High-risk templates|Highly visible template]]; requested at [[WP:RfPP]]: [[Special:Permalink/1010366818#Template:Talk header/styles.css]] ([Edit=Require template editor access] (indefinite) [Move=Require template editor access] (indefinite)) 1393764 sanitized-css text/css /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: inline-block; /* Fallback for IE10 */ vertical-align: middle; /* Fallback for IE10 */ display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: white; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help > *, .talkheader-policies > *, .talkheader-shortcuts > * { flex: 1 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 0.8em 0 1.6em; text-align: left; } spqpvtzt6ec9qoss5j0xbzekog26fln 1393766 1393765 2021-03-05T03:20:10Z en>The Earwig 0 {{pp-template}} 1393766 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: inline-block; /* Fallback for IE10 */ vertical-align: middle; /* Fallback for IE10 */ display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: white; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help > *, .talkheader-policies > *, .talkheader-shortcuts > * { flex: 1 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 0.8em 0 1.6em; text-align: left; } szy7rmz8o9828d5dk4pl079xcv36ahu 1393767 1393766 2022-05-27T17:18:34Z en>Izno 0 remove fallbacks - IE10 is off the basic support list 1393767 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: white; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help > *, .talkheader-policies > *, .talkheader-shortcuts > * { flex: 1 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 0.8em 0 1.6em; text-align: left; } slqqbw9kvr9ctkazh9too5c3oosl26l 1393768 1393767 2022-08-17T18:03:34Z en>Izno 0 give this its width back since I can't suss out the best way to do the generic mbox trick 1393768 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: white; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help > *, .talkheader-policies > *, .talkheader-shortcuts > * { flex: 1 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 0.8em 0 1.6em; text-align: left; } @media (min-width: 720px) { .talkheader { width: 80%; } } c9aag8mbfapoqjpju3sdxle69sqer3h 1393769 1393768 2023-01-21T05:27:05Z en>Pppery 0 Per edit requests 1393769 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; flex-wrap: wrap; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: white; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 0.8em 0 1.6em; text-align: left; } 5zquumleeel3uk19gi3r5ozpw2lq2tt 1393770 1393769 2023-01-21T05:28:54Z en>Pppery 0 Restore, does seem to have some affect after all 1393770 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; flex-wrap: wrap; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: white; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 0.8em 0 1.6em; text-align: left; } @media (min-width: 720px) { .talkheader { width: 80%; } } iaembg07yq2eyvhphy9r2n47q5isdz8 1393771 1393770 2023-01-22T10:43:30Z en>Mathglot 0 No consensus for style change to millions of templates. 1393771 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: white; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help > *, .talkheader-policies > *, .talkheader-shortcuts > * { flex: 1 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 0.8em 0 1.6em; text-align: left; } @media (min-width: 720px) { .talkheader { width: 80%; } } c9aag8mbfapoqjpju3sdxle69sqer3h 1393772 1393771 2023-01-26T23:07:01Z en>Izno 0 per matma 1393772 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: white; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help > *, .talkheader-policies > *, .talkheader-shortcuts > * { flex: 1 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 0.8em 0 1.6em; text-align: left; } @media (min-width: 720px) { .talkheader { min-width: 80%; } } emtg9nnusx0pzwqmyckx05dufm63wf7 1393773 1393772 2024-06-24T13:59:37Z en>Sohom Datta 0 per request on talk page 1393773 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: var(--background-color-base, #ffffff); color: inherit; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help > *, .talkheader-policies > *, .talkheader-shortcuts > * { flex: 1 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 0.8em 0 1.6em; text-align: left; } @media (min-width: 720px) { .talkheader { min-width: 80%; } } 6wg5euxfztps75cyced9nuwnl16k4zz 1393774 1393773 2026-03-30T19:45:12Z en>Mathglot 0 .talkheader-newtopic: new, for the talkheader-help ul list item linking to a new discussion topic. 1393774 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: var(--background-color-base, #ffffff); color: inherit; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help > *, .talkheader-policies > *, .talkheader-shortcuts > * { flex: 1 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 0.8em 0 1.6em; text-align: left; } .talkheader-newtopic { text-align: center; font-weight: bold; list-style: none; list-style-position: outside; /* the default */ } @media (min-width: 720px) { .talkheader { min-width: 80%; } } d77t4objkm94z3gfuz70k5u5u19vweu 1393775 1393774 2026-03-30T19:59:07Z en>Mathglot 0 Undid revision [[Special:Diff/1346245745|1346245745]] by [[Special:Contributions/Mathglot|Mathglot]] ([[User talk:Mathglot|talk]]) Test 1 complete. 1393775 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: var(--background-color-base, #ffffff); color: inherit; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help > *, .talkheader-policies > *, .talkheader-shortcuts > * { flex: 1 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 0.8em 0 1.6em; text-align: left; } @media (min-width: 720px) { .talkheader { min-width: 80%; } } 6wg5euxfztps75cyced9nuwnl16k4zz 1393776 1393775 2026-03-30T20:01:58Z en>Mathglot 0 Restore .talkheader-newtopic. 1393776 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; } .talkheader-body { display: flex; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: var(--background-color-base, #ffffff); color: inherit; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help > *, .talkheader-policies > *, .talkheader-shortcuts > * { flex: 1 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 0.8em 0 1.6em; text-align: left; } .talkheader-newtopic { text-align: center; font-weight: bold; list-style: none; list-style-position: outside; /* the default */ } @media (min-width: 720px) { .talkheader { min-width: 80%; } } d77t4objkm94z3gfuz70k5u5u19vweu 1393777 1393776 2026-11-03T02:15:07Z en>Axolitl 0 Convert everything to TemplateStyles, update dark mode border color per the change for tmboxes 1393777 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; border-collapse: separate; } .talkheader-header { border-bottom: 1px solid #c0c090; font-weight: bold; } .talkheader-body { display: flex; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: var(--background-color-base, #ffffff); color: inherit; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help > *, .talkheader-policies > *, .talkheader-shortcuts > * { flex: 1 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 0.8em 0 1.6em; text-align: left; } .talkheader-newtopic { text-align: center; font-weight: bold; list-style: none; list-style-position: outside; /* the default */ } .talkheader-findsources, .talkheader-archives { border-top: 1px solid #c0c090; padding: 1px 3px; } .talkheader-search { border-top: 1px solid #c0c090; padding: 0; } .talkheader-archiveinfo { position: relative; top: 2px; float: right; font-size: 90%; margin-left: 1em; } @media (min-width: 720px) { .talkheader { min-width: 80%; } } @media screen { html.skin-theme-clientpref-night .talkheader-header, html.skin-theme-clientpref-night .talkheader-help, html.skin-theme-clientpref-night .talkheader-policies + .talkheader-policies, html.skin-theme-clientpref-night .talkheader-findsources, html.skin-theme-clientpref-night .talkheader-archives, html.skin-theme-clientpref-night .talkheader-search { border-color: #66664d; } } @media screen and (prefers-color-scheme: dark) { html.skin-theme-clientpref-os .talkheader-header, html.skin-theme-clientpref-os .talkheader-help, html.skin-theme-clientpref-os .talkheader-policies + .talkheader-policies, html.skin-theme-clientpref-os .talkheader-findsources, html.skin-theme-clientpref-os .talkheader-archives, html.skin-theme-clientpref-os .talkheader-search { border-color: #66664d; } } 5uph4si5je0u8xf6ql55yeavamstnec 1393778 1393777 2026-11-03T14:45:02Z Biplab Anand 13653 [[:en:Template:Talk_header/styles.css]] बाट २६ संशोधन(हरू): आयात गर्दै 1393777 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* Talk header styles */ .talkheader { text-align: center; border-collapse: separate; } .talkheader-header { border-bottom: 1px solid #c0c090; font-weight: bold; } .talkheader-body { display: flex; } .talkheader-help, .talkheader-policies, .talkheader-shortcuts { display: flex; align-items: center; padding: 0.1em; } .talkheader-help { flex: 2 1 auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: var(--background-color-base, #ffffff); color: inherit; } .talkheader-policies { flex: 1 1 auto; } .talkheader-policies + .talkheader-policies { border-left: 1px solid #c0c090; } .talkheader-shortcuts { flex: 0 1 auto; } .talkheader-help > *, .talkheader-policies > *, .talkheader-shortcuts > * { flex: 1 1 auto; } .talkheader-help ul, .talkheader-policies ul { margin: 0.1em 0.8em 0 1.6em; text-align: left; } .talkheader-newtopic { text-align: center; font-weight: bold; list-style: none; list-style-position: outside; /* the default */ } .talkheader-findsources, .talkheader-archives { border-top: 1px solid #c0c090; padding: 1px 3px; } .talkheader-search { border-top: 1px solid #c0c090; padding: 0; } .talkheader-archiveinfo { position: relative; top: 2px; float: right; font-size: 90%; margin-left: 1em; } @media (min-width: 720px) { .talkheader { min-width: 80%; } } @media screen { html.skin-theme-clientpref-night .talkheader-header, html.skin-theme-clientpref-night .talkheader-help, html.skin-theme-clientpref-night .talkheader-policies + .talkheader-policies, html.skin-theme-clientpref-night .talkheader-findsources, html.skin-theme-clientpref-night .talkheader-archives, html.skin-theme-clientpref-night .talkheader-search { border-color: #66664d; } } @media screen and (prefers-color-scheme: dark) { html.skin-theme-clientpref-os .talkheader-header, html.skin-theme-clientpref-os .talkheader-help, html.skin-theme-clientpref-os .talkheader-policies + .talkheader-policies, html.skin-theme-clientpref-os .talkheader-findsources, html.skin-theme-clientpref-os .talkheader-archives, html.skin-theme-clientpref-os .talkheader-search { border-color: #66664d; } } 5uph4si5je0u8xf6ql55yeavamstnec 3 151906 1393892 2026-11-04T04:24:55Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1393892 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, प्रेम प्रसाद जैसीज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०७१]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:प्रेम प्रसाद जैसी|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) १०:०९, ४ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) j3szakcq3x7mb6g6rzk745mrku39y0p