विकिपिडिया newiki https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता ढाँचा ढाँचा वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता पोर्टल पोर्टल वार्ता मस्यौदा मस्यौदा वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्तालाप Event Event talk 0 12359 1395619 1394026 2026-11-10T12:54:03Z Natamagar 47112 /* चलचित्र (आक्केस) */ 1395619 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०७८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ८११५५० जना छन् जुन जनसङ्ख्याको २.७८ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ् लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको ''''रङ्सीचकूङ ल्ङीङ'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको ''''ग्याहोट लख छान्नी'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) ''''छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला''' -२०४८), ''''मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९)''', खड्क आलेमगर ''''सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ?''' -'''२०५०'''), रुद्र हितान मगर (कास्की) ''''लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०)''', गौमाया थापा मगरको ''''मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०)''' रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) ''''उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१'''), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) ''''ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा'''), मीन थापामगर (तनहुँ) ''''जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको''' '''मेरो देश-२०६३)''', पूर्ण थापामगर ''''ङा मगर' (म मगर २०६४''') (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही ''''भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४'''), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) ''''काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४)''', '''ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४)''' ''''मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४'''), '''सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५),''' बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) '''बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५'''), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को ''''नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६)''' रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको ''''गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको ''''लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर''' - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले ''''लीस'''<nowiki/>' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक '''कानूङ मगर ढूट'''मा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा ''''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा ''''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको ''''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र ''''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी ''''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको ''''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा ''''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको ''''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको ''''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)''''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा र गाउँखाने कथा (लोगाहान र पिन्पिनी)== नेपाली मगर (ढुट) भाषामा पिन्पिनी (तनहूँ), पीहूनी (पाल्पा), पिहिनी (स्याङ्जा) र बृहत् नेपाली भाषामा गाउँखाने कथा भनेर बुझिन्छ। गाउँघरमा दिनभरको मेलापातपछि साँझको थकाईमार्दो समयलाई उपयोग गर्न र ज्ञान बढाउनका लागि कहिने वा सोधिने नेपाली गाउँखाने कथामा गाउँ दिने प्रचलन भएतापनि मगर ढुटमा भने प्युर (score) लाउने चलन छ। पिन्पिनी .. 'वान झाङ, मेन आन्टाराङ' .. हि आले? भनेर सोध्ने चलन छ । नजाने पनि '''प्युर''' लगाउने चलन छ। बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा''' (२०६२) रहेको छ। ममिता पुन थापा मगरको ''''पीहूनी'''<nowiki/>' '''मगर ढुटको गाउँखाने कथा''' - २०८३ प्रकाशनमा आजको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==टुक्का (तुक्का)== मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर (ढुट) भाषामा टुक (पेट) + का (लाग्यो/हाल्यो) भाषामा थप रमाईलो, छोटो र चोटिलो बोलि थपेर कुराकानीलाई रमाईलो बनाउने बिधा टुकका हो। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको ''''मोई' (आमा-२०५०''') नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको ''''पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०)''' अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित ''''डेसान - २०६९'''' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा '<nowiki/>'''लङ्घन'''<nowiki/>' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र ''''सिमारेखा''' - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा ('''फक्रन लागेको''' '''फूल'''- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको ''''आशे (उनी)''' - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको '<nowiki/>'''एजु''' - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म '<nowiki/>'''ङौ आर्मिट्मा''' - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म '<nowiki/>'''बाराही पुत्र''' - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको '<nowiki/>'''एजु २''' - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा '<nowiki/>'''चिन्डियाक''' - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको '<nowiki/>'''साली ज्यू''' - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा '<nowiki/>'''घाव़ नाङखर''' - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा '<nowiki/>'''वाङ्म मुले''' - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा '<nowiki/>'''मोड्याल्नी''' - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा ''''कानुङ्ग क्रान्ती''' - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको '<nowiki/>'''रैंया''' - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको '<nowiki/>'''कर्म''' - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा ''''मिझार''' (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। ==चुट्किला (...)== मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस/लवजखाट)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 7prancnzk21xn2jjh8bizt3srhllem7 1395620 1395619 2026-11-10T12:55:14Z Natamagar 47112 /* निबन्ध (मिरिक) */ 1395620 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०७८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ८११५५० जना छन् जुन जनसङ्ख्याको २.७८ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ् लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको ''''रङ्सीचकूङ ल्ङीङ'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको ''''ग्याहोट लख छान्नी'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) ''''छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला''' -२०४८), ''''मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९)''', खड्क आलेमगर ''''सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ?''' -'''२०५०'''), रुद्र हितान मगर (कास्की) ''''लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०)''', गौमाया थापा मगरको ''''मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०)''' रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) ''''उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१'''), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) ''''ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा'''), मीन थापामगर (तनहुँ) ''''जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको''' '''मेरो देश-२०६३)''', पूर्ण थापामगर ''''ङा मगर' (म मगर २०६४''') (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही ''''भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४'''), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) ''''काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४)''', '''ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४)''' ''''मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४'''), '''सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५),''' बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) '''बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५'''), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को ''''नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६)''' रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको ''''गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको ''''लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर''' - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले ''''लीस'''<nowiki/>' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक '''कानूङ मगर ढूट'''मा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा ''''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा ''''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको ''''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र ''''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी ''''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको ''''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा ''''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको ''''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको ''''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)''''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा र गाउँखाने कथा (लोगाहान र पिन्पिनी)== नेपाली मगर (ढुट) भाषामा पिन्पिनी (तनहूँ), पीहूनी (पाल्पा), पिहिनी (स्याङ्जा) र बृहत् नेपाली भाषामा गाउँखाने कथा भनेर बुझिन्छ। गाउँघरमा दिनभरको मेलापातपछि साँझको थकाईमार्दो समयलाई उपयोग गर्न र ज्ञान बढाउनका लागि कहिने वा सोधिने नेपाली गाउँखाने कथामा गाउँ दिने प्रचलन भएतापनि मगर ढुटमा भने प्युर (score) लाउने चलन छ। पिन्पिनी .. 'वान झाङ, मेन आन्टाराङ' .. हि आले? भनेर सोध्ने चलन छ । नजाने पनि '''प्युर''' लगाउने चलन छ। बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा''' (२०६२) रहेको छ। ममिता पुन थापा मगरको ''''पीहूनी'''<nowiki/>' '''मगर ढुटको गाउँखाने कथा''' - २०८३ प्रकाशनमा आजको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==टुक्का (तुक्का)== मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर (ढुट) भाषामा टुक (पेट) + का (लाग्यो/हाल्यो) भाषामा थप रमाईलो, छोटो र चोटिलो बोलि थपेर कुराकानीलाई रमाईलो बनाउने बिधा टुकका हो। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको ''''मोई' (आमा-२०५०''') नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको ''''पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०)''' अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित ''''डेसान - २०६९'''' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा ''''लङ्घन'''<nowiki/>' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र ''''सिमारेखा''' - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा ('''फक्रन लागेको''' '''फूल'''- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको ''''आशे (उनी)''' - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको '<nowiki/>'''एजु''' - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म '<nowiki/>'''ङौ आर्मिट्मा''' - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म '<nowiki/>'''बाराही पुत्र''' - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको '<nowiki/>'''एजु २''' - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा '<nowiki/>'''चिन्डियाक''' - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको '<nowiki/>'''साली ज्यू''' - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा '<nowiki/>'''घाव़ नाङखर''' - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा '<nowiki/>'''वाङ्म मुले''' - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा ''''मोड्याल्नी''' - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा ''''कानुङ्ग क्रान्ती''' - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको '<nowiki/>'''रैंया''' - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको ''''कर्म''' - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा ''''मिझार''' (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको ''''मीरीक'''<nowiki/>' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आ'''छिम चेतैक''' - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। ==चुट्किला (...)== मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस/लवजखाट)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] lgb1a5kl28e61wgqbazw6ewykkcr79a 1395621 1395620 2026-11-10T12:57:08Z Natamagar 47112 /* आधुनिक काल */ 1395621 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०७८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ८११५५० जना छन् जुन जनसङ्ख्याको २.७८ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ् लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको '<nowiki/>'''छीनीकूङ प्रूङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र ''''मोइँओ मीराप'''<nowiki/>' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको ''''रङ्सीचकूङ ल्ङीङ'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको ''''ग्याहोट लख छान्नी'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) ''''छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला''' -२०४८), ''''मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९)''', खड्क आलेमगर ''''सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ?''' -'''२०५०'''), रुद्र हितान मगर (कास्की) ''''लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०)''', गौमाया थापा मगरको ''''मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०)''' रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) ''''उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१'''), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) ''''ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा'''), मीन थापामगर (तनहुँ) ''''जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको''' '''मेरो देश-२०६३)''', पूर्ण थापामगर ''''ङा मगर' (म मगर २०६४''') (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही ''''भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४'''), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) ''''काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४)''', '''ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४)''' ''''मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४'''), '''सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५),''' बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) '''बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५'''), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को ''''नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६)''' रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको ''''गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको ''''लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर''' - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले ''''लीस'''<nowiki/>' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक '''कानूङ मगर ढूट'''मा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा ''''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा ''''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको ''''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र ''''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी ''''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको ''''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा ''''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको ''''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको ''''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)''''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा र गाउँखाने कथा (लोगाहान र पिन्पिनी)== नेपाली मगर (ढुट) भाषामा पिन्पिनी (तनहूँ), पीहूनी (पाल्पा), पिहिनी (स्याङ्जा) र बृहत् नेपाली भाषामा गाउँखाने कथा भनेर बुझिन्छ। गाउँघरमा दिनभरको मेलापातपछि साँझको थकाईमार्दो समयलाई उपयोग गर्न र ज्ञान बढाउनका लागि कहिने वा सोधिने नेपाली गाउँखाने कथामा गाउँ दिने प्रचलन भएतापनि मगर ढुटमा भने प्युर (score) लाउने चलन छ। पिन्पिनी .. 'वान झाङ, मेन आन्टाराङ' .. हि आले? भनेर सोध्ने चलन छ । नजाने पनि '''प्युर''' लगाउने चलन छ। बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा''' (२०६२) रहेको छ। ममिता पुन थापा मगरको ''''पीहूनी'''<nowiki/>' '''मगर ढुटको गाउँखाने कथा''' - २०८३ प्रकाशनमा आजको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==टुक्का (तुक्का)== मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर (ढुट) भाषामा टुक (पेट) + का (लाग्यो/हाल्यो) भाषामा थप रमाईलो, छोटो र चोटिलो बोलि थपेर कुराकानीलाई रमाईलो बनाउने बिधा टुकका हो। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको ''''मोई' (आमा-२०५०''') नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको ''''पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०)''' अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित ''''डेसान - २०६९'''' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा ''''लङ्घन'''<nowiki/>' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र ''''सिमारेखा''' - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा ('''फक्रन लागेको''' '''फूल'''- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको ''''आशे (उनी)''' - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको '<nowiki/>'''एजु''' - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म '<nowiki/>'''ङौ आर्मिट्मा''' - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म '<nowiki/>'''बाराही पुत्र''' - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको '<nowiki/>'''एजु २''' - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा '<nowiki/>'''चिन्डियाक''' - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको '<nowiki/>'''साली ज्यू''' - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा '<nowiki/>'''घाव़ नाङखर''' - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा ''''वाङ्म मुले''' - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा ''''मोड्याल्नी''' - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा ''''कानुङ्ग क्रान्ती''' - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको ''''रैंया''' - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको ''''कर्म''' - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा ''''मिझार''' (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको ''''मीरीक'''<nowiki/>' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आ'''छिम चेतैक''' - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। ==चुट्किला (...)== मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस/लवजखाट)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] amelp7pr1o73djqrnzpvnj8dcf7yhd3 1395622 1395621 2026-11-10T13:00:30Z Natamagar 47112 /* फुटकर प्रकाशनहरू */ 1395622 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०७८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ८११५५० जना छन् जुन जनसङ्ख्याको २.७८ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ् लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको ''''छीनीकूङ प्रूङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र ''''मोइँओ मीराप'''<nowiki/>' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको ''''रङ्सीचकूङ ल्ङीङ'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको ''''ग्याहोट लख छान्नी'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) ''''छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला''' -२०४८), ''''मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९)''', खड्क आलेमगर ''''सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ?''' -'''२०५०'''), रुद्र हितान मगर (कास्की) ''''लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०)''', गौमाया थापा मगरको ''''मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०)''' रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) ''''उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१'''), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) ''''ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा'''), मीन थापामगर (तनहुँ) ''''जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको''' '''मेरो देश-२०६३)''', पूर्ण थापामगर ''''ङा मगर' (म मगर २०६४''') (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही ''''भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४'''), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) ''''काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४)''', '''ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४)''' ''''मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४'''), '''सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५),''' बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) '''बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५'''), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को ''''नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६)''' रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको ''''गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको ''''लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर''' - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा ''''कोन्जा मोरुम'''<nowiki/>' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन् नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह '''जीतहार'''मा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा ''''मगर रील्हीङ गोमक'''<nowiki/>' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी '''पाहुर''' (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी ('''ङाता कोस्याली''' २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोस्चको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित ''''वकी'''<nowiki/>' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले ''''लीस'''<nowiki/>' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक '''कानूङ मगर ढूट'''मा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा ''''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा ''''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको ''''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र ''''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी ''''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको ''''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा ''''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको ''''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको ''''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)''''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा र गाउँखाने कथा (लोगाहान र पिन्पिनी)== नेपाली मगर (ढुट) भाषामा पिन्पिनी (तनहूँ), पीहूनी (पाल्पा), पिहिनी (स्याङ्जा) र बृहत् नेपाली भाषामा गाउँखाने कथा भनेर बुझिन्छ। गाउँघरमा दिनभरको मेलापातपछि साँझको थकाईमार्दो समयलाई उपयोग गर्न र ज्ञान बढाउनका लागि कहिने वा सोधिने नेपाली गाउँखाने कथामा गाउँ दिने प्रचलन भएतापनि मगर ढुटमा भने प्युर (score) लाउने चलन छ। पिन्पिनी .. 'वान झाङ, मेन आन्टाराङ' .. हि आले? भनेर सोध्ने चलन छ । नजाने पनि '''प्युर''' लगाउने चलन छ। बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा''' (२०६२) रहेको छ। ममिता पुन थापा मगरको ''''पीहूनी'''<nowiki/>' '''मगर ढुटको गाउँखाने कथा''' - २०८३ प्रकाशनमा आजको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==टुक्का (तुक्का)== मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर (ढुट) भाषामा टुक (पेट) + का (लाग्यो/हाल्यो) भाषामा थप रमाईलो, छोटो र चोटिलो बोलि थपेर कुराकानीलाई रमाईलो बनाउने बिधा टुकका हो। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको ''''मोई' (आमा-२०५०''') नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको ''''पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०)''' अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित ''''डेसान - २०६९'''' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा ''''लङ्घन'''<nowiki/>' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र ''''सिमारेखा''' - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा ('''फक्रन लागेको''' '''फूल'''- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको ''''आशे (उनी)''' - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको '<nowiki/>'''एजु''' - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म '<nowiki/>'''ङौ आर्मिट्मा''' - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म '<nowiki/>'''बाराही पुत्र''' - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको '<nowiki/>'''एजु २''' - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा '<nowiki/>'''चिन्डियाक''' - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको '<nowiki/>'''साली ज्यू''' - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा ''''घाव़ नाङखर''' - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा ''''वाङ्म मुले''' - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा ''''मोड्याल्नी''' - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा ''''कानुङ्ग क्रान्ती''' - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको ''''रैंया''' - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको ''''कर्म''' - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा ''''मिझार''' (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको ''''मीरीक'''<nowiki/>' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आ'''छिम चेतैक''' - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। ==चुट्किला (...)== मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस/लवजखाट)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 9hhguufzgx836n7jylvegg8vfjnzeql 1395623 1395622 2026-11-10T13:01:18Z Natamagar 47112 /* हाइकु */ 1395623 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०७८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ८११५५० जना छन् जुन जनसङ्ख्याको २.७८ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ् लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको ''''छीनीकूङ प्रूङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र ''''मोइँओ मीराप'''<nowiki/>' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको ''''रङ्सीचकूङ ल्ङीङ'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको ''''ग्याहोट लख छान्नी'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) ''''छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला''' -२०४८), ''''मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९)''', खड्क आलेमगर ''''सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ?''' -'''२०५०'''), रुद्र हितान मगर (कास्की) ''''लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०)''', गौमाया थापा मगरको ''''मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०)''' रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) ''''उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१'''), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) ''''ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा'''), मीन थापामगर (तनहुँ) ''''जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको''' '''मेरो देश-२०६३)''', पूर्ण थापामगर ''''ङा मगर' (म मगर २०६४''') (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही ''''भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४'''), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) ''''काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४)''', '''ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४)''' ''''मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४'''), '''सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५),''' बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) '''बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५'''), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को ''''नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६)''' रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको ''''गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको ''''लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर''' - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा ''''कोन्जा मोरुम'''<nowiki/>' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन् नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह '''जीतहार'''मा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा ''''मगर रील्हीङ गोमक'''<nowiki/>' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी '''पाहुर''' (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी ('''ङाता कोस्याली''' २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोस्चको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित ''''वकी'''<nowiki/>' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले ''''लीस'''<nowiki/>' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक '''कानूङ मगर ढूट'''मा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा ''''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा ''''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको ''''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र ''''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी ''''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको ''''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा ''''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको ''''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले ''''मगर ढूटाङ १०१ हाइकु'''<nowiki/>' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको ''''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)''''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा र गाउँखाने कथा (लोगाहान र पिन्पिनी)== नेपाली मगर (ढुट) भाषामा पिन्पिनी (तनहूँ), पीहूनी (पाल्पा), पिहिनी (स्याङ्जा) र बृहत् नेपाली भाषामा गाउँखाने कथा भनेर बुझिन्छ। गाउँघरमा दिनभरको मेलापातपछि साँझको थकाईमार्दो समयलाई उपयोग गर्न र ज्ञान बढाउनका लागि कहिने वा सोधिने नेपाली गाउँखाने कथामा गाउँ दिने प्रचलन भएतापनि मगर ढुटमा भने प्युर (score) लाउने चलन छ। पिन्पिनी .. 'वान झाङ, मेन आन्टाराङ' .. हि आले? भनेर सोध्ने चलन छ । नजाने पनि '''प्युर''' लगाउने चलन छ। बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा''' (२०६२) रहेको छ। ममिता पुन थापा मगरको ''''पीहूनी'''<nowiki/>' '''मगर ढुटको गाउँखाने कथा''' - २०८३ प्रकाशनमा आजको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==टुक्का (तुक्का)== मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर (ढुट) भाषामा टुक (पेट) + का (लाग्यो/हाल्यो) भाषामा थप रमाईलो, छोटो र चोटिलो बोलि थपेर कुराकानीलाई रमाईलो बनाउने बिधा टुकका हो। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको ''''मोई' (आमा-२०५०''') नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको ''''पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०)''' अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित ''''डेसान - २०६९'''' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा ''''लङ्घन'''<nowiki/>' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र ''''सिमारेखा''' - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा ('''फक्रन लागेको''' '''फूल'''- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको ''''आशे (उनी)''' - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको '<nowiki/>'''एजु''' - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म '<nowiki/>'''ङौ आर्मिट्मा''' - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म '<nowiki/>'''बाराही पुत्र''' - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको '<nowiki/>'''एजु २''' - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा '<nowiki/>'''चिन्डियाक''' - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको ''''साली ज्यू''' - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा ''''घाव़ नाङखर''' - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा ''''वाङ्म मुले''' - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा ''''मोड्याल्नी''' - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा ''''कानुङ्ग क्रान्ती''' - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको ''''रैंया''' - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको ''''कर्म''' - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा ''''मिझार''' (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको ''''मीरीक'''<nowiki/>' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आ'''छिम चेतैक''' - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। ==चुट्किला (...)== मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस/लवजखाट)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] sfrze7s14z80hgelhq5ucsdihrpdd00 1395624 1395623 2026-11-10T13:03:21Z Natamagar 47112 /* चलचित्र (आक्केस) */ 1395624 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०७८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ८११५५० जना छन् जुन जनसङ्ख्याको २.७८ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ् लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको ''''छीनीकूङ प्रूङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र ''''मोइँओ मीराप'''<nowiki/>' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको ''''रङ्सीचकूङ ल्ङीङ'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको ''''ग्याहोट लख छान्नी'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) ''''छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला''' -२०४८), ''''मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९)''', खड्क आलेमगर ''''सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ?''' -'''२०५०'''), रुद्र हितान मगर (कास्की) ''''लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०)''', गौमाया थापा मगरको ''''मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०)''' रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) ''''उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१'''), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) ''''ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा'''), मीन थापामगर (तनहुँ) ''''जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको''' '''मेरो देश-२०६३)''', पूर्ण थापामगर ''''ङा मगर' (म मगर २०६४''') (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही ''''भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४'''), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) ''''काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४)''', '''ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४)''' ''''मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४'''), '''सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५),''' बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) '''बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५'''), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को ''''नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६)''' रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको ''''गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको ''''लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर''' - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा ''''कोन्जा मोरुम'''<nowiki/>' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन् नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह '''जीतहार'''मा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा ''''मगर रील्हीङ गोमक'''<nowiki/>' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी '''पाहुर''' (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी ('''ङाता कोस्याली''' २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोस्चको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित ''''वकी'''<nowiki/>' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले ''''लीस'''<nowiki/>' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक '''कानूङ मगर ढूट'''मा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा ''''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा ''''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको ''''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र ''''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी ''''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको ''''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा ''''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको ''''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले ''''मगर ढूटाङ १०१ हाइकु'''<nowiki/>' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको ''''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)''''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा र गाउँखाने कथा (लोगाहान र पिन्पिनी)== नेपाली मगर (ढुट) भाषामा पिन्पिनी (तनहूँ), पीहूनी (पाल्पा), पिहिनी (स्याङ्जा) र बृहत् नेपाली भाषामा गाउँखाने कथा भनेर बुझिन्छ। गाउँघरमा दिनभरको मेलापातपछि साँझको थकाईमार्दो समयलाई उपयोग गर्न र ज्ञान बढाउनका लागि कहिने वा सोधिने नेपाली गाउँखाने कथामा गाउँ दिने प्रचलन भएतापनि मगर ढुटमा भने प्युर (score) लाउने चलन छ। पिन्पिनी .. 'वान झाङ, मेन आन्टाराङ' .. हि आले? भनेर सोध्ने चलन छ । नजाने पनि '''प्युर''' लगाउने चलन छ। बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा''' (२०६२) रहेको छ। ममिता पुन थापा मगरको ''''पीहूनी'''<nowiki/>' '''मगर ढुटको गाउँखाने कथा''' - २०८३ प्रकाशनमा आजको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==टुक्का (तुक्का)== मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर (ढुट) भाषामा टुक (पेट) + का (लाग्यो/हाल्यो) भाषामा थप रमाईलो, छोटो र चोटिलो बोलि थपेर कुराकानीलाई रमाईलो बनाउने बिधा टुकका हो। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको ''''मोई' (आमा-२०५०''') नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको ''''पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०)''' अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित ''''डेसान - २०६९'''' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा ''''लङ्घन'''<nowiki/>' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र ''''सिमारेखा''' - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा ('''फक्रन लागेको''' '''फूल'''- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको ''''आशे (उनी)''' - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको ''''एजु''' - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म ''''ङौ आर्मिट्मा''' - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म ''''बाराही पुत्र''' - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको ''''एजु २''' - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा ''''चिन्डियाक''' - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको ''''साली ज्यू''' - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा ''''घाव़ नाङखर''' - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा ''''वाङ्म मुले''' - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा ''''मोड्याल्नी''' - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा ''''कानुङ् क्रान्ती''' - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको ''''रैंया''' - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको ''''कर्म''' - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा ''''मिझार''' (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको ''''मीरीक'''<nowiki/>' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आ'''छिम चेतैक''' - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। ==चुट्किला (...)== मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस/लवजखाट)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] n3r9ccgjhar90qlalh0anxlaqd9dibr 1395625 1395624 2026-11-10T13:03:56Z Natamagar 47112 /* चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक) */ 1395625 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०७८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ८११५५० जना छन् जुन जनसङ्ख्याको २.७८ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् १९९६ को अयोध्या प्रसाद प्रधानको '''मगर कुरा शिक्षा'''को प्रकाशनलाई मानिन्छ। २००९ सालमा बालकृष्ण पोखरेलको '''कानुङ् लाम''' कवितासंग्रह प्रकाशन भए यता २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा ''''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'''' ''''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को ''''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको ''''छीनीकूङ प्रूङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र ''''मोइँओ मीराप'''<nowiki/>' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको ''''रङ्सीचकूङ ल्ङीङ'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको ''''ग्याहोट लख छान्नी'''<nowiki/>' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) ''''छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला''' -२०४८), ''''मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९)''', खड्क आलेमगर ''''सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ?''' -'''२०५०'''), रुद्र हितान मगर (कास्की) ''''लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०)''', गौमाया थापा मगरको ''''मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०)''' रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) ''''उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१'''), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) ''''ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा'''), मीन थापामगर (तनहुँ) ''''जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको''' '''मेरो देश-२०६३)''', पूर्ण थापामगर ''''ङा मगर' (म मगर २०६४''') (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही ''''भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४'''), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) ''''काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४)''', '''ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४)''' ''''मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४'''), '''सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५),''' बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) '''बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५'''), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को ''''नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६)''' रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको ''''गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको ''''लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर''' - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा ''''कोन्जा मोरुम'''<nowiki/>' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन् नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह '''जीतहार'''मा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा ''''मगर रील्हीङ गोमक'''<nowiki/>' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी '''पाहुर''' (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी ('''ङाता कोस्याली''' २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोस्चको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित ''''वकी'''<nowiki/>' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले ''''लीस'''<nowiki/>' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक '''कानूङ मगर ढूट'''मा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९''') मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको ''''बोई' (बाऊ)''' प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा ''''मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९''') नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०),''' छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा ''''सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१)''' गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको ''''लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२)''' अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को ''''वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४)''' गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम '''लाङघौ झामर्‍या(२०६५)''' बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको ''''काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६''') दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र ''''लङ्घन' (प्रयास''')को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी ''''लङ्घन'''<nowiki/>' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको ''''रोहसार' (प्रेमफूल­),''' बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा ''''बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा''') शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको ''''जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ''') र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा ''''भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी)''' गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ''''बीक्च गीन'''<nowiki/>' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको ''''गालाम फोईङ'''<nowiki/>' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को ''''रीक्मा'''<nowiki/>' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा ''''मगर भाषा गजल सङ्ग्रह'''<nowiki/>' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले ''''मगर ढूटाङ १०१ हाइकु'''<nowiki/>' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुरिल़्हीङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित ''''लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०'''' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको ''''पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३''') मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको ''''ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६''') प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको ''''बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९)''' प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको '''गालाम''' '''फोईङ''' मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित '''बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०)''' मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "'''मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४)''' र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको ''''ल्हुङ' (पत्थर- २०६४),''' 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित ''''फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४),''' उजीर रानामगरको ''''मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४)''', शिवलाल थापामगरको ''''लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५),''' दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा ''''याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९)''', हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)''''हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९'''', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''लर्फूओ''' '''मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०'''), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को ''''छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३)''' सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको ''''फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा)''' कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका रिखुराम थापा मगर उर्फ भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा र गाउँखाने कथा (लोगाहान र पिन्पिनी)== नेपाली मगर (ढुट) भाषामा पिन्पिनी (तनहूँ), पीहूनी (पाल्पा), पिहिनी (स्याङ्जा) र बृहत् नेपाली भाषामा गाउँखाने कथा भनेर बुझिन्छ। गाउँघरमा दिनभरको मेलापातपछि साँझको थकाईमार्दो समयलाई उपयोग गर्न र ज्ञान बढाउनका लागि कहिने वा सोधिने नेपाली गाउँखाने कथामा गाउँ दिने प्रचलन भएतापनि मगर ढुटमा भने प्युर (score) लाउने चलन छ। पिन्पिनी .. 'वान झाङ, मेन आन्टाराङ' .. हि आले? भनेर सोध्ने चलन छ । नजाने पनि '''प्युर''' लगाउने चलन छ। बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ '''मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा''' (२०६२) रहेको छ। ममिता पुन थापा मगरको ''''पीहूनी'''<nowiki/>' '''मगर ढुटको गाउँखाने कथा''' - २०८३ प्रकाशनमा आजको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==टुक्का (तुक्का)== मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर (ढुट) भाषामा टुक (पेट) + का (लाग्यो/हाल्यो) भाषामा थप रमाईलो, छोटो र चोटिलो बोलि थपेर कुराकानीलाई रमाईलो बनाउने बिधा टुकका हो। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर ''''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), ''''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर ''''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको ''''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), ''''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको ''''मोई' (आमा-२०५०''') नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको ''''पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०)''' अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित ''''डेसान - २०६९'''' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा ''''लङ्घन'''<nowiki/>' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र ''''सिमारेखा''' - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा ('''फक्रन लागेको''' '''फूल'''- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको ''''आशे (उनी)''' - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको ''''एजु''' - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म ''''ङौ आर्मिट्मा''' - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म ''''बाराही पुत्र''' - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको ''''एजु २''' - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा ''''चिन्डियाक''' - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको ''''साली ज्यू''' - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा ''''घाव़ नाङखर''' - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा ''''वाङ्म मुले''' - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा ''''मोड्याल्नी''' - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा ''''कानुङ् क्रान्ती''' - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको ''''रैंया''' - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको ''''कर्म''' - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा ''''मिझार''' (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको ''''मीरीक'''<nowiki/>' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आ'''छिम चेतैक''' - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। '''बीम्लीक''' पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। ==चुट्किला (...)== मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस/लवजखाट)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर (ढुट) भाषामा पहिलो मगर व्याकरण ''''मगर कुरा शिक्षा - बिक्रमाब्द १९९६'''' प्रकाशित भयो। मगर (खाम) भाषामा व्याकरणकार David watters ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठाहार ड ङाकगोम)== मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ ('''मीङाक गोम्होक - २०६५''') प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङ, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा ''''मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक,''' '''मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६''' असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको ''''मगर ढुटआङ कुराकानी''' - '''मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६'''' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को '''A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७''', शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ पार्जाप)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] hb81ex412ac74kahlpktq0b9z3ba0no 0 73027 1395631 1349276 2026-11-10T19:26:14Z Rotondus 34710 ढाँचा 1395631 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|हिन्दु पौराणिक पात्र}} {{Infobox character | image = The Shabari episode, from an early-20th-century print.jpg | info-hdr = जानकारी | caption = २०औँ शताब्दीको सुरुवाती समयको चित्रमा शबरीको प्रसङ्ग | name = शबरी | gender = महिला | religion = [[हिन्दु धर्म]] | lbl1 = भक्त | data1 = [[राम]] | lbl2 = गुरु | data2 = ऋषि मतङ्ग }} '''शबरी''', जसलाई '''भिलनी''', '''भिलानी''' र '''श्रमणा''' नामले पनि चिनिन्छ, हिन्दु [[महाकाव्य]] '''[[रामायण]]'''की एक वृद्धा तपस्विनी हुन्। उनलाई एक अत्यन्तै समर्पित महिलाको रूपमा वर्णन गरिएको छ, जसले [[राम]] प्रतिको आफ्नो निस्वार्थ [[भक्ति]]का कारण उनबाट आशीर्वाद प्राप्त गरेकी थिइन्। == किंवदन्ती == शबरी एक गाउँकी महिला थिइन्।<ref name="keshavadas_121">{{harvnb|Keshavadas|1988|p=121}}</ref> कृष्ण दत्तका अनुसार, उनी ज्ञानको खोजीमा थिइन् र धर्मको अर्थ जान्न चाहन्थिन्। धेरै दिनको यात्रापछि, उनले [[किष्किन्धा|ऋष्यमूक पर्वत]]को फेदीमा ऋषि मतङ्गलाई भेट्छिन्। उनले ऋषिलाई आफ्नो '[[गुरु]]को रूपमा स्वीकार गर्दै धेरै वर्षसम्म भक्तिपूर्वक उनको सेवा गर्छिन्।<ref name="keshavadas_121"/> मतङ्ग ऋषिको मृत्युको समय नजिक आएका कारण वृद्धावस्थामा पुगेकी शबरीले जीवनभर उनको सेवा गरेपछि अब उनी पनि मतङ्ग पुगेकै "शान्तिको धाम"मा पुग्न चाहेको बताउँछिनन्।<ref name="keshavadas_121"/> ऋषिले यदि उनले निस्वार्थ सेवा जारी राखिन् भने, भगवान [[राम]]ले उनलाई दर्शन दिने जवाफ दिन्छन्। उनले शबरीलाई रामको आगमनको प्रतीक्षा गर्न आग्रह गर्छन्। त्यसपछि, पद्मासनमा बसेर ऋषिले महासमाधि प्राप्त गर्छन्। आफ्नो गुरुको सल्लाह पछ्याउँदै, शबरीले रामको आगमनको प्रतीक्षा गर्छिन्।<ref name="keshavadas_121" /> हरेक दिन, शबरी लौरोको सहाराले आफ्नो [[आश्रम]]'बाट बाहिर निस्कन्थिन् र रामका लागि बयरहरू टिप्ने गर्थिन्। उनी एउटा बयर टिप्थिन्, त्यसलाई चाख्थिन् र यदि त्यो मीठो छ भने मात्र आफ्नो टोकरीमा राख्थिन् र तीता बयरहरू फालिदिन्थिन्। उनी रामलाई केवल राम्रा र मीठा बयरहरू मात्र दिन चाहन्थिन्।<ref name="keshavadas_122" /> भगवानलाई चढाइने वस्तु पहिले चाख्नु नहुने उनलाई यो थाहा हुँदैन। यसरी, केही बयरहरू जम्मा गरेर शबरी आश्रममा फर्कन्थिन् र उत्सुकताका साथ रामको आगमनको प्रतीक्षा गर्थिन्।<ref name="keshavadas_122">{{harvnb|Keshavadas|1988|p=122}}</ref><ref name=":0">{{cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2007/09/28/stories/2007092851440400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080218193252/http://www.hindu.com/fr/2007/09/28/stories/2007092851440400.htm|url-status=dead|archive-date=2008-02-18|title=A novel attempt|last=Raj|first=Sundara|date=2007-09-28|work=[[The Hindu]]|access-date=2009-06-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080218193252/http://www.hindu.com/fr/2007/09/28/stories/2007092851440400.htm |date=2008-02-18 }}</ref> === रामको आगमन === धर्मशास्त्रका विवरणहरूका अनुसार, सयौँ अन्य योगीहरू आ-आफ्ना आश्रममा रामलाई स्वागत गर्न पर्खिरहेका भए तापनि, राम शबरीको निष्कपट भक्तिका कारण उनको आश्रममा मात्र जान्छन्। रामलाई देख्नेबित्तिकै शबरी हर्षविभोर हुँदै "तपाईंको दर्शनका लागि धेरै उच्च कोटीका योगीहरू पर्खिरहेका थिए, तर तपाईं यस अयोग्य भक्तकहाँ आउनुभएको बताउँछिन्। शबरीले निकै मेहनतका साथ सङ्कलन गरेका ती फलहरू अर्पण गर्छिन्। रामले ती बयरहरू चाख्न थाल्दै गर्दा [[लक्ष्मण]]ले शबरीले पहिले नै चाखिसकेकाले ती बयरहरू जुठो भएको र खान अयोग्य भएको भन्दै आपत्ति जनाउँछन्। यसमा रामले<ref>{{cite web|url=http://www.babanandsinghsahib.org/rosary/thermometer.htm|title=Rosary of Divine Wisdom|publisher=Brig. Partap Singh Ji (Retd.)|language=en|date=27 August 1999}}</ref> उनले चाखेका धेरै प्रकारका भोजनहरूमध्ये, "यति धेरै भक्तिपूर्वक अर्पण गरिएका यी बयरहरूसँग कुनै पनि कुरा तुलना हुन नसक्ने जवाफ फर्काउँछन्। परम्परागत लेखकहरूले यस कथालाई भक्तिमा भगवानले भक्तका सानातिना गल्तीहरू हेर्दैनन् भन्ने कुरा बुझाउन प्रयोग गर्छन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons category|Shabari|शवरी}} {{रामायण}} {{आदर्श हिन्दू नारीहरू}} [[श्रेणी:रामायणका ऋषिहरू]] kjw4bk6x65242yg7ra2twv54s1wwtu7 0 94966 1395636 1306676 2026-11-11T04:20:04Z Dipankar Das 63559 1395636 wikitext text/x-wiki {{मा गाभ्ने|देउसी}} [[तिहार]] सांगीतिक तथा झिलीमिली पर्व पनि हो । यतिबेला नाचगान गर्ने परम्परा छ । र, रमाइलो त के भने तिहारको आफ्नो विशिष्ट गीत छ । त्यसलाई पेश गर्ने कौसल पनि आफ्नै किसिमको छ । तिहारको अझ भनौ गाईतिहारको दिन महिलाहरू घर-घरमा गएर ‘भैलिनी आइन् आँगन’ भन्दै एकै स्वरमा लय हाल्छन् ।जसलाई [[भैली]] भन्ने गरिन्छ भने [[भाइटीका]]का दिन गाइने तथा खेलिने गितलाई [[देउसीरे|देउसी तथा देउसीरे]] भन्ने गरिन्छ। ==सुरूवाट== खासमा ‘देउसिरे’ देव श्री रामबाट अपभ्रङ्श भएर आएको मानिन्छ । अयोध्यावासीले आफ्ना राजाको आगमनमा खुसीयालीमा दियो बालेका थिए । त्यो कालो रात दियाको उज्यालोले धर्ती जगमगाएको थियो । त्यसबेला भगवान रामको नाम पुकार्दै मानिसहरु घर, टोल घुमेका थिए । यहि प्रचलन अहिले देउसिरेको रूपमा विकास भएको भन्ने कथन पनि पाइन्छ । ==किम्वदन्ती== एकजना राजा थिए, बली भन्ने । उनी अति नै दानी थिए । प्रत्येक दिन दान गरेर मात्र उनी आफू भोजन गर्थे । उनको यो पुण्यको कामले ठूलो ख्याती पायो । उनको प्रतापले स्वर्ग लोक हल्लिन थाले ।त्यसपछि देवताहरु भगवान् विष्णुलाई गुहार्न पुगे, बलीलाई दमन गर्नका लागि । विष्णुले वामन (बाहुन्ने)को रुप धारण गरे बलीलाई छल्न पुगे । र, तीन पाउ जमिन दानको याचना गरे ।बलीले सोचे, ‘यो ब्राम्हण सानो छ र यसको पाउ पनि साना छन् । उनले थोरै जमिन माग्यो ।’ उनले दान दिने संकल्प गरे । लगत्तै वामनको रुप विराट भयो । एउटै पाउले समस्त पृथ्वी ढाकिदियो । अर्को पाउले आकाश र तेस्रो पाउ पर्नसाथ बली भाँसिएर पाताल पुगे । उनले अन्त्यमा विष्णुसँग प्रार्थना गरे की, वर्षमा एक पटक तिहारको बेला पृथ्वी घुम्न पाइयोस् ।यसलाई स्विकार्दै विष्णुले बलीलाई वर्षमा एक पटक पृथ्वीमा घुम्ने अनुमति दिए । अतः उनै बली राजा तिहारको दिन घुम्न आउने धार्मिक विश्वास सहित दिप प्रज्वलन गर्ने, देउसी भैलो खेल्ने गरिन्छ ।देउसेहरु बली राजा आउन नभ्याएको । आफुहरु बली राजाको हुकुम अनुसार आएको भन्दै देउसी भट्याउने गर्छन् । ==यो पनि हेर्नुहोस्== ==स्रोत== mo5d3pwxktzhwef203lgbvt2s218lwv 4 120717 1395630 1394020 2026-11-10T18:52:33Z ListeriaBot 52294 Wikidata list updated [V2] 1395630 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item (COUNT(distinct ?sitelink) as ?count) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5 . ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?item wdt:P27 wd:Q837 . ?sitelink schema:about ?item . FILTER NOT EXISTS { ?wne schema:about ?item . ?wne schema:inLanguage "ne" } MINUS {?item wdt:P106 wd:Q10833314} } GROUP BY ?item ORDER BY DESC(?count) |columns=number:#,label:Article,description,p106,p569,p570,p18,item |thumb=100 |links=red }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Article ! description ! व्यवसाय ! जन्म मिति ! देहान्त मिति ! तस्वीर ! item |- | style='text-align:right'| 1 | [[Shilshila Acharya]] | | [[उद्यमी]]<br/>[[environmental scientist]] | data-sort-value="1901" | 20th century | | [[चित्र:Shilshila acharya 2 cropped.jpg|center|100px]] | [[:d:Q131389521|Q131389521]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[भूमिका गिरी]] | एक नेपाली लोक गायिका हुन् | [[गायक]] | | | | [[:d:Q94413431|Q94413431]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[सपना रोका मगर]] | | | data-sort-value="2002" | 2002-02-10 | | | [[:d:Q102271811|Q102271811]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[गीता शाही]] | नेपाली अभिनेत्री र मोडल | [[अभिनेता]]<br/>[[मोडल (मानिस)|मोडल]] | data-sort-value="1984" | 1984-02-03 | | [[चित्र:Gita Shahi 2.jpg|center|100px]] | [[:d:Q37467229|Q37467229]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[दावा याङ्जुम शेर्पा]] | नेपाली पर्वतारोही सहयोगी | [[पर्वतारोही सहयोगी]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[चित्र:Dawa Yangzum Sherpa 1.jpg|center|100px]] | [[:d:Q64406217|Q64406217]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[शान्ति मिश्र]] | नेपाली लाइब्रेरियन तथा लेखक (१९३८–२०१९) | [[लेखक]]<br/>[[librarian]]<br/>[[अनुवादक]]<br/>[[lecturer]]<br/>[[historian]] | data-sort-value="1938" | 1938-06-22 | data-sort-value="2019" | 2019-05-15 | [[चित्र:Shanti Mishra graduation.jpg|center|100px]] | [[:d:Q94508889|Q94508889]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[तेजश्री थापा]] | मानव अधिकारकर्मी, वकिल र खोजकर्ता | [[मानव अधिकार कार्यकर्ता]]<br/>[[अधिवक्ता]]<br/>[[लेखक]] | data-sort-value="1966" | 1966-11-10 | data-sort-value="2019" | 2019-03-26 | | [[:d:Q62581438|Q62581438]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[सङ्गीता मगर]] | नेपाली महिला अधिकारकर्मी | [[मानव अधिकार कार्यकर्ता]] | data-sort-value="1995" | 1990s | | | [[:d:Q63384810|Q63384810]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[पेम्बा डोमा शेर्पा]] | नेपाली हिमाल आरोही | [[पर्वतारोही]] | data-sort-value="1970" | 1970-07-07 | data-sort-value="2007" | 2007-05-22 | [[चित्र:Pemba Doma Sherpa.jpg|center|100px]] | [[:d:Q4357604|Q4357604]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[योग माया]] | नेपाली अभियन्ता, समाजसेविका | [[अभियानी]] | data-sort-value="1861" | 1861 | data-sort-value="1942" | 1942 | [[चित्र:Yogmaya in Sanctum.JPG|center|100px]] | [[:d:Q8054419|Q8054419]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[मोतिलक्ष्मी उपासिका]] | | [[लेखक]]<br/>[[कवि]] | data-sort-value="1909" | 1909-06-30 | data-sort-value="1997" | 1997 | [[चित्र:Moti laxmi upasika.jpg|center|100px]] | [[:d:Q16013979|Q16013979]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[पासाङ ल्हामु शेर्पा अकिता]] | नेपाली महिला पर्वतारोही | [[पर्वतारोही]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | | [[:d:Q27975671|Q27975671]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[सरस्वती चौधरी]] | नेपाली महिला एथलेटिक्स खेलाडी | [[sprinter]] | data-sort-value="1997" | 1997-02-12 | | | [[:d:Q68973687|Q68973687]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[उषा शेरचन]] | | [[कवि]]<br/>[[lyricist]] | data-sort-value="1955" | 1955-08-22 | | [[चित्र:Usha Sherchan1.JPG|center|100px]] | [[:d:Q110983836|Q110983836]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[सङ्गीता श्रेष्ठ]] | नेपाली महिला चलचित्र निर्देशक | [[चलचित्र निर्देशक]] | data-sort-value="1976" | 1976-10-16 | | [[चित्र:Sangita Shrestha 02.jpg|center|100px]] | [[:d:Q56190200|Q56190200]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[उपासना सिंह ठकुरी]] | | [[अभिनेता]] | data-sort-value="1998" | 1998-09-20 | | | [[:d:Q61778826|Q61778826]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[केल्साङ चुकी तेथोङ]] | अभिनेत्री र चलचित्र निर्देशक | [[अभिनेता]]<br/>[[चलचित्र कलाकार]]<br/>[[गायक]] | data-sort-value="1957" | 1957-11 | | [[चित्र:CHUCKIE KESLANG TETHONG.jpg|center|100px]] | [[:d:Q3194932|Q3194932]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[अधिराजकुमारी प्रेरणा]] | नेपाली अधिराजकुमारी | [[शाही सदस्य]] | data-sort-value="1978" | 1978-02-20 | | | [[:d:Q4202325|Q4202325]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[नाङ्सल तामाङ]] | ब्याडमिन्टन खेलाडी | [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]] | data-sort-value="1987" | 1987-12-28 | | | [[:d:Q18175685|Q18175685]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[Srijana Regmi]] | | [[अभिनेता]]<br/>[[मोडल (मानिस)|मोडल]]<br/>[[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]] | data-sort-value="1992" | 1992-12-28 | | | [[:d:Q23796629|Q23796629]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[निशा रावल]] | नेपाली तेक्वान्दो खेलाडी | [[तेक्वान्दो खेलाडी]] | data-sort-value="1995" | 1995-09-11 | | [[चित्र:Olynisharawal.jpg|center|100px]] | [[:d:Q24678840|Q24678840]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[धनकुमारी बज्राचार्य]] | कुमारी | [[कुमारी (जीवित देवी)|कुमारी]] | | | | [[:d:Q68005618|Q68005618]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[सोनिया भट्ट]] | नेपाली जुडो खेलाडी | [[जुडोका]] | data-sort-value="2002" | 2002-01-04 | | | [[:d:Q107456052|Q107456052]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[करुणा भण्डारी]] | नेपाली राष्ट्रिय महिला क्रिकेट टोलि को सदस्य | [[क्रिकेट खेलाडी]] | data-sort-value="1988" | 1988-11-24 | | | [[:d:Q47089258|Q47089258]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[रेणु कुमारी यादव]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1963" | 1963-06-19 | | | [[:d:Q3425614|Q3425614]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[चन्द्रकला थापा]] | नेपाली खेलाडी | [[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]] | data-sort-value="1980" | 1980-09-02<br/>1984-01-30 | | | [[:d:Q5071283|Q5071283]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[मिङ किपा]] | नेपाली हिमाल आरोही | [[पर्वतारोही]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | | [[:d:Q6864647|Q6864647]] |- | style='text-align:right'| 28 | [[नगमा श्रेष्ठ]] | मिस नेपाल प्रतियोगी | [[मोडल (मानिस)|मोडल]]<br/>[[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]] | data-sort-value="1991" | 1991-11-10 | | | [[:d:Q6958877|Q6958877]] |- | style='text-align:right'| 29 | [[Chandra Kumari Gurung]] | | | data-sort-value="1956" | 1956 | | | [[:d:Q16166617|Q16166617]] |- | style='text-align:right'| 30 | [[देवु थापा]] | ओलम्पिक जुडो खेलाडी | [[जुडोका]] | data-sort-value="1974" | 1974-02-07 | | | [[:d:Q16215125|Q16215125]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[Nimdoma Sherpa]] | | [[पर्वतारोही]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | | [[:d:Q16762305|Q16762305]] |- | style='text-align:right'| 32 | [[दिलमाया कार्की]] | नेपाली महिला खेलाडी | [[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]] | data-sort-value="1988" | 1988-10-05<br/>1988-08-05<br/>1988-08-03 | | | [[:d:Q20895958|Q20895958]] |- | style='text-align:right'| 33 | [[Samita Bajracharya]] | | [[schoolchild]] | | | [[चित्र:Kumari.jpg|center|100px]] | [[:d:Q27990214|Q27990214]] |- | style='text-align:right'| 34 | [[Laxmi Kunwar]] | | [[पौडी खेलाडी]] | data-sort-value="1989" | 1989-03-29 | | | [[:d:Q28718095|Q28718095]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[Bandana Nepal]] | | [[dancer]] | data-sort-value="2001" | 2001 | | | [[:d:Q96059398|Q96059398]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[Sonika Manandhar]] | | [[environmentalist]]<br/>[[programmer]] | data-sort-value="1990" | 1990-01-17 | | [[चित्र:Sonika Manandhar UN Award Speech.jpg|center|100px]] | [[:d:Q104420892|Q104420892]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[गिता राना]] | | [[फुटबल खेलाडी]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-10 | | | [[:d:Q106003615|Q106003615]] |- | style='text-align:right'| 38 | [[बेलमाया नेपाली]] | | [[documentary filmmaker]] | | | | [[:d:Q109283523|Q109283523]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[रोशनी रसाइली]] | नेपाली गायीका | [[गायक]] | data-sort-value="1984" | 1984-11-05 | | [[चित्र:Singer roshani rasaili.jpg|center|100px]] | [[:d:Q120496223|Q120496223]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[रोनाली अमात्य]] | नेपाली महिला मोडल | [[मोडल (मानिस)|मोडल]] | data-sort-value="1995" | 1995-12-18 | | [[चित्र:Ronali Amatya.png|center|100px]] | [[:d:Q51757185|Q51757185]] |- | style='text-align:right'| 41 | [[Khandro Lhamo]] | | [[चिकित्सक]] | data-sort-value="1914" | 1914 | data-sort-value="2003" | 2003-03-30 | [[चित्र:Dilgo Khyentse Family.jpg|center|100px]] | [[:d:Q59877941|Q59877941]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[रवीना देसराज श्रेष्ठ]] | नेपाली बैंकर तथा पब्लिक फिगर | [[banker]]<br/>[[अभिनेता]] | data-sort-value="1970" | 1970-04-27 | | | [[:d:Q62570956|Q62570956]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[प्रेक्ष्या शाह]] | नेपाल शाह वंशीय सदस्य | | data-sort-value="1952" | 1952-01-19 | data-sort-value="2001" | 2001-11-12 | | [[:d:Q3910252|Q3910252]] |- | style='text-align:right'| 44 | [[मोनी मुलेपती]] | नेपाली महिला पर्वतारोही | [[पर्वतारोही]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[चित्र:41214461 everestlarga.jpg|center|100px]] | [[:d:Q6899850|Q6899850]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[सुष्मा जोशी]] | नेपाली लेखिका | [[लेखक]]<br/>[[director]]<br/>[[कलाकार]] | data-sort-value="1973" | 1973-05-26 | | [[चित्र:Sushma Joshi.jpg|center|100px]] | [[:d:Q7648973|Q7648973]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[बिभाश्वरी राई]] | नेपाली महिला खेल सुटर | [[खेल सुटर]] | data-sort-value="1970" | 1970-03-25 | | | [[:d:Q11854223|Q11854223]] |- | style='text-align:right'| 47 | [[सोफिया शाह]] | पौडी खेलाडी | [[पौडी खेलाडी]] | data-sort-value="1997" | 1997-08-09 | | | [[:d:Q16239784|Q16239784]] |- | style='text-align:right'| 48 | [[मणिकला राई]] | नेपाली अल्ट्राम्याराथन धावक | [[अल्ट्राम्याराथन धावक]] | data-sort-value="1988" | 1988-11-27 | | [[चित्र:Manikala Rai.jpg|center|100px]] | [[:d:Q20127296|Q20127296]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[Princess Shanti Singh of Nepal]] | | | data-sort-value="1941" | 1941-11-20 | data-sort-value="2001" | 2001-06-01 | | [[:d:Q21009742|Q21009742]] |- | style='text-align:right'| 50 | [[Princess Jayanti of Nepal]] | | [[सामाजिक कार्यकर्ता]] | data-sort-value="1946" | 1946-08-04 | data-sort-value="2001" | 2001-06-01 | | [[:d:Q21009741|Q21009741]] |- | style='text-align:right'| 51 | [[Nilu Doma Sherpa]] | | [[चलचित्र निर्देशक]] | data-sort-value="1985" | 1985 | data-sort-value="2017" | 2017-07-01 | [[चित्र:Nilu Doma Sherpa, Filmmaker, IVLP participant from Nepal (27700381796).png|center|100px]] | [[:d:Q23769975|Q23769975]] |- | style='text-align:right'| 52 | [[सोनी राजभण्डारी]] | मिस नेपाल २०१४ प्रतियोगी | [[मोडल (मानिस)|मोडल]]<br/>[[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | | [[:d:Q23883481|Q23883481]] |- | style='text-align:right'| 53 | [[Raj Kumari Pandey]] | | [[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]] | data-sort-value="1969" | 1969-12-13 | | | [[:d:Q29995877|Q29995877]] |- | style='text-align:right'| 54 | [[करिमा बेगम]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1976" | 1976-03-23 | | [[चित्र:Karima Begam (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q64063158|Q64063158]] |- | style='text-align:right'| 55 | [[रुबी कर्ण]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1981" | 1981-07-06 | | [[चित्र:Rubi Karna (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q64133042|Q64133042]] |- | style='text-align:right'| 56 | [[Prashna Shakya]] | | [[गायक]] | | | [[चित्र:Prashna Shakya.png|center|100px]] | [[:d:Q64746550|Q64746550]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[हसिमा खातुन]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | | | [[चित्र:Hasima Khatun (1).jpg|center|100px]] | [[:d:Q67911139|Q67911139]] |- | style='text-align:right'| 58 | [[सृजना सुब्बा]] | नेपाली अभिनेत्री | [[अभिनेता]] | | | | [[:d:Q93439703|Q93439703]] |- | style='text-align:right'| 59 | [[Sanu Siva]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | data-sort-value="2020" | 2020 | | [[:d:Q107026786|Q107026786]] |- | style='text-align:right'| 60 | [[Manita Shrestha Pradhan]] | | [[जुडोका]] | data-sort-value="1999" | 1999-06-01 | | | [[:d:Q127690896|Q127690896]] |- | style='text-align:right'| 61 | [[सम्पदा घिमिरे]] | नेपाली सौन्दर्य प्रतियोगिता विजेता | [[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]]<br/>[[मोडल (मानिस)|मोडल]]<br/>[[marketer]]<br/>[[climate activist]]<br/>[[योगिनी]] | data-sort-value="2001" | 2001 | | | [[:d:Q130289252|Q130289252]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[प्रिया सिग्देल]] | सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी | [[मोडल (मानिस)|मोडल]] | data-sort-value="1995" | 1995-12-08 | | | [[:d:Q51756966|Q51756966]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[शशिला महर्जन]] | नेपाली जीवरासायनिक शास्त्री | [[biochemist]]<br/>[[biotechnologist]] | | | | [[:d:Q51845108|Q51845108]] |- | style='text-align:right'| 64 | [[प्रदिप्ता अधिकारी]] | नेपाली महिला सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी | [[मोडल (मानिस)|मोडल]] | data-sort-value="1996" | 1996-06-03 | | | [[:d:Q64009491|Q64009491]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[Shova Kumari Lama]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1974" | 1974-05-17 | | [[चित्र:Shova Kumari Lama (1) (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q64015981|Q64015981]] |- | style='text-align:right'| 66 | [[जनक कुमारी चालिसे]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q6150649|Q6150649]] |- | style='text-align:right'| 67 | [[लीला कुमारी भण्डारी]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q6547472|Q6547472]] |- | style='text-align:right'| 68 | [[फूलमती देवी चौधरी]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7188331|Q7188331]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[रेनु चन्द]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7313568|Q7313568]] |- | style='text-align:right'| 70 | [[रुपा सोसी चौधरी]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7380185|Q7380185]] |- | style='text-align:right'| 71 | [[देविका बन्दना]] | नेपाली गायिका | [[गायक]] | | | | [[:d:Q16197783|Q16197783]] |- | style='text-align:right'| 72 | [[नयना शाक्य]] | ओलम्पिक पौडी खेलाडी | [[पौडी खेलाडी]] | data-sort-value="1982" | 1982-05-10 | | | [[:d:Q16222041|Q16222041]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[सम्पदा मल्ल]] | | [[चलचित्र निर्माता]]<br/>[[लेखक]] | data-sort-value="1987" | 1987-02-19 | | | [[:d:Q16231931|Q16231931]] |- | style='text-align:right'| 74 | [[Supriya Maskey]] | | [[मोडल (मानिस)|मोडल]] | data-sort-value="2000" | 2000-06-17 | | | [[:d:Q16240366|Q16240366]] |- | style='text-align:right'| 75 | [[Lily Thapa]] | | [[अभियानी]] | | | | [[:d:Q16886068|Q16886068]] |- | style='text-align:right'| 76 | [[प्रिन्सा श्रेष्ठ]] | नेपाली महिला मोडल | [[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]] | data-sort-value="1992" | 1992-09-11 | | | [[:d:Q19661026|Q19661026]] |- | style='text-align:right'| 77 | [[सीता कुमारी राई]] | नेपाली खेलाडी | [[तेक्वान्दो खेलाडी]] | data-sort-value="1968" | 1968-02-16 | | | [[:d:Q19830111|Q19830111]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[Princess Princep Shah of Nepal]] | | | data-sort-value="1930" | 1930-03-16 | data-sort-value="1982" | 1982-05-22 | | [[:d:Q21070386|Q21070386]] |- | style='text-align:right'| 79 | [[सुशीला सिंह]] | | [[न्यायाधीश|न्यायधिश]] | | data-sort-value="2020" | 2020-05-22 | | [[:d:Q21459157|Q21459157]] |- | style='text-align:right'| 80 | [[बिनिता बराल]] | | [[अभिनेता]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-08 | | [[चित्र:Binita Baral actress.jpg|center|100px]] | [[:d:Q27924720|Q27924720]] |- | style='text-align:right'| 81 | [[अञ्जुकुमारी बिष्ट]] | | [[अभिनेता]] | | | | [[:d:Q31314642|Q31314642]] |- | style='text-align:right'| 82 | [[देवीमाया पनेरू]] | नेपाली महिला धावक | [[sprinter]] | data-sort-value="1978" | 1978-08-25 | | | [[:d:Q32381507|Q32381507]] |- | style='text-align:right'| 83 | [[Tisa Shakya]] | | [[पौडी खेलाडी]] | data-sort-value="2003" | 2003-02-04 | | | [[:d:Q33320546|Q33320546]] |- | style='text-align:right'| 84 | [[निलम देवी भुमिहारनी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1954" | 1954-05-08 | | [[चित्र:Nilam Devi Bhumiharin (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q64117314|Q64117314]] |- | style='text-align:right'| 85 | [[शशिकला दाहाल]] | | | data-sort-value="1957" | 1957-05-28 | | | [[:d:Q66486498|Q66486498]] |- | style='text-align:right'| 86 | [[अनिता कुमारी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1966" | 1966-08-13 | | | [[:d:Q67867869|Q67867869]] |- | style='text-align:right'| 87 | [[असिया देवी थरुनी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1957" | 1957-05-13 | | | [[:d:Q67868468|Q67868468]] |- | style='text-align:right'| 88 | [[जगतारेण देवी सुडिन]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | | | [[चित्र:Jaktarain Devi Sah Sudin (2).jpg|center|100px]] | [[:d:Q67911690|Q67911690]] |- | style='text-align:right'| 89 | [[मन्जु कुमारी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q67915651|Q67915651]] |- | style='text-align:right'| 90 | [[मन्जु कुमारी यादव]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-11 | | | [[:d:Q67915719|Q67915719]] |- | style='text-align:right'| 91 | [[Chandra Kala Lamgade]] | | [[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]]<br/>[[javelin thrower]] | data-sort-value="1993" | 1993-09-10 | | | [[:d:Q80046291|Q80046291]] |- | style='text-align:right'| 92 | [[रानी कुमारी तिवारी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1979" | 1979-10-26 | | | [[:d:Q105942772|Q105942772]] |- | style='text-align:right'| 93 | [[Surita Kumari Shah]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1966" | 1966-03-03 | | | [[:d:Q105942922|Q105942922]] |- | style='text-align:right'| 94 | [[Gyani Maiya Sen-Kusunda]] | | [[किसान|कृषक]] | data-sort-value="1937" | 1937 | data-sort-value="2020" | 2020-01-25 | [[चित्र:Gyani Maiya Sen Kusunda-"Gyani Maiya" (2019 documentary).jpg|center|100px]] | [[:d:Q106811256|Q106811256]] |- | style='text-align:right'| 95 | [[Sarita Neupane]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q107026755|Q107026755]] |- | style='text-align:right'| 96 | [[Chandra Kanta Devi Malla]] | | [[शिक्षक]]<br/>[[educator]] | data-sort-value="1897" | 1897 | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[:d:Q109332415|Q109332415]] |- | style='text-align:right'| 97 | [[Monalisha Khamboo]] | | [[chess player]] | data-sort-value="1992" | 1992 | | | [[:d:Q109419600|Q109419600]] |- | style='text-align:right'| 98 | [[Saru Limbu]] | | [[फुटबल खेलाडी]] | data-sort-value="1999" | 1999-03-06 | | | [[:d:Q113040053|Q113040053]] |- | style='text-align:right'| 99 | [[Sabita Dangol]] | | [[कलाकार]]<br/>[[चित्रकार]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[चित्र:Sabita Dangol Contemporary Artist from Nepal WikiProfile.jpg|center|100px]] | [[:d:Q116250871|Q116250871]] |- | style='text-align:right'| 100 | [[Bidya Chamling Rai]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q117471294|Q117471294]] |- | style='text-align:right'| 101 | [[Indu Kadariya]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q123382520|Q123382520]] |- | style='text-align:right'| 102 | [[Sony Pakhrin]] | | [[क्रिकेट खेलाडी]] | data-sort-value="2007" | 2007-11-02 | | | [[:d:Q131698540|Q131698540]] |- | style='text-align:right'| 103 | [[Luna Luitel]] | | [[मोडल (मानिस)|मोडल]] | data-sort-value="1999" | 1999-03-03 | | | [[:d:Q136031827|Q136031827]] |- | style='text-align:right'| 104 | [[गौरी कुमारी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1972" | 1972-01-19 | | [[चित्र:The Official portrait of Gauri Kumari Yadav.jpg|center|100px]] | [[:d:Q138798005|Q138798005]] |- | style='text-align:right'| 105 | [[Sahara Sharma]] | | [[चलचित्र निर्माता]] | | | | [[:d:Q139583451|Q139583451]] |- | style='text-align:right'| 106 | [[Itisha Giri]] | | [[कवि]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[चित्र:Itisha Giri in Palma, 2013.jpg|center|100px]] | [[:d:Q141441298|Q141441298]] |- | style='text-align:right'| 107 | [[कान्छीमाया कोजु]] | नेपाली एथलेटिक्स खेलाडी | [[खेलकुद विज्ञ]]<br/>[[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]] | data-sort-value="1981" | 1981-02-03 | | | [[:d:Q42667977|Q42667977]] |- | style='text-align:right'| 108 | [[पार्वती थापा]] | नेपाली महिला खेल सुटर | [[खेल सुटर]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | | [[:d:Q43120853|Q43120853]] |- | style='text-align:right'| 109 | [[मदन कुमारी शाह (गरिमा शाह)]] | संबिधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q44148576|Q44148576]] |- | style='text-align:right'| 110 | [[लक्ष्मी कुमारी चौधरी]] | नेपालको दोश्रो संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-03 | | | [[:d:Q44279370|Q44279370]] |- | style='text-align:right'| 111 | [[दुर्गा पौडेल]] | नेपालको संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1971" | 1971-09-21 | | | [[:d:Q44783325|Q44783325]] |- | style='text-align:right'| 112 | [[सुजाता परियार]] | नेपालको दोश्रो संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1973" | 1973-02-15 | | | [[:d:Q44802020|Q44802020]] |- | style='text-align:right'| 113 | [[सिता देवी यादव]] | संबिधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q45086943|Q45086943]] |- | style='text-align:right'| 114 | [[सोभा आले]] | नेपाल महिला राष्ट्रिय क्रिकेट टिम | [[क्रिकेट खेलाडी]] | data-sort-value="1989" | 1989-06-29 | | | [[:d:Q47087984|Q47087984]] |- | style='text-align:right'| 115 | [[अनिता श्रेष्ठ]] | नेपाली खेल सुटर | [[खेलकुद विज्ञ]]<br/>[[खेल सुटर]] | | | | [[:d:Q48869417|Q48869417]] |- | style='text-align:right'| 116 | [[Nishma Gurung]] | | [[पौडी खेलाडी]] | data-sort-value="1980" | 1980-03-11 | | | [[:d:Q48869749|Q48869749]] |- | style='text-align:right'| 117 | [[रमा सिंह]] | नेपाली टेलिभिजन व्यक्तित्व र महिला फुटबल खेलाडी | [[फुटबल खेलाडी]] | | | [[चित्र:Rama Singh.jpg|center|100px]] | [[:d:Q51655395|Q51655395]] |- | style='text-align:right'| 118 | [[कञ्चन अमात्य]] | महिला मानव अधिकारकर्मी | [[social entrepreneur]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | | [[:d:Q53870564|Q53870564]] |- | style='text-align:right'| 119 | [[Anju Kumari]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1979" | 1979-02-12 | | [[चित्र:Anju Kumari (1) (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q64015754|Q64015754]] |- | style='text-align:right'| 120 | [[भीमा यादव]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1958" | 1958-06-29 | | [[चित्र:Bhima Yadav (1).jpg|center|100px]] | [[:d:Q64039326|Q64039326]] |- | style='text-align:right'| 121 | [[सुजना श्रेष्ठ]] | ब्याडमिन्टन खेलाडी | [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]] | data-sort-value="1988" | 1988-12-05 | | | [[:d:Q1342014|Q1342014]] |- | style='text-align:right'| 122 | [[सारा देवी तामाङ]] | ब्याडमिन्टन खेलाडी | [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]] | data-sort-value="1984" | 1984-06-04 | | | [[:d:Q2224151|Q2224151]] |- | style='text-align:right'| 123 | [[अमिशा बस्नेत]] | | [[अभिनेता]]<br/>[[मोडल (मानिस)|मोडल]] | data-sort-value="1981" | 1981-04-19 | | | [[:d:Q4746814|Q4746814]] |- | style='text-align:right'| 124 | [[सरिता श्रेष्ठ]] | नेपाली चिकित्सक | [[चिकित्सक]] | data-sort-value="1957" | 1957-07-07 | | [[चित्र:Dr Sarita Shrestha.jpg|center|100px]] | [[:d:Q4794239|Q4794239]] |- | style='text-align:right'| 125 | [[दामा कुमारी शर्मा]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q5211861|Q5211861]] |- | style='text-align:right'| 126 | [[धर्मशिला चापागाईं]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1973" | 1973-01-18 | | | [[:d:Q5269249|Q5269249]] |- | style='text-align:right'| 127 | [[दुर्गा कुमारी बि.क]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q5316379|Q5316379]] |- | style='text-align:right'| 128 | [[हसिना मिया]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q5679156|Q5679156]] |- | style='text-align:right'| 129 | [[जुन कुमारी रोका]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q6311490|Q6311490]] |- | style='text-align:right'| 130 | [[निलम केसी खँड्का]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7036868|Q7036868]] |- | style='text-align:right'| 131 | [[फूलमाया क्याप्छाकी]] | | [[खेल सुटर]] | data-sort-value="1980" | 1980-11-24 | | | [[:d:Q7187340|Q7187340]] |- | style='text-align:right'| 132 | [[पूर्णाकुमारी सुवेदी]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7261334|Q7261334]] |- | style='text-align:right'| 133 | [[सदिच्छा श्रेष्ठ]] | | [[मोडल (मानिस)|मोडल]]<br/>[[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]] | data-sort-value="1991" | 1991-11-23 | | | [[:d:Q7397907|Q7397907]] |- | style='text-align:right'| 134 | [[सरला रेग्मी]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7423017|Q7423017]] |- | style='text-align:right'| 135 | [[सबकी देवी दास तात्मा]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7442335|Q7442335]] |- | style='text-align:right'| 136 | [[सीतादेबी बौडेल]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7531571|Q7531571]] |- | style='text-align:right'| 137 | [[सुष्मा शर्मा घिमिरे]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7648977|Q7648977]] |- | style='text-align:right'| 138 | [[उर्मिला अर्याल]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q7900743|Q7900743]] |- | style='text-align:right'| 139 | [[सरिता डङ्गोल]] | नेपाली चित्रकार | [[चित्रकार]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | | [[:d:Q11305353|Q11305353]] |- | style='text-align:right'| 140 | [[अप्साना गिरी]] | नेपाली महिला एस्पेरान्तोभाषी | [[Esperantist]] | data-sort-value="1981" | 1981-04-21 | data-sort-value="2008" | 2008-01-02 | | [[:d:Q12345243|Q12345243]] |- | style='text-align:right'| 141 | [[मिनाक्षी झा]] | संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1960" | 1960-06-07 | | | [[:d:Q13184904|Q13184904]] |- | style='text-align:right'| 142 | [[काशी पौडेल]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q16191006|Q16191006]] |- | style='text-align:right'| 143 | [[सलमा खातुन मिकरानी]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1976" | 1976-01-25 | | | [[:d:Q16215941|Q16215941]] |- | style='text-align:right'| 144 | [[रुना प्रधान]] | | [[पौडी खेलाडी]] | data-sort-value="1984" | 1984-12-05 | | | [[:d:Q16223375|Q16223375]] |- | style='text-align:right'| 145 | [[लिला कुमारी बगाले सोमई]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q16239920|Q16239920]] |- | style='text-align:right'| 146 | [[Sarita Gurung]] | | [[philanthropist]]<br/>[[सामाजिक कार्यकर्ता]] | | | [[चित्र:SaritaGurung.jpg|center|100px]] | [[:d:Q16256873|Q16256873]] |- | style='text-align:right'| 147 | [[ज्ञानकुमारी छन्त्याल]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1953" | 1953 | data-sort-value="2020" | 2020-07-01 | | [[:d:Q17385735|Q17385735]] |- | style='text-align:right'| 148 | [[राधा ज्ञवाली]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | | [[:d:Q17386003|Q17386003]] |- | style='text-align:right'| 149 | [[निज्मा खुतान]] | नेपालको दोश्रो संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q17386175|Q17386175]] |- | style='text-align:right'| 150 | [[शिक्षा श्रेष्ठ]] | ब्याडमिन्टन खेलाडी | [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]] | data-sort-value="1997" | 1997-01-09 | | | [[:d:Q18171093|Q18171093]] |- | style='text-align:right'| 151 | [[पुनम गुरुङ]] | ब्याडमिन्टन खेलाडी | [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]] | data-sort-value="1992" | 1992-10-17 | | | [[:d:Q18175684|Q18175684]] |- | style='text-align:right'| 152 | [[Shashi Kumary Adhikary]] | | | | | | [[:d:Q19917629|Q19917629]] |- | style='text-align:right'| 153 | [[पूर्ण शोभा चित्रकार]] | नेपाली महिला शान्तिकर्मी | | | | [[चित्र:4MSP Lusaka 2013 ©CMC (9967354346).jpg|center|100px]] | [[:d:Q19921542|Q19921542]] |- | style='text-align:right'| 154 | [[Indu Devi Thapaliya]] | | [[Esperantist]] | data-sort-value="1962" | 1962-06-20 | | [[चित्र:Indu Devi Thapaliya.jpg|center|100px]] | [[:d:Q20479334|Q20479334]] |- | style='text-align:right'| 155 | [[Nirjala Tamrakar]] | | [[sport cyclist]] | data-sort-value="1979" | 1979-08-24 | | [[चित्र:Worldcup France 2012.jpg|center|100px]] | [[:d:Q24898424|Q24898424]] |- | style='text-align:right'| 156 | [[Bhagawati Khatri]] | | [[खेल सुटर]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | | [[:d:Q27907431|Q27907431]] |- | style='text-align:right'| 157 | [[Shweta Punjali]] | | [[सङ्गीतकार|संगीतकार]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | | [[:d:Q28183951|Q28183951]] |- | style='text-align:right'| 158 | [[रोजिना श्रेष्ठ]] | | [[मोडल (मानिस)|मोडल]] | data-sort-value="1994" | 1994-03-19 | | [[चित्र:Rojina Shrestha.jpg|center|100px]] | [[:d:Q30110052|Q30110052]] |- | style='text-align:right'| 159 | [[सहारा बस्नेत]] | नेपाली महिला मोडल | [[मोडल (मानिस)|मोडल]] | | | [[चित्र:Sahara Basnet.jpg|center|100px]] | [[:d:Q30110208|Q30110208]] |- | style='text-align:right'| 160 | [[नैनकला ओझा]] | | | | | | [[:d:Q66370970|Q66370970]] |- | style='text-align:right'| 161 | [[Bodhmaya Kumari Yadav]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q66391512|Q66391512]] |- | style='text-align:right'| 162 | [[विना पोखरेल]] | | | | | | [[:d:Q66606785|Q66606785]] |- | style='text-align:right'| 163 | [[कलिला खातुन]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | | | [[चित्र:Kalila Khatun PP.jpg|center|100px]] | [[:d:Q66659072|Q66659072]] |- | style='text-align:right'| 164 | [[थारु, शिवानी सिंह]] | | [[television presenter]]<br/>[[उपन्यासकार]]<br/>[[पत्रकार]]<br/>[[नाटककार]] | | | | [[:d:Q66860332|Q66860332]] |- | style='text-align:right'| 165 | [[बबिता कुमारी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1975" | 1975-07-18 | | | [[:d:Q67868805|Q67868805]] |- | style='text-align:right'| 166 | [[Bechi Lungeli]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-28 | | | [[:d:Q67869573|Q67869573]] |- | style='text-align:right'| 167 | [[चमेली देवी दास]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1977" | 1977-07-07 | | | [[:d:Q67870449|Q67870449]] |- | style='text-align:right'| 168 | [[Fuliya Devi Saday]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1978" | 1978-06-03 | | | [[:d:Q67871104|Q67871104]] |- | style='text-align:right'| 169 | [[गीता कुमारी यादव]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[चित्र:Gita Kumari Yadav.jpg|center|100px]] | [[:d:Q67871177|Q67871177]] |- | style='text-align:right'| 170 | [[किरण कुमारी राई]] | नेपाल राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-01 | | | [[:d:Q67915184|Q67915184]] |- | style='text-align:right'| 171 | [[निरा कुमारी शाह]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1987" | 1987-06-12 | | | [[:d:Q67935365|Q67935365]] |- | style='text-align:right'| 172 | [[दिलकुमारी रावल थापा]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | | | | | [[:d:Q69524324|Q69524324]] |- | style='text-align:right'| 173 | [[केशरी चौधरी]] | नेपाली महिला खेलाडी | [[एथ्लेटिक्स प्रतियोगी]] | data-sort-value="1991" | 1991-07-25 | | | [[:d:Q96249806|Q96249806]] |- | style='text-align:right'| 174 | [[शेषकला पाण्डे]] | समाजसेवी | | | | | [[:d:Q106205604|Q106205604]] |- | style='text-align:right'| 175 | [[पूर्णिमा श्रेष्ठ]] | | [[photographer]]<br/>[[photojournalist]] | | | | [[:d:Q109324620|Q109324620]] |- | style='text-align:right'| 176 | [[पल्पसा डङ्गोल]] | नेपाली अभिनेत्री | [[अभिनेता]] | | | [[चित्र:Palpasa Dangol.jpg|center|100px]] | [[:d:Q109389899|Q109389899]] |- | style='text-align:right'| 177 | [[आशा मगराती]] | नेपाली कलाकार | [[अभिनेता]]<br/>[[casting director]]<br/>[[चलचित्र निर्माता]]<br/>[[पटकथाकार]] | | | [[चित्र:Actress Asha Magrati at 81st Venice International Film Festival for Pouja, Sir EDITED.jpg|center|100px]] | [[:d:Q110620940|Q110620940]] |- | style='text-align:right'| 178 | [[Kamala Panta]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q110700869|Q110700869]] |- | style='text-align:right'| 179 | [[Kamala Sen-Khatri]] | | | | | | [[:d:Q113585474|Q113585474]] |- | style='text-align:right'| 180 | [[Nirmala Sharma]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[पत्रकार]] | data-sort-value="1958" | 1958-08-29 | | [[चित्र:Nirmala Sharma2.JPG|center|100px]] | [[:d:Q113729137|Q113729137]] |- | style='text-align:right'| 181 | [[Kanta Rizal]] | | [[diplomat]] | | | [[चित्र:Kanta Rizal (GPOHZ0 2834) (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q115764140|Q115764140]] |- | style='text-align:right'| 182 | [[लक्ष्मी तिवारी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q115857024|Q115857024]] |- | style='text-align:right'| 183 | [[Chanda Karki]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q115857184|Q115857184]] |- | style='text-align:right'| 184 | [[Maya Panta]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q117471297|Q117471297]] |- | style='text-align:right'| 185 | [[Sabina Bajagain]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q117824504|Q117824504]] |- | style='text-align:right'| 186 | [[प्रमिला कुमारी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q117838659|Q117838659]] |- | style='text-align:right'| 187 | [[Nilam Karn]] | | [[banker]]<br/>[[Wikimedian]]<br/>[[Wikipedian]] | | | [[चित्र:Nilam Karn And Biplab Anand - Hyderabad 2023-04-28 7865 (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q121503206|Q121503206]] |- | style='text-align:right'| 188 | [[सुनमाया बुढा]] | नेपाली महिला धाविका | [[धावक]] | data-sort-value="1998" | 1998 | | | [[:d:Q123690167|Q123690167]] |- | style='text-align:right'| 189 | [[Sheila Dixit Karki]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q123945408|Q123945408]] |- | style='text-align:right'| 190 | [[Nimsari Rajbanshi]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q124006702|Q124006702]] |- | style='text-align:right'| 191 | [[बबिना भट्टराई]] | नेपाली गायिका | [[गायक]] | data-sort-value="1990" | 1990-09-17 | | [[चित्र:Babina bhattarai.jpg|center|100px]] | [[:d:Q124396920|Q124396920]] |- | style='text-align:right'| 192 | [[बन्दना झाँगड]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | | | | [[:d:Q128784714|Q128784714]] |- | style='text-align:right'| 193 | [[शुक माया तामाङ]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1975" | 1975-07-09 | | [[चित्र:Hon'able Minister Shuk Maya Tamang.jpg|center|100px]] | [[:d:Q130266573|Q130266573]] |- | style='text-align:right'| 194 | [[Ashmina Ranjit]] | | [[interdisciplinary artist]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | | [[:d:Q133226301|Q133226301]] |- | style='text-align:right'| 195 | [[ᱠᱚᱢᱟᱞ ᱚᱞᱤ]] | | [[मनोरञ्जनकर्ता]]<br/>[[contemporary folk singer]]<br/>[[रेडियो व्यक्तित्व]]<br/>[[समाचार प्रस्तोता]]<br/>[[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[गायक]] | | | [[चित्र:Komal oli.jpg|center|100px]] | [[:d:Q133759654|Q133759654]] |- | style='text-align:right'| 196 | [[पुष्पा कुमारी चौधरी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ | [[Auxiliary nurse midwife]]<br/>[[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1989" | 1989-11-20 | | | [[:d:Q138664900|Q138664900]] |- | style='text-align:right'| 197 | [[नीतिमा भण्डारी]] | नेपाली राजनीतिज्ञ तथा उद्यमी | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[उद्यमी]] | data-sort-value="1982" | 1982-07-17 | | | [[:d:Q138798022|Q138798022]] |- | style='text-align:right'| 198 | [[विणा गुरुङ]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[सामाजिक कार्यकर्ता]] | data-sort-value="1973" | 1973-01-26 | | [[चित्र:Binagurung (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q141547158|Q141547158]] |- | style='text-align:right'| 199 | [[Basumaya Tamang]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[व्यवसायी]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | | [[:d:Q141612321|Q141612321]] |- | style='text-align:right'| 200 | [[Ganga Chhantyal]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | | [[:d:Q141612587|Q141612587]] |- | style='text-align:right'| 201 | [[Manmati Bist]] | | [[kabaddi player]]<br/>[[खेलकुद विज्ञ]] | | | | [[:d:Q141613015|Q141613015]] |- | style='text-align:right'| 202 | [[Menuka Kumari Rajbanshi]] | | [[kabaddi player]] | data-sort-value="1994" | 1994-07-06 | | | [[:d:Q141613119|Q141613119]] |- | style='text-align:right'| 203 | [[Jayanti Badu]] | | [[kabaddi player]] | data-sort-value="2002" | 2002-02-23 | | | [[:d:Q141613152|Q141613152]] |- | style='text-align:right'| 204 | [[Rabina Chaudhary]] | | [[kabaddi player]] | data-sort-value="2000" | 2000-12-04 | | | [[:d:Q141613220|Q141613220]] |- | style='text-align:right'| 205 | [[Ganga Ghimire]] | | [[kabaddi player]] | data-sort-value="1998" | 1998-01-25 | | | [[:d:Q141613259|Q141613259]] |- | style='text-align:right'| 206 | [[Mina Nepali]] | | [[kabaddi player]] | | | | [[:d:Q141613345|Q141613345]] |- | style='text-align:right'| 207 | [[Srijana Kumari Tharu]] | | [[kabaddi player]] | | | | [[:d:Q141613437|Q141613437]] |- | style='text-align:right'| 208 | [[Binita Pandit Chhetri]] | | [[kabaddi player]] | | | | [[:d:Q141613494|Q141613494]] |- | style='text-align:right'| 209 | [[Isha Rai]] | | [[kabaddi player]] | data-sort-value="1998" | 1998-05-11 | | | [[:d:Q141622330|Q141622330]] |- | style='text-align:right'| 210 | [[Anuja Kulung Rai]] | | [[kabaddi player]] | data-sort-value="1998" | 1998-10-29 | | | [[:d:Q141622469|Q141622469]] |- | style='text-align:right'| 211 | [[Arpana Chaudhary]] | | [[kabaddi player]] | data-sort-value="1993" | 1993-08-18 | | | [[:d:Q141622732|Q141622732]] |- | style='text-align:right'| 212 | [[Nitu Gurung]] | | [[kabaddi player]] | data-sort-value="1988" | 1988-05-24 | | | [[:d:Q141622857|Q141622857]] |- | style='text-align:right'| 213 | [[Eliza Gurung]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | | [[:d:Q141623846|Q141623846]] |- | style='text-align:right'| 214 | [[Sirjana Shrestha]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[उद्यमी]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | | [[:d:Q141630194|Q141630194]] |- | style='text-align:right'| 215 | [[Pramila Kuluju]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[उद्यमी]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | | [[:d:Q141644369|Q141644369]] |- | style='text-align:right'| 216 | [[Sujata Tamang]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[अनुसन्धानकर्ता]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | | [[:d:Q141644658|Q141644658]] |- | style='text-align:right'| 217 | [[Rachana Khatiwada Khatri]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[housewife]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | | [[:d:Q141645223|Q141645223]] |- | style='text-align:right'| 218 | [[Rajani Shrestha]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[bodybuilder]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | | [[:d:Q141646318|Q141646318]] |- | style='text-align:right'| 219 | [[Shraddha Kunwar Chhetri]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1999" | 1999 | | | [[:d:Q141647580|Q141647580]] |- | style='text-align:right'| 220 | [[Shristi Bhattarai]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[youth leader]] | data-sort-value="1998" | 1998-09-04 | | | [[:d:Q141654801|Q141654801]] |- | style='text-align:right'| 221 | [[प्रभा कार्की]] | नेपाली महिला उद्यमी र राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[उद्यमी]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | | [[:d:Q141662298|Q141662298]] |- | style='text-align:right'| 222 | [[Shobha Khanal]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[उद्यमी]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | | [[:d:Q141662402|Q141662402]] |- | style='text-align:right'| 223 | [[रत्ना कुमारी थापा]] | नेपाली महिला राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[school teacher]]<br/>[[housewife]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | | [[:d:Q141663160|Q141663160]] |- | style='text-align:right'| 224 | [[Gyanu Poudyal]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[सामाजिक कार्यकर्ता]]<br/>[[banker]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | | [[:d:Q141663861|Q141663861]] |- | style='text-align:right'| 225 | [[कुशुम महर्जन]] | नेपाली समाजसेवी र राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[सामाजिक कार्यकर्ता]]<br/>[[children's rights activist]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | | [[:d:Q141666662|Q141666662]] |- | style='text-align:right'| 226 | [[Prabha Dhakal]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[नर्स]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-10 | | | [[:d:Q141754593|Q141754593]] |- | style='text-align:right'| 227 | [[Amrita B.K.]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[उद्यमी]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | | [[:d:Q141763499|Q141763499]] |- | style='text-align:right'| 228 | [[Smriti Senchuri]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1999" | 1999-03-20 | | | [[:d:Q141763765|Q141763765]] |- | style='text-align:right'| 229 | [[Sushma Swarnakar]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[housewife]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | | [[:d:Q141777856|Q141777856]] |- | style='text-align:right'| 230 | [[तारा विश्वकर्मा]] | नेपाली महिला राजनीतिज्ञ | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | | [[:d:Q141784236|Q141784236]] |- | style='text-align:right'| 231 | [[खिमा वि.क.]] | नेपाली महिला राजनीतिज्ञ तथा स्वास्थ्य परिचारिका | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[नर्स]] | data-sort-value="1999" | 1999 | | | [[:d:Q141792868|Q141792868]] |- | style='text-align:right'| 232 | [[Karishma Kathariya]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[शिक्षक]]<br/>[[उद्यमी]] | data-sort-value="1997" | 1997-02-23 | | | [[:d:Q141794928|Q141794928]] |- | style='text-align:right'| 233 | [[पुनम कुमारी अग्रवाल]] | नेपाली महिला राजनीतिज्ञ तथा उद्यमी | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[उद्यमी]]<br/>[[assistant professor]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | | [[:d:Q141805880|Q141805880]] |- | style='text-align:right'| 234 | [[कामिनी कुमारी चौधरी]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1984" | 1984-10-21 | | | [[:d:Q141814313|Q141814313]] |- | style='text-align:right'| 235 | [[Sarita Mahato]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[अभियानी]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | | [[:d:Q141819063|Q141819063]] |- | style='text-align:right'| 236 | [[Sunita Kumari Chaudhary]] | | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | | [[:d:Q141828437|Q141828437]] |- | style='text-align:right'| 237 | [[Samina Miya]] | | [[राजनीतिज्ञ]]<br/>[[नर्स]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | | [[:d:Q141831962|Q141831962]] |- | style='text-align:right'| 238 | [[मिथिला चौधरी]] | संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1966" | 1966-03-25 | data-sort-value="2022" | 2022 | | [[:d:Q44160565|Q44160565]] |- | style='text-align:right'| 239 | [[रञ्जु कुमारी झा]] | नेपालको दोश्रो संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1965" | 1965-09-07 | | | [[:d:Q44271483|Q44271483]] |- | style='text-align:right'| 240 | [[निर्जला राउत]] | नेपालको दोश्रो संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1968" | 1968-10-13 | | | [[:d:Q44274982|Q44274982]] |- | style='text-align:right'| 241 | [[दुलारी देवी]] | नेपालको संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | data-sort-value="1970" | 1970 | data-sort-value="2017" | 2017-03-23 | | [[:d:Q44789020|Q44789020]] |- | style='text-align:right'| 242 | [[ईश्वरी न्यौपाने]] | नेपालको संविधान सभा सदस्य | [[राजनीतिज्ञ]] | | | [[चित्र:सांसद ईश्वरी न्यौपाने Ishwari Neupane.jpg|center|100px]] | [[:d:Q45004136|Q45004136]] |- | style='text-align:right'| 243 | [[शोभा गौचन]] | ब्याडमिन्टन खेलाडी | [[ब्याडमिन्टन खेलाडी]] | data-sort-value="1993" | 1993-04-18 | | | [[:d:Q46902413|Q46902413]] |- | style='text-align:right'| 244 | [[सरस्वती कुमारी चौधरी]] | नेपाली राष्ट्रिय महिला क्रिकेट टोलि को सदस्य | [[क्रिकेट खेलाडी]] | data-sort-value="1997" | 1997-01-28 | | | [[:d:Q47087995|Q47087995]] |- | style='text-align:right'| 245 | [[Rejina Uprety]] | | [[अभिनेता]]<br/>[[चलचित्र निर्माता]] | | | [[चित्र:Rejina Uprety (cropped).jpeg|center|100px]] | [[:d:Q47464928|Q47464928]] |- | style='text-align:right'| 246 | [[स्नेहा श्रेष्ठ]] | | [[basketball player]] | data-sort-value="1995" | 1995-03-01<br/>1995-01-21 | | | [[:d:Q50717791|Q50717791]] |- | style='text-align:right'| 247 | [[Thinley Lhamo]] | | [[अभिनेता]] | | | [[चित्र:Shambhala (Premiere Berlinale 2024) 1.jpg|center|100px]] | [[:d:Q54958039|Q54958039]] |- | style='text-align:right'| 248 | [[Sabita Rajbhandari]] | | [[तेक्वान्दो खेलाडी]] | | | | [[:d:Q56318222|Q56318222]] |- | style='text-align:right'| 249 | [[सुवेक्षा खड्का]] | नेपाली महिला सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी | [[मोडल (मानिस)|मोडल]]<br/>[[सौन्दर्य प्रतियोगिता प्रतियोगी]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[चित्र:Subeksha Khadka.jpg|center|100px]] | [[:d:Q59656231|Q59656231]] |} {{Wikidata list end}} ninuiegxuxm9pwfjoapf2t8kornyae4 0 151939 1395628 1395604 2026-11-10T15:59:33Z ~2026-59879-37 81873 /* */ 1395628 wikitext text/x-wiki '''कुशवाहा''' ('''[[कोइरी]]''') मुख्यतया [[नेपाल]]को [[मधेश प्रदेश]], [[कोशी प्रदेश]], [[लुम्बिनी प्रदेश]] तथा समग्र तराई क्षेत्रमा बसोबास गर्ने एक प्रमुख [[मधेशी|मधेशी]] उच्च जातीय समूह हो। काठमाडौं महानगरपालिकामा पनि कुशवाहा समुदायको जनसंख्या राम्रो छ। नेपालका ''कुशवाहा''/[[कोइरी]] समुदायका थरहरू :- महतो, मेहता, सिन्हा, वर्मा, भगत, सिंह, मौर्य, शाक्य, डाँगी, प्रसाद, कुमार/कुमारी आदि, उनीहरूले प्रशस्त थर प्रयोग गर्छन्। कुशवाहरू राजनीतिक र सामाजिक रूपमा धेरै सक्रिय छन् र अन्य मधेशी जातिको तुलनामा उच्च साक्षरता दर भएका जमिनदार जाति पनि हुन। नेपालका केही कुशवाहा संगठनहरूले नेपालमा कुशवाहा([[कोइरी]]) समुदायको जनसंख्या १० लाखभन्दा बढी रहेको दाबी गरेका छन्। यदि यो संख्या मानिने हो भने, यो नेपालका कुल जनसंख्याको करिब ३.४% बराबर हुन्छ। यिनीहरूको मुख्य पुरखौली पेशा कृषि अनि जमिन्दारी हो । तर अब तिनीहरू हरेक पेशा, व्यवसाय, शिक्षा, निजामती सेवा, सेना आदिमा छन्, तिनीहरू अन्य मधेशी जातिहरूको तुलनामा प्रभावशाली र सुव्यवस्थित शक्तिशाली जाति हुन्। यिनीहरू निकै परिश्रमी हुन्छन् । कुशवाहा समुदाय मधेशी उच्च जातिको [[वैश्य]] वर्ग मा पर्दछन्, तर धेरैले आफूलाई [[क्षत्रिय]] दर्जा भएको दाबी पनि गर्छन्। यिनीहरूका पूर्वज शाकाहारी भएतापनि हाल यसमा परिवर्तन हुँदै आएको छ।<ref name="Atlas2025ix" /><ref name="Dahal2003" /> {{Infobox ethnic group | group = कुशवाहा (कोइरी) | native_name = Kushwaha (Koiri) | image = [[File:Koeri or koiri or kushwaha caste couple of nepal.jpg|190px]] | caption = Koeri/koiri/kushwaha community couple of Nepal | total = ३,५५,७०७ (नेपालको कुल जनसंख्याको १.२२%) २०२१ राष्ट्रिय जनगणना | regions = {{flag|नेपाल}} ([[मधेश प्रदेश]], [[कोशी प्रदेश]], [[लुम्बिनी प्रदेश]]) | languages = [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[अवधी भाषा|अवधी]], [[नेपाली भाषा|नेपाली]] | religions = [[हिन्दू धर्म]] | related = [[कोइरी]], [[मौर्य वंश]], [[शाक्य]] }} सन् २०२१ को राष्ट्रिय जनसङ्ख्या तथा आवास जनगणना अनुसार [[कोइरी]]/कुशवाहा समूहको जनसङ्ख्या ३,५५,७०७ रहेको छ, जुन नेपालको कुल जनसङ्ख्याको करिब १.२२% हो।<ref name="Atlas2025ix">{{cite book |title=Nepal Atlas: Caste and Ethnic Groups |publisher=National Foundation for Development of Indigenous Nationalities (NFDIN), Government of Nepal |location=Lalitpur |date=June 2025 |at=Table D, p. ix |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/pdf_upload/Nepal_Atlas_Caste_and_Ethnic_Groups_mkuqof1.pdf |access-date=4 November 2026}}</ref> जनगणनाले [[कोइरी]]/कुशवाहालाई जनसङ्ख्याको वर्गीकरणमा जात/जातीय समूहका रूपमा अभिलेख गर्दछ। सन् २०११ को जनगणनामा यो सङ्ख्या ३,०६,३९३ थियो।<ref name="CBS2014">{{cite report ni|title=Statistical Pocket Book Nepal 2014 |publisher=Central Bureau of Statistics, Government of Nepal |location=Kathmandu |date=June 2015 |at=Table 1.14, p. 42 |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1695537893_62.pdf |access-date=4 November 2026}}</ref>[[कोइरी]]/कुशवाहा मधेश प्रदेशमा ठूलो संख्यामा छन्। २०२१ मा २,७६,१५५ जना (समूहको ७७.६५%) मधेश प्रदेशमा बसोबास गर्थे, त्यसपछि कोशी प्रदेशमा ४२,१४० (११.८५%) र लुम्बिनी प्रदेशमा ३१,६९१ (८.९१%) थिए। सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएका जिल्लाहरू सर्लाही (७१,२३५), सिराहा (४४,६८५), धनुषा (४३,०५०) र महोत्तरी (४०,३८१) थिए।<ref name="Atlas2025p160">{{cite book |title=Nepal Atlas: Caste and Ethnic Groups |publisher=National Foundation for Development of Indigenous Nationalities (NFDIN), Government of Nepal |location=Lalitpur |date=June 2025 |at=Table 7, p. 160 |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/pdf_upload/Nepal_Atlas_Caste_and_Ethnic_Groups_mkuqof1.pdf |access-date=4 November 2026}}</ref>जनगणनामा [[कोइरी]]/कुशवाहा "मधेशी उच्च जाति" अन्तर्गत वर्गीकृत छ। ३,५५,७०७ जनसङ्ख्यासहित, सन् २०२१ मा यो जाति मदेशी अन्तर्गत उक्त वर्गमा यादव (१२,२८,५८१) र तेली (४,३१,३४७) पछि तेस्रो ठुलो समूह थियो।<ref name="Atlas2025ix" />जात तथा जातीयतासम्बन्धी तथ्याङ्क पहिलोपटक सन् १९९१ को जनगणनामा प्रकाशित भएको थियो, जसमा २,०५,७९७ जनालाई कुशवाहाका रूपमा अभिलेख गरिएको थियो।<ref name="Gurung2003">{{cite book |last=Gurung |first=Harka |title=Social Demography of Nepal: Census 2001 |publisher=Himal Books |location=Lalitpur |year=2003 |pages=1, 3, 39–40 |url=https://soscbaha.org/wp-content/uploads/2019/11/Social-Demography-of-Nepal.pdf |access-date=4 November 2026}}</ref> मानवशास्त्री डिल्लीराम दाहालका अनुसार '''कुशवाहा''' [[कोइरी]]को कुलको नाम हो, र सन् २००१ को जनगणनामा यो समूहलाई [[कोइरी]]का रूपमा अभिलेख गरिएको थियो, जसको सङ्ख्या २,५१,२७४ थियो।<ref name="Dahal2003">{{cite book |last=Dahal |first=Dilli Ram |chapter=Social Composition of the Population: Caste/Ethnicity and Religion in Nepal |title=Population Monograph of Nepal |publisher=Central Bureau of Statistics |location=Kathmandu |year=2003 |at=p. 94; Annex 3.1, p. 117 |chapter-url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1692369928_24.pdf |access-date=4 November 2026}}</ref> [[File:Babu Ganesh Singh, a koeri or Koiri (Kushwaha) Zamindar of Bhatkeshri Estate in Saran, Bihar, circa 1905.jpg|thumb|Babu Ganesh Singh, a Koiri (Kushwaha) Zamindar of Bhatkeshri Estate in Saran, Bihar, circa 1905.]] == इतिहास == === उत्पत्ति === कुशवाहा समुदायको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्बन्ध भारतका [[बिहार]] र [[उत्तर प्रदेश]] का कुशवाहासँग गहिरो छ। सयौं वर्षअघिदेखि धेरैजसो कुशवाहा नेपालमा बसोबास गर्न आएका हुन् र आफ्नो समृद्ध कृषि परम्परा ल्याएका छन्। यो समुदाय आफ्नो वंशलाई सूर्यवंशी राजवंशसँग जोड्दछ र परम्परागत रूपमा [[क्षत्रिय]] वर्गसँग सम्बन्धित मानिन्छ। उनीहरूलाई पौराणिक राजा कुश, जो भगवान् रामका पुत्र थिए, का वंशज मानिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Jha |first=Hari Bansh |title=The Terai Community and National Integration in Nepal |date=1993 |publisher=Centre for Economic and Technical Studies |isbn=978-81-7022-523-2}}</ref> ऐतिहासिक अभिलेखहरूले देखाउँछन् कि उनीहरूको मधेश क्षेत्रमा बसोबास आधुनिक नेपाल निर्माण हुनु अघि देखि नै रहेको थियो।<ref>{{Cite web |title=Kushwaha Identity |url=https://kushwaha.in/kushwaha-our-identity/ |website=Kushwaha Community Portal|date=3 March 2011}}</ref><ref name="madeshi EthnicGroupsNepal">{{cite web |title=Ethnic Groups in Nepal |url=https://www.madhesiyouth.com/data/federal-states-in-nepal/ethnic-groups-in-nepal/ }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नेपाल र विश्वभर कुशवाहा थर पनि व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छ।<ref name="KushwahaSurname">{{cite web |title=Kushwaha Surname Distribution |url=https://forebears.io/surnames/kushwaha}}</ref> कुशवाहा समुदायका केही प्रतिनिधि खेलकुद र अन्य क्षेत्रमा पनि परिचित छन्, जस्तै अजय कुशवाहा(Ajay Kushwaha)।<ref name="AjayKushwahaFIBA">{{cite web |title=Ajay Kushwaha - FIBA Profile |url=https://www.fiba.basketball/en/players/251732-ajay-kushwaha}}</ref> नेपालमा कुशवाहाहरूको प्राचीन इतिहास विभिन्न क्षेत्रका ऐतिहासिक अभिलेखबाट ट्रेस गर्न सकिन्छ। मधेश क्षेत्रमा कुशवाहाहरूको उपस्थिति आधुनिक नेपालको स्थापना हुनु अघि नै देखिन्छ, जसलाई [[मिथिला |मिथिला]] र वरिपरि क्षेत्रहरूमा उनीहरूको बसोबास र शासनको ऐतिहासिक सन्दर्भहरूले प्रमाणित गर्दछ।<ref>{{Cite web |title=Kushwaha Identity and History |url=https://kushwaha.in/kushwaha-our-identity/ |website=Kushwaha Community Portal |date=3 March 2011 |access-date=2025-03-11}}</ref> कुशवाहा समुदायले आफ्नो [[क्षत्रिय]] दर्जा प्राचीन शासन गर्ने [[वंश]]हरूसँगको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र परम्परागत सम्बन्धको आधारमा दाबी गरेको छ।<ref name="KushwahaHistory">{{cite web |title=History of Kushwaha |url=https://kushwaha.in/history-of-kushwaha/}}</ref> {{Infobox royalty | name = कुश | title = [[अयोध्या|अयोध्या]] का राजकुमार<br>कासुर का राजा | type = हिन्दू | image = Kusa, one of Rāma’s sons..jpg | image_size = 100px | caption = कुश, [[राम]] र [[सीता]]का जुडवाँ पुत्रमध्ये एक | father = [[राम]] | mother = [[सीता]] | dynasty = [[रघुवंश|रघुवंश]]-[[सूर्यवंश]] | issue = अतिथि | spouse = कुमुदवती (''आनन्द रामायण'' अनुसार चम्पिका भनिने) }} नेपालमा कुशवाहा समुदायले आफ्नो [[क्षत्रिय]] दर्जा प्राचीन शासन गर्ने वंशहरूसँगको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र परम्परागत सम्बन्धको आधारमा दाबी गरेको छ।<ref name="KushwahaHistory"/> भारत र नेपालमा कुशवाहा समुदायले आफूलाई [[राम]] र [[सीता]]का पुत्र कुशका वंशज मान्दछ, मुख्य रूपमा रामायणसँगको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्बन्धका कारण। हिन्दू परम्पराअनुसार, कुश आफ्नो जुडवाँ भाई [[लव]]सँगै पिता रामद्वारा निर्वासित गरिएपछि [[वाल्मीकि]]द्वारा हुर्काइएका थिए र पछि एक महत्वपूर्ण व्यक्तित्व बने। कुशवाहा समुदायले विश्वास गर्छ कि उनीहरूको नाम “कुश” बाट उत्पन्न भएको हो, जसले उनीहरूलाई [[अयोध्या]]को शाही वंशसँग प्रतीकात्मक रूपमा जोड्दछ।<ref>{{cite book |last1=Kumar |first1=Ashwani |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |date=2008 |publisher=Anthem Press |isbn=9781843317098 |page=36 |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC}}</ref> यो दाबी प्रायः उनीहरूको ऐतिहासिक भूमिका युद्धकर्मी र कृषकको रूपमा रहेर पनि बलियो बनाइन्छ, जुन [[क्षत्रिय]] वर्ग, अर्थात् युद्धकर्मी वर्ग,सँग मेल खान्छ, जसमा कुश रहेको मानिन्छ। धेरै कुशवाहाहरूले आफूलाई [[मौर्य वंश]] र [[शाक्य]] वंश (गौतम बुद्धको वंशज)सँग पनि जोड्ने दाबी गर्छन्, जसले उनीहरूको क्षत्रिय वंशावलीको विश्वासलाई थप बलियो बनाउँछ। समयसँगै, समुदायले आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान कायम राख्दै आएको छ, जुन मुख्य रूपमा कृषि र कुशको विरासतमा आधारित रहेको छ।सांस्कृतिक रूपमा, कुशवाहा समुदायले अझै पनि केही संस्कार, प्रथा र परम्पराहरू पालन गर्दै आएको छ, जसलाई उनीहरूले आफ्नो शाही विरासतसँग सम्बन्धित ठान्छन्। कुशसँगको यो सम्बन्ध उनीहरूको पहिचानको महत्वपूर्ण भाग हो र प्राचीन, कुलीन वंशावलीप्रति गर्वको अनुभूति प्रदान गर्छ। कुषावती कोसाल राज्य को एउटा नगर थियो, जसलाई महाकाव्य [[रामायण]]सँग सम्बन्धित गरिएको छ र कुश तथा कुशवाहा समुदायसँग जोडिएको मानिन्छ। पिता राम पछि कुश शासनमा आएका थिए र उनले क्रमशः लवपुरी (आजको लाहोर) र कुष (कासुर)का शहरहरू स्थापना गरेका थिए।[[File:Valmiki train Lava Kushas in Art of Archery.jpg|thumb|left|वाल्मीकि लव र कुशलाई धनुर्विद्यामा प्रशिक्षण दिँदै]] [[File:The Poet Valmiki, teaching Ramayana to Kusa and Lava.jpg|thumb|250px|ऋषि वाल्मीकि, लव र कुशलाई रामायण सिकाउँदै]] [[रामायण]] अनुसार, गर्भवती रानी [[सीता]]लाई राजा [[राम]]ले अयोध्याबाट बाहिर पठाउनुभयो। यसको उद्देश्य धर्मको सर्वोच्चता देखाउनु र आफ्नो राज्यका एक नागरिकले लगाएको आरोपलाई खारेज गर्नु थियो। त्यसपछि सीता वाल्मीकि आश्रम मा शरण लिए, जुन त्रिवेणी धाम नजिक अवस्थित थियो, जहाँ तमासा नदी, सोना र सप्तगण्डकी नदीहरू भेटिन्छन्। यो आश्रम हालको [[चितवन जिल्ला]] मा तमसा नदी को नजिक रहेको छ।<ref>{{cite book|title=Historic Rama of Valmiki|author=Vishvanath Limaye|publisher=Gyan Ganga Prakashan|year=1984}}</ref> त्यहाँ सीताले जुडवाँ पुत्रहरू, [[कुश]] र [[लव]] जन्माइन्। उनीहरू वाल्मीकि ऋषिद्वारा शिक्षा र सैनिक प्रशिक्षण प्राप्त गरे। साथै, उनीहरूले [[राम]]को कथा पनि सिके।'''कुश''' ({{langx|sa|कुश}}, {{IAST3|Kuśa}}) [[राम]] र [[सीता]]का पुत्र थिए।<ref>{{Cite book |last=Mani |first=Chandra Mauli |url=https://books.google.com/books?id=0xludqcKE4IC&pg=PA77 |title=Memorable Characters from the Rāmāyaṇa and the Mahābhārata |date=2009 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-257-8 |pages=77 |language=en}}</ref> उनको कथा हिन्दू महाकाव्य [[रामायण]]मा वर्णन गरिएको छ। हिन्दू परम्पराअनुसार, उनले [[कश्मीर]], [[सिन्धु नदी]] र हिन्दू कुश क्षेत्रहरू भारतको सीमा भूभागको रूपमा शासन गरेको मानिन्छ, जसलाई हिन्दू कुश क्षेत्र भनेर चिनिन्छ। कथा अनुसार उनले [[कश्मीर उपत्यका]]मा [[श्रीनगर]] नगर स्थापना गरे र कासुर नगर लवपुरीसँगै स्थापना गरेको पनि बताइन्छ।<ref>{{cite book | last = Nadiem | first = Ihsan N | title = Punjab | page = 111 | year = 2005 | publisher = Al-Faisal Nashran | isbn = 9789695034347 | url = https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ }}</ref> यद्यपि स्थानीय कथाहरूले जनाउँछन् कि कासुर १५२५ मा पश्तुन आप्रवासीहरूले स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Citebook|url=https://books.google.com/books?id=EZifwYm8MT0C&q=kasur+arabic+punjab|title=Chiefs and Families of Note in the Punjab|last=Chopra|first=Gulshan Lall|date=1940|publisher=Government Printing|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xoJICgAAQBAJ&dq=kasur+arabic&pg=PT77|title=Beyond The Border: An Indian in Pakistan|last=Sikand|first=Yoginder|date=2011-07-19|publisher=Penguin UK|isbn=9789352141326|language=en}}</ref><ref>{{Citebook|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=kasur+pashtun|title=Punjab: land, history, people|last=Nadiem|first=Ihsan H.|date=2005|publisher=al-Faisal Nashran|isbn=9789695032831|language=en}}</ref> काशी–बनारस राज्य र [[मौर्य साम्राज्य]], जसले ईसा पूर्व ३२० देखि १८५ सम्म [[दक्षिण एशिया]]मा शासन गरेको थियो, का शासक वंशहरूले आफूलाई कुशका वंशज भएको दाबी गरेका छन्। कुशलाई [[रघुवंश]]का इक्ष्वाकु वंश तथा [[सूर्यवंश]]सँग सम्बन्धित मानिन्छ। कथा अनुसार, उनले आफ्नी पत्नी कुमुदवतीबाट दुई सन्तान प्राप्त गरेका थिए: अतिथि (पुत्र) र कनिकमालिका (पुत्री), जसको विवाह यादव वंशका राजा महाभोजसँग भएको बताइन्छ। === वंशहरूको सूची === कुशवाहा समुदाय ऐतिहासिक रूपमा विभिन्न शासन गर्ने तथा योद्धा वंशहरूसँग सम्बन्धित मानिन्छ, जसमध्ये केही प्रमुख वंशहरू यसप्रकार छन्: * '''[[मौर्य साम्राज्य|मौर्य वंश]]''': सम्राट [[चन्द्रगुप्त मौर्य]]सँग सम्बन्धित मानिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Ashoka and the Decline of the Mauryas |date=1961 |publisher=Oxford University Press}}</ref> कुशवाहा समुदायले ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक परम्पराका आधारमा आफ्नो वंशावली [[मौर्य साम्राज्य]]सँग जोड्ने दाबी गर्छ। उनीहरूले आफूलाई [[सूर्यवंशी]] क्षत्रिय का वंशजको रूपमा पनि पहिचान गर्ने गर्दछन्, विशेष गरी मौर्य वंशका संस्थापक [[चन्द्रगुप्त मौर्य]]सँग सम्बन्धित भएको बताइन्छ।<ref name="MauryaHistory">{{cite web |title=About Maurya |url=https://www.sksmcommunity.com/AboutMaurya.html |access-date=2026-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610060326/https://www.sksmcommunity.com/AboutMaurya.html |archive-date=2025-06-10 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Thapar |first1=Romila |title=Asoka and the Decline of the Mauryas |url=https://archive.org/details/asokadeclineofma0000thap |date=1998 |publisher=OUP India |isbn=9780195644456 |pages=[https://archive.org/details/asokadeclineofma0000thap/page/334 334]}}</ref> * '''[[शाक्य]]''': [[गौतम बुद्ध]]सँग सम्बन्धित प्राचीन वंश। कुशवाहा समुदायका केही समूहहरूले आफ्नो वंशावली [[शाक्य]] वंशसँग पनि जोड्ने दाबी गर्छन्। शाक्यहरू उत्तरी भारत र नेपाल क्षेत्रमा बसोबास गर्ने एक प्राचीन समुदाय थिए, जसलाई प्रायः [[क्षत्रिय]] वर्गसँग सम्बन्धित मानिन्छ। शाक्य गणराज्यको पतनपछि यसको केही सदस्यहरूले कृषि कार्यलाई निरन्तरता दिएका थिए।<ref name="ShakyaCaste">{{cite web |title=Shakya Caste |url=https://sites.google.com/view/shakya-caste}}</ref> [[File:Koiri kushwaha heritage Nepal.png|thumb| Koiri kushwaha heritage Nepal terai region]] * '''लिच्छवि''': प्राचीन नेपालका शिलालेखहरूमा विभिन्न समुदायहरूको प्रशासनिक भूमिकाको उल्लेख पाइन्छ। कोइरी जातिले लिच्छवीहरू आफ्नो जात को भएको दाबी गर्छन् किनभने तिनीहरू मूल रूपमा वैशाली बिहारका का हुन्। उनीहरूले नेपालमा शासन गरे। <ref>{{Cite book |last=Regmi |first=D.R. |title=Ancient Nepal |date=1969 |publisher=Firma K. L. Mukhopadhyay}}</ref> * '''कछवाहा(कुशवाहा)''': कछवाहा/कुशवाहा वंश एक प्रमुख राजपूत वंश हो, जसले विशेष गरी [[राजस्थान]] र [[जयपुर]] क्षेत्रमा शासन गरेको इतिहास पाइन्छ।<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Rajendra |title=The Kachhwaha Dynasty: History and Heritage |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=45–60}}</ref> *'''हरिकेल''' (वा हरकल): प्राचीन पूर्वी बंगालको एक शक्तिशाली र स्वतन्त्र राज्य थियो। यस राज्यको स्थापना र प्रारम्भिक शासन [[कोइरी]] (Koiri/Koeri) जातका '''महाराजाधिराज कान्तिदेव'''ले गरेका थिए।<ref name="Ray2014">{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Religion in South Asia |url=https://www.google.co.in/books/edition/Archaeology_of_Religion_in_South_Asia/QEkgEAAAQBAJ?hl=en |publisher=Routledge |year=2014 |isbn=978-0415325912 |access-date=2026-03-20 |language=en}}</ref> हरिकेल राज्य करिब ५०० वर्षसम्म अस्तित्वमा रहेको थियो, जसमा वर्तमान बंगलादेशका सिलेट र चट्टग्राम विभागहरूका साथै भारतको त्रिपुरा र दक्षिण आसाम (कछार) का केही भागहरू समावेश थिए। [[File:The flag of the Harikela dynasty, which belonged to the Koiri caste.jpg|thumb|The flag of the Harikela dynasty which belonged to the Koiri caste.]] मध्यकालको प्रारम्भिक चरण (इस्वी संवत् ८ औँ शताब्दी) मा दरभंगा जिल्लाको मानपुर नजिकै कोइरी समुदायसँग सम्बन्धित एउटा महत्वपूर्ण शिलालेख फेला परेको छ। उक्त शिलालेखमा 'भूमिस्पर्श मुद्रा' मा रहेका गौतम बुद्धको मूर्ति दान गरिएको उल्लेख छ। मूर्तिको आसनमुनि '''"येन धर्मदत्त कोइरी"''' (Yena dhar-madatta Koiri) भन्ने वाक्यांश कुँदिएको छ, जसले त्यस समयमा कोइरी समुदायको धार्मिक र सामाजिक प्रतिष्ठालाई झल्काउँछ।<ref name="Ray2014" /> [[File:Silver coins of the Harikela dynasty, associated with the Koiri caste; the first coin features a bull (Nandi), and the second features a trident (Trishula).jpg|thumb|Silver coins of the Harikela dynasty associated with the Koiri caste; the first coin features a bull (Nandi) and the second features a trident (Trishula)]] [[File:Mata Prasad was owner of easte in Katehir who belonged to koiri caste.jpg|thumb|Mata Prasad was owner of easte in Katehir who belonged to koiri caste .]] [[File:Mata PrasRaja Bodh Ram who obtained Raja title from Asaf-ud-daula who was Koiri by caste.jpg|thumb|Raja Bodh Ram who obtained Raja title from Asaf-ud-daula who was Koiri by caste.]] == सामाजिक-आर्थिक अवस्था == [[File:Literacy rate of nepali koiri.png|thumb|Caste-wise literacy rate of Nepali Koiris]] नेपालमा कुशवाहा (कोइरी) समुदाय मुख्यतः कृषि सम्बन्धित पेशामा संलग्न भए पनि, उच्च साक्षरताको कारण उनीहरू सामाजिक र आर्थिक रूपमा अत्यन्त सशक्त बनेका छन्। विशेष गरी तराई क्षेत्रमा, कुशवाहा समुदायले शिक्षा, पेशागत दक्षता, र नेतृत्व क्षमतामा उल्लेखनीय प्रगति हासिल गरेको छ।पछिल्लो जनगणना अनुसार ८०% भन्दा बढी कुशवाहा साक्षर छन् जुन नेपालको औसत साक्षरता दरभन्दा बढी हो। नेपालको औसत साक्षरता दर ७७.४% छ। कोइरी समुदाय केवल कृषिमा सीमित नभई सरकारी सेवा, राजनीति, व्यवसाय, र अन्य पेशागत क्षेत्रमा पनि प्रभावशाली उपस्थित छ। उनीहरूको उच्च साक्षरता दर र सामुदायिक एकता उनीहरूलाई नीति निर्माण, प्रशासन, र स्थानीय नेतृत्वमा अग्रणी बनाउँछ। कुशवाहा एकताबद्ध र शक्तिशाली प्रमुख मधेशी जाति मध्ये एक हुन्।नेपालमा जमिन नभएको र गरिब कोइरी विरलै देख्नुहुनेछ, तिनीहरू नेपालमा आर्थिक, राजनीतिक रूपमा माथिल्लो जातका जमिनदार हुन्। समुदायका विभिन्न सामाजिक र सामुदायिक संस्थाहरूले शिक्षा सचेतना, सांस्कृतिक संरक्षण, सामाजिक विकास, र नेतृत्व क्षमताको विकासमा सक्रिय भूमिका खेलिरहेका छन्। यी पहलहरूले कुशवाहा समुदायलाई नेपाली समाजभित्र प्रभावशाली, सशक्त, र अग्रणी समुदायको रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्‍याएको छ।<ref name="NKKS">{{cite web |title=Nepal Kushwaha Kalyan Samaj |url=https://nkks.org.np/ |access-date=2026-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610060432/https://nkks.org.np/ |archive-date=2025-06-10 }}</ref> == तराई क्षेत्रमा जाति अनुसार कृषि जमिन स्वामित्व == [[File:Caste-wise Agricultural Landholding Data - Terai Region.jpg|thumb|Caste-wise Agricultural Landholding Data - Terai Region.]] नेपालको २०२१ को राष्ट्रिय जनगणनासँग सम्बन्धित तथ्यांकका आधारमा तयार गरिएको यस तालिकाले तराई क्षेत्रमा विभिन्न जाति समुदायहरूको औसत कृषि जमिन स्वामित्व तथा कुल कृषि जमिनमा उनीहरूको हिस्सा देखाउँछ। कुशवाहाको तराईमा अन्य कुनै पनि जातिको तुलनामा धेरै जग्गा छ, उनीहरू तराई क्षेत्रमा बहुमत जग्गाधनी हुन्। धेरै तल्लो जातका मानिसहरू पहिले कोइरीको जमिनमा मजदुरी गर्थे र कोही अझै पनि गर्छन्। यस अनुसार कुशवाहा (कोइरी) समुदाय मुख्यतः कृषिमा संलग्न रहेको देखिन्छ र औसत रूपमा करिब ६.२ बिगाहा जमिन स्वामित्व रहेको उल्लेख गरिएको छ, जुन तालिकामा समावेश गरिएको समुदायहरू मध्ये उच्चमध्ये एक हो। यस्तै यादव, भूमिहार र थारु समुदायहरू पनि कृषिमा प्रमुख रूपमा संलग्न देखिन्छन् र उनीहरूको पनि उल्लेखनीय कृषि जमिन स्वामित्व रहेको देखिन्छ। कृषि नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो र तराई नेपालको अन्न भण्डार हो। यस प्रकारको तथ्यांकले तराई क्षेत्रमा कृषि पेशामा संलग्न विभिन्न समुदायहरूको आर्थिक र सामाजिक संरचनालाई बुझ्न मद्दत पुर्‍याउँछ। कोइरी नेपालको एक बलियो कृषिप्रधान जाति हो। == उपसमूह (कुलहरू) == ऐतिहासिक रूपमा [[कोइरी]] समुदायभित्र विभिन्न उपसमूहहरू(कुलहरू) रहेको उल्लेख पाइन्छ। ब्रिटिशकालीन जाति अध्ययनहरूमा कोइरी समुदायभित्र निम्न उपसमूहहरूको उल्लेख गरिएको छ:<ref>{{cite book |title=The Tribes and Castes of Bengal |last=Risley |first=H. H. |year=1891 |publisher=Government of Bengal}}</ref> * बरकी-दांगी (Barki-Dangi) * छोटकी-दांगी (Chhotki-Dangi) * जरुहार (Jaruhar) * कनौजिया (Kanaujia) * मगहिया (Magahiya) * तिरहुतिया (Tirhutia) * चिरमैट (Chirmait) * कुम्रह (Kumrh) * बनाफर (Banaphar) * गोइता (Goita) * धार (Dhar) * रेतिया (Reutia) * पौरिया (Pauria) * बराकर (Barakar) * पालमोहाँ (Palmohan) == वास्तुकला == [[File:Janaki temple janakpur.jpg|thumb|जानकी मन्दिर जनकपुर कोइरी शैलीको वास्तुकला ]] कोइरी (कुशवाहा) समुदायसँग सम्बन्धित वास्तुकलाको एक उदाहरण [[जानकी मन्दिर]] (जनकपुर) मा देख्न सकिन्छ, जसलाई प्रायः ‘‘कोइरी शैली’’को वास्तुकलाको महत्वपूर्ण नमुना मानिन्छ। यो कोइरी जातिले पनि निर्माण गरेको हुन सक्छ। कुशवाहा (कोइरी) वैदिक क्षत्रिय वा विगतका क्षत्रिय हुन् भन्ने कुरा प्रमाणित हुन्छ । <ref>{{cite web |title=Janaki Mandir |url=https://visitsnepal.com/product/janaki-mandir/}}</ref> [[File:Drone image of jankai temple ( jankapur nepal) in koiri style architecture.png|thumb|Drone image of janaki temple ( jankapur nepal) in koiri style architecture]] यस प्रकारको वास्तुकलामा हिन्दु, मुगल र क्षेत्रीय मिथिला कलाको मिश्रण देखिन्छ। जनकपुरस्थित जानकी मन्दिर तीन तलाको संरचना हो र यो मुख्यतः ढुंगा तथा सेतो संगमरमरबाट निर्माण गरिएको छ।<ref>{{cite web |title=Janaki Mandir |url=https://visitsnepal.com/product/janaki-mandir/}}</ref> मन्दिरको संरचनामा गुम्बज, झ्यालहरूमा जालीदार नक्काशी, रंगीन सिसा, स्तम्भ तथा मिथिला चित्रकलाबाट सजावट गरिएको हुन्छ। मन्दिर परिसरमा करिब ६० वटा कोठाहरू रहेको उल्लेख पाइन्छ, जसले यस वास्तुकलालाई विशिष्ट र आकर्षक बनाउँछ।<ref>{{cite web |title=Janaki Mandir |url=https://visitsnepal.com/product/janaki-mandir/}}</ref> यस शैलीको वास्तुकलाले मधेश तथा मिथिला क्षेत्रको सांस्कृतिक प्रभाव र धार्मिक परम्परालाई प्रतिबिम्बित गरेको मानिन्छ। == संस्कृति == [[File:Holi festival celebration in Kathmandu 2025-070A3169.jpg|thumb|women's of kushwaha (koiri) community celebrating holi in nepal]] [[File:Chhath Puja Ritual from India.jpg|thumb|Nepali kushwaha (koiri) community celebrating chhath puja in Kathmandu]] कुशवाहा समुदाय मुख्यतः [[हिन्दू धर्म]] मान्ने समुदाय हो। यस समुदायले विशेषगरी [[शिव]], [[राम]] र [[विष्णु]] जस्ता देवताहरूको पूजा–आराधना गर्ने गर्छन्। कुशवाहा समुदायमा मनाइने प्रमुख पर्वहरूमा [[छठ पर्व]], [[दीपावली]] र [[होली]] पर्दछन्।<ref>{{Cite web |title=Kushwaha Religious Practices |url=https://news.sainicaste.com/2024/03/who-is-kushwaha-caste-god.html |website=Saini Caste News}}</ref> == सामाजिक स्थिति == नेपालका विभिन्न जाति तथा जातीय समूहहरूको ऐतिहासिक रूपमा सरकार, कृषि, व्यापार, निजामती सेवा, न्यायपालिका र सैनिक संस्थाहरूमा प्रतिनिधित्व फरक–फरक रहेको छ। नेपालको [[शाह वंश]]को शासनकाल (१७६८–२००८) मा पहाडी उच्च जाति जस्तै [[बाहुन]] र [[क्षेत्री]]हरूले निजामती सेवा, न्यायपालिका तथा सेनाको उच्च पदहरूमा उल्लेखनीय प्रभुत्व राखेका थिए। तराई क्षेत्रमा गरिएको केही अध्ययनहरू अनुसार (२०१५ भन्दा अगाडिका तथ्याङ्कहरू), केही मधेसी जाति समूहहरूको निजामती सेवामा प्रतिनिधित्व उनीहरूको जनसंख्या अनुपातभन्दा बढी देखिएको थियो। उदाहरणका लागि, कुशवाहा ([[कोइरी]]) समुदायको नेपाल सरकारको निजामती सेवामा प्रतिनिधित्व उनीहरूको राष्ट्रिय जनसंख्या हिस्साभन्दा करिब ३.२ गुणा बढी रहेको उल्लेख गरिएको छ, जसले उनीहरूलाई प्रतिनिधित्वको हिसाबले देशमा चौथो स्थानमा राख्दछ। यसैगरी [[राजपूत]] समुदायको प्रतिनिधित्व उनीहरूको जनसंख्या अनुपातभन्दा करिब ५.६ गुणा बढी रहेको पाइन्छ भने [[मैथिल ब्राह्मण]]हरूको प्रतिनिधित्व करिब ४.२ गुणा रहेको देखिन्छ।<ref name="Hatlebakk07">{{cite web |last=Hatlebakk |first=Magnus |year=2007 |title=Economic and social structures that may explain the recent conflicts in the Terai of Nepal |location=Kathmandu |publisher=Norwegian Embassy |url=http://www.norway.org.np/NR/rdonlyres/0993F5660B3548A98F819167B4FD596C/72944/http___wwwcmi.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724190445/http://www.norway.org.np/NR/rdonlyres/0993F5660B3548A98F819167B4FD596C/72944/http___wwwcmi.pdf |archive-date=2011-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724190445/http://www.norway.org.np/NR/rdonlyres/0993F5660B3548A98F819167B4FD596C/72944/http___wwwcmi.pdf |date=2011-07-24 }}</ref> [[यादव]] समुदाय नेपालका मधेसी समुदायभित्रका सबैभन्दा ठूलो जाति समूहहरूमध्ये एक हो। केही जिल्लाहरूमा उनीहरूको ठूलो जनसंख्याका कारण पछिल्ला दशकहरूमा राजनीतिक प्रतिनिधित्व पनि उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। यस समुदायका एक प्रमुख व्यक्तित्व [[रामबरन यादव]] हुन्, जो सन् २००८ जुलाई २३ देखि २०१५ अक्टोबर २९ सम्म नेपालका प्रथम राष्ट्रपति बनेका थिए।<ref name="OCHA1">{{cite journal|url=http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/B66F206172F49BE4C12572D50030C3F0/$file/OCHA+overview+no+12+April+07.pdf |title=Highlights |journal=OCHA Nepal Situation Overview |issue=12 |date=April 2007 |publisher=OCHA |archive-url=https://web.archive.org/web/20091113112940/http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/B66F206172F49BE4C12572F49BE4C12572D50030C3F0/$file/OCHA+overview+no+12+April+07.pdf |archive-date=13 November 2009}}</ref> नेपालमा [[नेपाली भाषा]] राष्ट्रिय भाषा हो भने [[मैथिली भाषा]] दोस्रो धेरै बोलिने भाषामध्ये एक हो। हिन्दू समाजमा प्रचलित [[जाति व्यवस्था]]लाई सन् १९६१ मा लागू गरिएको ''नयाँ मुलुकी ऐन'' द्वारा कानुनी रूपमा निषेध गरिएको थियो।<ref name="OCHA2">{{cite journal|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/2E89F2121C2C57A24925733F000F4F21-Full_report.pdf |title=Highlights |journal=OCHA Nepal Situation Overview |issue=16 |date=July–August 2007 |publisher=OCHA}}</ref><ref name="OCHA3">{{cite journal|url=http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/5CC0BE0C971587F2C1257496004A9B9E/$file/ocha+sitrep+12+july08.pdf |title=Highlights |journal=OCHA Nepal Situation Overview |issue=30 |date=June–July 2008 |publisher=OCHA |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218090410/http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/5CC0BE0C971587F2C1257496004A9B9E/$file/ocha+sitrep+12+july08.pdf |archive-date=18 February 2010}}</ref><ref name="Him-ext">{{cite web |url=http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Body+of+murder+victim+found+in+Gulmi&NewsID=266104 |title=Body of murder victim found in Gulmi |publisher=The Himalayan Times |first=Hari |last=Sharma |date=2010-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525142109/http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Body+of+murder+victim+found+in+Gulmi&NewsID=266104 |archive-date=25 May 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525142109/http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Body+of+murder+victim+found+in+Gulmi&NewsID=266104 |date=2012-05-25 }}</ref> == जनसंख्या == नेपालको केन्द्रीय तथ्यांक विभागले कुशवाहा जातिलाई व्यापक मधेसी जाति समूह अन्तर्गतको एक उपसमूहका रूपमा वर्गीकृत गरेको छ। यो समुदाय मुख्यतः नेपालको [[तराई]] क्षेत्रमा बसोबास गर्दै आएको छ, जहाँ कृषिलाई मुख्य पेशाका रूपमा अपनाइन्छ। [[राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालय]] द्वारा प्रकाशित [[२०२१ नेपाल जनगणना]] अनुसार नेपालमा कुशवाहा समुदायको जनसंख्या ३५५,७०७ रहेको छ, जुन नेपालको कुल जनसंख्याको करिब १.२२% हो।<ref name="Census2021">{{Cite book |title=National Population and Housing Census 2021: Caste/Ethnicity Report |publisher=National Statistics Office, Nepal |year=2021}}</ref> प्रदेश अनुसार कुशवाहा जनसंख्याको वितरण निम्नानुसार रहेको छ:<ref name="Census2021"/> * [[मधेश प्रदेश]] – ४.५६% * [[लुम्बिनी प्रदेश]] – २% * [[कोशी प्रदेश]] – १% * [[बागमती प्रदेश]] – ०.५% * [[गण्डकी प्रदेश]] – ०.१% * [[कर्णाली प्रदेश]] – ०.१% * [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] – ०.७% राष्ट्रिय औसत (करिब १.३%) भन्दा बढी कुशवाहा जनसंख्या रहेका जिल्लाहरू निम्न छन्:<ref>{{Cite web |title=2011 Nepal Census, District Level Detail Report |url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Volume05Part02.pdf |access-date=2025-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314170005/https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Volume05Part02.pdf |archive-date=2023-03-14 }}</ref> * [[सर्लाही]] – ७.९% * [[रौतहट]] – ३.५% * [[बारा]] – ४.५% * [[पर्सा]] – ३.९% * [[धनुषा]] – ५.१% * [[सिराहा]] – ६.०% * [[सप्तरी]] – १.०% * [[महोत्तरी]] – ५.८% * [[सुनसरी]] – ४.१% * [[मोरङ]] – १.०% * [[कपिलवस्तु]] – ०.५% * [[रुपन्देही]] – १.०% * [[बाँके]] – ०.५% * [[बर्दिया]] – ०.२% * [[झापा]] – ०.१% * [[चितवन]] – <०.१% * [[नवलपरासी]] – <०.१% * [[काठमाडौं]] – ०.१% ==उल्लेखनीय व्यक्तित्वहरू== * '''रामचन्द्र सिंह कुशवाहा''' – नेपालका लोकतान्त्रिक आन्दोलनसँग सम्बन्धित एक स्वतन्त्रता सेनानी। उहाँ महोत्तरी जिल्लाको पडरिया निवासी हुनुहुन्थ्यो। लामो समयदेखि क्यान्सरबाट पीडित रहनु भएका उहाँको काठमाडौँस्थित वीर अस्पतालमा उपचारका क्रममा सन् २०२5 मा निधन भएको थियो।<ref>{{cite web |title=Freedom fighter Kushwaha no more |url=https://english.onlinekhabar.com/freedom-fighter-kushwaha-no-more.html |website=OnlineKhabar |date=16 July 2025}}</ref> * [[डॉ. उपेन्द्र महतो]] (नेपाली: डॉ. उपेन्द्र महतो), व्यवसायी, परोपकारी तथा गैर‑आवासीय नेपाली संघ (NRNA) का संस्थापक अध्यक्ष।<ref>{{cite web |title=Upendra Mahato: Nepali Business Tycoon & NRNA Founder |url=https://www.sourcenepal.com/upendra-mahato/}}</ref> * [[राजेन्द्र महतो]] (नेपाली: राजेन्द्र महतो; जन्म १९५८), नेपाली राजनीतिज्ञ, पूर्व उप–प्रधानमन्त्री तथा विभिन्न पार्टीका नेता।<ref>{{cite web |title=Rajendra Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rajendra_Mahato}}</ref> * [[लक्ष्मी महतो कोइरी]] (नेपाली: लझ्मी महतो कोइरी; जन्म १९६४), नेपाली राजनीतिज्ञ, House of Representatives का सदस्य (२०८० सम्म) र CPN (UML) का प्रतिनिधि।<ref>{{cite web |title=Laxmi Mahato Koiri |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Laxmi_Mahato_Koiri}}</ref> * उपेन्द्र महतो (राजनीतिज्ञ) – मधेश प्रदेश सभाका सदस्य, Sarlahi‑1 (A) बाट निर्वाचित प्रदेश विपक्षी नेता (२०१७ देखि)।<ref>{{cite web |title=Upendra Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Upendra_Mahato}}</ref> * [[बिरेन्द्र प्रसाद महतो]] (नेपाली: बिरेन्द्र प्रसाद महतो; जन्म १९६९), नेपाली राजनीतिज्ञ, पूर्व वन तथा वातावरण मन्त्री र संघीय संसद सदस्य।<ref>{{cite web |title=Birendra Prasad Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Birendra_Prasad_Mahato}}</ref> * [[संजय कुमार महतो]] (नेपाली: संजयकुमार महतो), नेपाली कांग्रेसका प्रदेश सभा सदस्य, मधेश प्रदेश १ (Dhanusha‑1A) बाट निर्वाचित।<ref>{{cite web |title=Sanjay Kumar Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sanjay_Kumar_Mahato}}</ref> * [[सिताराम महतो]] (नेपाली: सिताराम महतो; जन्म १९५५), नेपाली कांग्रेस पार्टीका राजनीतिज्ञ र संघीय प्रतिनिधि सभा सदस्य, Sunsari‑2 बाट निर्वाचित।<ref>{{cite web |title=Sitaram Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sitaram_Mahato}}</ref> * [[मुगा लाल महतो]] (नेपाली: मुगा लाल महतो), नेपाली राजनीतिज्ञ, Sunsari‑4 निर्वाचन क्षेत्रमा संविधान सभा सदस्य।<ref>{{cite web |title=Muga Lal Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Muga_Lal_Mahato}}</ref> * रबिन महतो (Rabin Mahato) – रास्ट्रिया स्वतन्त्र पार्टीका उम्मेदवार; सर्लाही–२ क्षेत्रबाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा विजयी।<ref>{{cite news |title=RSP’s Rabin Mahato defeats NCP’s Yadav in Sarlahi-2 by 33,989 votes |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/rsps-rabin-mahato-defeats-ncps-yadav-in-sarlahi-2-by-33989-votes-41-52.html}}</ref> * प्रमोद कुमार महतो (Pramod Kumar Mahato) – रास्ट्रिया स्वतन्त्र पार्टीका उम्मेदवार; महोत्तरी–१ क्षेत्रबाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा विजयी।<ref>{{cite news |title=Pramod Kumar Mahato Wins Mahottari-1 Seat with 34,636 Votes |url=https://khojsamachar.com/pramod-kumar-mahato-wins-mahottari-1-election/}}</ref> * '''इर. बसन्त कुशवाहा''' – मधेश प्रदेशका एक नेपाली राजनीतिज्ञ तथा इन्जिनियर। उहाँ २०२५ देखि मधेश प्रदेश सरकारमा खेलकुद तथा समाज कल्याण मन्त्रीको रूपमा कार्यरत हुनुहुन्छ र मधेश प्रदेश सभाका सदस्य पनि हुनुहुन्छ।<ref>{{cite web |title=Er. Basant Kushwaha |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Er._Basant_Kushwaha}}</ref> * '''सरोज सिंह कुशवाहा''' – मधेश प्रदेशका प्रदेश सभा सदस्य तथा जनता समाजवादी पार्टी (नेपाल) का राजनीतिज्ञ। उहाँ महोत्तरी निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भएका हुन्।<ref>{{cite web |title=JSP-N lawmaker Saroj Singh Kushwaha suspended |url=https://kathmandupost.com/province-no-2/2025/10/17/jsp-n-lawmaker-saroj-singh-kushwaha-suspended}}</ref> * '''अजय कुमार कुशवाहा''' – बारा जिल्लाको कलैया उपमहानगरपालिका वडा नं. ११ का निर्वाचित वडा अध्यक्ष।<ref>{{cite web |title=Ajay Kumar Kushwaha |url=https://kalaiyamun.gov.np/en/content/ajay-kumar-kushwaha}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''राम प्रसाद मेहता''' – सुनसरी जिल्लाका नेपाली राजनीतिज्ञ तथा कोशी प्रदेश सरकारका सामाजिक विकास मन्त्री। उहाँ नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) (CPN-UML) सँग सम्बन्धित हुनुहुन्छ। उहाँले २०७९ को निर्वाचनमा सुनसरी २ (ख) बाट प्रदेश सभा सदस्य निर्वाचित भएका थिए र हाल कोशी प्रदेशमा मन्त्रीको रूपमा कार्यरत हुनुहुन्छ।<ref>{{cite web |title=Over 47000 votes invalid in Sunsari |url=https://risingnepaldaily.com/news/19590 |website=Rising Nepal}}</ref><ref>{{cite web |title=“Effective Cooperation Needed for Drug Control,” Says Koshi Province Chief Minister |url=https://english.pardafas.com/effective-cooperation-needed-for-drug-control-says-koshi-province-chief-minister |website=Pardafas}}</ref> * '''राजन मेहता''' – सुनसरी जिल्लाको इनरुवा नगरपालिकाका मेयर तथा राजनीतिज्ञ। उहाँ नेपाली कांग्रेससँग सम्बन्धित हुनुहुन्छ र स्थानीय तह निर्वाचनमा निर्वाचित भएका हुन्। उहाँले जिल्ला समन्वय समिति, सुनसरीको प्रमुखको रूपमा पनि जिम्मेवारी सम्हाल्नु भएको छ।<ref>{{cite web |title=District Coordination Committee, Sunsari Chief Mr. Rajan Mehta hosted the coordination meeting |url=https://daosunsari.moha.gov.np/en/post/district-coordination-committee-sunsari-chief-mr-rajan-mehta-hosted-the |website=DAO Sunsari}}</ref><ref>{{cite web |title=Mayor Rajan Mehta Receiving Victory Certificate after Local Level Election |url=https://www.dreamstime.com/rajan-mehta-the-newly-elected-mayor-of-inaruwa-municipality-is-receiving-the-official-certificate-of-victory-from-the-election-image422987909 |website=Dreamstime }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''[[निशा मेहता]]''' सुनसरी जिल्लासँग सम्बन्धित राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) की नेतृ तथा प्रतिनिधि सभा सदस्य हुन्। उहाँ २०७९ सालको प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा रास्वपाबाट मधेसी महिला क्लस्टर अन्तर्गत समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीमार्फत निर्वाचित हुनुभएको हो।<ref>{{cite web |title=प्रतिनिधि सभा समानुपातिक सदस्यहरूको सूची|url=https://election.gov.np}}</ref>उहाँ नेपाल सरकारको मन्त्रिपरिषद्मा स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्री तथा खानेपानी मन्त्रीको रूपमा नियुक्त हुनुभएको छ।<ref>{{cite web |title=नयाँ मन्त्रिपरिषद् गठन |url=https://moha.gov.np}}</ref>मेहता स्वास्थ्य क्षेत्रसँग सम्बन्धित व्यक्ति हुन्। उहाँले नर्सिङ विषयमा स्नातकोत्तर (Master’s) उपाधि हासिल गर्नुभएको छ र यसअघि स्वास्थ्य सेवा तथा शिक्षण क्षेत्रमा कार्यरत रहनुभएको थियो।<ref>{{cite web |title=Nisha Mehta |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Nisha_Mehta}}</ref> *'''जवाहरलाल कुशवाहा''' मधेश प्रदेश सभाका सदस्य हुन्, जो सर्लाही निर्वाचन क्षेत्र नम्बर ३ (क) बाट निर्वाचित भएका थिए। उनी स्वतन्त्र उम्मेदवारको रूपमा निर्वाचित भई पछि नेकपा (माओवादी केन्द्र) मा प्रवेश गरेका हुन्।<ref name="JawaharMaoist">{{cite news |title=स्वतन्त्र सांसद जवाहरलाल कुशवाहा माओवादी केन्द्रमा प्रवेश |url=https://www.ratopati.com/story/321456/jawaharlal-kushwaha |work=रातोपाटी |date=२०२३-०१-२२ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref><ref name="MadheshAssembly">{{cite web |title=प्रदेश सभा सदस्यहरूको विवरण |url=https://pams.gov.np/member |website=मधेश प्रदेश सभा सचिवालय |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''रघुनाथ महतो कोइरी''' सुनसरी जिल्लाका एक स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ हुन्। उनले विभिन्न तहका निर्वाचनमा स्वतन्त्र उम्मेदवारको रूपमा सहभागिता जनाउँदै स्थानीय राजनीतिमा सक्रिय भूमिका खेल्दै आएका छन्।<ref name="EC_Nepal_Result">{{cite web |title=प्रतिनिधि सभा तथा प्रदेश सभा निर्वाचन परिणाम |url=https://result.election.gov.np/ |publisher=निर्वाचन आयोग नेपाल |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123062409/https://result.election.gov.np/ |archive-date=2022-11-23 }}</ref> *'''लक्ष्मण महतो कोइरी''' धनुषा जिल्लासँग सम्बन्धित राजनीतिज्ञ हुन्। उनले मधेश प्रदेशको प्रदेश सभा तथा स्थानीय तहका निर्वाचनहरूमा स्वतन्त्र उम्मेदवारको रूपमा प्रतिस्पर्धा गरेका छन्।<ref name="ElectionRecord">{{cite news |title=धनुषामा स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको प्रभाव |url=https://ekantipur.com/news |work=कान्तिपुर पब्लिकेसन्स |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref> *'''रामनरेश महतो कोइरी''' धनुषा जिल्लाका स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ हुन्। उनले मुख्यतया तराई-मधेस क्षेत्रमा कुशवाहा (कोइरी) समुदायको हकहित र प्रतिनिधित्वको सवालमा आवाज उठाउँदै आएका छन्।<ref name="CommunityLeader">{{cite web |title=मधेसको राजनीतिमा जातीय समीकरण र प्रतिनिधित्व |url=https://gorkhapatraonline.com/ |website=गोरखापत्र अनलाइन |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref> *'''राज किशोर महतो''' राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का राजनीतिज्ञ हुन्। उनी २०८२ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा धनुषा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर ४ बाट भारी मतका साथ निर्वाचित भएका हुन्। उनले नेपाली कांग्रेसका प्रभावशाली नेता महेन्द्र यादवलाई पराजित गर्दै युवा राजनीतिको लहरलाई स्थापित गरेका थिए।<ref name="Dhanusa4_2082">{{cite news |title=धनुषा ४ मा रास्वपाका राज किशोर महतो विजयी |url=https://election.ekantipur.com/pradesh-2/district-dhanusa/constituency-4 |work=कान्तिपुर पब्लिकेसन्स |date=२०२६-०३-११ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref> *'''वीरेन्द्र कुमार मेहता''' राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका केन्द्रीय सदस्य हुन्। उनी मधेस प्रदेशमा पार्टीको संगठन विस्तार र वैकल्पिक राजनीतिको प्रवर्द्धनमा सक्रिय भूमिका खेलिरहेका छन्। उनी २०८२ को निर्वाचनमा पार्टीको रणनीतिक योजना निर्माण र युवा परिचालनमा संलग्न रहेका थिए।<ref name="VirendraRSP">{{cite news |title=रास्वपा केन्द्रीय समितिमा नयाँ अनुहार |url=https://kfgo.com/2026/03/07/inside-the-nepal-campaign |work=The Mighty 790 KFGO |date=२०२६-०३-०७ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=en}}</ref> *'''फकिरा महतो''' मधेस प्रदेश सभाका सदस्य हुन्। उनी सर्लाही निर्वाचन क्षेत्र नम्बर ४ (ख) बाट निर्वाचित भएका थिए। उनी हाल मधेस प्रदेश सभामा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) को प्रतिनिधित्व गर्दै विभिन्न संसदीय समितिहरूमा सक्रिय छन्।<ref name="FakeeraMadhesh">{{cite web |title=मधेस प्रदेश सभा सदस्यहरूको विवरण |url=https://pams.gov.np/member |website=मधेश प्रदेश सभा सचिवालय |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''सञ्जय कुमार महतो''' धनुषा जिल्लाका राजनीतिज्ञ हुन्। उनले २०८२ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा धनुषा-४ बाट नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको तर्फबाट उम्मेदवारी दिएका थिए। उनी मधेसको स्थानीय राजनीति र सामुदायिक विकासका मुद्दाहरूमा सक्रिय रहँदै आएका छन्।<ref name="SanjayDhanusa">{{cite web |title=प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन २०८२ - परिणाम |url=https://result.election.gov.np/ |publisher=निर्वाचन आयोग नेपाल |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123062409/https://result.election.gov.np/ |archive-date=2022-11-23 }}</ref> *'''प्रमेश्वर महतो''' (सहिद) सिरहा जिल्लाको लाहानसँग सम्बन्धित एक मधेशी आन्दोलनकारी हुन्। उनले २०६३ सालको ऐतिहासिक मधेश आन्दोलनका क्रममा लाहानमा भएको प्रदर्शनमा सहादत प्राप्त गरेका थिए। उनलाई नेपाल सरकारले औपचारिक रूपमा सहिद घोषणा गरेको छ र उनको सम्मानमा लाहानका विभिन्न स्थानमा स्मारकहरू निर्माण गरिएका छन्।<ref name="Sahid_Lahan">{{cite news |title=मधेश आन्दोलनका सहिदहरूको सम्झना |url=https://gorkhapatraonline.com/news/72431 |work=गोरखापत्र अनलाइन |date=२०२२-०१-२२ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref><ref name="Madesh_Martyrs">{{cite web |title=सहिदहरूको सूची - मधेश प्रदेश सरकार |url=https://madesh.gov.np/martyrs-list |website=मधेश प्रदेश सरकार मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''बेचन मेहता''' (सहिद) सुनसरी जिल्लाको इनरुवासँग सम्बन्धित एक मधेशी आन्दोलनकारी हुन्। उनले २०६३ सालको मधेश आन्दोलनका क्रममा माघ महिनामा इनरुवामा भएको विरोध प्रदर्शनका क्रममा सहादत प्राप्त गरेका थिए। नेपाल सरकारले उनलाई औपचारिक रूपमा सहिद घोषणा गरेको छ। इनरुवा नगरपालिका भित्र उनको सम्मानमा 'सहिद बेचन मेहता चोक' र उनको पूर्ण कदको सालिक निर्माण गरिएको छ।<ref name="BechanSahid">{{cite news |title=मधेश आन्दोलनका सहिद बेचन मेहताको स्मरण |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/01/735624 |work=अनलाइनखबर |date=२०१९-०१-२१ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref><ref name="SunsariMartyr">{{cite web |title=सुनसरीका सहिदहरूको विवरण |url=https://madesh.gov.np/ |website=मधेश प्रदेश सरकार |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''अनिता देवी''' जनमत पार्टीकी एक प्रभावशाली नेतृ हुन्। उनी नेपाल सरकारको संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रीको रूपमा कार्य गरिसकेकी छिन्। उनी कुशवाहा समुदायबाट राष्ट्रिय राजनीतिमा उच्च तहमा पुग्ने थोरै महिला नेतृहरूमध्ये एक हुन्।<ref name="AnitaDevi">{{cite news |title=अनिता देवी सामान्य प्रशासन मन्त्री नियुक्त |url=https://www.nepallive.com/story/301245 |work=नेपाल लाइभ |date=२०२३-०८-१४ |access-date=२०२६-०३-१७ |language=ne}}</ref> === खेलकुद === * [[इन्दु बर्मा]] (नेपाली: इन्दु बर्मा), नेपाली महिला क्रिकेट टोलीकी अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी तथा कप्तान।<ref name="ICC">{{cite web |title=Indu Barma |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/70947/indu-barma |publisher=International Cricket Council}}</ref> * [[पुजा महतो]] (नेपाली: पुजा महतो; जन्म १७ फेब्रुअरी २००६), नेपाली महिला क्रिकेट टोलीकी अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी।<ref name="ESPNCricinfo"/> * [[किशोर महतो]] (नेपाली: किशोर महतो), नेपाली पुरुष क्रिकेट खेलाडी।<ref>{{cite web |title=Kishore Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Kishore_Mahato |website=Wikipedia}}</ref> * [[संगम महतो]] (नेपाली: संगम महतो), नेपाली महिला भलिबल टोलीकी खेलाडी।<ref>{{cite web |title=Sangam Mahato Profile |url=https://www.hamrokhelkud.net/players/sangam-mahato/ |website=HamroKhelkud |access-date=2026-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260114001506/https://www.hamrokhelkud.net/players/sangam-mahato/ |archive-date=2026-01-14 }}</ref> * [[अजय कुशवाहा]] (नेपाली: अजय कुशवाहा; जन्म १४ अप्रिल १९९८), नेपाली बास्केटबल खेलाडी तथा नेपाल राष्ट्रिय बास्केटबल टोलीका अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी।<ref name="FIBA">{{cite web |title=Ajay Kushwaha |url=https://www.fiba.basketball/en/players/251732-ajay-kushwaha |publisher=FIBA}}</ref> * [[प्रतीक कुशवाहा]] (नेपाली: प्रतीक कुशवाहा), नेपाली युवा क्रिकेट खेलाडी; सन् २०२३ मा नेपालबाट इन्डो–नेपाल मैत्रीपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय यू–१६ क्रिकेट प्रतियोगितामा सहभागी।<ref name="DAV">{{cite web |title=DAV Team Departed for Indo-Nepal Friendship International U-16 Sports Meet |url=https://davnepal.com/news/news.php?id=1170 |publisher=DAV Sushil Kedia Vishwa Bharati School}}</ref> * [[भरत सिंह महता]] (नेपाली: भरत सिंह महता; जन्म १२ अगस्ट १९९७), नेपाली पारा‑टाइक्वान्डो प्रतिस्पर्धी; पेरालम्पिक्समा प्रतिस्पर्धा।<ref>{{cite web |title=Bharat Singh Mahata |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bharat_Singh_Mahata |website=Wikipedia}}</ref> * कुशल सिंह मेहता (Kushal Singh Mehta), क्रिकेट खेलाडी (क्रिकहिरोज प्रोफाइल अनुसार)।<ref>{{cite web |title=Kushal‑singh‑mehta Cricket Stats |url=https://cricheroes.com/player-profile/8161779/kushal-singh-mehta/stats}}</ref> *'''सर्वज्ञ सिंह कुशवाहा''' विश्वकै सबैभन्दा कम उमेरका 'फिडे रेटेड' (FIDE rated) चेस खेलाडी हुन्। उनले मात्र ३ वर्ष ७ महिनाको उमेरमा १५७२ रेटिङ प्राप्त गरेर गिनिज बुक अफ वर्ल्ड रेकर्ड्समा आफ्नो नाम दर्ता गराउने प्रयास गरिरहेका छन्।<ref name="Sarwagya_Chess">{{cite news |title=Sarwagya Singh Kushwaha becomes youngest FIDE-rated chess player |url=https://khelnow.com/chess/sarwagya-singh-kushwaha-youngest-fide-rated-202512 |work=Khel Now |date=२०२५-१२-०३ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=en}}</ref> == प्राचीन पुर्ख्यौली DNA तथा शारीरिक बनावटको विश्लेषण: नेपालका कुशवाहा (कोइरी) == [[File:Ancient Ancestral DNA Analysis of Kushwaha (Koiri) of Nepal.jpg|thumb|Ancient ancestral DNA breakdown of the Kushwaha (Koiri) community in the Terai/Madhesh region of Nepal.]] '''स्वतःसञ्चालित DNA तथा मानवशास्त्रीय प्रोफाइल: नेपालका कुशवाहा (तराई/मधेश)''' इरान_N + ANE + ANF (सिन्धु / जाग्रोसियन कृषक): ४०.५% AASI (प्राचीन पुर्ख्यौली दक्षिण भारतीय): ३८.५% एन्ड्रोनोभो (मध्य स्टेपी मध्य कांस्य युग): २०.०% तिब्बती (पूर्वी एसियाली / तिब्बती-बर्मेली): १.०% '''औसत उचाइ:''' पुरुष: ५ फिट ९ इन्च (१७५.२६ सेमी) | महिला: ५ फिट ४ इन्च (१६२.५ सेमी) '''सारांश:''' उर्वर मिथिला र मधेशका मैदानहरूमा जरा गाडेको कुशवाहा (मेहता/कोइरी) समुदायको जीनोममा लगभग ७९% सिन्धु उपत्यकासँग सम्बन्धित (Iran_N + AASI) कृषक पुर्ख्यौली आधार रहेको छ, जससँगै कांस्य युगको स्टेपी क्षेत्रका पशुपालकहरूसँग सम्बन्धित २०% (एन्ड्रोनोभो) पुर्ख्यौली योगदान रहेको छ। हिमाली पहाडी समूहहरूको तुलनामा, तराईका मैदानहरूमा कडा अन्तर्विवाह प्रथाका कारण तिब्बती-बर्मेली मिश्रण न्यूनतम (लगभग १%) रहेको र राष्ट्रिय औसतको तुलनामा औसत शारीरिक उचाइ बढी रहेको छ। '''उपकरण तथा मोडेलिङ रूपरेखा:''' Eurogenes G25 / Vahaduo (दक्षिण एसियाली स्केल गरिएका निर्देशाङ्क), IllustrativeDNA (कांस्य युगको विश्वव्यापी चार-घटक मोडेल) र HarappaWorld सन्दर्भ तथ्याङ्क। == समाज र संस्कृति == सन् २००१ को जनगणनामा कोइरीका रूपमा अभिलेख गरिएका २,५१,२७४ जनामध्ये २,५०,७०५ जना (करिब ९९.८%) हिन्दू थिए।<ref>{{cite book |last=Dahal |first=Dilli Ram |chapter=Social Composition of the Population: Caste/Ethnicity and Religion in Nepal |title=Population Monograph of Nepal |publisher=Central Bureau of Statistics |location=Kathmandu |year=2003 |at=Annex 3.4, p. 133 |chapter-url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1692369928_24.pdf |access-date=4 November 2026}}</ref> गोलबजार नगरपालिकाको बहुजातीय बस्ती लालपुरमा गरिएको एक नृवंशीय (एथ्नोग्राफिक) अध्ययनमा मानवशास्त्री मधु गिरीले कोइरी र यादवको कृषि उत्पादन र स्थानीय अर्थतन्त्रमा बलियो पकड रहेको पाएका थिए।<ref name="Giri2024">{{cite journal |last=Giri |first=Madhu |title=Inter-Caste Hierarchy and Relations in a Multi-Caste Madhesi Village in Nepal |journal=Contemporary Social Sciences |volume=33 |issue=3 |date=July–September 2024 |page=161 |issn=0302-9298 |doi=10.62047/CSS.2024.09.30.154 |url=https://jndmeerut.org/wp-content/uploads/2024/10/CSS-13.pdf |access-date=4 November 2026}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == 966ng3j4k19p4xmbqcqgf3o9o8zzljo 1395629 1395628 2026-11-10T16:04:04Z ~2026-59879-37 81873 /* */ 1395629 wikitext text/x-wiki '''कुशवाहा''' ('''[[कोइरी]]''') मुख्यतया [[नेपाल]]को [[मधेश प्रदेश]], [[कोशी प्रदेश]], [[लुम्बिनी प्रदेश]] तथा समग्र तराई क्षेत्रमा बसोबास गर्ने एक प्रमुख [[मधेशी|मधेशी]] उच्च जातीय समूह हो। काठमाडौं महानगरपालिकामा पनि कुशवाहा समुदायको जनसंख्या राम्रो छ। नेपालका ''कुशवाहा''/[[कोइरी]] समुदायका थरहरू :- महतो, मेहता, सिन्हा, वर्मा, भगत, सिंह, मौर्य, शाक्य, डाँगी, प्रसाद, कुमार/कुमारी आदि, उनीहरूले प्रशस्त थर प्रयोग गर्छन्। कुशवाहरू राजनीतिक र सामाजिक रूपमा धेरै सक्रिय छन् र अन्य मधेशी जातिको तुलनामा उच्च साक्षरता दर भएका जमिनदार जाति पनि हुन। नेपालका केही कुशवाहा संगठनहरूले नेपालमा कुशवाहा([[कोइरी]]) समुदायको जनसंख्या १० लाखभन्दा बढी रहेको दाबी गरेका छन्। यदि यो संख्या मानिने हो भने, यो नेपालका कुल जनसंख्याको करिब ३.४% बराबर हुन्छ। यिनीहरूको मुख्य पुरखौली पेशा कृषि अनि जमिन्दारी हो । तर अब तिनीहरू हरेक पेशा, व्यवसाय, शिक्षा, निजामती सेवा, सेना आदिमा छन्, तिनीहरू अन्य मधेशी जातिहरूको तुलनामा प्रभावशाली र सुव्यवस्थित शक्तिशाली जाति हुन्। यिनीहरू निकै परिश्रमी हुन्छन् । कुशवाहा समुदाय मधेशी उच्च जातिको [[वैश्य]] वर्ग मा पर्दछन्, तर धेरैले आफूलाई [[क्षत्रिय]] दर्जा भएको दाबी पनि गर्छन्। यिनीहरूका पूर्वज शाकाहारी भएतापनि हाल यसमा परिवर्तन हुँदै आएको छ।<ref name="Atlas2025ix" /><ref name="Dahal2003" /> {{Infobox ethnic group | group = कुशवाहा (कोइरी) | native_name = Kushwaha (Koiri) | image = [[File:Koeri or koiri or kushwaha caste couple of nepal.jpg|190px]] | caption = Koeri/koiri/kushwaha community couple of Nepal | total = ३,५५,७०७ (नेपालको कुल जनसंख्याको १.२२%) २०२१ राष्ट्रिय जनगणना | regions = {{flag|नेपाल}} ([[मधेश प्रदेश]], [[कोशी प्रदेश]], [[लुम्बिनी प्रदेश]]) | languages = [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[अवधी भाषा|अवधी]], [[नेपाली भाषा|नेपाली]] | religions = [[हिन्दू धर्म]] | related = [[कोइरी]], [[मौर्य वंश]], [[शाक्य]] }} सन् २०२१ को राष्ट्रिय जनसङ्ख्या तथा आवास जनगणना अनुसार [[कोइरी]]/कुशवाहा समूहको जनसङ्ख्या ३,५५,७०७ रहेको छ, जुन नेपालको कुल जनसङ्ख्याको करिब १.२२% हो।<ref name="Atlas2025ix">{{cite book |title=Nepal Atlas: Caste and Ethnic Groups |publisher=National Foundation for Development of Indigenous Nationalities (NFDIN), Government of Nepal |location=Lalitpur |date=June 2025 |at=Table D, p. ix |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/pdf_upload/Nepal_Atlas_Caste_and_Ethnic_Groups_mkuqof1.pdf |access-date=4 November 2026}}</ref> जनगणनाले [[कोइरी]]/कुशवाहालाई जनसङ्ख्याको वर्गीकरणमा जात/जातीय समूहका रूपमा अभिलेख गर्दछ। सन् २०११ को जनगणनामा यो सङ्ख्या ३,०६,३९३ थियो।<ref name="CBS2014">{{cite report ni|title=Statistical Pocket Book Nepal 2014 |publisher=Central Bureau of Statistics, Government of Nepal |location=Kathmandu |date=June 2015 |at=Table 1.14, p. 42 |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1695537893_62.pdf |access-date=4 November 2026}}</ref>[[कोइरी]]/कुशवाहा मधेश प्रदेशमा ठूलो संख्यामा छन्। २०२१ मा २,७६,१५५ जना (समूहको ७७.६५%) मधेश प्रदेशमा बसोबास गर्थे, त्यसपछि कोशी प्रदेशमा ४२,१४० (११.८५%) र लुम्बिनी प्रदेशमा ३१,६९१ (८.९१%) थिए। सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएका जिल्लाहरू सर्लाही (७१,२३५), सिराहा (४४,६८५), धनुषा (४३,०५०) र महोत्तरी (४०,३८१) थिए।<ref name="Atlas2025p160">{{cite book |title=Nepal Atlas: Caste and Ethnic Groups |publisher=National Foundation for Development of Indigenous Nationalities (NFDIN), Government of Nepal |location=Lalitpur |date=June 2025 |at=Table 7, p. 160 |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/pdf_upload/Nepal_Atlas_Caste_and_Ethnic_Groups_mkuqof1.pdf |access-date=4 November 2026}}</ref>जनगणनामा [[कोइरी]]/कुशवाहा "मधेशी उच्च जाति" अन्तर्गत वर्गीकृत छ। ३,५५,७०७ जनसङ्ख्यासहित, सन् २०२१ मा यो जाति मदेशी अन्तर्गत उक्त वर्गमा यादव (१२,२८,५८१) र तेली (४,३१,३४७) पछि तेस्रो ठुलो समूह थियो।<ref name="Atlas2025ix" />जात तथा जातीयतासम्बन्धी तथ्याङ्क पहिलोपटक सन् १९९१ को जनगणनामा प्रकाशित भएको थियो, जसमा २,०५,७९७ जनालाई कुशवाहाका रूपमा अभिलेख गरिएको थियो।<ref name="Gurung2003">{{cite book |last=Gurung |first=Harka |title=Social Demography of Nepal: Census 2001 |publisher=Himal Books |location=Lalitpur |year=2003 |pages=1, 3, 39–40 |url=https://soscbaha.org/wp-content/uploads/2019/11/Social-Demography-of-Nepal.pdf |access-date=4 November 2026}}</ref> मानवशास्त्री डिल्लीराम दाहालका अनुसार '''कुशवाहा''' [[कोइरी]]को कुलको नाम हो, र सन् २००१ को जनगणनामा यो समूहलाई [[कोइरी]]का रूपमा अभिलेख गरिएको थियो, जसको सङ्ख्या २,५१,२७४ थियो।<ref name="Dahal2003">{{cite book |last=Dahal |first=Dilli Ram |chapter=Social Composition of the Population: Caste/Ethnicity and Religion in Nepal |title=Population Monograph of Nepal |publisher=Central Bureau of Statistics |location=Kathmandu |year=2003 |at=p. 94; Annex 3.1, p. 117 |chapter-url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1692369928_24.pdf |access-date=4 November 2026}}</ref> [[File:Babu Ganesh Singh, a koeri or Koiri (Kushwaha) Zamindar of Bhatkeshri Estate in Saran, Bihar, circa 1905.jpg|thumb|Babu Ganesh Singh, a Koiri (Kushwaha) Zamindar of Bhatkeshri Estate in Saran, Bihar, circa 1905.|190px]] == इतिहास == === उत्पत्ति === कुशवाहा समुदायको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्बन्ध भारतका [[बिहार]] र [[उत्तर प्रदेश]] का कुशवाहासँग गहिरो छ। सयौं वर्षअघिदेखि धेरैजसो कुशवाहा नेपालमा बसोबास गर्न आएका हुन् र आफ्नो समृद्ध कृषि परम्परा ल्याएका छन्। यो समुदाय आफ्नो वंशलाई सूर्यवंशी राजवंशसँग जोड्दछ र परम्परागत रूपमा [[क्षत्रिय]] वर्गसँग सम्बन्धित मानिन्छ। उनीहरूलाई पौराणिक राजा कुश, जो भगवान् रामका पुत्र थिए, का वंशज मानिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Jha |first=Hari Bansh |title=The Terai Community and National Integration in Nepal |date=1993 |publisher=Centre for Economic and Technical Studies |isbn=978-81-7022-523-2}}</ref> ऐतिहासिक अभिलेखहरूले देखाउँछन् कि उनीहरूको मधेश क्षेत्रमा बसोबास आधुनिक नेपाल निर्माण हुनु अघि देखि नै रहेको थियो।<ref>{{Cite web |title=Kushwaha Identity |url=https://kushwaha.in/kushwaha-our-identity/ |website=Kushwaha Community Portal|date=3 March 2011}}</ref><ref name="madeshi EthnicGroupsNepal">{{cite web |title=Ethnic Groups in Nepal |url=https://www.madhesiyouth.com/data/federal-states-in-nepal/ethnic-groups-in-nepal/ }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नेपाल र विश्वभर कुशवाहा थर पनि व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छ।<ref name="KushwahaSurname">{{cite web |title=Kushwaha Surname Distribution |url=https://forebears.io/surnames/kushwaha}}</ref> कुशवाहा समुदायका केही प्रतिनिधि खेलकुद र अन्य क्षेत्रमा पनि परिचित छन्, जस्तै अजय कुशवाहा(Ajay Kushwaha)।<ref name="AjayKushwahaFIBA">{{cite web |title=Ajay Kushwaha - FIBA Profile |url=https://www.fiba.basketball/en/players/251732-ajay-kushwaha}}</ref> नेपालमा कुशवाहाहरूको प्राचीन इतिहास विभिन्न क्षेत्रका ऐतिहासिक अभिलेखबाट ट्रेस गर्न सकिन्छ। मधेश क्षेत्रमा कुशवाहाहरूको उपस्थिति आधुनिक नेपालको स्थापना हुनु अघि नै देखिन्छ, जसलाई [[मिथिला |मिथिला]] र वरिपरि क्षेत्रहरूमा उनीहरूको बसोबास र शासनको ऐतिहासिक सन्दर्भहरूले प्रमाणित गर्दछ।<ref>{{Cite web |title=Kushwaha Identity and History |url=https://kushwaha.in/kushwaha-our-identity/ |website=Kushwaha Community Portal |date=3 March 2011 |access-date=2025-03-11}}</ref> कुशवाहा समुदायले आफ्नो [[क्षत्रिय]] दर्जा प्राचीन शासन गर्ने [[वंश]]हरूसँगको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र परम्परागत सम्बन्धको आधारमा दाबी गरेको छ।<ref name="KushwahaHistory">{{cite web |title=History of Kushwaha |url=https://kushwaha.in/history-of-kushwaha/}}</ref> {{Infobox royalty | name = कुश | title = [[अयोध्या|अयोध्या]] का राजकुमार<br>कासुर का राजा | type = हिन्दू | image = Kusa, one of Rāma’s sons..jpg | image_size = 100px | caption = कुश, [[राम]] र [[सीता]]का जुडवाँ पुत्रमध्ये एक | father = [[राम]] | mother = [[सीता]] | dynasty = [[रघुवंश|रघुवंश]]-[[सूर्यवंश]] | issue = अतिथि | spouse = कुमुदवती (''आनन्द रामायण'' अनुसार चम्पिका भनिने) }} नेपालमा कुशवाहा समुदायले आफ्नो [[क्षत्रिय]] दर्जा प्राचीन शासन गर्ने वंशहरूसँगको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र परम्परागत सम्बन्धको आधारमा दाबी गरेको छ।<ref name="KushwahaHistory"/> भारत र नेपालमा कुशवाहा समुदायले आफूलाई [[राम]] र [[सीता]]का पुत्र कुशका वंशज मान्दछ, मुख्य रूपमा रामायणसँगको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्बन्धका कारण। हिन्दू परम्पराअनुसार, कुश आफ्नो जुडवाँ भाई [[लव]]सँगै पिता रामद्वारा निर्वासित गरिएपछि [[वाल्मीकि]]द्वारा हुर्काइएका थिए र पछि एक महत्वपूर्ण व्यक्तित्व बने। कुशवाहा समुदायले विश्वास गर्छ कि उनीहरूको नाम “कुश” बाट उत्पन्न भएको हो, जसले उनीहरूलाई [[अयोध्या]]को शाही वंशसँग प्रतीकात्मक रूपमा जोड्दछ।<ref>{{cite book |last1=Kumar |first1=Ashwani |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |date=2008 |publisher=Anthem Press |isbn=9781843317098 |page=36 |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC}}</ref> यो दाबी प्रायः उनीहरूको ऐतिहासिक भूमिका युद्धकर्मी र कृषकको रूपमा रहेर पनि बलियो बनाइन्छ, जुन [[क्षत्रिय]] वर्ग, अर्थात् युद्धकर्मी वर्ग,सँग मेल खान्छ, जसमा कुश रहेको मानिन्छ। धेरै कुशवाहाहरूले आफूलाई [[मौर्य वंश]] र [[शाक्य]] वंश (गौतम बुद्धको वंशज)सँग पनि जोड्ने दाबी गर्छन्, जसले उनीहरूको क्षत्रिय वंशावलीको विश्वासलाई थप बलियो बनाउँछ। समयसँगै, समुदायले आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान कायम राख्दै आएको छ, जुन मुख्य रूपमा कृषि र कुशको विरासतमा आधारित रहेको छ।सांस्कृतिक रूपमा, कुशवाहा समुदायले अझै पनि केही संस्कार, प्रथा र परम्पराहरू पालन गर्दै आएको छ, जसलाई उनीहरूले आफ्नो शाही विरासतसँग सम्बन्धित ठान्छन्। कुशसँगको यो सम्बन्ध उनीहरूको पहिचानको महत्वपूर्ण भाग हो र प्राचीन, कुलीन वंशावलीप्रति गर्वको अनुभूति प्रदान गर्छ। कुषावती कोसाल राज्य को एउटा नगर थियो, जसलाई महाकाव्य [[रामायण]]सँग सम्बन्धित गरिएको छ र कुश तथा कुशवाहा समुदायसँग जोडिएको मानिन्छ। पिता राम पछि कुश शासनमा आएका थिए र उनले क्रमशः लवपुरी (आजको लाहोर) र कुष (कासुर)का शहरहरू स्थापना गरेका थिए।[[File:Valmiki train Lava Kushas in Art of Archery.jpg|thumb|left|वाल्मीकि लव र कुशलाई धनुर्विद्यामा प्रशिक्षण दिँदै]] [[File:The Poet Valmiki, teaching Ramayana to Kusa and Lava.jpg|thumb|250px|ऋषि वाल्मीकि, लव र कुशलाई रामायण सिकाउँदै]] [[रामायण]] अनुसार, गर्भवती रानी [[सीता]]लाई राजा [[राम]]ले अयोध्याबाट बाहिर पठाउनुभयो। यसको उद्देश्य धर्मको सर्वोच्चता देखाउनु र आफ्नो राज्यका एक नागरिकले लगाएको आरोपलाई खारेज गर्नु थियो। त्यसपछि सीता वाल्मीकि आश्रम मा शरण लिए, जुन त्रिवेणी धाम नजिक अवस्थित थियो, जहाँ तमासा नदी, सोना र सप्तगण्डकी नदीहरू भेटिन्छन्। यो आश्रम हालको [[चितवन जिल्ला]] मा तमसा नदी को नजिक रहेको छ।<ref>{{cite book|title=Historic Rama of Valmiki|author=Vishvanath Limaye|publisher=Gyan Ganga Prakashan|year=1984}}</ref> त्यहाँ सीताले जुडवाँ पुत्रहरू, [[कुश]] र [[लव]] जन्माइन्। उनीहरू वाल्मीकि ऋषिद्वारा शिक्षा र सैनिक प्रशिक्षण प्राप्त गरे। साथै, उनीहरूले [[राम]]को कथा पनि सिके।'''कुश''' ({{langx|sa|कुश}}, {{IAST3|Kuśa}}) [[राम]] र [[सीता]]का पुत्र थिए।<ref>{{Cite book |last=Mani |first=Chandra Mauli |url=https://books.google.com/books?id=0xludqcKE4IC&pg=PA77 |title=Memorable Characters from the Rāmāyaṇa and the Mahābhārata |date=2009 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-257-8 |pages=77 |language=en}}</ref> उनको कथा हिन्दू महाकाव्य [[रामायण]]मा वर्णन गरिएको छ। हिन्दू परम्पराअनुसार, उनले [[कश्मीर]], [[सिन्धु नदी]] र हिन्दू कुश क्षेत्रहरू भारतको सीमा भूभागको रूपमा शासन गरेको मानिन्छ, जसलाई हिन्दू कुश क्षेत्र भनेर चिनिन्छ। कथा अनुसार उनले [[कश्मीर उपत्यका]]मा [[श्रीनगर]] नगर स्थापना गरे र कासुर नगर लवपुरीसँगै स्थापना गरेको पनि बताइन्छ।<ref>{{cite book | last = Nadiem | first = Ihsan N | title = Punjab | page = 111 | year = 2005 | publisher = Al-Faisal Nashran | isbn = 9789695034347 | url = https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ }}</ref> यद्यपि स्थानीय कथाहरूले जनाउँछन् कि कासुर १५२५ मा पश्तुन आप्रवासीहरूले स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Citebook|url=https://books.google.com/books?id=EZifwYm8MT0C&q=kasur+arabic+punjab|title=Chiefs and Families of Note in the Punjab|last=Chopra|first=Gulshan Lall|date=1940|publisher=Government Printing|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xoJICgAAQBAJ&dq=kasur+arabic&pg=PT77|title=Beyond The Border: An Indian in Pakistan|last=Sikand|first=Yoginder|date=2011-07-19|publisher=Penguin UK|isbn=9789352141326|language=en}}</ref><ref>{{Citebook|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=kasur+pashtun|title=Punjab: land, history, people|last=Nadiem|first=Ihsan H.|date=2005|publisher=al-Faisal Nashran|isbn=9789695032831|language=en}}</ref> काशी–बनारस राज्य र [[मौर्य साम्राज्य]], जसले ईसा पूर्व ३२० देखि १८५ सम्म [[दक्षिण एशिया]]मा शासन गरेको थियो, का शासक वंशहरूले आफूलाई कुशका वंशज भएको दाबी गरेका छन्। कुशलाई [[रघुवंश]]का इक्ष्वाकु वंश तथा [[सूर्यवंश]]सँग सम्बन्धित मानिन्छ। कथा अनुसार, उनले आफ्नी पत्नी कुमुदवतीबाट दुई सन्तान प्राप्त गरेका थिए: अतिथि (पुत्र) र कनिकमालिका (पुत्री), जसको विवाह यादव वंशका राजा महाभोजसँग भएको बताइन्छ। === वंशहरूको सूची === कुशवाहा समुदाय ऐतिहासिक रूपमा विभिन्न शासन गर्ने तथा योद्धा वंशहरूसँग सम्बन्धित मानिन्छ, जसमध्ये केही प्रमुख वंशहरू यसप्रकार छन्: * '''[[मौर्य साम्राज्य|मौर्य वंश]]''': सम्राट [[चन्द्रगुप्त मौर्य]]सँग सम्बन्धित मानिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Ashoka and the Decline of the Mauryas |date=1961 |publisher=Oxford University Press}}</ref> कुशवाहा समुदायले ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक परम्पराका आधारमा आफ्नो वंशावली [[मौर्य साम्राज्य]]सँग जोड्ने दाबी गर्छ। उनीहरूले आफूलाई [[सूर्यवंशी]] क्षत्रिय का वंशजको रूपमा पनि पहिचान गर्ने गर्दछन्, विशेष गरी मौर्य वंशका संस्थापक [[चन्द्रगुप्त मौर्य]]सँग सम्बन्धित भएको बताइन्छ।<ref name="MauryaHistory">{{cite web |title=About Maurya |url=https://www.sksmcommunity.com/AboutMaurya.html |access-date=2026-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610060326/https://www.sksmcommunity.com/AboutMaurya.html |archive-date=2025-06-10 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Thapar |first1=Romila |title=Asoka and the Decline of the Mauryas |url=https://archive.org/details/asokadeclineofma0000thap |date=1998 |publisher=OUP India |isbn=9780195644456 |pages=[https://archive.org/details/asokadeclineofma0000thap/page/334 334]}}</ref> * '''[[शाक्य]]''': [[गौतम बुद्ध]]सँग सम्बन्धित प्राचीन वंश। कुशवाहा समुदायका केही समूहहरूले आफ्नो वंशावली [[शाक्य]] वंशसँग पनि जोड्ने दाबी गर्छन्। शाक्यहरू उत्तरी भारत र नेपाल क्षेत्रमा बसोबास गर्ने एक प्राचीन समुदाय थिए, जसलाई प्रायः [[क्षत्रिय]] वर्गसँग सम्बन्धित मानिन्छ। शाक्य गणराज्यको पतनपछि यसको केही सदस्यहरूले कृषि कार्यलाई निरन्तरता दिएका थिए।<ref name="ShakyaCaste">{{cite web |title=Shakya Caste |url=https://sites.google.com/view/shakya-caste}}</ref> [[File:Koiri kushwaha heritage Nepal.png|thumb| Koiri kushwaha heritage Nepal terai region]] * '''लिच्छवि''': प्राचीन नेपालका शिलालेखहरूमा विभिन्न समुदायहरूको प्रशासनिक भूमिकाको उल्लेख पाइन्छ। कोइरी जातिले लिच्छवीहरू आफ्नो जात को भएको दाबी गर्छन् किनभने तिनीहरू मूल रूपमा वैशाली बिहारका का हुन्। उनीहरूले नेपालमा शासन गरे। <ref>{{Cite book |last=Regmi |first=D.R. |title=Ancient Nepal |date=1969 |publisher=Firma K. L. Mukhopadhyay}}</ref> * '''कछवाहा(कुशवाहा)''': कछवाहा/कुशवाहा वंश एक प्रमुख राजपूत वंश हो, जसले विशेष गरी [[राजस्थान]] र [[जयपुर]] क्षेत्रमा शासन गरेको इतिहास पाइन्छ।<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Rajendra |title=The Kachhwaha Dynasty: History and Heritage |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=45–60}}</ref> *'''हरिकेल''' (वा हरकल): प्राचीन पूर्वी बंगालको एक शक्तिशाली र स्वतन्त्र राज्य थियो। यस राज्यको स्थापना र प्रारम्भिक शासन [[कोइरी]] (Koiri/Koeri) जातका '''महाराजाधिराज कान्तिदेव'''ले गरेका थिए।<ref name="Ray2014">{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Religion in South Asia |url=https://www.google.co.in/books/edition/Archaeology_of_Religion_in_South_Asia/QEkgEAAAQBAJ?hl=en |publisher=Routledge |year=2014 |isbn=978-0415325912 |access-date=2026-03-20 |language=en}}</ref> हरिकेल राज्य करिब ५०० वर्षसम्म अस्तित्वमा रहेको थियो, जसमा वर्तमान बंगलादेशका सिलेट र चट्टग्राम विभागहरूका साथै भारतको त्रिपुरा र दक्षिण आसाम (कछार) का केही भागहरू समावेश थिए। [[File:The flag of the Harikela dynasty, which belonged to the Koiri caste.jpg|thumb|The flag of the Harikela dynasty which belonged to the Koiri caste.]] मध्यकालको प्रारम्भिक चरण (इस्वी संवत् ८ औँ शताब्दी) मा दरभंगा जिल्लाको मानपुर नजिकै कोइरी समुदायसँग सम्बन्धित एउटा महत्वपूर्ण शिलालेख फेला परेको छ। उक्त शिलालेखमा 'भूमिस्पर्श मुद्रा' मा रहेका गौतम बुद्धको मूर्ति दान गरिएको उल्लेख छ। मूर्तिको आसनमुनि '''"येन धर्मदत्त कोइरी"''' (Yena dhar-madatta Koiri) भन्ने वाक्यांश कुँदिएको छ, जसले त्यस समयमा कोइरी समुदायको धार्मिक र सामाजिक प्रतिष्ठालाई झल्काउँछ।<ref name="Ray2014" /> [[File:Silver coins of the Harikela dynasty, associated with the Koiri caste; the first coin features a bull (Nandi), and the second features a trident (Trishula).jpg|thumb|Silver coins of the Harikela dynasty associated with the Koiri caste; the first coin features a bull (Nandi) and the second features a trident (Trishula)]] [[File:Mata Prasad was owner of easte in Katehir who belonged to koiri caste.jpg|thumb|Mata Prasad was owner of easte in Katehir who belonged to koiri caste .]] [[File:Mata PrasRaja Bodh Ram who obtained Raja title from Asaf-ud-daula who was Koiri by caste.jpg|thumb|Raja Bodh Ram who obtained Raja title from Asaf-ud-daula who was Koiri by caste.]] == सामाजिक-आर्थिक अवस्था == [[File:Literacy rate of nepali koiri.png|thumb|Caste-wise literacy rate of Nepali Koiris]] नेपालमा कुशवाहा (कोइरी) समुदाय मुख्यतः कृषि सम्बन्धित पेशामा संलग्न भए पनि, उच्च साक्षरताको कारण उनीहरू सामाजिक र आर्थिक रूपमा अत्यन्त सशक्त बनेका छन्। विशेष गरी तराई क्षेत्रमा, कुशवाहा समुदायले शिक्षा, पेशागत दक्षता, र नेतृत्व क्षमतामा उल्लेखनीय प्रगति हासिल गरेको छ।पछिल्लो जनगणना अनुसार ८०% भन्दा बढी कुशवाहा साक्षर छन् जुन नेपालको औसत साक्षरता दरभन्दा बढी हो। नेपालको औसत साक्षरता दर ७७.४% छ। कोइरी समुदाय केवल कृषिमा सीमित नभई सरकारी सेवा, राजनीति, व्यवसाय, र अन्य पेशागत क्षेत्रमा पनि प्रभावशाली उपस्थित छ। उनीहरूको उच्च साक्षरता दर र सामुदायिक एकता उनीहरूलाई नीति निर्माण, प्रशासन, र स्थानीय नेतृत्वमा अग्रणी बनाउँछ। कुशवाहा एकताबद्ध र शक्तिशाली प्रमुख मधेशी जाति मध्ये एक हुन्।नेपालमा जमिन नभएको र गरिब कोइरी विरलै देख्नुहुनेछ, तिनीहरू नेपालमा आर्थिक, राजनीतिक रूपमा माथिल्लो जातका जमिनदार हुन्। समुदायका विभिन्न सामाजिक र सामुदायिक संस्थाहरूले शिक्षा सचेतना, सांस्कृतिक संरक्षण, सामाजिक विकास, र नेतृत्व क्षमताको विकासमा सक्रिय भूमिका खेलिरहेका छन्। यी पहलहरूले कुशवाहा समुदायलाई नेपाली समाजभित्र प्रभावशाली, सशक्त, र अग्रणी समुदायको रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्‍याएको छ।<ref name="NKKS">{{cite web |title=Nepal Kushwaha Kalyan Samaj |url=https://nkks.org.np/ |access-date=2026-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610060432/https://nkks.org.np/ |archive-date=2025-06-10 }}</ref> == तराई क्षेत्रमा जाति अनुसार कृषि जमिन स्वामित्व == [[File:Caste-wise Agricultural Landholding Data - Terai Region.jpg|thumb|Caste-wise Agricultural Landholding Data - Terai Region.]] नेपालको २०२१ को राष्ट्रिय जनगणनासँग सम्बन्धित तथ्यांकका आधारमा तयार गरिएको यस तालिकाले तराई क्षेत्रमा विभिन्न जाति समुदायहरूको औसत कृषि जमिन स्वामित्व तथा कुल कृषि जमिनमा उनीहरूको हिस्सा देखाउँछ। कुशवाहाको तराईमा अन्य कुनै पनि जातिको तुलनामा धेरै जग्गा छ, उनीहरू तराई क्षेत्रमा बहुमत जग्गाधनी हुन्। धेरै तल्लो जातका मानिसहरू पहिले कोइरीको जमिनमा मजदुरी गर्थे र कोही अझै पनि गर्छन्। यस अनुसार कुशवाहा (कोइरी) समुदाय मुख्यतः कृषिमा संलग्न रहेको देखिन्छ र औसत रूपमा करिब ६.२ बिगाहा जमिन स्वामित्व रहेको उल्लेख गरिएको छ, जुन तालिकामा समावेश गरिएको समुदायहरू मध्ये उच्चमध्ये एक हो। यस्तै यादव, भूमिहार र थारु समुदायहरू पनि कृषिमा प्रमुख रूपमा संलग्न देखिन्छन् र उनीहरूको पनि उल्लेखनीय कृषि जमिन स्वामित्व रहेको देखिन्छ। कृषि नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो र तराई नेपालको अन्न भण्डार हो। यस प्रकारको तथ्यांकले तराई क्षेत्रमा कृषि पेशामा संलग्न विभिन्न समुदायहरूको आर्थिक र सामाजिक संरचनालाई बुझ्न मद्दत पुर्‍याउँछ। कोइरी नेपालको एक बलियो कृषिप्रधान जाति हो। == उपसमूह (कुलहरू) == ऐतिहासिक रूपमा [[कोइरी]] समुदायभित्र विभिन्न उपसमूहहरू(कुलहरू) रहेको उल्लेख पाइन्छ। ब्रिटिशकालीन जाति अध्ययनहरूमा कोइरी समुदायभित्र निम्न उपसमूहहरूको उल्लेख गरिएको छ:<ref>{{cite book |title=The Tribes and Castes of Bengal |last=Risley |first=H. H. |year=1891 |publisher=Government of Bengal}}</ref> * बरकी-दांगी (Barki-Dangi) * छोटकी-दांगी (Chhotki-Dangi) * जरुहार (Jaruhar) * कनौजिया (Kanaujia) * मगहिया (Magahiya) * तिरहुतिया (Tirhutia) * चिरमैट (Chirmait) * कुम्रह (Kumrh) * बनाफर (Banaphar) * गोइता (Goita) * धार (Dhar) * रेतिया (Reutia) * पौरिया (Pauria) * बराकर (Barakar) * पालमोहाँ (Palmohan) == वास्तुकला == [[File:Janaki temple janakpur.jpg|thumb|जानकी मन्दिर जनकपुर कोइरी शैलीको वास्तुकला ]] कोइरी (कुशवाहा) समुदायसँग सम्बन्धित वास्तुकलाको एक उदाहरण [[जानकी मन्दिर]] (जनकपुर) मा देख्न सकिन्छ, जसलाई प्रायः ‘‘कोइरी शैली’’को वास्तुकलाको महत्वपूर्ण नमुना मानिन्छ। यो कोइरी जातिले पनि निर्माण गरेको हुन सक्छ। कुशवाहा (कोइरी) वैदिक क्षत्रिय वा विगतका क्षत्रिय हुन् भन्ने कुरा प्रमाणित हुन्छ । <ref>{{cite web |title=Janaki Mandir |url=https://visitsnepal.com/product/janaki-mandir/}}</ref> [[File:Drone image of jankai temple ( jankapur nepal) in koiri style architecture.png|thumb|Drone image of janaki temple ( jankapur nepal) in koiri style architecture]] यस प्रकारको वास्तुकलामा हिन्दु, मुगल र क्षेत्रीय मिथिला कलाको मिश्रण देखिन्छ। जनकपुरस्थित जानकी मन्दिर तीन तलाको संरचना हो र यो मुख्यतः ढुंगा तथा सेतो संगमरमरबाट निर्माण गरिएको छ।<ref>{{cite web |title=Janaki Mandir |url=https://visitsnepal.com/product/janaki-mandir/}}</ref> मन्दिरको संरचनामा गुम्बज, झ्यालहरूमा जालीदार नक्काशी, रंगीन सिसा, स्तम्भ तथा मिथिला चित्रकलाबाट सजावट गरिएको हुन्छ। मन्दिर परिसरमा करिब ६० वटा कोठाहरू रहेको उल्लेख पाइन्छ, जसले यस वास्तुकलालाई विशिष्ट र आकर्षक बनाउँछ।<ref>{{cite web |title=Janaki Mandir |url=https://visitsnepal.com/product/janaki-mandir/}}</ref> यस शैलीको वास्तुकलाले मधेश तथा मिथिला क्षेत्रको सांस्कृतिक प्रभाव र धार्मिक परम्परालाई प्रतिबिम्बित गरेको मानिन्छ। == संस्कृति == [[File:Holi festival celebration in Kathmandu 2025-070A3169.jpg|thumb|women's of kushwaha (koiri) community celebrating holi in nepal]] [[File:Chhath Puja Ritual from India.jpg|thumb|Nepali kushwaha (koiri) community celebrating chhath puja in Kathmandu]] कुशवाहा समुदाय मुख्यतः [[हिन्दू धर्म]] मान्ने समुदाय हो। यस समुदायले विशेषगरी [[शिव]], [[राम]] र [[विष्णु]] जस्ता देवताहरूको पूजा–आराधना गर्ने गर्छन्। कुशवाहा समुदायमा मनाइने प्रमुख पर्वहरूमा [[छठ पर्व]], [[दीपावली]] र [[होली]] पर्दछन्।<ref>{{Cite web |title=Kushwaha Religious Practices |url=https://news.sainicaste.com/2024/03/who-is-kushwaha-caste-god.html |website=Saini Caste News}}</ref> == सामाजिक स्थिति == नेपालका विभिन्न जाति तथा जातीय समूहहरूको ऐतिहासिक रूपमा सरकार, कृषि, व्यापार, निजामती सेवा, न्यायपालिका र सैनिक संस्थाहरूमा प्रतिनिधित्व फरक–फरक रहेको छ। नेपालको [[शाह वंश]]को शासनकाल (१७६८–२००८) मा पहाडी उच्च जाति जस्तै [[बाहुन]] र [[क्षेत्री]]हरूले निजामती सेवा, न्यायपालिका तथा सेनाको उच्च पदहरूमा उल्लेखनीय प्रभुत्व राखेका थिए। तराई क्षेत्रमा गरिएको केही अध्ययनहरू अनुसार (२०१५ भन्दा अगाडिका तथ्याङ्कहरू), केही मधेसी जाति समूहहरूको निजामती सेवामा प्रतिनिधित्व उनीहरूको जनसंख्या अनुपातभन्दा बढी देखिएको थियो। उदाहरणका लागि, कुशवाहा ([[कोइरी]]) समुदायको नेपाल सरकारको निजामती सेवामा प्रतिनिधित्व उनीहरूको राष्ट्रिय जनसंख्या हिस्साभन्दा करिब ३.२ गुणा बढी रहेको उल्लेख गरिएको छ, जसले उनीहरूलाई प्रतिनिधित्वको हिसाबले देशमा चौथो स्थानमा राख्दछ। यसैगरी [[राजपूत]] समुदायको प्रतिनिधित्व उनीहरूको जनसंख्या अनुपातभन्दा करिब ५.६ गुणा बढी रहेको पाइन्छ भने [[मैथिल ब्राह्मण]]हरूको प्रतिनिधित्व करिब ४.२ गुणा रहेको देखिन्छ।<ref name="Hatlebakk07">{{cite web |last=Hatlebakk |first=Magnus |year=2007 |title=Economic and social structures that may explain the recent conflicts in the Terai of Nepal |location=Kathmandu |publisher=Norwegian Embassy |url=http://www.norway.org.np/NR/rdonlyres/0993F5660B3548A98F819167B4FD596C/72944/http___wwwcmi.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724190445/http://www.norway.org.np/NR/rdonlyres/0993F5660B3548A98F819167B4FD596C/72944/http___wwwcmi.pdf |archive-date=2011-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724190445/http://www.norway.org.np/NR/rdonlyres/0993F5660B3548A98F819167B4FD596C/72944/http___wwwcmi.pdf |date=2011-07-24 }}</ref> [[यादव]] समुदाय नेपालका मधेसी समुदायभित्रका सबैभन्दा ठूलो जाति समूहहरूमध्ये एक हो। केही जिल्लाहरूमा उनीहरूको ठूलो जनसंख्याका कारण पछिल्ला दशकहरूमा राजनीतिक प्रतिनिधित्व पनि उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। यस समुदायका एक प्रमुख व्यक्तित्व [[रामबरन यादव]] हुन्, जो सन् २००८ जुलाई २३ देखि २०१५ अक्टोबर २९ सम्म नेपालका प्रथम राष्ट्रपति बनेका थिए।<ref name="OCHA1">{{cite journal|url=http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/B66F206172F49BE4C12572D50030C3F0/$file/OCHA+overview+no+12+April+07.pdf |title=Highlights |journal=OCHA Nepal Situation Overview |issue=12 |date=April 2007 |publisher=OCHA |archive-url=https://web.archive.org/web/20091113112940/http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/B66F206172F49BE4C12572F49BE4C12572D50030C3F0/$file/OCHA+overview+no+12+April+07.pdf |archive-date=13 November 2009}}</ref> नेपालमा [[नेपाली भाषा]] राष्ट्रिय भाषा हो भने [[मैथिली भाषा]] दोस्रो धेरै बोलिने भाषामध्ये एक हो। हिन्दू समाजमा प्रचलित [[जाति व्यवस्था]]लाई सन् १९६१ मा लागू गरिएको ''नयाँ मुलुकी ऐन'' द्वारा कानुनी रूपमा निषेध गरिएको थियो।<ref name="OCHA2">{{cite journal|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/2E89F2121C2C57A24925733F000F4F21-Full_report.pdf |title=Highlights |journal=OCHA Nepal Situation Overview |issue=16 |date=July–August 2007 |publisher=OCHA}}</ref><ref name="OCHA3">{{cite journal|url=http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/5CC0BE0C971587F2C1257496004A9B9E/$file/ocha+sitrep+12+july08.pdf |title=Highlights |journal=OCHA Nepal Situation Overview |issue=30 |date=June–July 2008 |publisher=OCHA |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218090410/http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/5CC0BE0C971587F2C1257496004A9B9E/$file/ocha+sitrep+12+july08.pdf |archive-date=18 February 2010}}</ref><ref name="Him-ext">{{cite web |url=http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Body+of+murder+victim+found+in+Gulmi&NewsID=266104 |title=Body of murder victim found in Gulmi |publisher=The Himalayan Times |first=Hari |last=Sharma |date=2010-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525142109/http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Body+of+murder+victim+found+in+Gulmi&NewsID=266104 |archive-date=25 May 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525142109/http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Body+of+murder+victim+found+in+Gulmi&NewsID=266104 |date=2012-05-25 }}</ref> == जनसंख्या == नेपालको केन्द्रीय तथ्यांक विभागले कुशवाहा जातिलाई व्यापक मधेसी जाति समूह अन्तर्गतको एक उपसमूहका रूपमा वर्गीकृत गरेको छ। यो समुदाय मुख्यतः नेपालको [[तराई]] क्षेत्रमा बसोबास गर्दै आएको छ, जहाँ कृषिलाई मुख्य पेशाका रूपमा अपनाइन्छ। [[राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालय]] द्वारा प्रकाशित [[२०२१ नेपाल जनगणना]] अनुसार नेपालमा कुशवाहा समुदायको जनसंख्या ३५५,७०७ रहेको छ, जुन नेपालको कुल जनसंख्याको करिब १.२२% हो।<ref name="Census2021">{{Cite book |title=National Population and Housing Census 2021: Caste/Ethnicity Report |publisher=National Statistics Office, Nepal |year=2021}}</ref> प्रदेश अनुसार कुशवाहा जनसंख्याको वितरण निम्नानुसार रहेको छ:<ref name="Census2021"/> * [[मधेश प्रदेश]] – ४.५६% * [[लुम्बिनी प्रदेश]] – २% * [[कोशी प्रदेश]] – १% * [[बागमती प्रदेश]] – ०.५% * [[गण्डकी प्रदेश]] – ०.१% * [[कर्णाली प्रदेश]] – ०.१% * [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] – ०.७% राष्ट्रिय औसत (करिब १.३%) भन्दा बढी कुशवाहा जनसंख्या रहेका जिल्लाहरू निम्न छन्:<ref>{{Cite web |title=2011 Nepal Census, District Level Detail Report |url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Volume05Part02.pdf |access-date=2025-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314170005/https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Volume05Part02.pdf |archive-date=2023-03-14 }}</ref> * [[सर्लाही]] – ७.९% * [[रौतहट]] – ३.५% * [[बारा]] – ४.५% * [[पर्सा]] – ३.९% * [[धनुषा]] – ५.१% * [[सिराहा]] – ६.०% * [[सप्तरी]] – १.०% * [[महोत्तरी]] – ५.८% * [[सुनसरी]] – ४.१% * [[मोरङ]] – १.०% * [[कपिलवस्तु]] – ०.५% * [[रुपन्देही]] – १.०% * [[बाँके]] – ०.५% * [[बर्दिया]] – ०.२% * [[झापा]] – ०.१% * [[चितवन]] – <०.१% * [[नवलपरासी]] – <०.१% * [[काठमाडौं]] – ०.१% ==उल्लेखनीय व्यक्तित्वहरू== * '''रामचन्द्र सिंह कुशवाहा''' – नेपालका लोकतान्त्रिक आन्दोलनसँग सम्बन्धित एक स्वतन्त्रता सेनानी। उहाँ महोत्तरी जिल्लाको पडरिया निवासी हुनुहुन्थ्यो। लामो समयदेखि क्यान्सरबाट पीडित रहनु भएका उहाँको काठमाडौँस्थित वीर अस्पतालमा उपचारका क्रममा सन् २०२5 मा निधन भएको थियो।<ref>{{cite web |title=Freedom fighter Kushwaha no more |url=https://english.onlinekhabar.com/freedom-fighter-kushwaha-no-more.html |website=OnlineKhabar |date=16 July 2025}}</ref> * [[डॉ. उपेन्द्र महतो]] (नेपाली: डॉ. उपेन्द्र महतो), व्यवसायी, परोपकारी तथा गैर‑आवासीय नेपाली संघ (NRNA) का संस्थापक अध्यक्ष।<ref>{{cite web |title=Upendra Mahato: Nepali Business Tycoon & NRNA Founder |url=https://www.sourcenepal.com/upendra-mahato/}}</ref> * [[राजेन्द्र महतो]] (नेपाली: राजेन्द्र महतो; जन्म १९५८), नेपाली राजनीतिज्ञ, पूर्व उप–प्रधानमन्त्री तथा विभिन्न पार्टीका नेता।<ref>{{cite web |title=Rajendra Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rajendra_Mahato}}</ref> * [[लक्ष्मी महतो कोइरी]] (नेपाली: लझ्मी महतो कोइरी; जन्म १९६४), नेपाली राजनीतिज्ञ, House of Representatives का सदस्य (२०८० सम्म) र CPN (UML) का प्रतिनिधि।<ref>{{cite web |title=Laxmi Mahato Koiri |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Laxmi_Mahato_Koiri}}</ref> * उपेन्द्र महतो (राजनीतिज्ञ) – मधेश प्रदेश सभाका सदस्य, Sarlahi‑1 (A) बाट निर्वाचित प्रदेश विपक्षी नेता (२०१७ देखि)।<ref>{{cite web |title=Upendra Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Upendra_Mahato}}</ref> * [[बिरेन्द्र प्रसाद महतो]] (नेपाली: बिरेन्द्र प्रसाद महतो; जन्म १९६९), नेपाली राजनीतिज्ञ, पूर्व वन तथा वातावरण मन्त्री र संघीय संसद सदस्य।<ref>{{cite web |title=Birendra Prasad Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Birendra_Prasad_Mahato}}</ref> * [[संजय कुमार महतो]] (नेपाली: संजयकुमार महतो), नेपाली कांग्रेसका प्रदेश सभा सदस्य, मधेश प्रदेश १ (Dhanusha‑1A) बाट निर्वाचित।<ref>{{cite web |title=Sanjay Kumar Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sanjay_Kumar_Mahato}}</ref> * [[सिताराम महतो]] (नेपाली: सिताराम महतो; जन्म १९५५), नेपाली कांग्रेस पार्टीका राजनीतिज्ञ र संघीय प्रतिनिधि सभा सदस्य, Sunsari‑2 बाट निर्वाचित।<ref>{{cite web |title=Sitaram Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sitaram_Mahato}}</ref> * [[मुगा लाल महतो]] (नेपाली: मुगा लाल महतो), नेपाली राजनीतिज्ञ, Sunsari‑4 निर्वाचन क्षेत्रमा संविधान सभा सदस्य।<ref>{{cite web |title=Muga Lal Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Muga_Lal_Mahato}}</ref> * रबिन महतो (Rabin Mahato) – रास्ट्रिया स्वतन्त्र पार्टीका उम्मेदवार; सर्लाही–२ क्षेत्रबाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा विजयी।<ref>{{cite news |title=RSP’s Rabin Mahato defeats NCP’s Yadav in Sarlahi-2 by 33,989 votes |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/rsps-rabin-mahato-defeats-ncps-yadav-in-sarlahi-2-by-33989-votes-41-52.html}}</ref> * प्रमोद कुमार महतो (Pramod Kumar Mahato) – रास्ट्रिया स्वतन्त्र पार्टीका उम्मेदवार; महोत्तरी–१ क्षेत्रबाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा विजयी।<ref>{{cite news |title=Pramod Kumar Mahato Wins Mahottari-1 Seat with 34,636 Votes |url=https://khojsamachar.com/pramod-kumar-mahato-wins-mahottari-1-election/}}</ref> * '''इर. बसन्त कुशवाहा''' – मधेश प्रदेशका एक नेपाली राजनीतिज्ञ तथा इन्जिनियर। उहाँ २०२५ देखि मधेश प्रदेश सरकारमा खेलकुद तथा समाज कल्याण मन्त्रीको रूपमा कार्यरत हुनुहुन्छ र मधेश प्रदेश सभाका सदस्य पनि हुनुहुन्छ।<ref>{{cite web |title=Er. Basant Kushwaha |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Er._Basant_Kushwaha}}</ref> * '''सरोज सिंह कुशवाहा''' – मधेश प्रदेशका प्रदेश सभा सदस्य तथा जनता समाजवादी पार्टी (नेपाल) का राजनीतिज्ञ। उहाँ महोत्तरी निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भएका हुन्।<ref>{{cite web |title=JSP-N lawmaker Saroj Singh Kushwaha suspended |url=https://kathmandupost.com/province-no-2/2025/10/17/jsp-n-lawmaker-saroj-singh-kushwaha-suspended}}</ref> * '''अजय कुमार कुशवाहा''' – बारा जिल्लाको कलैया उपमहानगरपालिका वडा नं. ११ का निर्वाचित वडा अध्यक्ष।<ref>{{cite web |title=Ajay Kumar Kushwaha |url=https://kalaiyamun.gov.np/en/content/ajay-kumar-kushwaha}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''राम प्रसाद मेहता''' – सुनसरी जिल्लाका नेपाली राजनीतिज्ञ तथा कोशी प्रदेश सरकारका सामाजिक विकास मन्त्री। उहाँ नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) (CPN-UML) सँग सम्बन्धित हुनुहुन्छ। उहाँले २०७९ को निर्वाचनमा सुनसरी २ (ख) बाट प्रदेश सभा सदस्य निर्वाचित भएका थिए र हाल कोशी प्रदेशमा मन्त्रीको रूपमा कार्यरत हुनुहुन्छ।<ref>{{cite web |title=Over 47000 votes invalid in Sunsari |url=https://risingnepaldaily.com/news/19590 |website=Rising Nepal}}</ref><ref>{{cite web |title=“Effective Cooperation Needed for Drug Control,” Says Koshi Province Chief Minister |url=https://english.pardafas.com/effective-cooperation-needed-for-drug-control-says-koshi-province-chief-minister |website=Pardafas}}</ref> * '''राजन मेहता''' – सुनसरी जिल्लाको इनरुवा नगरपालिकाका मेयर तथा राजनीतिज्ञ। उहाँ नेपाली कांग्रेससँग सम्बन्धित हुनुहुन्छ र स्थानीय तह निर्वाचनमा निर्वाचित भएका हुन्। उहाँले जिल्ला समन्वय समिति, सुनसरीको प्रमुखको रूपमा पनि जिम्मेवारी सम्हाल्नु भएको छ।<ref>{{cite web |title=District Coordination Committee, Sunsari Chief Mr. Rajan Mehta hosted the coordination meeting |url=https://daosunsari.moha.gov.np/en/post/district-coordination-committee-sunsari-chief-mr-rajan-mehta-hosted-the |website=DAO Sunsari}}</ref><ref>{{cite web |title=Mayor Rajan Mehta Receiving Victory Certificate after Local Level Election |url=https://www.dreamstime.com/rajan-mehta-the-newly-elected-mayor-of-inaruwa-municipality-is-receiving-the-official-certificate-of-victory-from-the-election-image422987909 |website=Dreamstime }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''[[निशा मेहता]]''' सुनसरी जिल्लासँग सम्बन्धित राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) की नेतृ तथा प्रतिनिधि सभा सदस्य हुन्। उहाँ २०७९ सालको प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा रास्वपाबाट मधेसी महिला क्लस्टर अन्तर्गत समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीमार्फत निर्वाचित हुनुभएको हो।<ref>{{cite web |title=प्रतिनिधि सभा समानुपातिक सदस्यहरूको सूची|url=https://election.gov.np}}</ref>उहाँ नेपाल सरकारको मन्त्रिपरिषद्मा स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्री तथा खानेपानी मन्त्रीको रूपमा नियुक्त हुनुभएको छ।<ref>{{cite web |title=नयाँ मन्त्रिपरिषद् गठन |url=https://moha.gov.np}}</ref>मेहता स्वास्थ्य क्षेत्रसँग सम्बन्धित व्यक्ति हुन्। उहाँले नर्सिङ विषयमा स्नातकोत्तर (Master’s) उपाधि हासिल गर्नुभएको छ र यसअघि स्वास्थ्य सेवा तथा शिक्षण क्षेत्रमा कार्यरत रहनुभएको थियो।<ref>{{cite web |title=Nisha Mehta |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Nisha_Mehta}}</ref> *'''जवाहरलाल कुशवाहा''' मधेश प्रदेश सभाका सदस्य हुन्, जो सर्लाही निर्वाचन क्षेत्र नम्बर ३ (क) बाट निर्वाचित भएका थिए। उनी स्वतन्त्र उम्मेदवारको रूपमा निर्वाचित भई पछि नेकपा (माओवादी केन्द्र) मा प्रवेश गरेका हुन्।<ref name="JawaharMaoist">{{cite news |title=स्वतन्त्र सांसद जवाहरलाल कुशवाहा माओवादी केन्द्रमा प्रवेश |url=https://www.ratopati.com/story/321456/jawaharlal-kushwaha |work=रातोपाटी |date=२०२३-०१-२२ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref><ref name="MadheshAssembly">{{cite web |title=प्रदेश सभा सदस्यहरूको विवरण |url=https://pams.gov.np/member |website=मधेश प्रदेश सभा सचिवालय |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''रघुनाथ महतो कोइरी''' सुनसरी जिल्लाका एक स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ हुन्। उनले विभिन्न तहका निर्वाचनमा स्वतन्त्र उम्मेदवारको रूपमा सहभागिता जनाउँदै स्थानीय राजनीतिमा सक्रिय भूमिका खेल्दै आएका छन्।<ref name="EC_Nepal_Result">{{cite web |title=प्रतिनिधि सभा तथा प्रदेश सभा निर्वाचन परिणाम |url=https://result.election.gov.np/ |publisher=निर्वाचन आयोग नेपाल |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123062409/https://result.election.gov.np/ |archive-date=2022-11-23 }}</ref> *'''लक्ष्मण महतो कोइरी''' धनुषा जिल्लासँग सम्बन्धित राजनीतिज्ञ हुन्। उनले मधेश प्रदेशको प्रदेश सभा तथा स्थानीय तहका निर्वाचनहरूमा स्वतन्त्र उम्मेदवारको रूपमा प्रतिस्पर्धा गरेका छन्।<ref name="ElectionRecord">{{cite news |title=धनुषामा स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको प्रभाव |url=https://ekantipur.com/news |work=कान्तिपुर पब्लिकेसन्स |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref> *'''रामनरेश महतो कोइरी''' धनुषा जिल्लाका स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ हुन्। उनले मुख्यतया तराई-मधेस क्षेत्रमा कुशवाहा (कोइरी) समुदायको हकहित र प्रतिनिधित्वको सवालमा आवाज उठाउँदै आएका छन्।<ref name="CommunityLeader">{{cite web |title=मधेसको राजनीतिमा जातीय समीकरण र प्रतिनिधित्व |url=https://gorkhapatraonline.com/ |website=गोरखापत्र अनलाइन |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref> *'''राज किशोर महतो''' राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का राजनीतिज्ञ हुन्। उनी २०८२ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा धनुषा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर ४ बाट भारी मतका साथ निर्वाचित भएका हुन्। उनले नेपाली कांग्रेसका प्रभावशाली नेता महेन्द्र यादवलाई पराजित गर्दै युवा राजनीतिको लहरलाई स्थापित गरेका थिए।<ref name="Dhanusa4_2082">{{cite news |title=धनुषा ४ मा रास्वपाका राज किशोर महतो विजयी |url=https://election.ekantipur.com/pradesh-2/district-dhanusa/constituency-4 |work=कान्तिपुर पब्लिकेसन्स |date=२०२६-०३-११ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref> *'''वीरेन्द्र कुमार मेहता''' राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका केन्द्रीय सदस्य हुन्। उनी मधेस प्रदेशमा पार्टीको संगठन विस्तार र वैकल्पिक राजनीतिको प्रवर्द्धनमा सक्रिय भूमिका खेलिरहेका छन्। उनी २०८२ को निर्वाचनमा पार्टीको रणनीतिक योजना निर्माण र युवा परिचालनमा संलग्न रहेका थिए।<ref name="VirendraRSP">{{cite news |title=रास्वपा केन्द्रीय समितिमा नयाँ अनुहार |url=https://kfgo.com/2026/03/07/inside-the-nepal-campaign |work=The Mighty 790 KFGO |date=२०२६-०३-०७ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=en}}</ref> *'''फकिरा महतो''' मधेस प्रदेश सभाका सदस्य हुन्। उनी सर्लाही निर्वाचन क्षेत्र नम्बर ४ (ख) बाट निर्वाचित भएका थिए। उनी हाल मधेस प्रदेश सभामा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) को प्रतिनिधित्व गर्दै विभिन्न संसदीय समितिहरूमा सक्रिय छन्।<ref name="FakeeraMadhesh">{{cite web |title=मधेस प्रदेश सभा सदस्यहरूको विवरण |url=https://pams.gov.np/member |website=मधेश प्रदेश सभा सचिवालय |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''सञ्जय कुमार महतो''' धनुषा जिल्लाका राजनीतिज्ञ हुन्। उनले २०८२ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा धनुषा-४ बाट नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको तर्फबाट उम्मेदवारी दिएका थिए। उनी मधेसको स्थानीय राजनीति र सामुदायिक विकासका मुद्दाहरूमा सक्रिय रहँदै आएका छन्।<ref name="SanjayDhanusa">{{cite web |title=प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन २०८२ - परिणाम |url=https://result.election.gov.np/ |publisher=निर्वाचन आयोग नेपाल |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123062409/https://result.election.gov.np/ |archive-date=2022-11-23 }}</ref> *'''प्रमेश्वर महतो''' (सहिद) सिरहा जिल्लाको लाहानसँग सम्बन्धित एक मधेशी आन्दोलनकारी हुन्। उनले २०६३ सालको ऐतिहासिक मधेश आन्दोलनका क्रममा लाहानमा भएको प्रदर्शनमा सहादत प्राप्त गरेका थिए। उनलाई नेपाल सरकारले औपचारिक रूपमा सहिद घोषणा गरेको छ र उनको सम्मानमा लाहानका विभिन्न स्थानमा स्मारकहरू निर्माण गरिएका छन्।<ref name="Sahid_Lahan">{{cite news |title=मधेश आन्दोलनका सहिदहरूको सम्झना |url=https://gorkhapatraonline.com/news/72431 |work=गोरखापत्र अनलाइन |date=२०२२-०१-२२ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref><ref name="Madesh_Martyrs">{{cite web |title=सहिदहरूको सूची - मधेश प्रदेश सरकार |url=https://madesh.gov.np/martyrs-list |website=मधेश प्रदेश सरकार मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''बेचन मेहता''' (सहिद) सुनसरी जिल्लाको इनरुवासँग सम्बन्धित एक मधेशी आन्दोलनकारी हुन्। उनले २०६३ सालको मधेश आन्दोलनका क्रममा माघ महिनामा इनरुवामा भएको विरोध प्रदर्शनका क्रममा सहादत प्राप्त गरेका थिए। नेपाल सरकारले उनलाई औपचारिक रूपमा सहिद घोषणा गरेको छ। इनरुवा नगरपालिका भित्र उनको सम्मानमा 'सहिद बेचन मेहता चोक' र उनको पूर्ण कदको सालिक निर्माण गरिएको छ।<ref name="BechanSahid">{{cite news |title=मधेश आन्दोलनका सहिद बेचन मेहताको स्मरण |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/01/735624 |work=अनलाइनखबर |date=२०१९-०१-२१ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref><ref name="SunsariMartyr">{{cite web |title=सुनसरीका सहिदहरूको विवरण |url=https://madesh.gov.np/ |website=मधेश प्रदेश सरकार |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''अनिता देवी''' जनमत पार्टीकी एक प्रभावशाली नेतृ हुन्। उनी नेपाल सरकारको संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रीको रूपमा कार्य गरिसकेकी छिन्। उनी कुशवाहा समुदायबाट राष्ट्रिय राजनीतिमा उच्च तहमा पुग्ने थोरै महिला नेतृहरूमध्ये एक हुन्।<ref name="AnitaDevi">{{cite news |title=अनिता देवी सामान्य प्रशासन मन्त्री नियुक्त |url=https://www.nepallive.com/story/301245 |work=नेपाल लाइभ |date=२०२३-०८-१४ |access-date=२०२६-०३-१७ |language=ne}}</ref> === खेलकुद === * [[इन्दु बर्मा]] (नेपाली: इन्दु बर्मा), नेपाली महिला क्रिकेट टोलीकी अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी तथा कप्तान।<ref name="ICC">{{cite web |title=Indu Barma |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/70947/indu-barma |publisher=International Cricket Council}}</ref> * [[पुजा महतो]] (नेपाली: पुजा महतो; जन्म १७ फेब्रुअरी २००६), नेपाली महिला क्रिकेट टोलीकी अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी।<ref name="ESPNCricinfo"/> * [[किशोर महतो]] (नेपाली: किशोर महतो), नेपाली पुरुष क्रिकेट खेलाडी।<ref>{{cite web |title=Kishore Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Kishore_Mahato |website=Wikipedia}}</ref> * [[संगम महतो]] (नेपाली: संगम महतो), नेपाली महिला भलिबल टोलीकी खेलाडी।<ref>{{cite web |title=Sangam Mahato Profile |url=https://www.hamrokhelkud.net/players/sangam-mahato/ |website=HamroKhelkud |access-date=2026-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260114001506/https://www.hamrokhelkud.net/players/sangam-mahato/ |archive-date=2026-01-14 }}</ref> * [[अजय कुशवाहा]] (नेपाली: अजय कुशवाहा; जन्म १४ अप्रिल १९९८), नेपाली बास्केटबल खेलाडी तथा नेपाल राष्ट्रिय बास्केटबल टोलीका अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी।<ref name="FIBA">{{cite web |title=Ajay Kushwaha |url=https://www.fiba.basketball/en/players/251732-ajay-kushwaha |publisher=FIBA}}</ref> * [[प्रतीक कुशवाहा]] (नेपाली: प्रतीक कुशवाहा), नेपाली युवा क्रिकेट खेलाडी; सन् २०२३ मा नेपालबाट इन्डो–नेपाल मैत्रीपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय यू–१६ क्रिकेट प्रतियोगितामा सहभागी।<ref name="DAV">{{cite web |title=DAV Team Departed for Indo-Nepal Friendship International U-16 Sports Meet |url=https://davnepal.com/news/news.php?id=1170 |publisher=DAV Sushil Kedia Vishwa Bharati School}}</ref> * [[भरत सिंह महता]] (नेपाली: भरत सिंह महता; जन्म १२ अगस्ट १९९७), नेपाली पारा‑टाइक्वान्डो प्रतिस्पर्धी; पेरालम्पिक्समा प्रतिस्पर्धा।<ref>{{cite web |title=Bharat Singh Mahata |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bharat_Singh_Mahata |website=Wikipedia}}</ref> * कुशल सिंह मेहता (Kushal Singh Mehta), क्रिकेट खेलाडी (क्रिकहिरोज प्रोफाइल अनुसार)।<ref>{{cite web |title=Kushal‑singh‑mehta Cricket Stats |url=https://cricheroes.com/player-profile/8161779/kushal-singh-mehta/stats}}</ref> *'''सर्वज्ञ सिंह कुशवाहा''' विश्वकै सबैभन्दा कम उमेरका 'फिडे रेटेड' (FIDE rated) चेस खेलाडी हुन्। उनले मात्र ३ वर्ष ७ महिनाको उमेरमा १५७२ रेटिङ प्राप्त गरेर गिनिज बुक अफ वर्ल्ड रेकर्ड्समा आफ्नो नाम दर्ता गराउने प्रयास गरिरहेका छन्।<ref name="Sarwagya_Chess">{{cite news |title=Sarwagya Singh Kushwaha becomes youngest FIDE-rated chess player |url=https://khelnow.com/chess/sarwagya-singh-kushwaha-youngest-fide-rated-202512 |work=Khel Now |date=२०२५-१२-०३ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=en}}</ref> == प्राचीन पुर्ख्यौली DNA तथा शारीरिक बनावटको विश्लेषण: नेपालका कुशवाहा (कोइरी) == [[File:Ancient Ancestral DNA Analysis of Kushwaha (Koiri) of Nepal.jpg|thumb|Ancient ancestral DNA breakdown of the Kushwaha (Koiri) community in the Terai/Madhesh region of Nepal.]] '''स्वतःसञ्चालित DNA तथा मानवशास्त्रीय प्रोफाइल: नेपालका कुशवाहा (तराई/मधेश)''' इरान_N + ANE + ANF (सिन्धु / जाग्रोसियन कृषक): ४०.५% AASI (प्राचीन पुर्ख्यौली दक्षिण भारतीय): ३८.५% एन्ड्रोनोभो (मध्य स्टेपी मध्य कांस्य युग): २०.०% तिब्बती (पूर्वी एसियाली / तिब्बती-बर्मेली): १.०% '''औसत उचाइ:''' पुरुष: ५ फिट ९ इन्च (१७५.२६ सेमी) | महिला: ५ फिट ४ इन्च (१६२.५ सेमी) '''सारांश:''' उर्वर मिथिला र मधेशका मैदानहरूमा जरा गाडेको कुशवाहा (मेहता/कोइरी) समुदायको जीनोममा लगभग ७९% सिन्धु उपत्यकासँग सम्बन्धित (Iran_N + AASI) कृषक पुर्ख्यौली आधार रहेको छ, जससँगै कांस्य युगको स्टेपी क्षेत्रका पशुपालकहरूसँग सम्बन्धित २०% (एन्ड्रोनोभो) पुर्ख्यौली योगदान रहेको छ। हिमाली पहाडी समूहहरूको तुलनामा, तराईका मैदानहरूमा कडा अन्तर्विवाह प्रथाका कारण तिब्बती-बर्मेली मिश्रण न्यूनतम (लगभग १%) रहेको र राष्ट्रिय औसतको तुलनामा औसत शारीरिक उचाइ बढी रहेको छ। '''उपकरण तथा मोडेलिङ रूपरेखा:''' Eurogenes G25 / Vahaduo (दक्षिण एसियाली स्केल गरिएका निर्देशाङ्क), IllustrativeDNA (कांस्य युगको विश्वव्यापी चार-घटक मोडेल) र HarappaWorld सन्दर्भ तथ्याङ्क। == समाज र संस्कृति == सन् २००१ को जनगणनामा कोइरीका रूपमा अभिलेख गरिएका २,५१,२७४ जनामध्ये २,५०,७०५ जना (करिब ९९.८%) हिन्दू थिए।<ref>{{cite book |last=Dahal |first=Dilli Ram |chapter=Social Composition of the Population: Caste/Ethnicity and Religion in Nepal |title=Population Monograph of Nepal |publisher=Central Bureau of Statistics |location=Kathmandu |year=2003 |at=Annex 3.4, p. 133 |chapter-url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1692369928_24.pdf |access-date=4 November 2026}}</ref> गोलबजार नगरपालिकाको बहुजातीय बस्ती लालपुरमा गरिएको एक नृवंशीय (एथ्नोग्राफिक) अध्ययनमा मानवशास्त्री मधु गिरीले कोइरी र यादवको कृषि उत्पादन र स्थानीय अर्थतन्त्रमा बलियो पकड रहेको पाएका थिए।<ref name="Giri2024">{{cite journal |last=Giri |first=Madhu |title=Inter-Caste Hierarchy and Relations in a Multi-Caste Madhesi Village in Nepal |journal=Contemporary Social Sciences |volume=33 |issue=3 |date=July–September 2024 |page=161 |issn=0302-9298 |doi=10.62047/CSS.2024.09.30.154 |url=https://jndmeerut.org/wp-content/uploads/2024/10/CSS-13.pdf |access-date=4 November 2026}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == pn5zn4y1ry8lz5apesbhvh9phrvhaan 0 151940 1395607 1395582 2026-11-10T12:12:00Z Madeshi Brahman 78174 /* */ 1395607 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = कोइरी | region = [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]], [[:en:Madhesh Province|मधेश]] | languages = [[:en:Bhojpuri language|भोजपुरी]], [[:en:Magahi language|मगही]], [[:en:Awadhi language|अवधी]], [[:en:Hindi|हिन्दी]]-[[:en:Urdu|उर्दू]] | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]], [[:en:Buddhism|बौद्ध धर्म]]<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|title=Sri Lankan missionary engineers conversion in Gaya|website=Times of India|date=5 January 2015 |accessdate=28 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103202/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|url-status=live}}</ref> | image =| image = [[File:Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur.jpg|180px]] | caption = Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur | country = [[:en:India|भारत]] र [[:en:Nepal|नेपाल]] | classification = [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] }} '''कोइरी''' ('''Koeri''', '''Koiry''' वा '''Koiri''' पनि लेखिन्छ), जसलाई [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] पनि भनिन्छ र उत्तर भारतका धेरै भागमा पछिल्लो समय आफूलाई '''मौर्य''' भनी चिनाउने गरिन्छ,<ref>{{cite web|url=https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|title=Nitish Kumar's 'Triveni Sangh' of Backward Castes May Threaten BJP's Monopoly in 2024 Polls|editor=Soroor Ahmed|website=The Wire|accessdate=2 January 2023|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|url-status=live}}</ref> भारतको एक क्षत्रिय <ref>{{cite book |last1=Bayly |first1=Susan |title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age, Part 4, Volume 3 |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521798426 |page=200 |url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |quote=In eastern Gangetic Hindustan, there were yet more high-farming zones where superior rent-receivers could claim to have been following a life of lordly refinement for many centuries. Here the established patricians included many co-parcenors from 'secular' or lokika Brahman groupings such as the Kanyakubjas and Sarjuparins of Awadh; these areas also contained clusters of landed Rajputs. Other Gangetic 'squireens' belonged to the north Indian status group known as Bhumihar, who had achieved a somewhat ambiguous entitlement to be regarded as Brahmans under the patronage of eighteenth-century rulers and their local deputies. In addition, some of upper India's high-farming localities contained sizable groups of elite landed Muslims; landed families of scribal and service origin who used the jati title Kayastha had also come to be included among the proprietary 'squireen' populations. In southern Awadh, eastern NWP, and much of Bihar, non-labouring gentry groups lived in tightly-knit enclaves among much larger populations of non-elite 'peasants' and labouring people. These other groupings included 'untouchable' Chamars and newly recruited 'tribal' labourers, as well as non-elite tilling and cattle keeping people who came to be known by such titles as Kurmi, Koeri and Goala/Ahir. |access-date=14 May 2022 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |url-status=live }}</ref>&nbsp;[[:en:Caste|जाति]] हो,<ref>{{Cite news|title=उत्तर प्रदेश चुनावः कितने ताक़तवर हैं स्वामी प्रसाद मौर्य?|language=hi|work=BBC News हिंदी|url=https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|access-date=14 January 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|url-status=live}}</ref> जो मुख्यतया [[:en:Bihar|बिहार]] र [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]]मा पाइन्छ र जसको परम्परागत पेसा कृषि हो। [[:en:Arvind Narayan Das|अरविन्द नारायण दास]]का अनुसार, उनीहरू कृषकभन्दा बढी [[:en:Horticulturist|बागवानी गर्ने]] थिए।<ref>{{Cite book |last=Das |first=Arvind N. |url=https://books.google.com/books?id=UHhuAAAAMAAJ |title=The Republic of Bihar |date=1992 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-012351-7 |pages=23 |language=en}}</ref> सन् १८८० को दशकमा बिहार र [[:en:Bengal Presidency|बंगाल]]का ग्रामीण क्षेत्रको ऋण बजारमा उनीहरूले महाजन (ग्रामीण साहुकार) को काम गरेको अभिलेख पनि पाइन्छ।<ref name=Ram/><ref name=Chakraborty/> कोइरीहरूले सामाजिक पुनर्जागरणको एक अंशका रूपमा [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। ब्रिटिश शासनकालमा कोइरीहरूलाई [[:en:Kurmi|कुर्मी]] तथा [[:en:Caste system in India|अन्य खेती गर्ने जाति]]हरूसँगै "कृषक" भनेर वर्णन गरिएको थियो। विभिन्न मतमा उनीहरूलाई [[:en:Dominant caste|प्रभावशाली जाति]] भनिएको छ।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |last=Kumar |first=S. |year=2018 |title=Post-Mandal Politics in Bihar: Changing Electoral Patterns|place=India|publisher=SAGE Publications |isbn=9789352805860 |access-date=11 March 2023 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311173417/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|first=Samaddar|last=Ranabir|year=2016|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|place=United Kingdom|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781317125389|access-date=13 March 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/opinion/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar-news-304876|title=Upper Caste Leaders Back In Circulation In Bihar|website=outlookindia|editor=Giridhar Jha|access-date=12 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311194416/https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar/304876|url-status=live}}</ref> सन् १९५० को दशकमा बिहारमा भएको भूमि सुधार अभियानबाट कोइरी जस्ता समूहहरूले लाभ उठाए र ठूला जमिन्दारहरूको जमिन घट्दै गएको बेला उनीहरूले आफ्नो भूस्वामित्व सुदृढ गर्न सके। यी सुधारहरू कृषि समाजका सबैभन्दा कमजोर समूह [[:en:Scheduled Castes|अनुसूचित जाति]]सम्म पुगेनन् भन्ने तर्क गरिन्छ, तर जातमा आधारित परम्परागत कृषि सम्बन्धमा केही परिवर्तन भने आए। यही परिवर्तनको पृष्ठभूमिमा सुधारपछिको कालका धेरै नयाँ [[:en:Landlords|जमिन्दार]] कोइरी जस्ता समूहबाट आए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ju2wEAAAQBAJ|title=Migration, Food Security and Development: Insights from Rural India|author=Chetan Choithani|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2023|isbn=978-1009276771|page=107|quote=Although the end of zamindari led to a mass eviction of sharecroppers and tenant cultivators who were the actual tillers of the land, big landlords from high castes also saw their landholdings diminish. A new class of landlords belonging to the upper-middle caste groups such as Kurmi, Koeri and Yadavs- officially categorised as other backward classes in contemporary Bihar - emerged. These were mostly small and middle peasants who were able to consolidate their landholdings and position in society in the midst of zamindari reforms (Wilson, 1999; Sharma, 2005).|access-date=18 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books/about/Migration_Food_Security_and_Development.html?id=ju2wEAAAQBAJ#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|उच्च पिछडा जाति]]का रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013"/> बिहारका केही जिल्लामा उनीहरू [[:en:Feudal|सामन्ती]] व्यवस्थाविरुद्धको [[:en:Naxalite–Maoist insurgency|नक्सलवादी–माओवादी विद्रोह]]मा पनि सहभागी भएका छन्। उत्तर भारतका केही भागमा [[:en:Yadav|यादव]], [[:en:Jat|जाट]] र कुर्मीसँगै उनीहरू सबैभन्दा बढी राजनीतिक रूपमा सङ्गठित किसान समुदायमध्ये मानिन्छन्।<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|title=Amit Shah's choice of UP BJP chief to dampen Nitish Kumar's pitch|website=Economic Times|date=11 April 2016 |access-date=2 January 2023|archive-date=4 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804222626/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|url-status=live |last1=Tiwari |first1=Ravish }}</ref> कोइरीहरू [[:en:Saran district|सारन जिल्ला]]मा पाइन्छन् र [[:en:Munger|मुङ्गेर]], [[:en:Banka, Bihar|बाँका]], [[:en:Khagaria|खगडिया]], [[:en:Samastipur|समस्तीपुर]], [[:en:East Champaran|पूर्वी चम्पारण]], [[:en:West Champaran|पश्चिम चम्पारण]] र [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर]] जिल्लामा अपेक्षाकृत छरिएर बसोबास गर्छन्।<ref name="News18">{{cite web |date=30 January 2021 |title=Bihar: Nitish Kumar is Trying to Consolidate the Luv-Kush-Dhanuk Axis to Expand Social Base |url=https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413103338/https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |archive-date=13 April 2021 |access-date=11 April 2021 |website=News18}}</ref> भारतबाहिर, [[:en:Mauritius|मौरिसस]]मा रहेको बिहारी प्रवासी समुदायमा कोइरीहरू पाइन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई करारका मजदुरका रूपमा लगिएको थियो।<ref>{{cite journal |last1=Claveyrolas |first1=Mathieu |title=The 'Land of the Vaish'? Caste Structure and Ideology in Mauritius |journal=[[:en:Archives de sciences sociales des religions|Archives de sciences sociales des religions]] |date=2013 |pages=191–216 |doi=10.4000/samaj.3886 |doi-access=free }}</ref> [[:en:Nepal|नेपाल]]मा पनि उनीहरूको उल्लेख्य जनसङ्ख्या छ। सन् १९७७ मा बिहार सरकारले सरकारी जागिर र विश्वविद्यालयमा आरक्षण (कोटा) को सकारात्मक विभेद लागू गर्‍यो, जसबाट कोइरी जस्ता उच्च पिछडा जातिहरू लाभान्वित भए। भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत उनीहरू "उच्च पिछडा जाति" वा "उच्च अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्। ==संस्कृतीकरण== [[:en:University of Tokyo|टोकियो विश्वविद्यालय]]का प्राध्यापक एमेरिटस हारुका यानागिसावाले आफ्नो कृतिमा उल्लेख गरेका छन् कि कोइरीलाई यादव र कुर्मीसँगै उच्च-मध्यम जातिमा वर्गीकृत गरिएको थियो, जो आफ्नो बलियो र कठोर स्वभावका लागि चिनिन्थे।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hf-VEAAAQBAJ |last=Yanagisawa|first =H.|title=Indian Economic Growth in Historical Perspective: The Roots of Development|date=23 December 2022 |place=United States|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781000803396 |quote= Three upper-middle castes, the Yadav, Koeri and Kurmi (designated OBC), considerably improved their economic position. "These three castes have been the major beneficiaries of the so- called Green Revolution in Bihar.... These sturdy and hardy castes, traditionally engaged in cultivation, have managed to produce more from cultivation than their upper caste counterparts".}}</ref> कोइरीहरू परम्परागत रूपमा "[[:en:Shudra|शूद्र]]" जातिमा वर्गीकृत थिए<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Shalendra |title=Development and Democracy in India |date=1999 |publisher=Lynne Rienner Publishers |isbn=9781555878108 |page=157 |url=https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |quote=Upper of forward caste(brahmin thakur bania kayastha), cultivating or middle castes(jat bhumihar tyagi), lower shudra or backward caste(yadav, kurmi, lodh koeri gujar kahar gadaria teli harhai nai kachi others), scheduled castes(chamar pasis dhobi bhangi) |access-date=18 April 2022 |archive-date=18 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418013913/https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Omvedt |first=Gail |url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India |date=18 June 1993 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3176-3 |pages=58 |language=en |quote=But in eastern U.P. and Bihar, marked much more by landlordism and within this the domination of the "twice-born" upper castes (brahmans, bhumihars, and rajputs), even the "shudra" peasant castes (kurmis, koeris, and yadavas) were cruelly subordinated, and there had been little of a broad anticaste movement. |access-date=15 August 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |url-status=live }}</ref> र आज कोइरीहरूले [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। संस्कृतीकरण भनेको परम्परागत रूपमा मध्यम र तल्ला जातिले सामाजिक तह माथि उक्लने प्रयास हो, जसमा प्रायः पौराणिक पात्रहरूसँग आफ्नो उत्पत्ति जोड्ने वा उच्च ''[[:en:Varna (Hinduism)|वर्ण]]''को जीवनशैली अपनाउने गरिन्छ, जस्तै [[:en:Vegetarianism|शाकाहार]], महिलाहरूलाई एकान्तमा राख्ने, वा पवित्र धागो ''[[:en:Upanayana|जनै]]'' लगाउने।<ref name="Jayapalan2001">{{cite book|author=N. Jayapalan|title=Indian society and social institutions|url=https://books.google.com/books?id=AumuJ2jtRZIC&pg=PA428|access-date=17 January 2013|year=2001|publisher=Atlantic Publishers & Distri|isbn=978-81-7156-925-0|page=428}}</ref> कोइरी लगायत उत्तर भारतका जातिहरूमा देखिएको संस्कृतीकरणको यो प्रवृत्ति [[:en:Vaishnavism|वैष्णव]] परम्परा बाट प्रेरित थियो, जुन उनीहरूले [[:en:Vishnu|विष्णु]]का अवतारसँग सम्बन्ध खोजेबाट पुष्टि हुन्छ। लेखक विलियम पिन्चले लेखेका छन्: {{blockquote|"कुशवाहा-क्षत्रिय आन्दोलनका उन्नाइसौँ शताब्दीका अग्रगामी तत्वहरूले शिव र उनकी दिव्य अर्धाङ्गिनी पार्वतीसँगको स्पष्ट ब्रह्माण्डीय सम्बन्ध देखाउँछन्। कुशवाहा-क्षत्रिय पहिचान गङ्गाको उत्तरी क्षेत्रभर तरकारी र (बीसौँ शताब्दीको सुरुपछि क्रमशः सीमित मात्रामा) अफिम खेतीको विशेषज्ञताका लागि प्रसिद्ध कृषक समुदायले अँगालेको थियो। तीमध्ये मध्य उत्तर प्रदेशका ''कछी'' र ''[[:en:Murao people|मुराओ]]'' कृषक, पश्चिमी उत्तर प्रदेशका ''कछवाहा'' र बिहार तथा पूर्वी उत्तर प्रदेशका ''कोइरी'' प्रमुख थिए।"<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=University of California Press |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |page=91,92 |access-date=4 October 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417221352/https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |url-status=live }}</ref>}} कोइरीहरूको जातीय सङ्गठन कुशवाहा क्षत्रिय महासभाले सन् १९२२ मा आफ्नो पहिलो अधिवेशन गर्‍यो।<ref name="Ashwani2008_36">{{cite book |first=Ashwani |last=Kumar |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |year=2008 |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-84331-709-8 |pages=36 |quote=The Koiris are known as great horticulturists and engage primarily in agricultural operations in the capacity of small landowners and poor peasants. Unlike Kurmis and Yadavs, they are generally considered non aggressive and disinterested in caste riots. They also attempted to attain higher social status by claiming to be descendants of Lord Ram's son Kush. They formed the Kushwaha Kshatriya Mahasabha as their nodal caste association and held the first session of the association in March 1922. |access-date=29 June 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200226/https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |url-status=live }}</ref> बनारसका [[:en:Ganga Prasad|गङ्गा प्रसाद]] गुप्त जस्ता केही [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] सुधारकहरूले कोइरीहरू [[:en:Kusha|कुश]]का वंशज हुन् र [[:en:Muhammad of Ghor|शिहाबुद्दिन गोरी]]को नेतृत्वमा मुस्लिम शक्ति सुदृढ हुँदै गएको बेला उनीहरूले राजा [[:en:Jayachandra|जयचन्द्र]]को सेवामा सैन्य हैसियतमा काम गरेका थिए भनी तर्क गरे। उनले अझ भने कि पराजयपछि मुस्लिमहरूबाट सताइने डरले कुशवाहा क्षत्रियहरू अस्तव्यस्त भई जङ्गलमा भागे र हिन्दू धर्मका पूर्व रक्षकका रूपमा नचिनिन आफ्ना पवित्र धागा फालिदिए। ब्रिटिश नृविज्ञानी [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले सन् १८९० को दशकमा कोइरीका विभिन्न उत्पत्ति कथा अभिलेख गरेका थिए। एउटा कथा अनुसार, [[:en:Shiva|शिव]] र [[:en:Parvati|पार्वती]]ले बनारसमा आफ्ना तरकारी र फूलका बगैँचाको हेरचाह गर्न कोइरी र [[:en:Kachhi (caste)|कछी]]लाई सिर्जना गरे। अस्सी वर्षअघि [[:en:Francis Buchanan-Hamilton|फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन]]ले बिहारका कोइरीहरू [[:en:Dashanami Sampradaya|दशनामी सम्प्रदाय]]का अनुयायी थिए भने गोरखपुर र अयोध्याका कोइरीहरू आध्यात्मिक मार्गदर्शनका लागि [[:en:Ramanandi Sampradaya|रामानन्दी]] सन्तहरूतिर लागेका थिए भनी अभिलेख गरेका थिए।<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=[[:en:University of California Press|University of California Press]] |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC|page=92}}</ref> [[:en:Christophe Jaffrelot|क्रिस्टोफ जाफ्रेलो]]का अनुसार जातीय सङ्गठनहरू व्यक्तिगत जातिहरूलाई एकताबद्ध गर्ने मूल उद्देश्यले बनेका थिए। कोइरी, कछी र मुराओ जस्ता बागवानी तथा तरकारी बजार खेती गर्ने समुदायलाई एउटै छातामुनि ल्याउन अखिल भारतीय कुशवाहा क्षत्रिय महासभा गठन गरिएको थियो। कोइरीहरूले [[:en:Kurmi|कुर्मी]]हरूको समर्थनमा "राघव समाज" नामक जातीय गठबन्धन बनाउने प्रयास पनि गरे, जुन [[:en:Rama|राम]]का एक नामबाट राखिएको थियो। यो क्रमशः [[:en:Lava (Ramayana)|लव]] र [[:en:Kusha (Ramayana)|कुश]]बाट आफ्ना समुदायको वंश जोड्ने दाबीलाई औचित्य दिन गरिएको थियो। सन् १९२८ मा महासभाले कोइरी समुदायका विभिन्न उपजातिको तर्फबाट [[:en:Simon Commission|साइमन आयोग]]समक्ष क्षत्रियका रूपमा मान्यता पाउन निवेदन पनि दिएको थियो।<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |pages=197–199 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=[[:en:C. Hurst & Co.|C. Hurst & Co.]] |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=HWms_1WzF1sC&q=india+silent+revolution+luv+kush&pg=PA197 |access-date=29 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231223916/http://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |archive-date=31 December 2013 |url-status=live }}</ref> कोइरी-कुर्मी समुदायका लागि प्रयोग हुने "लव-कुश" शब्दावली संस्कृतिभन्दा राजनीतिमा बढी महत्त्वपूर्ण बन्यो। बिहारमा यसले कोइरी र कुर्मी जातिको राजनीतिक एकताको प्रतिनिधित्व गर्न थाल्यो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|title=Why India Votes? :Exploring the Political in South Asia|first=Mukulika|last=Banerjee|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|year=2017|isbn=978-1317341666|access-date=25 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095019/https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|url-status=live}}</ref> गोरक्षासँग सम्बन्धित साम्प्रदायिक दङ्गाको सन्दर्भमा, केही लेखकहरूको मत छ कि कोइरी, अहिर जस्ता तल्ला जातिका समूहहरूले पनि उच्च सामाजिक हैसियत जनाउन गोरक्षा अँगाले, किनभने हिन्दू धर्ममा ''गाई''को पहिलेदेखि नै प्रतीकात्मक महत्त्व थियो। गोरक्षाबारे यो दृष्टिकोण उत्तर प jdviy1bo1bp3uay5kujci597cvckgin 1395608 1395607 2026-11-10T12:13:40Z Madeshi Brahman 78174 /* संस्कृतीकरण */ 1395608 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = कोइरी | region = [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]], [[:en:Madhesh Province|मधेश]] | languages = [[:en:Bhojpuri language|भोजपुरी]], [[:en:Magahi language|मगही]], [[:en:Awadhi language|अवधी]], [[:en:Hindi|हिन्दी]]-[[:en:Urdu|उर्दू]] | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]], [[:en:Buddhism|बौद्ध धर्म]]<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|title=Sri Lankan missionary engineers conversion in Gaya|website=Times of India|date=5 January 2015 |accessdate=28 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103202/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|url-status=live}}</ref> | image =| image = [[File:Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur.jpg|180px]] | caption = Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur | country = [[:en:India|भारत]] र [[:en:Nepal|नेपाल]] | classification = [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] }} '''कोइरी''' ('''Koeri''', '''Koiry''' वा '''Koiri''' पनि लेखिन्छ), जसलाई [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] पनि भनिन्छ र उत्तर भारतका धेरै भागमा पछिल्लो समय आफूलाई '''मौर्य''' भनी चिनाउने गरिन्छ,<ref>{{cite web|url=https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|title=Nitish Kumar's 'Triveni Sangh' of Backward Castes May Threaten BJP's Monopoly in 2024 Polls|editor=Soroor Ahmed|website=The Wire|accessdate=2 January 2023|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|url-status=live}}</ref> भारतको एक क्षत्रिय <ref>{{cite book |last1=Bayly |first1=Susan |title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age, Part 4, Volume 3 |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521798426 |page=200 |url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |quote=In eastern Gangetic Hindustan, there were yet more high-farming zones where superior rent-receivers could claim to have been following a life of lordly refinement for many centuries. Here the established patricians included many co-parcenors from 'secular' or lokika Brahman groupings such as the Kanyakubjas and Sarjuparins of Awadh; these areas also contained clusters of landed Rajputs. Other Gangetic 'squireens' belonged to the north Indian status group known as Bhumihar, who had achieved a somewhat ambiguous entitlement to be regarded as Brahmans under the patronage of eighteenth-century rulers and their local deputies. In addition, some of upper India's high-farming localities contained sizable groups of elite landed Muslims; landed families of scribal and service origin who used the jati title Kayastha had also come to be included among the proprietary 'squireen' populations. In southern Awadh, eastern NWP, and much of Bihar, non-labouring gentry groups lived in tightly-knit enclaves among much larger populations of non-elite 'peasants' and labouring people. These other groupings included 'untouchable' Chamars and newly recruited 'tribal' labourers, as well as non-elite tilling and cattle keeping people who came to be known by such titles as Kurmi, Koeri and Goala/Ahir. |access-date=14 May 2022 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |url-status=live }}</ref>&nbsp;[[:en:Caste|जाति]] हो,<ref>{{Cite news|title=उत्तर प्रदेश चुनावः कितने ताक़तवर हैं स्वामी प्रसाद मौर्य?|language=hi|work=BBC News हिंदी|url=https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|access-date=14 January 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|url-status=live}}</ref> जो मुख्यतया [[:en:Bihar|बिहार]] र [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]]मा पाइन्छ र जसको परम्परागत पेसा कृषि हो। [[:en:Arvind Narayan Das|अरविन्द नारायण दास]]का अनुसार, उनीहरू कृषकभन्दा बढी [[:en:Horticulturist|बागवानी गर्ने]] थिए।<ref>{{Cite book |last=Das |first=Arvind N. |url=https://books.google.com/books?id=UHhuAAAAMAAJ |title=The Republic of Bihar |date=1992 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-012351-7 |pages=23 |language=en}}</ref> सन् १८८० को दशकमा बिहार र [[:en:Bengal Presidency|बंगाल]]का ग्रामीण क्षेत्रको ऋण बजारमा उनीहरूले महाजन (ग्रामीण साहुकार) को काम गरेको अभिलेख पनि पाइन्छ।<ref name=Ram/><ref name=Chakraborty/> कोइरीहरूले सामाजिक पुनर्जागरणको एक अंशका रूपमा [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। ब्रिटिश शासनकालमा कोइरीहरूलाई [[:en:Kurmi|कुर्मी]] तथा [[:en:Caste system in India|अन्य खेती गर्ने जाति]]हरूसँगै "कृषक" भनेर वर्णन गरिएको थियो। विभिन्न मतमा उनीहरूलाई [[:en:Dominant caste|प्रभावशाली जाति]] भनिएको छ।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |last=Kumar |first=S. |year=2018 |title=Post-Mandal Politics in Bihar: Changing Electoral Patterns|place=India|publisher=SAGE Publications |isbn=9789352805860 |access-date=11 March 2023 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311173417/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|first=Samaddar|last=Ranabir|year=2016|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|place=United Kingdom|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781317125389|access-date=13 March 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/opinion/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar-news-304876|title=Upper Caste Leaders Back In Circulation In Bihar|website=outlookindia|editor=Giridhar Jha|access-date=12 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311194416/https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar/304876|url-status=live}}</ref> सन् १९५० को दशकमा बिहारमा भएको भूमि सुधार अभियानबाट कोइरी जस्ता समूहहरूले लाभ उठाए र ठूला जमिन्दारहरूको जमिन घट्दै गएको बेला उनीहरूले आफ्नो भूस्वामित्व सुदृढ गर्न सके। यी सुधारहरू कृषि समाजका सबैभन्दा कमजोर समूह [[:en:Scheduled Castes|अनुसूचित जाति]]सम्म पुगेनन् भन्ने तर्क गरिन्छ, तर जातमा आधारित परम्परागत कृषि सम्बन्धमा केही परिवर्तन भने आए। यही परिवर्तनको पृष्ठभूमिमा सुधारपछिको कालका धेरै नयाँ [[:en:Landlords|जमिन्दार]] कोइरी जस्ता समूहबाट आए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ju2wEAAAQBAJ|title=Migration, Food Security and Development: Insights from Rural India|author=Chetan Choithani|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2023|isbn=978-1009276771|page=107|quote=Although the end of zamindari led to a mass eviction of sharecroppers and tenant cultivators who were the actual tillers of the land, big landlords from high castes also saw their landholdings diminish. A new class of landlords belonging to the upper-middle caste groups such as Kurmi, Koeri and Yadavs- officially categorised as other backward classes in contemporary Bihar - emerged. These were mostly small and middle peasants who were able to consolidate their landholdings and position in society in the midst of zamindari reforms (Wilson, 1999; Sharma, 2005).|access-date=18 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books/about/Migration_Food_Security_and_Development.html?id=ju2wEAAAQBAJ#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|उच्च पिछडा जाति]]का रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013"/> बिहारका केही जिल्लामा उनीहरू [[:en:Feudal|सामन्ती]] व्यवस्थाविरुद्धको [[:en:Naxalite–Maoist insurgency|नक्सलवादी–माओवादी विद्रोह]]मा पनि सहभागी भएका छन्। उत्तर भारतका केही भागमा [[:en:Yadav|यादव]], [[:en:Jat|जाट]] र कुर्मीसँगै उनीहरू सबैभन्दा बढी राजनीतिक रूपमा सङ्गठित किसान समुदायमध्ये मानिन्छन्।<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|title=Amit Shah's choice of UP BJP chief to dampen Nitish Kumar's pitch|website=Economic Times|date=11 April 2016 |access-date=2 January 2023|archive-date=4 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804222626/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|url-status=live |last1=Tiwari |first1=Ravish }}</ref> कोइरीहरू [[:en:Saran district|सारन जिल्ला]]मा पाइन्छन् र [[:en:Munger|मुङ्गेर]], [[:en:Banka, Bihar|बाँका]], [[:en:Khagaria|खगडिया]], [[:en:Samastipur|समस्तीपुर]], [[:en:East Champaran|पूर्वी चम्पारण]], [[:en:West Champaran|पश्चिम चम्पारण]] र [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर]] जिल्लामा अपेक्षाकृत छरिएर बसोबास गर्छन्।<ref name="News18">{{cite web |date=30 January 2021 |title=Bihar: Nitish Kumar is Trying to Consolidate the Luv-Kush-Dhanuk Axis to Expand Social Base |url=https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413103338/https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |archive-date=13 April 2021 |access-date=11 April 2021 |website=News18}}</ref> भारतबाहिर, [[:en:Mauritius|मौरिसस]]मा रहेको बिहारी प्रवासी समुदायमा कोइरीहरू पाइन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई करारका मजदुरका रूपमा लगिएको थियो।<ref>{{cite journal |last1=Claveyrolas |first1=Mathieu |title=The 'Land of the Vaish'? Caste Structure and Ideology in Mauritius |journal=[[:en:Archives de sciences sociales des religions|Archives de sciences sociales des religions]] |date=2013 |pages=191–216 |doi=10.4000/samaj.3886 |doi-access=free }}</ref> [[:en:Nepal|नेपाल]]मा पनि उनीहरूको उल्लेख्य जनसङ्ख्या छ। सन् १९७७ मा बिहार सरकारले सरकारी जागिर र विश्वविद्यालयमा आरक्षण (कोटा) को सकारात्मक विभेद लागू गर्‍यो, जसबाट कोइरी जस्ता उच्च पिछडा जातिहरू लाभान्वित भए। भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत उनीहरू "उच्च पिछडा जाति" वा "उच्च अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्। ==संस्कृतीकरण== [[:en:University of Tokyo|टोकियो विश्वविद्यालय]]का प्राध्यापक एमेरिटस हारुका यानागिसावाले आफ्नो कृतिमा उल्लेख गरेका छन् कि कोइरीलाई यादव र कुर्मीसँगै उच्च-मध्यम जातिमा वर्गीकृत गरिएको थियो, जो आफ्नो बलियो र कठोर स्वभावका लागि चिनिन्थे।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hf-VEAAAQBAJ |last=Yanagisawa|first =H.|title=Indian Economic Growth in Historical Perspective: The Roots of Development|date=23 December 2022 |place=United States|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781000803396 |quote= Three upper-middle castes, the Yadav, Koeri and Kurmi (designated OBC), considerably improved their economic position. "These three castes have been the major beneficiaries of the so- called Green Revolution in Bihar.... These sturdy and hardy castes, traditionally engaged in cultivation, have managed to produce more from cultivation than their upper caste counterparts".}}</ref> कोइरीहरू परम्परागत रूपमा "[[:en: vaishya|वैश्य ]]" जातिमा वर्गीकृत थिए<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Shalendra |title=Development and Democracy in India |date=1999 |publisher=Lynne Rienner Publishers |isbn=9781555878108 |page=157 |url=https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |quote=Upper of forward caste(brahmin thakur bania kayastha), cultivating or middle castes(jat bhumihar tyagi), lower shudra or backward caste(yadav, kurmi, lodh koeri gujar kahar gadaria teli harhai nai kachi others), scheduled castes(chamar pasis dhobi bhangi) |access-date=18 April 2022 |archive-date=18 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418013913/https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Omvedt |first=Gail |url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India |date=18 June 1993 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3176-3 |pages=58 |language=en |quote=But in eastern U.P. and Bihar, marked much more by landlordism and within this the domination of the "twice-born" upper castes (brahmans, bhumihars, and rajputs), even the "shudra" peasant castes (kurmis, koeris, and yadavas) were cruelly subordinated, and there had been little of a broad anticaste movement. |access-date=15 August 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |url-status=live }}</ref> र आज कोइरीहरूले [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। संस्कृतीकरण भनेको परम्परागत रूपमा मध्यम र तल्ला जातिले सामाजिक तह माथि उक्लने प्रयास हो, जसमा प्रायः पौराणिक पात्रहरूसँग आफ्नो उत्पत्ति जोड्ने वा उच्च ''[[:en:Varna (Hinduism)|वर्ण]]''को जीवनशैली अपनाउने गरिन्छ, जस्तै [[:en:Vegetarianism|शाकाहार]], महिलाहरूलाई एकान्तमा राख्ने, वा पवित्र धागो ''[[:en:Upanayana|जनै]]'' लगाउने।<ref name="Jayapalan2001">{{cite book|author=N. Jayapalan|title=Indian society and social institutions|url=https://books.google.com/books?id=AumuJ2jtRZIC&pg=PA428|access-date=17 January 2013|year=2001|publisher=Atlantic Publishers & Distri|isbn=978-81-7156-925-0|page=428}}</ref> कोइरी लगायत उत्तर भारतका जातिहरूमा देखिएको संस्कृतीकरणको यो प्रवृत्ति [[:en:Vaishnavism|वैष्णव]] परम्परा बाट प्रेरित थियो, जुन उनीहरूले [[:en:Vishnu|विष्णु]]का अवतारसँग सम्बन्ध खोजेबाट पुष्टि हुन्छ। लेखक विलियम पिन्चले लेखेका छन्: {{blockquote|"कुशवाहा-क्षत्रिय आन्दोलनका उन्नाइसौँ शताब्दीका अग्रगामी तत्वहरूले शिव र उनकी दिव्य अर्धाङ्गिनी पार्वतीसँगको स्पष्ट ब्रह्माण्डीय सम्बन्ध देखाउँछन्। कुशवाहा-क्षत्रिय पहिचान गङ्गाको उत्तरी क्षेत्रभर तरकारी र (बीसौँ शताब्दीको सुरुपछि क्रमशः सीमित मात्रामा) अफिम खेतीको विशेषज्ञताका लागि प्रसिद्ध कृषक समुदायले अँगालेको थियो। तीमध्ये मध्य उत्तर प्रदेशका ''कछी'' र ''[[:en:Murao people|मुराओ]]'' कृषक, पश्चिमी उत्तर प्रदेशका ''कछवाहा'' र बिहार तथा पूर्वी उत्तर प्रदेशका ''कोइरी'' प्रमुख थिए।"<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=University of California Press |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |page=91,92 |access-date=4 October 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417221352/https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |url-status=live }}</ref>}} कोइरीहरूको जातीय सङ्गठन कुशवाहा क्षत्रिय महासभाले सन् १९२२ मा आफ्नो पहिलो अधिवेशन गर्‍यो।<ref name="Ashwani2008_36">{{cite book |first=Ashwani |last=Kumar |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |year=2008 |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-84331-709-8 |pages=36 |quote=The Koiris are known as great horticulturists and engage primarily in agricultural operations in the capacity of small landowners and poor peasants. Unlike Kurmis and Yadavs, they are generally considered non aggressive and disinterested in caste riots. They also attempted to attain higher social status by claiming to be descendants of Lord Ram's son Kush. They formed the Kushwaha Kshatriya Mahasabha as their nodal caste association and held the first session of the association in March 1922. |access-date=29 June 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200226/https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |url-status=live }}</ref> बनारसका [[:en:Ganga Prasad|गङ्गा प्रसाद]] गुप्त जस्ता केही [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] सुधारकहरूले कोइरीहरू [[:en:Kusha|कुश]]का वंशज हुन् र [[:en:Muhammad of Ghor|शिहाबुद्दिन गोरी]]को नेतृत्वमा मुस्लिम शक्ति सुदृढ हुँदै गएको बेला उनीहरूले राजा [[:en:Jayachandra|जयचन्द्र]]को सेवामा सैन्य हैसियतमा काम गरेका थिए भनी तर्क गरे। उनले अझ भने कि पराजयपछि मुस्लिमहरूबाट सताइने डरले कुशवाहा क्षत्रियहरू अस्तव्यस्त भई जङ्गलमा भागे र हिन्दू धर्मका पूर्व रक्षकका रूपमा नचिनिन आफ्ना पवित्र धागा फालिदिए। ब्रिटिश नृविज्ञानी [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले सन् १८९० को दशकमा कोइरीका विभिन्न उत्पत्ति कथा अभिलेख गरेका थिए। एउटा कथा अनुसार, [[:en:Shiva|शिव]] र [[:en:Parvati|पार्वती]]ले बनारसमा आफ्ना तरकारी र फूलका बगैँचाको हेरचाह गर्न कोइरी र [[:en:Kachhi (caste)|कछी]]लाई सिर्जना गरे। अस्सी वर्षअघि [[:en:Francis Buchanan-Hamilton|फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन]]ले बिहारका कोइरीहरू [[:en:Dashanami Sampradaya|दशनामी सम्प्रदाय]]का अनुयायी थिए भने गोरखपुर र अयोध्याका कोइरीहरू आध्यात्मिक मार्गदर्शनका लागि [[:en:Ramanandi Sampradaya|रामानन्दी]] सन्तहरूतिर लागेका थिए भनी अभिलेख गरेका थिए।<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=[[:en:University of California Press|University of California Press]] |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC|page=92}}</ref> [[:en:Christophe Jaffrelot|क्रिस्टोफ जाफ्रेलो]]का अनुसार जातीय सङ्गठनहरू व्यक्तिगत जातिहरूलाई एकताबद्ध गर्ने मूल उद्देश्यले बनेका थिए। कोइरी, कछी र मुराओ जस्ता बागवानी तथा तरकारी बजार खेती गर्ने समुदायलाई एउटै छातामुनि ल्याउन अखिल भारतीय कुशवाहा क्षत्रिय महासभा गठन गरिएको थियो। कोइरीहरूले [[:en:Kurmi|कुर्मी]]हरूको समर्थनमा "राघव समाज" नामक जातीय गठबन्धन बनाउने प्रयास पनि गरे, जुन [[:en:Rama|राम]]का एक नामबाट राखिएको थियो। यो क्रमशः [[:en:Lava (Ramayana)|लव]] र [[:en:Kusha (Ramayana)|कुश]]बाट आफ्ना समुदायको वंश जोड्ने दाबीलाई औचित्य दिन गरिएको थियो। सन् १९२८ मा महासभाले कोइरी समुदायका विभिन्न उपजातिको तर्फबाट [[:en:Simon Commission|साइमन आयोग]]समक्ष क्षत्रियका रूपमा मान्यता पाउन निवेदन पनि दिएको थियो।<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |pages=197–199 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=[[:en:C. Hurst & Co.|C. Hurst & Co.]] |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=HWms_1WzF1sC&q=india+silent+revolution+luv+kush&pg=PA197 |access-date=29 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231223916/http://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |archive-date=31 December 2013 |url-status=live }}</ref> कोइरी-कुर्मी समुदायका लागि प्रयोग हुने "लव-कुश" शब्दावली संस्कृतिभन्दा राजनीतिमा बढी महत्त्वपूर्ण बन्यो। बिहारमा यसले कोइरी र कुर्मी जातिको राजनीतिक एकताको प्रतिनिधित्व गर्न थाल्यो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|title=Why India Votes? :Exploring the Political in South Asia|first=Mukulika|last=Banerjee|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|year=2017|isbn=978-1317341666|access-date=25 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095019/https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|url-status=live}}</ref> गोरक्षासँग सम्बन्धित साम्प्रदायिक दङ्गाको सन्दर्भमा, केही लेखकहरूको मत छ कि कोइरी, अहिर जस्ता तल्ला जातिका समूहहरूले पनि उच्च सामाजिक हैसियत जनाउन गोरक्षा अँगाले, किनभने हिन्दू धर्ममा ''गाई''को पहिलेदेखि नै प्रतीकात्मक महत्त्व थियो। गोरक्षाबारे यो दृष्टिकोण उत्तर प bveyj55nrkit9ulb690rvle59oxj3gw 1395609 1395608 2026-11-10T12:19:57Z Madeshi Brahman 78174 /* संस्कृतीकरण */ 1395609 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = कोइरी | region = [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]], [[:en:Madhesh Province|मधेश]] | languages = [[:en:Bhojpuri language|भोजपुरी]], [[:en:Magahi language|मगही]], [[:en:Awadhi language|अवधी]], [[:en:Hindi|हिन्दी]]-[[:en:Urdu|उर्दू]] | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]], [[:en:Buddhism|बौद्ध धर्म]]<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|title=Sri Lankan missionary engineers conversion in Gaya|website=Times of India|date=5 January 2015 |accessdate=28 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103202/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|url-status=live}}</ref> | image =| image = [[File:Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur.jpg|180px]] | caption = Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur | country = [[:en:India|भारत]] र [[:en:Nepal|नेपाल]] | classification = [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] }} '''कोइरी''' ('''Koeri''', '''Koiry''' वा '''Koiri''' पनि लेखिन्छ), जसलाई [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] पनि भनिन्छ र उत्तर भारतका धेरै भागमा पछिल्लो समय आफूलाई '''मौर्य''' भनी चिनाउने गरिन्छ,<ref>{{cite web|url=https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|title=Nitish Kumar's 'Triveni Sangh' of Backward Castes May Threaten BJP's Monopoly in 2024 Polls|editor=Soroor Ahmed|website=The Wire|accessdate=2 January 2023|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|url-status=live}}</ref> भारतको एक क्षत्रिय <ref>{{cite book |last1=Bayly |first1=Susan |title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age, Part 4, Volume 3 |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521798426 |page=200 |url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |quote=In eastern Gangetic Hindustan, there were yet more high-farming zones where superior rent-receivers could claim to have been following a life of lordly refinement for many centuries. Here the established patricians included many co-parcenors from 'secular' or lokika Brahman groupings such as the Kanyakubjas and Sarjuparins of Awadh; these areas also contained clusters of landed Rajputs. Other Gangetic 'squireens' belonged to the north Indian status group known as Bhumihar, who had achieved a somewhat ambiguous entitlement to be regarded as Brahmans under the patronage of eighteenth-century rulers and their local deputies. In addition, some of upper India's high-farming localities contained sizable groups of elite landed Muslims; landed families of scribal and service origin who used the jati title Kayastha had also come to be included among the proprietary 'squireen' populations. In southern Awadh, eastern NWP, and much of Bihar, non-labouring gentry groups lived in tightly-knit enclaves among much larger populations of non-elite 'peasants' and labouring people. These other groupings included 'untouchable' Chamars and newly recruited 'tribal' labourers, as well as non-elite tilling and cattle keeping people who came to be known by such titles as Kurmi, Koeri and Goala/Ahir. |access-date=14 May 2022 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |url-status=live }}</ref>&nbsp;[[:en:Caste|जाति]] हो,<ref>{{Cite news|title=उत्तर प्रदेश चुनावः कितने ताक़तवर हैं स्वामी प्रसाद मौर्य?|language=hi|work=BBC News हिंदी|url=https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|access-date=14 January 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|url-status=live}}</ref> जो मुख्यतया [[:en:Bihar|बिहार]] र [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]]मा पाइन्छ र जसको परम्परागत पेसा कृषि हो। [[:en:Arvind Narayan Das|अरविन्द नारायण दास]]का अनुसार, उनीहरू कृषकभन्दा बढी [[:en:Horticulturist|बागवानी गर्ने]] थिए।<ref>{{Cite book |last=Das |first=Arvind N. |url=https://books.google.com/books?id=UHhuAAAAMAAJ |title=The Republic of Bihar |date=1992 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-012351-7 |pages=23 |language=en}}</ref> सन् १८८० को दशकमा बिहार र [[:en:Bengal Presidency|बंगाल]]का ग्रामीण क्षेत्रको ऋण बजारमा उनीहरूले महाजन (ग्रामीण साहुकार) को काम गरेको अभिलेख पनि पाइन्छ।<ref name=Ram/><ref name=Chakraborty/> कोइरीहरूले सामाजिक पुनर्जागरणको एक अंशका रूपमा [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। ब्रिटिश शासनकालमा कोइरीहरूलाई [[:en:Kurmi|कुर्मी]] तथा [[:en:Caste system in India|अन्य खेती गर्ने जाति]]हरूसँगै "कृषक" भनेर वर्णन गरिएको थियो। विभिन्न मतमा उनीहरूलाई [[:en:Dominant caste|प्रभावशाली जाति]] भनिएको छ।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |last=Kumar |first=S. |year=2018 |title=Post-Mandal Politics in Bihar: Changing Electoral Patterns|place=India|publisher=SAGE Publications |isbn=9789352805860 |access-date=11 March 2023 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311173417/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|first=Samaddar|last=Ranabir|year=2016|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|place=United Kingdom|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781317125389|access-date=13 March 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/opinion/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar-news-304876|title=Upper Caste Leaders Back In Circulation In Bihar|website=outlookindia|editor=Giridhar Jha|access-date=12 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311194416/https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar/304876|url-status=live}}</ref> सन् १९५० को दशकमा बिहारमा भएको भूमि सुधार अभियानबाट कोइरी जस्ता समूहहरूले लाभ उठाए र ठूला जमिन्दारहरूको जमिन घट्दै गएको बेला उनीहरूले आफ्नो भूस्वामित्व सुदृढ गर्न सके। यी सुधारहरू कृषि समाजका सबैभन्दा कमजोर समूह [[:en:Scheduled Castes|अनुसूचित जाति]]सम्म पुगेनन् भन्ने तर्क गरिन्छ, तर जातमा आधारित परम्परागत कृषि सम्बन्धमा केही परिवर्तन भने आए। यही परिवर्तनको पृष्ठभूमिमा सुधारपछिको कालका धेरै नयाँ [[:en:Landlords|जमिन्दार]] कोइरी जस्ता समूहबाट आए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ju2wEAAAQBAJ|title=Migration, Food Security and Development: Insights from Rural India|author=Chetan Choithani|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2023|isbn=978-1009276771|page=107|quote=Although the end of zamindari led to a mass eviction of sharecroppers and tenant cultivators who were the actual tillers of the land, big landlords from high castes also saw their landholdings diminish. A new class of landlords belonging to the upper-middle caste groups such as Kurmi, Koeri and Yadavs- officially categorised as other backward classes in contemporary Bihar - emerged. These were mostly small and middle peasants who were able to consolidate their landholdings and position in society in the midst of zamindari reforms (Wilson, 1999; Sharma, 2005).|access-date=18 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books/about/Migration_Food_Security_and_Development.html?id=ju2wEAAAQBAJ#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|उच्च पिछडा जाति]]का रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013"/> बिहारका केही जिल्लामा उनीहरू [[:en:Feudal|सामन्ती]] व्यवस्थाविरुद्धको [[:en:Naxalite–Maoist insurgency|नक्सलवादी–माओवादी विद्रोह]]मा पनि सहभागी भएका छन्। उत्तर भारतका केही भागमा [[:en:Yadav|यादव]], [[:en:Jat|जाट]] र कुर्मीसँगै उनीहरू सबैभन्दा बढी राजनीतिक रूपमा सङ्गठित किसान समुदायमध्ये मानिन्छन्।<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|title=Amit Shah's choice of UP BJP chief to dampen Nitish Kumar's pitch|website=Economic Times|date=11 April 2016 |access-date=2 January 2023|archive-date=4 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804222626/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|url-status=live |last1=Tiwari |first1=Ravish }}</ref> कोइरीहरू [[:en:Saran district|सारन जिल्ला]]मा पाइन्छन् र [[:en:Munger|मुङ्गेर]], [[:en:Banka, Bihar|बाँका]], [[:en:Khagaria|खगडिया]], [[:en:Samastipur|समस्तीपुर]], [[:en:East Champaran|पूर्वी चम्पारण]], [[:en:West Champaran|पश्चिम चम्पारण]] र [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर]] जिल्लामा अपेक्षाकृत छरिएर बसोबास गर्छन्।<ref name="News18">{{cite web |date=30 January 2021 |title=Bihar: Nitish Kumar is Trying to Consolidate the Luv-Kush-Dhanuk Axis to Expand Social Base |url=https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413103338/https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |archive-date=13 April 2021 |access-date=11 April 2021 |website=News18}}</ref> भारतबाहिर, [[:en:Mauritius|मौरिसस]]मा रहेको बिहारी प्रवासी समुदायमा कोइरीहरू पाइन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई करारका मजदुरका रूपमा लगिएको थियो।<ref>{{cite journal |last1=Claveyrolas |first1=Mathieu |title=The 'Land of the Vaish'? Caste Structure and Ideology in Mauritius |journal=[[:en:Archives de sciences sociales des religions|Archives de sciences sociales des religions]] |date=2013 |pages=191–216 |doi=10.4000/samaj.3886 |doi-access=free }}</ref> [[:en:Nepal|नेपाल]]मा पनि उनीहरूको उल्लेख्य जनसङ्ख्या छ। सन् १९७७ मा बिहार सरकारले सरकारी जागिर र विश्वविद्यालयमा आरक्षण (कोटा) को सकारात्मक विभेद लागू गर्‍यो, जसबाट कोइरी जस्ता उच्च पिछडा जातिहरू लाभान्वित भए। भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत उनीहरू "उच्च पिछडा जाति" वा "उच्च अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्। ==संस्कृतीकरण== [[:en:University of Tokyo|टोकियो विश्वविद्यालय]]का प्राध्यापक एमेरिटस हारुका यानागिसावाले आफ्नो कृतिमा उल्लेख गरेका छन् कि कोइरीलाई यादव र कुर्मीसँगै उच्च-मध्यम जातिमा वर्गीकृत गरिएको थियो, जो आफ्नो बलियो र कठोर स्वभावका लागि चिनिन्थे।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hf-VEAAAQBAJ |last=Yanagisawa|first =H.|title=Indian Economic Growth in Historical Perspective: The Roots of Development|date=23 December 2022 |place=United States|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781000803396 |quote= Three upper-middle castes, the Yadav, Koeri and Kurmi (designated OBC), considerably improved their economic position. "These three castes have been the major beneficiaries of the so- called Green Revolution in Bihar.... These sturdy and hardy castes, traditionally engaged in cultivation, have managed to produce more from cultivation than their upper caste counterparts".}}</ref> कोइरीहरू परम्परागत रूपमा "[[:en: vaishya|वैश्य ]]" जातिमा वर्गीकृत थिए<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Shalendra |title=Development and Democracy in India |date=1999 |publisher=Lynne Rienner Publishers |isbn=9781555878108 |page=157 |url=https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |quote=Upper of forward caste(brahmin thakur bania kayastha), cultivating or middle castes(jat bhumihar tyagi), lower shudra or backward caste(yadav, kurmi, lodh koeri gujar kahar gadaria teli harhai nai kachi others), scheduled castes(chamar pasis dhobi bhangi) |access-date=18 April 2022 |archive-date=18 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418013913/https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Omvedt |first=Gail |url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India |date=18 June 1993 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3176-3 |pages=58 |language=en |quote=But in eastern U.P. and Bihar, marked much more by landlordism and within this the domination of the "twice-born" upper castes (brahmans, bhumihars, and rajputs), even the "shudra" peasant castes (kurmis, koeris, and yadavas) were cruelly subordinated, and there had been little of a broad anticaste movement. |access-date=15 August 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |url-status=live }}</ref> र आज कोइरीहरूले [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। संस्कृतीकरण भनेको परम्परागत रूपमा मध्यम र तल्ला जातिले सामाजिक तह माथि उक्लने प्रयास हो, जसमा प्रायः पौराणिक पात्रहरूसँग आफ्नो उत्पत्ति जोड्ने वा उच्च ''[[:en:Varna (Hinduism)|वर्ण]]''को जीवनशैली अपनाउने गरिन्छ, जस्तै [[:en:Vegetarianism|शाकाहार]], महिलाहरूलाई एकान्तमा राख्ने, वा पवित्र धागो ''[[:en:Upanayana|जनै]]'' लगाउने।<ref name="Jayapalan2001">{{cite book|author=N. Jayapalan|title=Indian society and social institutions|url=https://books.google.com/books?id=AumuJ2jtRZIC&pg=PA428|access-date=17 January 2013|year=2001|publisher=Atlantic Publishers & Distri|isbn=978-81-7156-925-0|page=428}}</ref> कोइरी लगायत उत्तर भारतका जातिहरूमा देखिएको संस्कृतीकरणको यो प्रवृत्ति [[:en:Vaishnavism|वैष्णव]] परम्परा बाट प्रेरित थियो, जुन उनीहरूले [[:en:Vishnu|विष्णु]]का अवतारसँग सम्बन्ध खोजेबाट पुष्टि हुन्छ। लेखक विलियम पिन्चले लेखेका छन्: {{blockquote|"कुशवाहा-क्षत्रिय आन्दोलनका उन्नाइसौँ शताब्दीका अग्रगामी तत्वहरूले शिव र उनकी दिव्य अर्धाङ्गिनी पार्वतीसँगको स्पष्ट ब्रह्माण्डीय सम्बन्ध देखाउँछन्। कुशवाहा-क्षत्रिय पहिचान गङ्गाको उत्तरी क्षेत्रभर तरकारी र (बीसौँ शताब्दीको सुरुपछि क्रमशः सीमित मात्रामा) अफिम खेतीको विशेषज्ञताका लागि प्रसिद्ध कृषक समुदायले अँगालेको थियो। तीमध्ये मध्य उत्तर प्रदेशका ''कछी'' र ''[[:en:Murao people|मुराओ]]'' कृषक, पश्चिमी उत्तर प्रदेशका ''कछवाहा'' र बिहार तथा पूर्वी उत्तर प्रदेशका ''कोइरी'' प्रमुख थिए।"<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=University of California Press |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |page=91,92 |access-date=4 October 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417221352/https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |url-status=live }}</ref>}} कोइरीहरूको जातीय सङ्गठन कुशवाहा क्षत्रिय महासभाले सन् १९२२ मा आफ्नो पहिलो अधिवेशन गर्‍यो।<ref name="Ashwani2008_36">{{cite book |first=Ashwani |last=Kumar |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |year=2008 |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-84331-709-8 |pages=36 |quote=The Koiris are known as great horticulturists and engage primarily in agricultural operations in the capacity of small landowners and poor peasants. Unlike Kurmis and Yadavs, they are generally considered non aggressive and disinterested in caste riots. They also attempted to attain higher social status by claiming to be descendants of Lord Ram's son Kush. They formed the Kushwaha Kshatriya Mahasabha as their nodal caste association and held the first session of the association in March 1922. |access-date=29 June 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200226/https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |url-status=live }}</ref> बनारसका [[:en:Ganga Prasad|गङ्गा प्रसाद]] गुप्त जस्ता केही [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] सुधारकहरूले कोइरीहरू [[:en:Kusha|कुश]]का वंशज हुन् र [[:en:Muhammad of Ghor|शिहाबुद्दिन गोरी]]को नेतृत्वमा मुस्लिम शक्ति सुदृढ हुँदै गएको बेला उनीहरूले राजा [[:en:Jayachandra|जयचन्द्र]]को सेवामा सैन्य हैसियतमा काम गरेका थिए भनी तर्क गरे। उनले अझ भने कि पराजयपछि मुस्लिमहरूबाट सताइने डरले कुशवाहा क्षत्रियहरू अस्तव्यस्त भई जङ्गलमा भागे र हिन्दू धर्मका पूर्व रक्षकका रूपमा नचिनिन आफ्ना पवित्र धागा फालिदिए। ब्रिटिश नृविज्ञानी [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले सन् १८९० को दशकमा कोइरीका विभिन्न उत्पत्ति कथा अभिलेख गरेका थिए। एउटा कथा अनुसार, [[:en:Shiva|शिव]] र [[:en:Parvati|पार्वती]]ले बनारसमा आफ्ना तरकारी र फूलका बगैँचाको हेरचाह गर्न कोइरी र [[:en:Kachhi (caste)|कछी]]लाई सिर्जना गरे। अस्सी वर्षअघि [[:en:Francis Buchanan-Hamilton|फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन]]ले बिहारका कोइरीहरू [[:en:Dashanami Sampradaya|दशनामी सम्प्रदाय]]का अनुयायी थिए भने गोरखपुर र अयोध्याका कोइरीहरू आध्यात्मिक मार्गदर्शनका लागि [[:en:Ramanandi Sampradaya|रामानन्दी]] सन्तहरूतिर लागेका थिए भनी अभिलेख गरेका थिए।<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=[[:en:University of California Press|University of California Press]] |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC|page=92}}</ref> [[:en:Christophe Jaffrelot|क्रिस्टोफ जाफ्रेलो]]का अनुसार जातीय सङ्गठनहरू व्यक्तिगत जातिहरूलाई एकताबद्ध गर्ने मूल उद्देश्यले बनेका थिए। कोइरी, कछी र मुराओ जस्ता बागवानी तथा तरकारी बजार खेती गर्ने समुदायलाई एउटै छातामुनि ल्याउन अखिल भारतीय कुशवाहा क्षत्रिय महासभा गठन गरिएको थियो। कोइरीहरूले [[:en:Kurmi|कुर्मी]]हरूको समर्थनमा "राघव समाज" नामक जातीय गठबन्धन बनाउने प्रयास पनि गरे, जुन [[:en:Rama|राम]]का एक नामबाट राखिएको थियो। यो क्रमशः [[:en:Lava (Ramayana)|लव]] र [[:en:Kusha (Ramayana)|कुश]]बाट आफ्ना समुदायको वंश जोड्ने दाबीलाई औचित्य दिन गरिएको थियो। सन् १९२८ मा महासभाले कोइरी समुदायका विभिन्न उपजातिको तर्फबाट [[:en:Simon Commission|साइमन आयोग]]समक्ष क्षत्रियका रूपमा मान्यता पाउन निवेदन पनि दिएको थियो।<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |pages=197–199 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=[[:en:C. Hurst & Co.|C. Hurst & Co.]] |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=HWms_1WzF1sC&q=india+silent+revolution+luv+kush&pg=PA197 |access-date=29 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231223916/http://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |archive-date=31 December 2013 |url-status=live }}</ref> कोइरी-कुर्मी समुदायका लागि प्रयोग हुने "लव-कुश" शब्दावली संस्कृतिभन्दा राजनीतिमा बढी महत्त्वपूर्ण बन्यो। बिहारमा यसले कोइरी र कुर्मी जातिको राजनीतिक एकताको प्रतिनिधित्व गर्न थाल्यो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|title=Why India Votes? :Exploring the Political in South Asia|first=Mukulika|last=Banerjee|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|year=2017|isbn=978-1317341666|access-date=25 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095019/https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|url-status=live}}</ref> गोरक्षासँग सम्बन्धित साम्प्रदायिक दङ्गाको सन्दर्भमा, केही लेखकहरूको मत छ कि कोइरी, अहिर जस्ता तल्ला जातिका समूहहरूले पनि उच्च सामाजिक हैसियत जनाउन गोरक्षा अँगाले, किनभने हिन्दू धर्ममा ''गाई''को पहिलेदेखि नै प्रतीकात्मक महत्त्व थियो। गोरक्षाबारे यो दृष्टिकोण उत्तर प्रदेशका सहरी कुलीनहरूको दृष्टिकोणभन्दा भिन्न थियो।<ref>{{cite book|first=William|last=Gould|title=Religion and Conflict in Modern South Asia|year=2012|pages=70|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|quote=Gyan Pandey's detailed research on the cow protection riots in eastern UP and Bihar in 1893 and 1917 relates the conflict to specific registers of caste difference and status assertion, in a context where the popular view of cow protection from the point of view of low-caste Ahirs, Koeris and Kurmis was quite different to that of UP's urban elites. For both Freitag and Pandey, cow protection became a means for relatively low-status communities to assert higher status via association with something of symbolic importance to Hinduism as a whole: in this case, the cow.|isbn=978-0-521-87949-1|url=https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|language=en|access-date=14 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|url-status=live}}</ref> ==अर्थतन्त्र== यो समुदाय भारतीय [[:en:Opium|अफिम]] व्यापारको केन्द्रमा थियो, जसको मुख्य आधार बिहार थियो। धेरै वर्षसम्म [[:en:British East India Company|ब्रिटिश ईस्ट इन्डिया कम्पनी]]ले [[:en:Patna|पटना]]स्थित एजेन्सीमार्फत यसलाई नियन्त्रण र शोषण गर्‍यो। [[:en:Carl Trocki|कार्ल ट्रोकी]]को विश्वास छ कि "अफिम उत्पादकहरू स्वतन्त्र कर्ता थिएनन्" र उनले उत्पादन गराउन अपनाइएको दबाब र आर्थिक व्यवस्थाको वर्णन गरेका छन्, जसमा अनिकालका बेला जनतालाई अन्न चाहिँदा पनि जमिन अफिम खेतीमै सीमित राखिन्थ्यो। कम्पनीका लागि लाभदायक भए पनि किसान उत्पादकका लागि यो प्रायः लाभदायक थिएन, र "कोइरी नामक एउटै जातिले मात्र केही हदसम्म कुशलतापूर्वक खेती जारी राख्न सक्यो। यो उनीहरूले अफिम उत्पादनका कामहरूमा आफ्ना पत्नी र छोराछोरीलाई संलग्न गराउन सक्ने भएकाले सम्भव भयो।"<ref name=Trocki1999pp64-67>{{cite book |title=Opium, empire and the global political economy: a study of the Asian opium trade, 1750–1950 |first=Carl A. |last=Trocki |author-link=Carl A. Trocki|publisher=Routledge |year=1999 |isbn=978-0-415-19918-6 |pages=64–67 |url=https://books.google.com/books?id=DDNvkSC26bcC |access-date=4 October 2011}}</ref> अफिम उत्पादनमा संलग्न अन्य समूहहरूले मजदुर भाडामा लिनुपर्थ्यो, तर कोइरीहरूले आफ्नै परिवारभित्र उपलब्ध श्रम प्रयोग गरेर लागत घटाए।<ref name=Trocki1999pp64-67/> कोइरी जनताको परिश्रमी स्वभावको वर्णन गर्दै [[:en:Susan Bayly|सुसान बेयली]]ले लेखेकी छन्: {{blockquote|"उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यसम्ममा प्रभावशाली राजस्व विशेषज्ञहरूले जमिनदार व्यक्तिको बाली हेरेरै उसको जात भन्न सक्ने बताउन थालेका थिए। उत्तरमा, यी पर्यवेक्षकहरूका अनुसार, 'दोस्रो दर्जाको जौ' को खेत हलो चलाउन हिचकिचाउने र आफ्ना महिलालाई एकान्तमा राख्नमा गर्व गर्ने [[:en:Rajput|राजपूत]] वा [[:en:Brahmin|ब्राह्मण]]को हुन्थ्यो। यस्तो मानिस आफ्नो पतनका लागि आफैँ दोषी ठहरिन्थ्यो, जसले आफ्ना अनुत्पादक आश्रितहरूलाई पाल्न लापरवाहीपूर्वक जमिन बन्धक राख्थ्यो र त्यसपछि बेच्थ्यो। त्यही तर्क अनुसार, फस्टाएको गहुँको खेत द्विज नभएको किसानको हुन्थ्यो, किनभने गहुँ खेतीमा खेतीकर्ताको सीप र उद्यमशीलता चाहिन्छ। [[:en:Denzil Ibbetson|डेन्जिल इबेट्सन]] र [[:en:E. A. H. Blunt|ई. ए. एच. ब्लन्ट]] जस्ता टिप्पणीकारका अनुसार यी गैर-कुलीन 'किसान'का गुण थिए, उत्तर भारतका मितव्ययी [[:en:Jat|जाट]] वा चतुर कुर्मी, .... यस्तै गुणहरू साना तरकारी बगैँचा गर्ने जनसङ्ख्यामा पनि पाइन्थे, जो हिन्दुस्तानमा कोइरी भनेर चिनिन्थे"<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age|first=Susan|last=Bayly|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2001|isbn=0521798426|access-date=2020-06-30|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200229/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|url-status=live}}</ref>}}उपनिवेशकालका नृविज्ञानी डा. हन्टरले बिहारका केही जिल्लामा कोइरी र औधिया कुर्मीलाई सबै खेती गर्ने जातिमध्ये सबैभन्दा सम्मानित भनी चिनाएका थिए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|title=The Limited Raj Agrarian Relations in Colonial India|author=Anand A. Yang|publisher=University of California Press|year=2021|isbn=978-0520369108|pages=187–188|access-date=27 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|url-status=live}}</ref> सन् १८७७ मा उपनिवेशकालीन [[:en:Bengal Presidency|बंगाल सरकार]]ले भारतीय समाजको विवरण तयार गर्ने प्रयास गर्‍यो र यो सन् १८७१ को पहिलो जनगणनाबाट सुरु भएको विभिन्न जाति र जनजातिहरूको अखिल भारतीय सामाजिक वर्गीकरणको प्रक्रियामा परिणत भयो। सन् १९०१ मा [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले भारतीय समाजको जातीय वर्गीकरण विकास गर्न मानवमितीय विधि प्रयोग गरे, जसले भारतका मानिसहरूलाई वर्गीकरण गर्ने समस्याग्रस्त प्रयासतर्फ डोर्‍यायो। कोइरीहरूलाई कुर्मीसँगै "कृषक जाति" का रूपमा वर्गीकृत गरिएको थियो।<ref name="Bauer">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|title=The Peasant Production of Opium in Nineteenth Century India|author=Rolf Bauer|publisher=BRILL|year=2019|isbn=978-9004385184|page=143|access-date=30 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|url-status=live}}</ref> सन् १९४१ को एक आधिकारिक प्रतिवेदनले उनीहरूलाई बिहारका "सबैभन्दा उन्नत" खेतीकर्ता भनी वर्णन गरेको थियो र भनेको थियो, "बानीमा सरल, अत्यन्त मितव्ययी र तरकारी बजार खेतीको कलामा निपुण कोइरी भारतमा जहाँसुकै पाइने माटो जोत्ने सर्वश्रेष्ठ किसानमध्येका एक हो।"<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |page=197 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=C. Hurst & Co. |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |access-date=29 August 2011 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200231/https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |url-status=live }}</ref> [[:en:British Raj|उपनिवेशकाल]]मा बंगाल जस्ता प्रान्तमा ग्रामीण जनसङ्ख्याको बहुसङ्ख्यक कृषिबाट जीविका चलाउँथे पनि थोरैलाई मात्र "कृषक" वर्गीकरणको योग्य मानिएको थियो। कोइरी, [[:en:Kachhi (caste)|कछी]] र [[:en:Kurmi|कुर्मी]] प्रमुख "कृषक जाति" मात्र नभई सबैभन्दा सीपयुक्त खेतीकर्ताका रूपमा पनि प्रख्यात थिए। समकालीन कृषि समाजबारे [[:en:William Crooke|विलियम क्रुक]]को वर्णन अनुसार कोइरीहरू 'शान्त, परिश्रमी र असल व्यवहारका मानिस' थिए।<ref name="Bauer"/> उन्नाइसौँ शताब्दीको सुरुमा [[:en:Gaya district|गया जिल्ला]]मा फ्रान्सिस बुकाननले कोइरीहरूलाई मुख्यतया गरिब र मध्यम किसानहरू रहेको "हल जोत्ने जनजाति" को समुदायका रूपमा अभिलेख गरेका थिए। तर उनको सर्वेक्षणमा उनीहरूभित्रको एउटा माथिल्लो तह छुटेको थियो, जसले नगद सञ्चित र जम्मा गरेको थियो र आश्रित श्रम प्राप्त गर्न ''कमियौटी'' पेस्की दिने साहुकारका रूपमा उदाएको थियो। उपनिवेशकालका मौखिक साक्ष्यले सङ्केत गर्छन् कि उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यसम्म गया जिल्लाका कोइरीहरूमा धनी किसानहरू समावेश थिए, जसले भूमि सम्बन्धमा सुधार गरेर र बजार सम्बन्ध विस्तार गरेर भौतिक सम्पत्ति आर्जन गरेका थिए। यसले उनीहरूलाई आश्रित मजदुरहरूलाई पेस्की दिएर ऋण बन्धनमा बाँध्न र ''कमिया-मालिक'' सम्बन्ध स्थापना गर्न सक्षम बनायो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|title=Bonded Histories Genealogies of Labor Servitude in Colonial India|issn=0575-6863|author=Gyan Prakash|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=0521526582|pages=162–163|access-date=21 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622094620/https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|url-status=live}}</ref> सन् १८८० को दशकको बंगाल र बिहार जस्ता क्षेत्रको ग्रामीण ऋण बजारको अध्ययन गर्ने लेखक बिन्देश्वर रामका अनुसार कोइरीहरूले ग्रामीण क्षेत्रमा [[:en:Bania|बनिया]] र [[:en:Sunar|सुनार]] जातिसँगै महाजन वा साहुकारको काम गर्थे। रामले उल्लेख गरेका छन् कि यी सामाजिक समूहहरू समृद्ध किसान स्वामी र रैयतहरूलाई ऋण दिने ग्रामीण ऋण बजारका अभिकर्ता दुवैका रूपमा कार्य गर्थे। सन् १८८५ सम्म जमिनको मूल्य बढ्दै जाँदा उनीहरूले खरिदमार्फत आफ्नो भूस्वामित्व बढाउन थाले। रैयतहरूले ऋणका लागि जमिन बन्धक राख्दा यी सामाजिक समूहहरूलाई जमिनको हस्तान्तरण पनि बढ्यो। रामले यो पनि उल्लेख गरेका छन् कि सन् १८८५ पछि कानुनअन्तर्गत जमिन दर्ता बढ्नु र जमिनको मूल्य उकालो लाग्नुका कारण साहुकारका रूपमा काम गर्ने यी समूहहरूको मोलमोलाइ क्षमता निकै बढ्यो।<ref name=Ram>{{cite book|last=Ram|first=B.|year=1997|title=Land and Society in India: Agrarian Relations in Colonial North Bihar|place=India|publisher=Orient Longman|page=69|isbn=9788125006435 |accessdate=29 August 2023|url=https://books.google.com/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103244/https://books.google.co.in/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69&dq=|url-status=live}}</ref> मालबिका चक्रवर्तीले पनि दक्षिण बिहार क्षेत्रका कोइरी जातिका सम्पन्न किसानहरूले खेतीबाट हुने आम्दानीमा थप्न महाजन वा साहुकारको काम गर्थे भनी उल्लेख गरेकी छन्। उनले यो पनि उल्लेख गरेकी छन् कि उनीहरूले स्थानीय [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]] जनसङ्ख्यालाई ''कमियौटी'' पेस्की (एक किसिमको ऋण) दिएर बँधुवा श्रम प्रणालीमा संलग्न गराए। चक्रवर्तीका अनुसार यी कोइरी महाजनहरू [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]]हरूलाई पेस्की दिँदा सबैभन्दा कडा थिए।<ref name=Chakraborty>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99|last=Chakrabarti|first=M.|year=2004|title=The Famine of 1896-1897 in Bengal: Availability Or Entitlement Crisis?|place=India|publisher=Orient BlackSwan|page=99|isbn=9788125023890 |accessdate=29 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103158/https://books.google.co.in/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99&dq=|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|पिछडा जातिको उच्च तह]]मा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013">{{cite book | author = Carolyn Brown Heinz | editor1 = Peter Berger | editor2 = Frank Heidemann | date = 3 June 2013 | title = The Modern Anthropology of India: Ethnography, Themes and Theory | publisher = Routledge | pages = | isbn = 978-1-134-06118-1 | url = https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | quote = The four dominant high caste groups (the forward castes)-Brahman, Bhumihar, Rajput, Kayastha-together constitute about 12 percent of the population. These are the old elite, from whose numbers came the major zamindars and land owning castes. The so-called Backward castes consisting of about half the population of Bihar, were further classified soon after independence into Upper Backward and Lower Backwards(Blair 1980). The upper backwards - Bania, Yadav, Kurmi and Koiri - constitute about 19 percent of the population, and now include most of the rising Kulak class of successful peasants who have acquired land, adopted improved agricultural technology, and become a powerful force in Bihar politics. This is true, above all, of the Yadavas. The lower backwards are shudra castes such as Barhi, Dhanuk, Kahar, Kumhar, Lohar, Mallaah, Teli etc, about 32 percent of the population. The largest components of the scheduled castes(14 percent) are the Dusadh, Chamar, and Musahar, the Dalit groups who are in many parts of the statelocked in struggles for land and living wages and living wages with the rich peasants and landlords of the forward and upper backward castes | access-date = 15 June 2022 | archive-date = 14 June 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220614220553/https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | url-status = live }}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरी जातिको पेसागत विविधीकरण उत्तर बिहारका छानिएका गाउँहरूको अध्ययनले देखाउँछ। आफ्नो ''भूमि र जातीय सम्बन्ध'' शीर्षकको लेखमा अवनीश कुमारले पश्चिम चम्पारण र उत्तर बिहारको [[:en:Samastipur district|समस्तीपुर जिल्ला]]का छानिएका गाउँहरूको अध्ययनबाट देखाए कि यी मध्ये केही गाउँहरूमा समयक्रममा कोइरी र यादव जाति [[:en:Bhumihar|भूमिहार]] जस्ता पुराना कुलीन समूहहरूलाई पछाडि पार्दै प्रभावशाली बने। कुमारको अध्ययनले यी दुवै जाति यी क्षेत्रमा राजनीतिक शक्तिका लागि प्रतिस्पर्धा गर्छन् र आर्थिक रूपमा सम्पन्न केही कोइरी परिवारहरूले स्थानीय [[:en:Primary Agricultural Credit Societies|प्राथमिक कृषि ऋण समिति]] र [[:en:Public Distribution System|सार्वजनिक वितरण प्रणाली]] पनि स्वामित्वमा राखेका छन् भन्ने पाएको थियो। तथापि, कोइरीहरूभित्र जातीय विभेदीकरण पनि उच्च थियो, किनकि अध्ययन गरिएका गाउँहरूका सबै कोइरी घरपरिवारले आफ्ना केही कुलबन्धुहरूले हासिल गरेको समृद्धि बाँडेका थिएनन्। अध्ययनले भूमि र स्रोतमाथिको नियन्त्रणको फरक ढाँचा पनि प्रस्तुत गर्‍यो, किनभने केही क्षेत्रमा कोइरी र यादव जस्ता जाति प्रभावशाली थिए भने अरूमा भूमिहार जातिले अझै खेती योग्य जमिनको ठूलो हिस्सामाथि नियन्त्रण राखेको थियो।<ref>{{cite journal|title=Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages|last=Kumar|first= Awanish|year=2022|journal ="Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages," Review of Agrarian Studies|volume =12|issue=1|url=http://ras.org.in/5baea16fe33094ce0fa6dc641b7b811f}}</ref> ===भूमि सुधारपछि=== कोइरी जस्ता मध्यम जातिका किसानहरूले भारत सरकारको भूमि सुधार नीतिबाट सबैभन्दा बढी लाभ उठाए। जमिनको हदबन्दी कानुन र सन् १९७० को दशकको कम्युनिस्ट दबाबको सामना गर्दै उच्च जातिका जमिन्दारहरूले आफ्ना जमिन बेच्न थाले। अधिकांश अवस्थामा खरिदकर्ता कोइरी, [[:en:Kurmi|कुर्मी]] वा [[:en:Yadav|यादव]] जातिका हुन्थे। यी किसानहरूले आफ्नो जमिनमा कुशलतापूर्वक काम गरे र आफ्ना जमिनलाई थप उत्पादनशील बनाए। यसको विपरीत उच्च जातिहरू त्यसो गर्न असमर्थ भए र उनीहरू आफूले पाएको मूल्यले सन्तुष्ट देखिए। अग्रगामी जातिहरूमा बढ्दो सहरीकरणले ग्रामीण क्षेत्रमा नयाँ जमिन्दारको वर्ग सिर्जना गर्‍यो, किनकि यी तीन मध्यम जातिले आफ्नो जमिन विरलै बेच्थे, बरु सुधारलाई थप जमिन किन्ने अवसरका रूपमा हेर्थे।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=80,81 | publisher=[[:en:Viking Press|Viking]] | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201352/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | url-status=live }}</ref> यो प्रक्रियाले मध्यम किसान जातिहरूको ऊर्ध्वगामी गतिशीलतालाई प्रोत्साहन दियो। यादवहरूमा यो गतिशीलताले उनीहरूलाई ठूला किसान र जमिन्दार दुवैका रूपमा सुदृढ बनायो भने कोइरीहरूमा ऊर्ध्वगामी गतिशीलता विशेष गरी [[:en:Landlords|जमिन्दार]] बन्नेतर्फ मात्र केन्द्रित थियो।<ref>{{cite book|title=Agrarian Reforms, Land Markets, and Rural Poor|first=D. Narasimha|last=Reddy|publisher=Concept Publishing Company|page=279|year=2009|isbn=978-8180696046|url=https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|access-date=16 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|url-status=live}}</ref> कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता जातिको उदय र अग्रगामी जातिहरूको सत्ताबाट पतन यी मध्यम किसानहरूमा बढ्दो आक्रामकताले चिनिन्थ्यो, जो अब आफूले पहिले निन्दा गरेका जमिन्दारहरू जस्तै व्यवहार गर्न थालेका थिए।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=82 | publisher=Viking | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | url-status=live }}</ref> सन् १९८९ मा फ्रान्केलले अवलोकन गरे कि ९५% उच्च जाति र कोइरी तथा यादव जस्ता मध्यम किसान जातिका ३६% धनी किसान-सह-जमिन्दार वर्गका थिए। शारीरिक श्रमप्रतिको अरुचि यो वर्गको विशेषता थियो। तथापि, जीविकोपार्जनका लागि तुलनात्मक रूपमा कम जमिन भएका केही कोइरी र यादवहरूले कृषि मजदुरका रूपमा पनि काम गर्थे, यद्यपि अधिकांश कृषि मजदुर [[:en:Dalit|दलित]] जातिका थिए। फ्रान्केलका अनुसार मध्यम र गरिब किसानको अधिकांश भाग कोइरी र यादव जस्ता जातिका थिए; यो वर्गले आफ्नै खेतमा काम गर्थ्यो तर अरूको खेतमा काम गर्नु आफ्नो मर्यादाभन्दा तल ठान्थ्यो।<ref>{{cite book |title=Rebels From the Mud Houses: Dalits and the Making of the Maoist Revolution ... |page=31 |first=George |last=Kunnath |publisher=[[:en:Taylor and Francis Group|Taylor and Francis Group]] |location=New York |year=2018 |isbn=978-1-138-09955-5 |url=https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |access-date=29 May 2020 |archive-date=15 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115155155/https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |url-status=live }}</ref> तथापि, सामाजिक पदानुक्रमको माथिल्लो छेउतर्फको सामाजिक-आर्थिक प्रगति र सङ्क्रमण निर्बाध थिएन। उत्तर भारतका अन्य मध्यम स्तरका जातिहरू जस्तै कोइरीहरूले यथास्थितिका समर्थक उच्च जातिहरू तथा आफ्ना अधिकारका लागि अब मुखर बनेका दलित र सबैभन्दा तल्ला जातिहरू दुवैतर्फबाट दोहोरो टकरावको सामना गरिरहेका थिए। यी सबैले मध्यम जातिहरूलाई आक्रामक बनायो।<ref>{{cite book|title=Beyond Ambedkar: Essays on Dalits in India|first=Nandu|last=Ram|publisher=Har Anand Publications|year=2009|page=32|isbn=978-8124114193|url=https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|url-status=live}}</ref> सञ्जय कुमारले मध्यम किसान [[:en:Caste|जाति]]हरू, जसलाई [[:en:Upper Backward Castes|उच्च-ओबीसी]] पनि भनिन्छ, को राजनीतिक परिचालनलाई सन् १९७०–९० को अवधिअघिका दशकहरूमा बिहारमा गरिएको भूमि सुधारको क्रमिक प्रक्रियासँग जोडेका छन्। कुमारका अनुसार: {{Blockquote|आफ्ना सबै सीमितताका बावजुद, सन् १९४८ देखिका भूमि सुधार कानुनहरूले विशाल क्षेत्रको जमिनमाथिको स्वामित्व अधिकार उच्च-ओबीसी, मुख्यतः यादव र कोइरी-कुर्मीलाई हस्तान्तरण गरे। यसले उनीहरूलाई राजनीतिक शक्तिमा ठूलो हिस्सा माग्ने बल दियो र सन् १९६० को दशकको अन्त्यसम्म उनीहरूले [[:en:Vidhan Sabha|विधान सभा]]मा आफ्नो प्रतिनिधित्वको ढिलो तर क्रमिक वृद्धिमा प्रतिबिम्बित हुने गरी राजनीतिक रूपमा आफूलाई स्थापित गर्न थालेको देखिन्थ्यो<ref name="Sanjay 55">{{cite book|last=Kumar|first=Sanjay|title=Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns|publisher=SAGE publication|pages=31|isbn=978-93-528-0585-3|url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|date=27 May 2022|access-date=28 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|url-status=live}}</ref>}} उच्च जातिका जमिन्दारहरूसँगको द्वन्द्वले उनीहरूलाई अति-वामपन्थी [[:en:Naxalite|नक्सलवाद]]तर्फ आकर्षित गर्‍यो। यो [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर जिल्ला]]को गाउँ [[:en:Ekwari|एकवारी]]मा देखियो, जहाँ कोइरी शिक्षक [[:en:Jagdish Mahto|जगदीश महतो]]ले सन् १९६७ को [[:en:Bihar Legislative Assembly|बिहार विधानसभा]] निर्वाचनमा [[:en:Communist Party of India|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] (सीपीआई) लाई समर्थन गरेका कारण [[:en:Bhumihar|भूमिहार]]हरूले कुटपिट गरेपछि माओवादीहरूको नेतृत्व गर्न थाले र उच्च जातिका जमिन्दारहरूको हत्या सङ्गठित गरे। महतोले आरामा ''हरिजनिस्तान'' नामक पत्रिका पनि सुरु गरे। सन् १९७१ मा महतोको हत्यापछि भोजपुरको कम्युनिस्ट विद्रोह शान्त भयो।<ref>{{cite book|title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India|first=Gail|last=Omvedt|publisher=[[:en:M.E.Sharpe|M.E.Sharpe]]|page=59|year=1993|isbn=0765631768|url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC&q=Reinventing+Revolution%3A+New+So%2Fjagdish+mahto&pg=PA59|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=Wlxb0ua 08sa38cjaq8s568gopd0qy2w8gr9t6f 1395610 1395609 2026-11-10T12:27:06Z Madeshi Brahman 78174 /* भूमि सुधारपछि */ 1395610 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = कोइरी | region = [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]], [[:en:Madhesh Province|मधेश]] | languages = [[:en:Bhojpuri language|भोजपुरी]], [[:en:Magahi language|मगही]], [[:en:Awadhi language|अवधी]], [[:en:Hindi|हिन्दी]]-[[:en:Urdu|उर्दू]] | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]], [[:en:Buddhism|बौद्ध धर्म]]<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|title=Sri Lankan missionary engineers conversion in Gaya|website=Times of India|date=5 January 2015 |accessdate=28 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103202/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|url-status=live}}</ref> | image =| image = [[File:Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur.jpg|180px]] | caption = Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur | country = [[:en:India|भारत]] र [[:en:Nepal|नेपाल]] | classification = [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] }} '''कोइरी''' ('''Koeri''', '''Koiry''' वा '''Koiri''' पनि लेखिन्छ), जसलाई [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] पनि भनिन्छ र उत्तर भारतका धेरै भागमा पछिल्लो समय आफूलाई '''मौर्य''' भनी चिनाउने गरिन्छ,<ref>{{cite web|url=https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|title=Nitish Kumar's 'Triveni Sangh' of Backward Castes May Threaten BJP's Monopoly in 2024 Polls|editor=Soroor Ahmed|website=The Wire|accessdate=2 January 2023|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|url-status=live}}</ref> भारतको एक क्षत्रिय <ref>{{cite book |last1=Bayly |first1=Susan |title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age, Part 4, Volume 3 |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521798426 |page=200 |url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |quote=In eastern Gangetic Hindustan, there were yet more high-farming zones where superior rent-receivers could claim to have been following a life of lordly refinement for many centuries. Here the established patricians included many co-parcenors from 'secular' or lokika Brahman groupings such as the Kanyakubjas and Sarjuparins of Awadh; these areas also contained clusters of landed Rajputs. Other Gangetic 'squireens' belonged to the north Indian status group known as Bhumihar, who had achieved a somewhat ambiguous entitlement to be regarded as Brahmans under the patronage of eighteenth-century rulers and their local deputies. In addition, some of upper India's high-farming localities contained sizable groups of elite landed Muslims; landed families of scribal and service origin who used the jati title Kayastha had also come to be included among the proprietary 'squireen' populations. In southern Awadh, eastern NWP, and much of Bihar, non-labouring gentry groups lived in tightly-knit enclaves among much larger populations of non-elite 'peasants' and labouring people. These other groupings included 'untouchable' Chamars and newly recruited 'tribal' labourers, as well as non-elite tilling and cattle keeping people who came to be known by such titles as Kurmi, Koeri and Goala/Ahir. |access-date=14 May 2022 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |url-status=live }}</ref>&nbsp;[[:en:Caste|जाति]] हो,<ref>{{Cite news|title=उत्तर प्रदेश चुनावः कितने ताक़तवर हैं स्वामी प्रसाद मौर्य?|language=hi|work=BBC News हिंदी|url=https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|access-date=14 January 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|url-status=live}}</ref> जो मुख्यतया [[:en:Bihar|बिहार]] र [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]]मा पाइन्छ र जसको परम्परागत पेसा कृषि हो। [[:en:Arvind Narayan Das|अरविन्द नारायण दास]]का अनुसार, उनीहरू कृषकभन्दा बढी [[:en:Horticulturist|बागवानी गर्ने]] थिए।<ref>{{Cite book |last=Das |first=Arvind N. |url=https://books.google.com/books?id=UHhuAAAAMAAJ |title=The Republic of Bihar |date=1992 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-012351-7 |pages=23 |language=en}}</ref> सन् १८८० को दशकमा बिहार र [[:en:Bengal Presidency|बंगाल]]का ग्रामीण क्षेत्रको ऋण बजारमा उनीहरूले महाजन (ग्रामीण साहुकार) को काम गरेको अभिलेख पनि पाइन्छ।<ref name=Ram/><ref name=Chakraborty/> कोइरीहरूले सामाजिक पुनर्जागरणको एक अंशका रूपमा [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। ब्रिटिश शासनकालमा कोइरीहरूलाई [[:en:Kurmi|कुर्मी]] तथा [[:en:Caste system in India|अन्य खेती गर्ने जाति]]हरूसँगै "कृषक" भनेर वर्णन गरिएको थियो। विभिन्न मतमा उनीहरूलाई [[:en:Dominant caste|प्रभावशाली जाति]] भनिएको छ।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |last=Kumar |first=S. |year=2018 |title=Post-Mandal Politics in Bihar: Changing Electoral Patterns|place=India|publisher=SAGE Publications |isbn=9789352805860 |access-date=11 March 2023 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311173417/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|first=Samaddar|last=Ranabir|year=2016|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|place=United Kingdom|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781317125389|access-date=13 March 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/opinion/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar-news-304876|title=Upper Caste Leaders Back In Circulation In Bihar|website=outlookindia|editor=Giridhar Jha|access-date=12 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311194416/https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar/304876|url-status=live}}</ref> सन् १९५० को दशकमा बिहारमा भएको भूमि सुधार अभियानबाट कोइरी जस्ता समूहहरूले लाभ उठाए र ठूला जमिन्दारहरूको जमिन घट्दै गएको बेला उनीहरूले आफ्नो भूस्वामित्व सुदृढ गर्न सके। यी सुधारहरू कृषि समाजका सबैभन्दा कमजोर समूह [[:en:Scheduled Castes|अनुसूचित जाति]]सम्म पुगेनन् भन्ने तर्क गरिन्छ, तर जातमा आधारित परम्परागत कृषि सम्बन्धमा केही परिवर्तन भने आए। यही परिवर्तनको पृष्ठभूमिमा सुधारपछिको कालका धेरै नयाँ [[:en:Landlords|जमिन्दार]] कोइरी जस्ता समूहबाट आए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ju2wEAAAQBAJ|title=Migration, Food Security and Development: Insights from Rural India|author=Chetan Choithani|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2023|isbn=978-1009276771|page=107|quote=Although the end of zamindari led to a mass eviction of sharecroppers and tenant cultivators who were the actual tillers of the land, big landlords from high castes also saw their landholdings diminish. A new class of landlords belonging to the upper-middle caste groups such as Kurmi, Koeri and Yadavs- officially categorised as other backward classes in contemporary Bihar - emerged. These were mostly small and middle peasants who were able to consolidate their landholdings and position in society in the midst of zamindari reforms (Wilson, 1999; Sharma, 2005).|access-date=18 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books/about/Migration_Food_Security_and_Development.html?id=ju2wEAAAQBAJ#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|उच्च पिछडा जाति]]का रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013"/> बिहारका केही जिल्लामा उनीहरू [[:en:Feudal|सामन्ती]] व्यवस्थाविरुद्धको [[:en:Naxalite–Maoist insurgency|नक्सलवादी–माओवादी विद्रोह]]मा पनि सहभागी भएका छन्। उत्तर भारतका केही भागमा [[:en:Yadav|यादव]], [[:en:Jat|जाट]] र कुर्मीसँगै उनीहरू सबैभन्दा बढी राजनीतिक रूपमा सङ्गठित किसान समुदायमध्ये मानिन्छन्।<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|title=Amit Shah's choice of UP BJP chief to dampen Nitish Kumar's pitch|website=Economic Times|date=11 April 2016 |access-date=2 January 2023|archive-date=4 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804222626/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|url-status=live |last1=Tiwari |first1=Ravish }}</ref> कोइरीहरू [[:en:Saran district|सारन जिल्ला]]मा पाइन्छन् र [[:en:Munger|मुङ्गेर]], [[:en:Banka, Bihar|बाँका]], [[:en:Khagaria|खगडिया]], [[:en:Samastipur|समस्तीपुर]], [[:en:East Champaran|पूर्वी चम्पारण]], [[:en:West Champaran|पश्चिम चम्पारण]] र [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर]] जिल्लामा अपेक्षाकृत छरिएर बसोबास गर्छन्।<ref name="News18">{{cite web |date=30 January 2021 |title=Bihar: Nitish Kumar is Trying to Consolidate the Luv-Kush-Dhanuk Axis to Expand Social Base |url=https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413103338/https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |archive-date=13 April 2021 |access-date=11 April 2021 |website=News18}}</ref> भारतबाहिर, [[:en:Mauritius|मौरिसस]]मा रहेको बिहारी प्रवासी समुदायमा कोइरीहरू पाइन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई करारका मजदुरका रूपमा लगिएको थियो।<ref>{{cite journal |last1=Claveyrolas |first1=Mathieu |title=The 'Land of the Vaish'? Caste Structure and Ideology in Mauritius |journal=[[:en:Archives de sciences sociales des religions|Archives de sciences sociales des religions]] |date=2013 |pages=191–216 |doi=10.4000/samaj.3886 |doi-access=free }}</ref> [[:en:Nepal|नेपाल]]मा पनि उनीहरूको उल्लेख्य जनसङ्ख्या छ। सन् १९७७ मा बिहार सरकारले सरकारी जागिर र विश्वविद्यालयमा आरक्षण (कोटा) को सकारात्मक विभेद लागू गर्‍यो, जसबाट कोइरी जस्ता उच्च पिछडा जातिहरू लाभान्वित भए। भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत उनीहरू "उच्च पिछडा जाति" वा "उच्च अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्। ==संस्कृतीकरण== [[:en:University of Tokyo|टोकियो विश्वविद्यालय]]का प्राध्यापक एमेरिटस हारुका यानागिसावाले आफ्नो कृतिमा उल्लेख गरेका छन् कि कोइरीलाई यादव र कुर्मीसँगै उच्च-मध्यम जातिमा वर्गीकृत गरिएको थियो, जो आफ्नो बलियो र कठोर स्वभावका लागि चिनिन्थे।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hf-VEAAAQBAJ |last=Yanagisawa|first =H.|title=Indian Economic Growth in Historical Perspective: The Roots of Development|date=23 December 2022 |place=United States|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781000803396 |quote= Three upper-middle castes, the Yadav, Koeri and Kurmi (designated OBC), considerably improved their economic position. "These three castes have been the major beneficiaries of the so- called Green Revolution in Bihar.... These sturdy and hardy castes, traditionally engaged in cultivation, have managed to produce more from cultivation than their upper caste counterparts".}}</ref> कोइरीहरू परम्परागत रूपमा "[[:en: vaishya|वैश्य ]]" जातिमा वर्गीकृत थिए<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Shalendra |title=Development and Democracy in India |date=1999 |publisher=Lynne Rienner Publishers |isbn=9781555878108 |page=157 |url=https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |quote=Upper of forward caste(brahmin thakur bania kayastha), cultivating or middle castes(jat bhumihar tyagi), lower shudra or backward caste(yadav, kurmi, lodh koeri gujar kahar gadaria teli harhai nai kachi others), scheduled castes(chamar pasis dhobi bhangi) |access-date=18 April 2022 |archive-date=18 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418013913/https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Omvedt |first=Gail |url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India |date=18 June 1993 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3176-3 |pages=58 |language=en |quote=But in eastern U.P. and Bihar, marked much more by landlordism and within this the domination of the "twice-born" upper castes (brahmans, bhumihars, and rajputs), even the "shudra" peasant castes (kurmis, koeris, and yadavas) were cruelly subordinated, and there had been little of a broad anticaste movement. |access-date=15 August 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |url-status=live }}</ref> र आज कोइरीहरूले [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। संस्कृतीकरण भनेको परम्परागत रूपमा मध्यम र तल्ला जातिले सामाजिक तह माथि उक्लने प्रयास हो, जसमा प्रायः पौराणिक पात्रहरूसँग आफ्नो उत्पत्ति जोड्ने वा उच्च ''[[:en:Varna (Hinduism)|वर्ण]]''को जीवनशैली अपनाउने गरिन्छ, जस्तै [[:en:Vegetarianism|शाकाहार]], महिलाहरूलाई एकान्तमा राख्ने, वा पवित्र धागो ''[[:en:Upanayana|जनै]]'' लगाउने।<ref name="Jayapalan2001">{{cite book|author=N. Jayapalan|title=Indian society and social institutions|url=https://books.google.com/books?id=AumuJ2jtRZIC&pg=PA428|access-date=17 January 2013|year=2001|publisher=Atlantic Publishers & Distri|isbn=978-81-7156-925-0|page=428}}</ref> कोइरी लगायत उत्तर भारतका जातिहरूमा देखिएको संस्कृतीकरणको यो प्रवृत्ति [[:en:Vaishnavism|वैष्णव]] परम्परा बाट प्रेरित थियो, जुन उनीहरूले [[:en:Vishnu|विष्णु]]का अवतारसँग सम्बन्ध खोजेबाट पुष्टि हुन्छ। लेखक विलियम पिन्चले लेखेका छन्: {{blockquote|"कुशवाहा-क्षत्रिय आन्दोलनका उन्नाइसौँ शताब्दीका अग्रगामी तत्वहरूले शिव र उनकी दिव्य अर्धाङ्गिनी पार्वतीसँगको स्पष्ट ब्रह्माण्डीय सम्बन्ध देखाउँछन्। कुशवाहा-क्षत्रिय पहिचान गङ्गाको उत्तरी क्षेत्रभर तरकारी र (बीसौँ शताब्दीको सुरुपछि क्रमशः सीमित मात्रामा) अफिम खेतीको विशेषज्ञताका लागि प्रसिद्ध कृषक समुदायले अँगालेको थियो। तीमध्ये मध्य उत्तर प्रदेशका ''कछी'' र ''[[:en:Murao people|मुराओ]]'' कृषक, पश्चिमी उत्तर प्रदेशका ''कछवाहा'' र बिहार तथा पूर्वी उत्तर प्रदेशका ''कोइरी'' प्रमुख थिए।"<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=University of California Press |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |page=91,92 |access-date=4 October 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417221352/https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |url-status=live }}</ref>}} कोइरीहरूको जातीय सङ्गठन कुशवाहा क्षत्रिय महासभाले सन् १९२२ मा आफ्नो पहिलो अधिवेशन गर्‍यो।<ref name="Ashwani2008_36">{{cite book |first=Ashwani |last=Kumar |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |year=2008 |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-84331-709-8 |pages=36 |quote=The Koiris are known as great horticulturists and engage primarily in agricultural operations in the capacity of small landowners and poor peasants. Unlike Kurmis and Yadavs, they are generally considered non aggressive and disinterested in caste riots. They also attempted to attain higher social status by claiming to be descendants of Lord Ram's son Kush. They formed the Kushwaha Kshatriya Mahasabha as their nodal caste association and held the first session of the association in March 1922. |access-date=29 June 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200226/https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |url-status=live }}</ref> बनारसका [[:en:Ganga Prasad|गङ्गा प्रसाद]] गुप्त जस्ता केही [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] सुधारकहरूले कोइरीहरू [[:en:Kusha|कुश]]का वंशज हुन् र [[:en:Muhammad of Ghor|शिहाबुद्दिन गोरी]]को नेतृत्वमा मुस्लिम शक्ति सुदृढ हुँदै गएको बेला उनीहरूले राजा [[:en:Jayachandra|जयचन्द्र]]को सेवामा सैन्य हैसियतमा काम गरेका थिए भनी तर्क गरे। उनले अझ भने कि पराजयपछि मुस्लिमहरूबाट सताइने डरले कुशवाहा क्षत्रियहरू अस्तव्यस्त भई जङ्गलमा भागे र हिन्दू धर्मका पूर्व रक्षकका रूपमा नचिनिन आफ्ना पवित्र धागा फालिदिए। ब्रिटिश नृविज्ञानी [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले सन् १८९० को दशकमा कोइरीका विभिन्न उत्पत्ति कथा अभिलेख गरेका थिए। एउटा कथा अनुसार, [[:en:Shiva|शिव]] र [[:en:Parvati|पार्वती]]ले बनारसमा आफ्ना तरकारी र फूलका बगैँचाको हेरचाह गर्न कोइरी र [[:en:Kachhi (caste)|कछी]]लाई सिर्जना गरे। अस्सी वर्षअघि [[:en:Francis Buchanan-Hamilton|फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन]]ले बिहारका कोइरीहरू [[:en:Dashanami Sampradaya|दशनामी सम्प्रदाय]]का अनुयायी थिए भने गोरखपुर र अयोध्याका कोइरीहरू आध्यात्मिक मार्गदर्शनका लागि [[:en:Ramanandi Sampradaya|रामानन्दी]] सन्तहरूतिर लागेका थिए भनी अभिलेख गरेका थिए।<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=[[:en:University of California Press|University of California Press]] |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC|page=92}}</ref> [[:en:Christophe Jaffrelot|क्रिस्टोफ जाफ्रेलो]]का अनुसार जातीय सङ्गठनहरू व्यक्तिगत जातिहरूलाई एकताबद्ध गर्ने मूल उद्देश्यले बनेका थिए। कोइरी, कछी र मुराओ जस्ता बागवानी तथा तरकारी बजार खेती गर्ने समुदायलाई एउटै छातामुनि ल्याउन अखिल भारतीय कुशवाहा क्षत्रिय महासभा गठन गरिएको थियो। कोइरीहरूले [[:en:Kurmi|कुर्मी]]हरूको समर्थनमा "राघव समाज" नामक जातीय गठबन्धन बनाउने प्रयास पनि गरे, जुन [[:en:Rama|राम]]का एक नामबाट राखिएको थियो। यो क्रमशः [[:en:Lava (Ramayana)|लव]] र [[:en:Kusha (Ramayana)|कुश]]बाट आफ्ना समुदायको वंश जोड्ने दाबीलाई औचित्य दिन गरिएको थियो। सन् १९२८ मा महासभाले कोइरी समुदायका विभिन्न उपजातिको तर्फबाट [[:en:Simon Commission|साइमन आयोग]]समक्ष क्षत्रियका रूपमा मान्यता पाउन निवेदन पनि दिएको थियो।<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |pages=197–199 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=[[:en:C. Hurst & Co.|C. Hurst & Co.]] |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=HWms_1WzF1sC&q=india+silent+revolution+luv+kush&pg=PA197 |access-date=29 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231223916/http://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |archive-date=31 December 2013 |url-status=live }}</ref> कोइरी-कुर्मी समुदायका लागि प्रयोग हुने "लव-कुश" शब्दावली संस्कृतिभन्दा राजनीतिमा बढी महत्त्वपूर्ण बन्यो। बिहारमा यसले कोइरी र कुर्मी जातिको राजनीतिक एकताको प्रतिनिधित्व गर्न थाल्यो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|title=Why India Votes? :Exploring the Political in South Asia|first=Mukulika|last=Banerjee|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|year=2017|isbn=978-1317341666|access-date=25 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095019/https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|url-status=live}}</ref> गोरक्षासँग सम्बन्धित साम्प्रदायिक दङ्गाको सन्दर्भमा, केही लेखकहरूको मत छ कि कोइरी, अहिर जस्ता तल्ला जातिका समूहहरूले पनि उच्च सामाजिक हैसियत जनाउन गोरक्षा अँगाले, किनभने हिन्दू धर्ममा ''गाई''को पहिलेदेखि नै प्रतीकात्मक महत्त्व थियो। गोरक्षाबारे यो दृष्टिकोण उत्तर प्रदेशका सहरी कुलीनहरूको दृष्टिकोणभन्दा भिन्न थियो।<ref>{{cite book|first=William|last=Gould|title=Religion and Conflict in Modern South Asia|year=2012|pages=70|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|quote=Gyan Pandey's detailed research on the cow protection riots in eastern UP and Bihar in 1893 and 1917 relates the conflict to specific registers of caste difference and status assertion, in a context where the popular view of cow protection from the point of view of low-caste Ahirs, Koeris and Kurmis was quite different to that of UP's urban elites. For both Freitag and Pandey, cow protection became a means for relatively low-status communities to assert higher status via association with something of symbolic importance to Hinduism as a whole: in this case, the cow.|isbn=978-0-521-87949-1|url=https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|language=en|access-date=14 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|url-status=live}}</ref> ==अर्थतन्त्र== यो समुदाय भारतीय [[:en:Opium|अफिम]] व्यापारको केन्द्रमा थियो, जसको मुख्य आधार बिहार थियो। धेरै वर्षसम्म [[:en:British East India Company|ब्रिटिश ईस्ट इन्डिया कम्पनी]]ले [[:en:Patna|पटना]]स्थित एजेन्सीमार्फत यसलाई नियन्त्रण र शोषण गर्‍यो। [[:en:Carl Trocki|कार्ल ट्रोकी]]को विश्वास छ कि "अफिम उत्पादकहरू स्वतन्त्र कर्ता थिएनन्" र उनले उत्पादन गराउन अपनाइएको दबाब र आर्थिक व्यवस्थाको वर्णन गरेका छन्, जसमा अनिकालका बेला जनतालाई अन्न चाहिँदा पनि जमिन अफिम खेतीमै सीमित राखिन्थ्यो। कम्पनीका लागि लाभदायक भए पनि किसान उत्पादकका लागि यो प्रायः लाभदायक थिएन, र "कोइरी नामक एउटै जातिले मात्र केही हदसम्म कुशलतापूर्वक खेती जारी राख्न सक्यो। यो उनीहरूले अफिम उत्पादनका कामहरूमा आफ्ना पत्नी र छोराछोरीलाई संलग्न गराउन सक्ने भएकाले सम्भव भयो।"<ref name=Trocki1999pp64-67>{{cite book |title=Opium, empire and the global political economy: a study of the Asian opium trade, 1750–1950 |first=Carl A. |last=Trocki |author-link=Carl A. Trocki|publisher=Routledge |year=1999 |isbn=978-0-415-19918-6 |pages=64–67 |url=https://books.google.com/books?id=DDNvkSC26bcC |access-date=4 October 2011}}</ref> अफिम उत्पादनमा संलग्न अन्य समूहहरूले मजदुर भाडामा लिनुपर्थ्यो, तर कोइरीहरूले आफ्नै परिवारभित्र उपलब्ध श्रम प्रयोग गरेर लागत घटाए।<ref name=Trocki1999pp64-67/> कोइरी जनताको परिश्रमी स्वभावको वर्णन गर्दै [[:en:Susan Bayly|सुसान बेयली]]ले लेखेकी छन्: {{blockquote|"उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यसम्ममा प्रभावशाली राजस्व विशेषज्ञहरूले जमिनदार व्यक्तिको बाली हेरेरै उसको जात भन्न सक्ने बताउन थालेका थिए। उत्तरमा, यी पर्यवेक्षकहरूका अनुसार, 'दोस्रो दर्जाको जौ' को खेत हलो चलाउन हिचकिचाउने र आफ्ना महिलालाई एकान्तमा राख्नमा गर्व गर्ने [[:en:Rajput|राजपूत]] वा [[:en:Brahmin|ब्राह्मण]]को हुन्थ्यो। यस्तो मानिस आफ्नो पतनका लागि आफैँ दोषी ठहरिन्थ्यो, जसले आफ्ना अनुत्पादक आश्रितहरूलाई पाल्न लापरवाहीपूर्वक जमिन बन्धक राख्थ्यो र त्यसपछि बेच्थ्यो। त्यही तर्क अनुसार, फस्टाएको गहुँको खेत द्विज नभएको किसानको हुन्थ्यो, किनभने गहुँ खेतीमा खेतीकर्ताको सीप र उद्यमशीलता चाहिन्छ। [[:en:Denzil Ibbetson|डेन्जिल इबेट्सन]] र [[:en:E. A. H. Blunt|ई. ए. एच. ब्लन्ट]] जस्ता टिप्पणीकारका अनुसार यी गैर-कुलीन 'किसान'का गुण थिए, उत्तर भारतका मितव्ययी [[:en:Jat|जाट]] वा चतुर कुर्मी, .... यस्तै गुणहरू साना तरकारी बगैँचा गर्ने जनसङ्ख्यामा पनि पाइन्थे, जो हिन्दुस्तानमा कोइरी भनेर चिनिन्थे"<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age|first=Susan|last=Bayly|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2001|isbn=0521798426|access-date=2020-06-30|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200229/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|url-status=live}}</ref>}}उपनिवेशकालका नृविज्ञानी डा. हन्टरले बिहारका केही जिल्लामा कोइरी र औधिया कुर्मीलाई सबै खेती गर्ने जातिमध्ये सबैभन्दा सम्मानित भनी चिनाएका थिए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|title=The Limited Raj Agrarian Relations in Colonial India|author=Anand A. Yang|publisher=University of California Press|year=2021|isbn=978-0520369108|pages=187–188|access-date=27 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|url-status=live}}</ref> सन् १८७७ मा उपनिवेशकालीन [[:en:Bengal Presidency|बंगाल सरकार]]ले भारतीय समाजको विवरण तयार गर्ने प्रयास गर्‍यो र यो सन् १८७१ को पहिलो जनगणनाबाट सुरु भएको विभिन्न जाति र जनजातिहरूको अखिल भारतीय सामाजिक वर्गीकरणको प्रक्रियामा परिणत भयो। सन् १९०१ मा [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले भारतीय समाजको जातीय वर्गीकरण विकास गर्न मानवमितीय विधि प्रयोग गरे, जसले भारतका मानिसहरूलाई वर्गीकरण गर्ने समस्याग्रस्त प्रयासतर्फ डोर्‍यायो। कोइरीहरूलाई कुर्मीसँगै "कृषक जाति" का रूपमा वर्गीकृत गरिएको थियो।<ref name="Bauer">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|title=The Peasant Production of Opium in Nineteenth Century India|author=Rolf Bauer|publisher=BRILL|year=2019|isbn=978-9004385184|page=143|access-date=30 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|url-status=live}}</ref> सन् १९४१ को एक आधिकारिक प्रतिवेदनले उनीहरूलाई बिहारका "सबैभन्दा उन्नत" खेतीकर्ता भनी वर्णन गरेको थियो र भनेको थियो, "बानीमा सरल, अत्यन्त मितव्ययी र तरकारी बजार खेतीको कलामा निपुण कोइरी भारतमा जहाँसुकै पाइने माटो जोत्ने सर्वश्रेष्ठ किसानमध्येका एक हो।"<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |page=197 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=C. Hurst & Co. |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |access-date=29 August 2011 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200231/https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |url-status=live }}</ref> [[:en:British Raj|उपनिवेशकाल]]मा बंगाल जस्ता प्रान्तमा ग्रामीण जनसङ्ख्याको बहुसङ्ख्यक कृषिबाट जीविका चलाउँथे पनि थोरैलाई मात्र "कृषक" वर्गीकरणको योग्य मानिएको थियो। कोइरी, [[:en:Kachhi (caste)|कछी]] र [[:en:Kurmi|कुर्मी]] प्रमुख "कृषक जाति" मात्र नभई सबैभन्दा सीपयुक्त खेतीकर्ताका रूपमा पनि प्रख्यात थिए। समकालीन कृषि समाजबारे [[:en:William Crooke|विलियम क्रुक]]को वर्णन अनुसार कोइरीहरू 'शान्त, परिश्रमी र असल व्यवहारका मानिस' थिए।<ref name="Bauer"/> उन्नाइसौँ शताब्दीको सुरुमा [[:en:Gaya district|गया जिल्ला]]मा फ्रान्सिस बुकाननले कोइरीहरूलाई मुख्यतया गरिब र मध्यम किसानहरू रहेको "हल जोत्ने जनजाति" को समुदायका रूपमा अभिलेख गरेका थिए। तर उनको सर्वेक्षणमा उनीहरूभित्रको एउटा माथिल्लो तह छुटेको थियो, जसले नगद सञ्चित र जम्मा गरेको थियो र आश्रित श्रम प्राप्त गर्न ''कमियौटी'' पेस्की दिने साहुकारका रूपमा उदाएको थियो। उपनिवेशकालका मौखिक साक्ष्यले सङ्केत गर्छन् कि उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यसम्म गया जिल्लाका कोइरीहरूमा धनी किसानहरू समावेश थिए, जसले भूमि सम्बन्धमा सुधार गरेर र बजार सम्बन्ध विस्तार गरेर भौतिक सम्पत्ति आर्जन गरेका थिए। यसले उनीहरूलाई आश्रित मजदुरहरूलाई पेस्की दिएर ऋण बन्धनमा बाँध्न र ''कमिया-मालिक'' सम्बन्ध स्थापना गर्न सक्षम बनायो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|title=Bonded Histories Genealogies of Labor Servitude in Colonial India|issn=0575-6863|author=Gyan Prakash|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=0521526582|pages=162–163|access-date=21 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622094620/https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|url-status=live}}</ref> सन् १८८० को दशकको बंगाल र बिहार जस्ता क्षेत्रको ग्रामीण ऋण बजारको अध्ययन गर्ने लेखक बिन्देश्वर रामका अनुसार कोइरीहरूले ग्रामीण क्षेत्रमा [[:en:Bania|बनिया]] र [[:en:Sunar|सुनार]] जातिसँगै महाजन वा साहुकारको काम गर्थे। रामले उल्लेख गरेका छन् कि यी सामाजिक समूहहरू समृद्ध किसान स्वामी र रैयतहरूलाई ऋण दिने ग्रामीण ऋण बजारका अभिकर्ता दुवैका रूपमा कार्य गर्थे। सन् १८८५ सम्म जमिनको मूल्य बढ्दै जाँदा उनीहरूले खरिदमार्फत आफ्नो भूस्वामित्व बढाउन थाले। रैयतहरूले ऋणका लागि जमिन बन्धक राख्दा यी सामाजिक समूहहरूलाई जमिनको हस्तान्तरण पनि बढ्यो। रामले यो पनि उल्लेख गरेका छन् कि सन् १८८५ पछि कानुनअन्तर्गत जमिन दर्ता बढ्नु र जमिनको मूल्य उकालो लाग्नुका कारण साहुकारका रूपमा काम गर्ने यी समूहहरूको मोलमोलाइ क्षमता निकै बढ्यो।<ref name=Ram>{{cite book|last=Ram|first=B.|year=1997|title=Land and Society in India: Agrarian Relations in Colonial North Bihar|place=India|publisher=Orient Longman|page=69|isbn=9788125006435 |accessdate=29 August 2023|url=https://books.google.com/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103244/https://books.google.co.in/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69&dq=|url-status=live}}</ref> मालबिका चक्रवर्तीले पनि दक्षिण बिहार क्षेत्रका कोइरी जातिका सम्पन्न किसानहरूले खेतीबाट हुने आम्दानीमा थप्न महाजन वा साहुकारको काम गर्थे भनी उल्लेख गरेकी छन्। उनले यो पनि उल्लेख गरेकी छन् कि उनीहरूले स्थानीय [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]] जनसङ्ख्यालाई ''कमियौटी'' पेस्की (एक किसिमको ऋण) दिएर बँधुवा श्रम प्रणालीमा संलग्न गराए। चक्रवर्तीका अनुसार यी कोइरी महाजनहरू [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]]हरूलाई पेस्की दिँदा सबैभन्दा कडा थिए।<ref name=Chakraborty>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99|last=Chakrabarti|first=M.|year=2004|title=The Famine of 1896-1897 in Bengal: Availability Or Entitlement Crisis?|place=India|publisher=Orient BlackSwan|page=99|isbn=9788125023890 |accessdate=29 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103158/https://books.google.co.in/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99&dq=|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|पिछडा जातिको उच्च तह]]मा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013">{{cite book | author = Carolyn Brown Heinz | editor1 = Peter Berger | editor2 = Frank Heidemann | date = 3 June 2013 | title = The Modern Anthropology of India: Ethnography, Themes and Theory | publisher = Routledge | pages = | isbn = 978-1-134-06118-1 | url = https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | quote = The four dominant high caste groups (the forward castes)-Brahman, Bhumihar, Rajput, Kayastha-together constitute about 12 percent of the population. These are the old elite, from whose numbers came the major zamindars and land owning castes. The so-called Backward castes consisting of about half the population of Bihar, were further classified soon after independence into Upper Backward and Lower Backwards(Blair 1980). The upper backwards - Bania, Yadav, Kurmi and Koiri - constitute about 19 percent of the population, and now include most of the rising Kulak class of successful peasants who have acquired land, adopted improved agricultural technology, and become a powerful force in Bihar politics. This is true, above all, of the Yadavas. The lower backwards are shudra castes such as Barhi, Dhanuk, Kahar, Kumhar, Lohar, Mallaah, Teli etc, about 32 percent of the population. The largest components of the scheduled castes(14 percent) are the Dusadh, Chamar, and Musahar, the Dalit groups who are in many parts of the statelocked in struggles for land and living wages and living wages with the rich peasants and landlords of the forward and upper backward castes | access-date = 15 June 2022 | archive-date = 14 June 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220614220553/https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | url-status = live }}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरी जातिको पेसागत विविधीकरण उत्तर बिहारका छानिएका गाउँहरूको अध्ययनले देखाउँछ। आफ्नो ''भूमि र जातीय सम्बन्ध'' शीर्षकको लेखमा अवनीश कुमारले पश्चिम चम्पारण र उत्तर बिहारको [[:en:Samastipur district|समस्तीपुर जिल्ला]]का छानिएका गाउँहरूको अध्ययनबाट देखाए कि यी मध्ये केही गाउँहरूमा समयक्रममा कोइरी र यादव जाति [[:en:Bhumihar|भूमिहार]] जस्ता पुराना कुलीन समूहहरूलाई पछाडि पार्दै प्रभावशाली बने। कुमारको अध्ययनले यी दुवै जाति यी क्षेत्रमा राजनीतिक शक्तिका लागि प्रतिस्पर्धा गर्छन् र आर्थिक रूपमा सम्पन्न केही कोइरी परिवारहरूले स्थानीय [[:en:Primary Agricultural Credit Societies|प्राथमिक कृषि ऋण समिति]] र [[:en:Public Distribution System|सार्वजनिक वितरण प्रणाली]] पनि स्वामित्वमा राखेका छन् भन्ने पाएको थियो। तथापि, कोइरीहरूभित्र जातीय विभेदीकरण पनि उच्च थियो, किनकि अध्ययन गरिएका गाउँहरूका सबै कोइरी घरपरिवारले आफ्ना केही कुलबन्धुहरूले हासिल गरेको समृद्धि बाँडेका थिएनन्। अध्ययनले भूमि र स्रोतमाथिको नियन्त्रणको फरक ढाँचा पनि प्रस्तुत गर्‍यो, किनभने केही क्षेत्रमा कोइरी र यादव जस्ता जाति प्रभावशाली थिए भने अरूमा भूमिहार जातिले अझै खेती योग्य जमिनको ठूलो हिस्सामाथि नियन्त्रण राखेको थियो।<ref>{{cite journal|title=Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages|last=Kumar|first= Awanish|year=2022|journal ="Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages," Review of Agrarian Studies|volume =12|issue=1|url=http://ras.org.in/5baea16fe33094ce0fa6dc641b7b811f}}</ref> ===भूमि सुधारपछि=== कोइरी जस्ता मध्यम जातिका किसानहरूले भारत सरकारको भूमि सुधार नीतिबाट सबैभन्दा बढी लाभ उठाए। जमिनको हदबन्दी कानुन र सन् १९७० को दशकको कम्युनिस्ट दबाबको सामना गर्दै उच्च जातिका जमिन्दारहरूले आफ्ना जमिन बेच्न थाले। अधिकांश अवस्थामा खरिदकर्ता कोइरी, [[:en:Kurmi|कुर्मी]] वा [[:en:Yadav|यादव]] जातिका हुन्थे। यी किसानहरूले आफ्नो जमिनमा कुशलतापूर्वक काम गरे र आफ्ना जमिनलाई थप उत्पादनशील बनाए। यसको विपरीत उच्च जातिहरू त्यसो गर्न असमर्थ भए र उनीहरू आफूले पाएको मूल्यले सन्तुष्ट देखिए। अग्रगामी जातिहरूमा बढ्दो सहरीकरणले ग्रामीण क्षेत्रमा नयाँ जमिन्दारको वर्ग सिर्जना गर्‍यो, किनकि यी तीन मध्यम जातिले आफ्नो जमिन विरलै बेच्थे, बरु सुधारलाई थप जमिन किन्ने अवसरका रूपमा हेर्थे।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=80,81 | publisher=[[:en:Viking Press|Viking]] | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201352/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | url-status=live }}</ref> यो प्रक्रियाले मध्यम किसान जातिहरूको ऊर्ध्वगामी गतिशीलतालाई प्रोत्साहन दियो। यादवहरूमा यो गतिशीलताले उनीहरूलाई ठूला किसान र जमिन्दार दुवैका रूपमा सुदृढ बनायो भने कोइरीहरूमा ऊर्ध्वगामी गतिशीलता विशेष गरी [[:en:Landlords|जमिन्दार]] बन्नेतर्फ मात्र केन्द्रित थियो।<ref>{{cite book|title=Agrarian Reforms, Land Markets, and Rural Poor|first=D. Narasimha|last=Reddy|publisher=Concept Publishing Company|page=279|year=2009|isbn=978-8180696046|url=https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|access-date=16 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|url-status=live}}</ref> कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता जातिको उदय र अग्रगामी जातिहरूको सत्ताबाट पतन यी मध्यम किसानहरूमा बढ्दो आक्रामकताले चिनिन्थ्यो, जो अब आफूले पहिले निन्दा गरेका जमिन्दारहरू जस्तै व्यवहार गर्न थालेका थिए।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=82 | publisher=Viking | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | url-status=live }}</ref> सन् १९८९ मा फ्रान्केलले अवलोकन गरे कि ९५% उच्च जाति र कोइरी तथा यादव जस्ता मध्यम किसान जातिका ३६% धनी किसान-सह-जमिन्दार वर्गका थिए। शारीरिक श्रमप्रतिको अरुचि यो वर्गको विशेषता थियो। तथापि, जीविकोपार्जनका लागि तुलनात्मक रूपमा कम जमिन भएका केही कोइरी र यादवहरूले कृषि मजदुरका रूपमा पनि काम गर्थे, यद्यपि अधिकांश कृषि मजदुर [[:en:Dalit|दलित]] जातिका थिए। फ्रान्केलका अनुसार मध्यम र गरिब किसानको अधिकांश भाग कोइरी र यादव जस्ता जातिका थिए; यो वर्गले आफ्नै खेतमा काम गर्थ्यो तर अरूको खेतमा काम गर्नु आफ्नो मर्यादाभन्दा तल ठान्थ्यो।<ref>{{cite book |title=Rebels From the Mud Houses: Dalits and the Making of the Maoist Revolution ... |page=31 |first=George |last=Kunnath |publisher=[[:en:Taylor and Francis Group|Taylor and Francis Group]] |location=New York |year=2018 |isbn=978-1-138-09955-5 |url=https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |access-date=29 May 2020 |archive-date=15 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115155155/https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |url-status=live }}</ref> तथापि, सामाजिक पदानुक्रमको माथिल्लो छेउतर्फको सामाजिक-आर्थिक प्रगति र सङ्क्रमण निर्बाध थिएन। उत्तर भारतका अन्य मध्यम स्तरका जातिहरू जस्तै कोइरीहरूले यथास्थितिका समर्थक उच्च जातिहरू तथा आफ्ना अधिकारका लागि अब मुखर बनेका दलित र सबैभन्दा तल्ला जातिहरू दुवैतर्फबाट दोहोरो टकरावको सामना गरिरहेका थिए। यी सबैले मध्यम जातिहरूलाई आक्रामक बनायो।<ref>{{cite book|title=Beyond Ambedkar: Essays on Dalits in India|first=Nandu|last=Ram|publisher=Har Anand Publications|year=2009|page=32|isbn=978-8124114193|url=https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|url-status=live}}</ref> सञ्जय कुमारले मध्यम किसान [[:en:Caste|जाति]]हरू, जसलाई [[:en:Upper Backward Castes|उच्च-ओबीसी]] पनि भनिन्छ, को राजनीतिक परिचालनलाई सन् १९७०–९० को अवधिअघिका दशकहरूमा बिहारमा गरिएको भूमि सुधारको क्रमिक प्रक्रियासँग जोडेका छन्। कुमारका अनुसार: {{Blockquote|आफ्ना सबै सीमितताका बावजुद, सन् १९४८ देखिका भूमि सुधार कानुनहरूले विशाल क्षेत्रको जमिनमाथिको स्वामित्व अधिकार उच्च-ओबीसी, मुख्यतः यादव र कोइरी-कुर्मीलाई हस्तान्तरण गरे। यसले उनीहरूलाई राजनीतिक शक्तिमा ठूलो हिस्सा माग्ने बल दियो र सन् १९६० को दशकको अन्त्यसम्म उनीहरूले [[:en:Vidhan Sabha|विधान सभा]]मा आफ्नो प्रतिनिधित्वको ढिलो तर क्रमिक वृद्धिमा प्रतिबिम्बित हुने गरी राजनीतिक रूपमा आफूलाई स्थापित गर्न थालेको देखिन्थ्यो<ref name="Sanjay 55">{{cite book|last=Kumar|first=Sanjay|title=Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns|publisher=SAGE publication|pages=31|isbn=978-93-528-0585-3|url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|date=27 May 2022|access-date=28 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|url-status=live}}</ref>}} उच्च जातिका जमिन्दारहरूसँगको द्वन्द्वले उनीहरूलाई अति-वामपन्थी [[:en:Naxalite|नक्सलवाद]]तर्फ आकर्षित गर्‍यो। यो [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर जिल्ला]]को गाउँ [[:en:Ekwari|एकवारी]]मा देखियो, जहाँ कोइरी शिक्षक [[:en:Jagdish Mahto|जगदीश महतो]]ले सन् १९६७ को [[:en:Bihar Legislative Assembly|बिहार विधानसभा]] निर्वाचनमा [[:en:Communist Party of India|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] (सीपीआई) लाई समर्थन गरेका कारण [[:en:Bhumihar|भूमिहार]]हरूले कुटपिट गरेपछि माओवादीहरूको नेतृत्व गर्न थाले र उच्च जातिका जमिन्दारहरूको हत्या सङ्गठित गरे। महतोले आरामा ''हरिजनिस्तान'' नामक पत्रिका पनि सुरु गरे। सन् १९७१ मा महतोको हत्यापछि भोजपुरको कम्युनिस्ट विद्रोह शान्त भयो।<ref>{{cite book|title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India|first=Gail|last=Omvedt|publisher=[[:en:M.E.Sharpe|M.E.Sharpe]]|page=59|year=1993|isbn=0765631768|url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC&q=Reinventing+Revolution%3A+New+So%2Fjagdish+mahto&pg=PA59|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacRcC&q=Reinventing+Revolution%3A+New+So%2Fjagdish+mahto&pg=PA59|url-status=live}} "Its first mass leader was Jagdish Mahto, a Koeri teacher who had read Ambedkar before he discovered Marx and started a paper in the town of Hrrah called Harijanistan("dalit land").</ref><ref>{{cite book|title=From popular movement to rebellion:The Naxalite dacade|page=317,318|first=Ranbir|last=Samaddar|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|location=New york|year=2019|isbn=978-0-367-13466-2|url=https://books.google.com/books?id=BjZ7DwAAQBAJ&q=jagdish+prasad+mahto+naxal&pg=PT317|access-date=30 May 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=BjZ7DwAAQBAJ&q=jagdish+prasad+mahto+naxal&pg=PT317|url-status=live}}</ref> mgvywl4vw8nwz8ztd60tosotggix99b 1395611 1395610 2026-11-10T12:28:13Z Madeshi Brahman 78174 /* भूमि सुधारपछि */ 1395611 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = कोइरी | region = [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]], [[:en:Madhesh Province|मधेश]] | languages = [[:en:Bhojpuri language|भोजपुरी]], [[:en:Magahi language|मगही]], [[:en:Awadhi language|अवधी]], [[:en:Hindi|हिन्दी]]-[[:en:Urdu|उर्दू]] | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]], [[:en:Buddhism|बौद्ध धर्म]]<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|title=Sri Lankan missionary engineers conversion in Gaya|website=Times of India|date=5 January 2015 |accessdate=28 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103202/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|url-status=live}}</ref> | image =| image = [[File:Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur.jpg|180px]] | caption = Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur | country = [[:en:India|भारत]] र [[:en:Nepal|नेपाल]] | classification = [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] }} '''कोइरी''' ('''Koeri''', '''Koiry''' वा '''Koiri''' पनि लेखिन्छ), जसलाई [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] पनि भनिन्छ र उत्तर भारतका धेरै भागमा पछिल्लो समय आफूलाई '''मौर्य''' भनी चिनाउने गरिन्छ,<ref>{{cite web|url=https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|title=Nitish Kumar's 'Triveni Sangh' of Backward Castes May Threaten BJP's Monopoly in 2024 Polls|editor=Soroor Ahmed|website=The Wire|accessdate=2 January 2023|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|url-status=live}}</ref> भारतको एक क्षत्रिय <ref>{{cite book |last1=Bayly |first1=Susan |title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age, Part 4, Volume 3 |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521798426 |page=200 |url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |quote=In eastern Gangetic Hindustan, there were yet more high-farming zones where superior rent-receivers could claim to have been following a life of lordly refinement for many centuries. Here the established patricians included many co-parcenors from 'secular' or lokika Brahman groupings such as the Kanyakubjas and Sarjuparins of Awadh; these areas also contained clusters of landed Rajputs. Other Gangetic 'squireens' belonged to the north Indian status group known as Bhumihar, who had achieved a somewhat ambiguous entitlement to be regarded as Brahmans under the patronage of eighteenth-century rulers and their local deputies. In addition, some of upper India's high-farming localities contained sizable groups of elite landed Muslims; landed families of scribal and service origin who used the jati title Kayastha had also come to be included among the proprietary 'squireen' populations. In southern Awadh, eastern NWP, and much of Bihar, non-labouring gentry groups lived in tightly-knit enclaves among much larger populations of non-elite 'peasants' and labouring people. These other groupings included 'untouchable' Chamars and newly recruited 'tribal' labourers, as well as non-elite tilling and cattle keeping people who came to be known by such titles as Kurmi, Koeri and Goala/Ahir. |access-date=14 May 2022 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |url-status=live }}</ref>&nbsp;[[:en:Caste|जाति]] हो,<ref>{{Cite news|title=उत्तर प्रदेश चुनावः कितने ताक़तवर हैं स्वामी प्रसाद मौर्य?|language=hi|work=BBC News हिंदी|url=https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|access-date=14 January 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|url-status=live}}</ref> जो मुख्यतया [[:en:Bihar|बिहार]] र [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]]मा पाइन्छ र जसको परम्परागत पेसा कृषि हो। [[:en:Arvind Narayan Das|अरविन्द नारायण दास]]का अनुसार, उनीहरू कृषकभन्दा बढी [[:en:Horticulturist|बागवानी गर्ने]] थिए।<ref>{{Cite book |last=Das |first=Arvind N. |url=https://books.google.com/books?id=UHhuAAAAMAAJ |title=The Republic of Bihar |date=1992 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-012351-7 |pages=23 |language=en}}</ref> सन् १८८० को दशकमा बिहार र [[:en:Bengal Presidency|बंगाल]]का ग्रामीण क्षेत्रको ऋण बजारमा उनीहरूले महाजन (ग्रामीण साहुकार) को काम गरेको अभिलेख पनि पाइन्छ।<ref name=Ram/><ref name=Chakraborty/> कोइरीहरूले सामाजिक पुनर्जागरणको एक अंशका रूपमा [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। ब्रिटिश शासनकालमा कोइरीहरूलाई [[:en:Kurmi|कुर्मी]] तथा [[:en:Caste system in India|अन्य खेती गर्ने जाति]]हरूसँगै "कृषक" भनेर वर्णन गरिएको थियो। विभिन्न मतमा उनीहरूलाई [[:en:Dominant caste|प्रभावशाली जाति]] भनिएको छ।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |last=Kumar |first=S. |year=2018 |title=Post-Mandal Politics in Bihar: Changing Electoral Patterns|place=India|publisher=SAGE Publications |isbn=9789352805860 |access-date=11 March 2023 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311173417/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|first=Samaddar|last=Ranabir|year=2016|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|place=United Kingdom|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781317125389|access-date=13 March 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/opinion/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar-news-304876|title=Upper Caste Leaders Back In Circulation In Bihar|website=outlookindia|editor=Giridhar Jha|access-date=12 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311194416/https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar/304876|url-status=live}}</ref> सन् १९५० को दशकमा बिहारमा भएको भूमि सुधार अभियानबाट कोइरी जस्ता समूहहरूले लाभ उठाए र ठूला जमिन्दारहरूको जमिन घट्दै गएको बेला उनीहरूले आफ्नो भूस्वामित्व सुदृढ गर्न सके। यी सुधारहरू कृषि समाजका सबैभन्दा कमजोर समूह [[:en:Scheduled Castes|अनुसूचित जाति]]सम्म पुगेनन् भन्ने तर्क गरिन्छ, तर जातमा आधारित परम्परागत कृषि सम्बन्धमा केही परिवर्तन भने आए। यही परिवर्तनको पृष्ठभूमिमा सुधारपछिको कालका धेरै नयाँ [[:en:Landlords|जमिन्दार]] कोइरी जस्ता समूहबाट आए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ju2wEAAAQBAJ|title=Migration, Food Security and Development: Insights from Rural India|author=Chetan Choithani|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2023|isbn=978-1009276771|page=107|quote=Although the end of zamindari led to a mass eviction of sharecroppers and tenant cultivators who were the actual tillers of the land, big landlords from high castes also saw their landholdings diminish. A new class of landlords belonging to the upper-middle caste groups such as Kurmi, Koeri and Yadavs- officially categorised as other backward classes in contemporary Bihar - emerged. These were mostly small and middle peasants who were able to consolidate their landholdings and position in society in the midst of zamindari reforms (Wilson, 1999; Sharma, 2005).|access-date=18 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books/about/Migration_Food_Security_and_Development.html?id=ju2wEAAAQBAJ#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|उच्च पिछडा जाति]]का रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013"/> बिहारका केही जिल्लामा उनीहरू [[:en:Feudal|सामन्ती]] व्यवस्थाविरुद्धको [[:en:Naxalite–Maoist insurgency|नक्सलवादी–माओवादी विद्रोह]]मा पनि सहभागी भएका छन्। उत्तर भारतका केही भागमा [[:en:Yadav|यादव]], [[:en:Jat|जाट]] र कुर्मीसँगै उनीहरू सबैभन्दा बढी राजनीतिक रूपमा सङ्गठित किसान समुदायमध्ये मानिन्छन्।<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|title=Amit Shah's choice of UP BJP chief to dampen Nitish Kumar's pitch|website=Economic Times|date=11 April 2016 |access-date=2 January 2023|archive-date=4 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804222626/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|url-status=live |last1=Tiwari |first1=Ravish }}</ref> कोइरीहरू [[:en:Saran district|सारन जिल्ला]]मा पाइन्छन् र [[:en:Munger|मुङ्गेर]], [[:en:Banka, Bihar|बाँका]], [[:en:Khagaria|खगडिया]], [[:en:Samastipur|समस्तीपुर]], [[:en:East Champaran|पूर्वी चम्पारण]], [[:en:West Champaran|पश्चिम चम्पारण]] र [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर]] जिल्लामा अपेक्षाकृत छरिएर बसोबास गर्छन्।<ref name="News18">{{cite web |date=30 January 2021 |title=Bihar: Nitish Kumar is Trying to Consolidate the Luv-Kush-Dhanuk Axis to Expand Social Base |url=https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413103338/https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |archive-date=13 April 2021 |access-date=11 April 2021 |website=News18}}</ref> भारतबाहिर, [[:en:Mauritius|मौरिसस]]मा रहेको बिहारी प्रवासी समुदायमा कोइरीहरू पाइन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई करारका मजदुरका रूपमा लगिएको थियो।<ref>{{cite journal |last1=Claveyrolas |first1=Mathieu |title=The 'Land of the Vaish'? Caste Structure and Ideology in Mauritius |journal=[[:en:Archives de sciences sociales des religions|Archives de sciences sociales des religions]] |date=2013 |pages=191–216 |doi=10.4000/samaj.3886 |doi-access=free }}</ref> [[:en:Nepal|नेपाल]]मा पनि उनीहरूको उल्लेख्य जनसङ्ख्या छ। सन् १९७७ मा बिहार सरकारले सरकारी जागिर र विश्वविद्यालयमा आरक्षण (कोटा) को सकारात्मक विभेद लागू गर्‍यो, जसबाट कोइरी जस्ता उच्च पिछडा जातिहरू लाभान्वित भए। भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत उनीहरू "उच्च पिछडा जाति" वा "उच्च अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्। ==संस्कृतीकरण== [[:en:University of Tokyo|टोकियो विश्वविद्यालय]]का प्राध्यापक एमेरिटस हारुका यानागिसावाले आफ्नो कृतिमा उल्लेख गरेका छन् कि कोइरीलाई यादव र कुर्मीसँगै उच्च-मध्यम जातिमा वर्गीकृत गरिएको थियो, जो आफ्नो बलियो र कठोर स्वभावका लागि चिनिन्थे।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hf-VEAAAQBAJ |last=Yanagisawa|first =H.|title=Indian Economic Growth in Historical Perspective: The Roots of Development|date=23 December 2022 |place=United States|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781000803396 |quote= Three upper-middle castes, the Yadav, Koeri and Kurmi (designated OBC), considerably improved their economic position. "These three castes have been the major beneficiaries of the so- called Green Revolution in Bihar.... These sturdy and hardy castes, traditionally engaged in cultivation, have managed to produce more from cultivation than their upper caste counterparts".}}</ref> कोइरीहरू परम्परागत रूपमा "[[:en: vaishya|वैश्य ]]" जातिमा वर्गीकृत थिए<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Shalendra |title=Development and Democracy in India |date=1999 |publisher=Lynne Rienner Publishers |isbn=9781555878108 |page=157 |url=https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |quote=Upper of forward caste(brahmin thakur bania kayastha), cultivating or middle castes(jat bhumihar tyagi), lower shudra or backward caste(yadav, kurmi, lodh koeri gujar kahar gadaria teli harhai nai kachi others), scheduled castes(chamar pasis dhobi bhangi) |access-date=18 April 2022 |archive-date=18 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418013913/https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Omvedt |first=Gail |url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India |date=18 June 1993 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3176-3 |pages=58 |language=en |quote=But in eastern U.P. and Bihar, marked much more by landlordism and within this the domination of the "twice-born" upper castes (brahmans, bhumihars, and rajputs), even the "shudra" peasant castes (kurmis, koeris, and yadavas) were cruelly subordinated, and there had been little of a broad anticaste movement. |access-date=15 August 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |url-status=live }}</ref> र आज कोइरीहरूले [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। संस्कृतीकरण भनेको परम्परागत रूपमा मध्यम र तल्ला जातिले सामाजिक तह माथि उक्लने प्रयास हो, जसमा प्रायः पौराणिक पात्रहरूसँग आफ्नो उत्पत्ति जोड्ने वा उच्च ''[[:en:Varna (Hinduism)|वर्ण]]''को जीवनशैली अपनाउने गरिन्छ, जस्तै [[:en:Vegetarianism|शाकाहार]], महिलाहरूलाई एकान्तमा राख्ने, वा पवित्र धागो ''[[:en:Upanayana|जनै]]'' लगाउने।<ref name="Jayapalan2001">{{cite book|author=N. Jayapalan|title=Indian society and social institutions|url=https://books.google.com/books?id=AumuJ2jtRZIC&pg=PA428|access-date=17 January 2013|year=2001|publisher=Atlantic Publishers & Distri|isbn=978-81-7156-925-0|page=428}}</ref> कोइरी लगायत उत्तर भारतका जातिहरूमा देखिएको संस्कृतीकरणको यो प्रवृत्ति [[:en:Vaishnavism|वैष्णव]] परम्परा बाट प्रेरित थियो, जुन उनीहरूले [[:en:Vishnu|विष्णु]]का अवतारसँग सम्बन्ध खोजेबाट पुष्टि हुन्छ। लेखक विलियम पिन्चले लेखेका छन्: {{blockquote|"कुशवाहा-क्षत्रिय आन्दोलनका उन्नाइसौँ शताब्दीका अग्रगामी तत्वहरूले शिव र उनकी दिव्य अर्धाङ्गिनी पार्वतीसँगको स्पष्ट ब्रह्माण्डीय सम्बन्ध देखाउँछन्। कुशवाहा-क्षत्रिय पहिचान गङ्गाको उत्तरी क्षेत्रभर तरकारी र (बीसौँ शताब्दीको सुरुपछि क्रमशः सीमित मात्रामा) अफिम खेतीको विशेषज्ञताका लागि प्रसिद्ध कृषक समुदायले अँगालेको थियो। तीमध्ये मध्य उत्तर प्रदेशका ''कछी'' र ''[[:en:Murao people|मुराओ]]'' कृषक, पश्चिमी उत्तर प्रदेशका ''कछवाहा'' र बिहार तथा पूर्वी उत्तर प्रदेशका ''कोइरी'' प्रमुख थिए।"<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=University of California Press |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |page=91,92 |access-date=4 October 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417221352/https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |url-status=live }}</ref>}} कोइरीहरूको जातीय सङ्गठन कुशवाहा क्षत्रिय महासभाले सन् १९२२ मा आफ्नो पहिलो अधिवेशन गर्‍यो।<ref name="Ashwani2008_36">{{cite book |first=Ashwani |last=Kumar |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |year=2008 |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-84331-709-8 |pages=36 |quote=The Koiris are known as great horticulturists and engage primarily in agricultural operations in the capacity of small landowners and poor peasants. Unlike Kurmis and Yadavs, they are generally considered non aggressive and disinterested in caste riots. They also attempted to attain higher social status by claiming to be descendants of Lord Ram's son Kush. They formed the Kushwaha Kshatriya Mahasabha as their nodal caste association and held the first session of the association in March 1922. |access-date=29 June 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200226/https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |url-status=live }}</ref> बनारसका [[:en:Ganga Prasad|गङ्गा प्रसाद]] गुप्त जस्ता केही [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] सुधारकहरूले कोइरीहरू [[:en:Kusha|कुश]]का वंशज हुन् र [[:en:Muhammad of Ghor|शिहाबुद्दिन गोरी]]को नेतृत्वमा मुस्लिम शक्ति सुदृढ हुँदै गएको बेला उनीहरूले राजा [[:en:Jayachandra|जयचन्द्र]]को सेवामा सैन्य हैसियतमा काम गरेका थिए भनी तर्क गरे। उनले अझ भने कि पराजयपछि मुस्लिमहरूबाट सताइने डरले कुशवाहा क्षत्रियहरू अस्तव्यस्त भई जङ्गलमा भागे र हिन्दू धर्मका पूर्व रक्षकका रूपमा नचिनिन आफ्ना पवित्र धागा फालिदिए। ब्रिटिश नृविज्ञानी [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले सन् १८९० को दशकमा कोइरीका विभिन्न उत्पत्ति कथा अभिलेख गरेका थिए। एउटा कथा अनुसार, [[:en:Shiva|शिव]] र [[:en:Parvati|पार्वती]]ले बनारसमा आफ्ना तरकारी र फूलका बगैँचाको हेरचाह गर्न कोइरी र [[:en:Kachhi (caste)|कछी]]लाई सिर्जना गरे। अस्सी वर्षअघि [[:en:Francis Buchanan-Hamilton|फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन]]ले बिहारका कोइरीहरू [[:en:Dashanami Sampradaya|दशनामी सम्प्रदाय]]का अनुयायी थिए भने गोरखपुर र अयोध्याका कोइरीहरू आध्यात्मिक मार्गदर्शनका लागि [[:en:Ramanandi Sampradaya|रामानन्दी]] सन्तहरूतिर लागेका थिए भनी अभिलेख गरेका थिए।<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=[[:en:University of California Press|University of California Press]] |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC|page=92}}</ref> [[:en:Christophe Jaffrelot|क्रिस्टोफ जाफ्रेलो]]का अनुसार जातीय सङ्गठनहरू व्यक्तिगत जातिहरूलाई एकताबद्ध गर्ने मूल उद्देश्यले बनेका थिए। कोइरी, कछी र मुराओ जस्ता बागवानी तथा तरकारी बजार खेती गर्ने समुदायलाई एउटै छातामुनि ल्याउन अखिल भारतीय कुशवाहा क्षत्रिय महासभा गठन गरिएको थियो। कोइरीहरूले [[:en:Kurmi|कुर्मी]]हरूको समर्थनमा "राघव समाज" नामक जातीय गठबन्धन बनाउने प्रयास पनि गरे, जुन [[:en:Rama|राम]]का एक नामबाट राखिएको थियो। यो क्रमशः [[:en:Lava (Ramayana)|लव]] र [[:en:Kusha (Ramayana)|कुश]]बाट आफ्ना समुदायको वंश जोड्ने दाबीलाई औचित्य दिन गरिएको थियो। सन् १९२८ मा महासभाले कोइरी समुदायका विभिन्न उपजातिको तर्फबाट [[:en:Simon Commission|साइमन आयोग]]समक्ष क्षत्रियका रूपमा मान्यता पाउन निवेदन पनि दिएको थियो।<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |pages=197–199 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=[[:en:C. Hurst & Co.|C. Hurst & Co.]] |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=HWms_1WzF1sC&q=india+silent+revolution+luv+kush&pg=PA197 |access-date=29 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231223916/http://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |archive-date=31 December 2013 |url-status=live }}</ref> कोइरी-कुर्मी समुदायका लागि प्रयोग हुने "लव-कुश" शब्दावली संस्कृतिभन्दा राजनीतिमा बढी महत्त्वपूर्ण बन्यो। बिहारमा यसले कोइरी र कुर्मी जातिको राजनीतिक एकताको प्रतिनिधित्व गर्न थाल्यो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|title=Why India Votes? :Exploring the Political in South Asia|first=Mukulika|last=Banerjee|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|year=2017|isbn=978-1317341666|access-date=25 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095019/https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|url-status=live}}</ref> गोरक्षासँग सम्बन्धित साम्प्रदायिक दङ्गाको सन्दर्भमा, केही लेखकहरूको मत छ कि कोइरी, अहिर जस्ता तल्ला जातिका समूहहरूले पनि उच्च सामाजिक हैसियत जनाउन गोरक्षा अँगाले, किनभने हिन्दू धर्ममा ''गाई''को पहिलेदेखि नै प्रतीकात्मक महत्त्व थियो। गोरक्षाबारे यो दृष्टिकोण उत्तर प्रदेशका सहरी कुलीनहरूको दृष्टिकोणभन्दा भिन्न थियो।<ref>{{cite book|first=William|last=Gould|title=Religion and Conflict in Modern South Asia|year=2012|pages=70|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|quote=Gyan Pandey's detailed research on the cow protection riots in eastern UP and Bihar in 1893 and 1917 relates the conflict to specific registers of caste difference and status assertion, in a context where the popular view of cow protection from the point of view of low-caste Ahirs, Koeris and Kurmis was quite different to that of UP's urban elites. For both Freitag and Pandey, cow protection became a means for relatively low-status communities to assert higher status via association with something of symbolic importance to Hinduism as a whole: in this case, the cow.|isbn=978-0-521-87949-1|url=https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|language=en|access-date=14 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|url-status=live}}</ref> ==अर्थतन्त्र== यो समुदाय भारतीय [[:en:Opium|अफिम]] व्यापारको केन्द्रमा थियो, जसको मुख्य आधार बिहार थियो। धेरै वर्षसम्म [[:en:British East India Company|ब्रिटिश ईस्ट इन्डिया कम्पनी]]ले [[:en:Patna|पटना]]स्थित एजेन्सीमार्फत यसलाई नियन्त्रण र शोषण गर्‍यो। [[:en:Carl Trocki|कार्ल ट्रोकी]]को विश्वास छ कि "अफिम उत्पादकहरू स्वतन्त्र कर्ता थिएनन्" र उनले उत्पादन गराउन अपनाइएको दबाब र आर्थिक व्यवस्थाको वर्णन गरेका छन्, जसमा अनिकालका बेला जनतालाई अन्न चाहिँदा पनि जमिन अफिम खेतीमै सीमित राखिन्थ्यो। कम्पनीका लागि लाभदायक भए पनि किसान उत्पादकका लागि यो प्रायः लाभदायक थिएन, र "कोइरी नामक एउटै जातिले मात्र केही हदसम्म कुशलतापूर्वक खेती जारी राख्न सक्यो। यो उनीहरूले अफिम उत्पादनका कामहरूमा आफ्ना पत्नी र छोराछोरीलाई संलग्न गराउन सक्ने भएकाले सम्भव भयो।"<ref name=Trocki1999pp64-67>{{cite book |title=Opium, empire and the global political economy: a study of the Asian opium trade, 1750–1950 |first=Carl A. |last=Trocki |author-link=Carl A. Trocki|publisher=Routledge |year=1999 |isbn=978-0-415-19918-6 |pages=64–67 |url=https://books.google.com/books?id=DDNvkSC26bcC |access-date=4 October 2011}}</ref> अफिम उत्पादनमा संलग्न अन्य समूहहरूले मजदुर भाडामा लिनुपर्थ्यो, तर कोइरीहरूले आफ्नै परिवारभित्र उपलब्ध श्रम प्रयोग गरेर लागत घटाए।<ref name=Trocki1999pp64-67/> कोइरी जनताको परिश्रमी स्वभावको वर्णन गर्दै [[:en:Susan Bayly|सुसान बेयली]]ले लेखेकी छन्: {{blockquote|"उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यसम्ममा प्रभावशाली राजस्व विशेषज्ञहरूले जमिनदार व्यक्तिको बाली हेरेरै उसको जात भन्न सक्ने बताउन थालेका थिए। उत्तरमा, यी पर्यवेक्षकहरूका अनुसार, 'दोस्रो दर्जाको जौ' को खेत हलो चलाउन हिचकिचाउने र आफ्ना महिलालाई एकान्तमा राख्नमा गर्व गर्ने [[:en:Rajput|राजपूत]] वा [[:en:Brahmin|ब्राह्मण]]को हुन्थ्यो। यस्तो मानिस आफ्नो पतनका लागि आफैँ दोषी ठहरिन्थ्यो, जसले आफ्ना अनुत्पादक आश्रितहरूलाई पाल्न लापरवाहीपूर्वक जमिन बन्धक राख्थ्यो र त्यसपछि बेच्थ्यो। त्यही तर्क अनुसार, फस्टाएको गहुँको खेत द्विज नभएको किसानको हुन्थ्यो, किनभने गहुँ खेतीमा खेतीकर्ताको सीप र उद्यमशीलता चाहिन्छ। [[:en:Denzil Ibbetson|डेन्जिल इबेट्सन]] र [[:en:E. A. H. Blunt|ई. ए. एच. ब्लन्ट]] जस्ता टिप्पणीकारका अनुसार यी गैर-कुलीन 'किसान'का गुण थिए, उत्तर भारतका मितव्ययी [[:en:Jat|जाट]] वा चतुर कुर्मी, .... यस्तै गुणहरू साना तरकारी बगैँचा गर्ने जनसङ्ख्यामा पनि पाइन्थे, जो हिन्दुस्तानमा कोइरी भनेर चिनिन्थे"<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age|first=Susan|last=Bayly|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2001|isbn=0521798426|access-date=2020-06-30|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200229/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|url-status=live}}</ref>}}उपनिवेशकालका नृविज्ञानी डा. हन्टरले बिहारका केही जिल्लामा कोइरी र औधिया कुर्मीलाई सबै खेती गर्ने जातिमध्ये सबैभन्दा सम्मानित भनी चिनाएका थिए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|title=The Limited Raj Agrarian Relations in Colonial India|author=Anand A. Yang|publisher=University of California Press|year=2021|isbn=978-0520369108|pages=187–188|access-date=27 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|url-status=live}}</ref> सन् १८७७ मा उपनिवेशकालीन [[:en:Bengal Presidency|बंगाल सरकार]]ले भारतीय समाजको विवरण तयार गर्ने प्रयास गर्‍यो र यो सन् १८७१ को पहिलो जनगणनाबाट सुरु भएको विभिन्न जाति र जनजातिहरूको अखिल भारतीय सामाजिक वर्गीकरणको प्रक्रियामा परिणत भयो। सन् १९०१ मा [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले भारतीय समाजको जातीय वर्गीकरण विकास गर्न मानवमितीय विधि प्रयोग गरे, जसले भारतका मानिसहरूलाई वर्गीकरण गर्ने समस्याग्रस्त प्रयासतर्फ डोर्‍यायो। कोइरीहरूलाई कुर्मीसँगै "कृषक जाति" का रूपमा वर्गीकृत गरिएको थियो।<ref name="Bauer">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|title=The Peasant Production of Opium in Nineteenth Century India|author=Rolf Bauer|publisher=BRILL|year=2019|isbn=978-9004385184|page=143|access-date=30 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|url-status=live}}</ref> सन् १९४१ को एक आधिकारिक प्रतिवेदनले उनीहरूलाई बिहारका "सबैभन्दा उन्नत" खेतीकर्ता भनी वर्णन गरेको थियो र भनेको थियो, "बानीमा सरल, अत्यन्त मितव्ययी र तरकारी बजार खेतीको कलामा निपुण कोइरी भारतमा जहाँसुकै पाइने माटो जोत्ने सर्वश्रेष्ठ किसानमध्येका एक हो।"<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |page=197 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=C. Hurst & Co. |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |access-date=29 August 2011 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200231/https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |url-status=live }}</ref> [[:en:British Raj|उपनिवेशकाल]]मा बंगाल जस्ता प्रान्तमा ग्रामीण जनसङ्ख्याको बहुसङ्ख्यक कृषिबाट जीविका चलाउँथे पनि थोरैलाई मात्र "कृषक" वर्गीकरणको योग्य मानिएको थियो। कोइरी, [[:en:Kachhi (caste)|कछी]] र [[:en:Kurmi|कुर्मी]] प्रमुख "कृषक जाति" मात्र नभई सबैभन्दा सीपयुक्त खेतीकर्ताका रूपमा पनि प्रख्यात थिए। समकालीन कृषि समाजबारे [[:en:William Crooke|विलियम क्रुक]]को वर्णन अनुसार कोइरीहरू 'शान्त, परिश्रमी र असल व्यवहारका मानिस' थिए।<ref name="Bauer"/> उन्नाइसौँ शताब्दीको सुरुमा [[:en:Gaya district|गया जिल्ला]]मा फ्रान्सिस बुकाननले कोइरीहरूलाई मुख्यतया गरिब र मध्यम किसानहरू रहेको "हल जोत्ने जनजाति" को समुदायका रूपमा अभिलेख गरेका थिए। तर उनको सर्वेक्षणमा उनीहरूभित्रको एउटा माथिल्लो तह छुटेको थियो, जसले नगद सञ्चित र जम्मा गरेको थियो र आश्रित श्रम प्राप्त गर्न ''कमियौटी'' पेस्की दिने साहुकारका रूपमा उदाएको थियो। उपनिवेशकालका मौखिक साक्ष्यले सङ्केत गर्छन् कि उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यसम्म गया जिल्लाका कोइरीहरूमा धनी किसानहरू समावेश थिए, जसले भूमि सम्बन्धमा सुधार गरेर र बजार सम्बन्ध विस्तार गरेर भौतिक सम्पत्ति आर्जन गरेका थिए। यसले उनीहरूलाई आश्रित मजदुरहरूलाई पेस्की दिएर ऋण बन्धनमा बाँध्न र ''कमिया-मालिक'' सम्बन्ध स्थापना गर्न सक्षम बनायो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|title=Bonded Histories Genealogies of Labor Servitude in Colonial India|issn=0575-6863|author=Gyan Prakash|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=0521526582|pages=162–163|access-date=21 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622094620/https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|url-status=live}}</ref> सन् १८८० को दशकको बंगाल र बिहार जस्ता क्षेत्रको ग्रामीण ऋण बजारको अध्ययन गर्ने लेखक बिन्देश्वर रामका अनुसार कोइरीहरूले ग्रामीण क्षेत्रमा [[:en:Bania|बनिया]] र [[:en:Sunar|सुनार]] जातिसँगै महाजन वा साहुकारको काम गर्थे। रामले उल्लेख गरेका छन् कि यी सामाजिक समूहहरू समृद्ध किसान स्वामी र रैयतहरूलाई ऋण दिने ग्रामीण ऋण बजारका अभिकर्ता दुवैका रूपमा कार्य गर्थे। सन् १८८५ सम्म जमिनको मूल्य बढ्दै जाँदा उनीहरूले खरिदमार्फत आफ्नो भूस्वामित्व बढाउन थाले। रैयतहरूले ऋणका लागि जमिन बन्धक राख्दा यी सामाजिक समूहहरूलाई जमिनको हस्तान्तरण पनि बढ्यो। रामले यो पनि उल्लेख गरेका छन् कि सन् १८८५ पछि कानुनअन्तर्गत जमिन दर्ता बढ्नु र जमिनको मूल्य उकालो लाग्नुका कारण साहुकारका रूपमा काम गर्ने यी समूहहरूको मोलमोलाइ क्षमता निकै बढ्यो।<ref name=Ram>{{cite book|last=Ram|first=B.|year=1997|title=Land and Society in India: Agrarian Relations in Colonial North Bihar|place=India|publisher=Orient Longman|page=69|isbn=9788125006435 |accessdate=29 August 2023|url=https://books.google.com/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103244/https://books.google.co.in/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69&dq=|url-status=live}}</ref> मालबिका चक्रवर्तीले पनि दक्षिण बिहार क्षेत्रका कोइरी जातिका सम्पन्न किसानहरूले खेतीबाट हुने आम्दानीमा थप्न महाजन वा साहुकारको काम गर्थे भनी उल्लेख गरेकी छन्। उनले यो पनि उल्लेख गरेकी छन् कि उनीहरूले स्थानीय [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]] जनसङ्ख्यालाई ''कमियौटी'' पेस्की (एक किसिमको ऋण) दिएर बँधुवा श्रम प्रणालीमा संलग्न गराए। चक्रवर्तीका अनुसार यी कोइरी महाजनहरू [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]]हरूलाई पेस्की दिँदा सबैभन्दा कडा थिए।<ref name=Chakraborty>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99|last=Chakrabarti|first=M.|year=2004|title=The Famine of 1896-1897 in Bengal: Availability Or Entitlement Crisis?|place=India|publisher=Orient BlackSwan|page=99|isbn=9788125023890 |accessdate=29 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103158/https://books.google.co.in/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99&dq=|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|पिछडा जातिको उच्च तह]]मा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013">{{cite book | author = Carolyn Brown Heinz | editor1 = Peter Berger | editor2 = Frank Heidemann | date = 3 June 2013 | title = The Modern Anthropology of India: Ethnography, Themes and Theory | publisher = Routledge | pages = | isbn = 978-1-134-06118-1 | url = https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | quote = The four dominant high caste groups (the forward castes)-Brahman, Bhumihar, Rajput, Kayastha-together constitute about 12 percent of the population. These are the old elite, from whose numbers came the major zamindars and land owning castes. The so-called Backward castes consisting of about half the population of Bihar, were further classified soon after independence into Upper Backward and Lower Backwards(Blair 1980). The upper backwards - Bania, Yadav, Kurmi and Koiri - constitute about 19 percent of the population, and now include most of the rising Kulak class of successful peasants who have acquired land, adopted improved agricultural technology, and become a powerful force in Bihar politics. This is true, above all, of the Yadavas. The lower backwards are shudra castes such as Barhi, Dhanuk, Kahar, Kumhar, Lohar, Mallaah, Teli etc, about 32 percent of the population. The largest components of the scheduled castes(14 percent) are the Dusadh, Chamar, and Musahar, the Dalit groups who are in many parts of the statelocked in struggles for land and living wages and living wages with the rich peasants and landlords of the forward and upper backward castes | access-date = 15 June 2022 | archive-date = 14 June 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220614220553/https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | url-status = live }}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरी जातिको पेसागत विविधीकरण उत्तर बिहारका छानिएका गाउँहरूको अध्ययनले देखाउँछ। आफ्नो ''भूमि र जातीय सम्बन्ध'' शीर्षकको लेखमा अवनीश कुमारले पश्चिम चम्पारण र उत्तर बिहारको [[:en:Samastipur district|समस्तीपुर जिल्ला]]का छानिएका गाउँहरूको अध्ययनबाट देखाए कि यी मध्ये केही गाउँहरूमा समयक्रममा कोइरी र यादव जाति [[:en:Bhumihar|भूमिहार]] जस्ता पुराना कुलीन समूहहरूलाई पछाडि पार्दै प्रभावशाली बने। कुमारको अध्ययनले यी दुवै जाति यी क्षेत्रमा राजनीतिक शक्तिका लागि प्रतिस्पर्धा गर्छन् र आर्थिक रूपमा सम्पन्न केही कोइरी परिवारहरूले स्थानीय [[:en:Primary Agricultural Credit Societies|प्राथमिक कृषि ऋण समिति]] र [[:en:Public Distribution System|सार्वजनिक वितरण प्रणाली]] पनि स्वामित्वमा राखेका छन् भन्ने पाएको थियो। तथापि, कोइरीहरूभित्र जातीय विभेदीकरण पनि उच्च थियो, किनकि अध्ययन गरिएका गाउँहरूका सबै कोइरी घरपरिवारले आफ्ना केही कुलबन्धुहरूले हासिल गरेको समृद्धि बाँडेका थिएनन्। अध्ययनले भूमि र स्रोतमाथिको नियन्त्रणको फरक ढाँचा पनि प्रस्तुत गर्‍यो, किनभने केही क्षेत्रमा कोइरी र यादव जस्ता जाति प्रभावशाली थिए भने अरूमा भूमिहार जातिले अझै खेती योग्य जमिनको ठूलो हिस्सामाथि नियन्त्रण राखेको थियो।<ref>{{cite journal|title=Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages|last=Kumar|first= Awanish|year=2022|journal ="Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages," Review of Agrarian Studies|volume =12|issue=1|url=http://ras.org.in/5baea16fe33094ce0fa6dc641b7b811f}}</ref> ===भूमि सुधारपछि=== कोइरी जस्ता मध्यम जातिका किसानहरूले भारत सरकारको भूमि सुधार नीतिबाट सबैभन्दा बढी लाभ उठाए। जमिनको हदबन्दी कानुन र सन् १९७० को दशकको कम्युनिस्ट दबाबको सामना गर्दै उच्च जातिका जमिन्दारहरूले आफ्ना जमिन बेच्न थाले। अधिकांश अवस्थामा खरिदकर्ता कोइरी, [[:en:Kurmi|कुर्मी]] वा [[:en:Yadav|यादव]] जातिका हुन्थे। यी किसानहरूले आफ्नो जमिनमा कुशलतापूर्वक काम गरे र आफ्ना जमिनलाई थप उत्पादनशील बनाए। यसको विपरीत उच्च जातिहरू त्यसो गर्न असमर्थ भए र उनीहरू आफूले पाएको मूल्यले सन्तुष्ट देखिए। अग्रगामी जातिहरूमा बढ्दो सहरीकरणले ग्रामीण क्षेत्रमा नयाँ जमिन्दारको वर्ग सिर्जना गर्‍यो, किनकि यी तीन मध्यम जातिले आफ्नो जमिन विरलै बेच्थे, बरु सुधारलाई थप जमिन किन्ने अवसरका रूपमा हेर्थे।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=80,81 | publisher=[[:en:Viking Press|Viking]] | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201352/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | url-status=live }}</ref> यो प्रक्रियाले मध्यम किसान जातिहरूको ऊर्ध्वगामी गतिशीलतालाई प्रोत्साहन दियो। यादवहरूमा यो गतिशीलताले उनीहरूलाई ठूला किसान र जमिन्दार दुवैका रूपमा सुदृढ बनायो भने कोइरीहरूमा ऊर्ध्वगामी गतिशीलता विशेष गरी [[:en:Landlords|जमिन्दार]] बन्नेतर्फ मात्र केन्द्रित थियो।<ref>{{cite book|title=Agrarian Reforms, Land Markets, and Rural Poor|first=D. Narasimha|last=Reddy|publisher=Concept Publishing Company|page=279|year=2009|isbn=978-8180696046|url=https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|access-date=16 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|url-status=live}}</ref> कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता जातिको उदय र अग्रगामी जातिहरूको सत्ताबाट पतन यी मध्यम किसानहरूमा बढ्दो आक्रामकताले चिनिन्थ्यो, जो अब आफूले पहिले निन्दा गरेका जमिन्दारहरू जस्तै व्यवहार गर्न थालेका थिए।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=82 | publisher=Viking | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | url-status=live }}</ref> सन् १९८९ मा फ्रान्केलले अवलोकन गरे कि ९५% उच्च जाति र कोइरी तथा यादव जस्ता मध्यम किसान जातिका ३६% धनी किसान-सह-जमिन्दार वर्गका थिए। शारीरिक श्रमप्रतिको अरुचि यो वर्गको विशेषता थियो। तथापि, जीविकोपार्जनका लागि तुलनात्मक रूपमा कम जमिन भएका केही कोइरी र यादवहरूले कृषि मजदुरका रूपमा पनि काम गर्थे, यद्यपि अधिकांश कृषि मजदुर [[:en:Dalit|दलित]] जातिका थिए। फ्रान्केलका अनुसार मध्यम र गरिब किसानको अधिकांश भाग कोइरी र यादव जस्ता जातिका थिए; यो वर्गले आफ्नै खेतमा काम गर्थ्यो तर अरूको खेतमा काम गर्नु आफ्नो मर्यादाभन्दा तल ठान्थ्यो।<ref>{{cite book |title=Rebels From the Mud Houses: Dalits and the Making of the Maoist Revolution ... |page=31 |first=George |last=Kunnath |publisher=[[:en:Taylor and Francis Group|Taylor and Francis Group]] |location=New York |year=2018 |isbn=978-1-138-09955-5 |url=https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |access-date=29 May 2020 |archive-date=15 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115155155/https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |url-status=live }}</ref> तथापि, सामाजिक पदानुक्रमको माथिल्लो छेउतर्फको सामाजिक-आर्थिक प्रगति र सङ्क्रमण निर्बाध थिएन। उत्तर भारतका अन्य मध्यम स्तरका जातिहरू जस्तै कोइरीहरूले यथास्थितिका समर्थक उच्च जातिहरू तथा आफ्ना अधिकारका लागि अब मुखर बनेका दलित र सबैभन्दा तल्ला जातिहरू दुवैतर्फबाट दोहोरो टकरावको सामना गरिरहेका थिए। यी सबैले मध्यम जातिहरूलाई आक्रामक बनायो।<ref>{{cite book|title=Beyond Ambedkar: Essays on Dalits in India|first=Nandu|last=Ram|publisher=Har Anand Publications|year=2009|page=32|isbn=978-8124114193|url=https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|url-status=live}}</ref> सञ्जय कुमारले मध्यम किसान [[:en:Caste|जाति]]हरू, जसलाई [[:en:Upper Backward Castes|उच्च-ओबीसी]] पनि भनिन्छ, को राजनीतिक परिचालनलाई सन् १९७०–९० को अवधिअघिका दशकहरूमा बिहारमा गरिएको भूमि सुधारको क्रमिक प्रक्रियासँग जोडेका छन्। कुमारका अनुसार: {{Blockquote|आफ्ना सबै सीमितताका बावजुद, सन् १९४८ देखिका भूमि सुधार कानुनहरूले विशाल क्षेत्रको जमिनमाथिको स्वामित्व अधिकार उच्च-ओबीसी, मुख्यतः यादव र कोइरी-कुर्मीलाई हस्तान्तरण गरे। यसले उनीहरूलाई राजनीतिक शक्तिमा ठूलो हिस्सा माग्ने बल दियो र सन् १९६० को दशकको अन्त्यसम्म उनीहरूले [[:en:Vidhan Sabha|विधान सभा]]मा आफ्नो प्रतिनिधित्वको ढिलो तर क्रमिक वृद्धिमा प्रतिबिम्बित हुने गरी राजनीतिक रूपमा आफूलाई स्थापित गर्न थालेको देखिन्थ्यो<ref name="Sanjay 55">{{cite book|last=Kumar|first=Sanjay|title=Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns|publisher=SAGE publication|pages=31|isbn=978-93-528-0585-3|url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|date=27 May 2022|access-date=28 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|url-status=live}}</ref>}} उच्च जातिका जमिन्दारहरूसँगको द्वन्द्वले उनीहरूलाई अति-वामपन्थी [[:en:Naxalite|नक्सलवाद]]तर्फ आकर्षित गर्‍यो। यो [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर जिल्ला]]को गाउँ [[:en:Ekwari|एकवारी]]मा देखियो, जहाँ कोइरी शिक्षक [[:en:Jagdish Mahto|जगदीश महतो]]ले सन् १९६७ को [[:en:Bihar Legislative Assembly|बिहार विधानसभा]] निर्वाचनमा [[:en:Communist Party of India|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] (सीपीआई) लाई समर्थन गरेका कारण [[:en:Bhumihar|भूमिहार]]हरूले कुटपिट गरेपछि माओवादीहरूको नेतृत्व गर्न थाले र उच्च जातिका जमिन्दारहरूको हत्या सङ्गठित गरे। महतोले आरामा ''हरिजनिस्तान'' नामक पत्रिका पनि सुरु गरे। सन् १९७१ मा महतोको हत्यापछि भोजपुरको कम्युनिस्ट विद्रोह शान्त भयो।<ref>{{cite book|title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India|first=Gail|last=Omvedt|publisher=[[:en:M.E.Sharpe|M.E.Sharpe]]|page=59|year=1993|isbn=0765631768|url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC&q=Reinventing+Revolution%3A+New+So%2Fjagdish+mahto&pg=PA59|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacRcC&q=Reinventing+Revolution%3A+New+So%2Fjagdish+mahto&pg=PA59|url-status=live}} "Its first mass leader was Jagdish Mahto, a Koeri teacher who had read Ambedkar before he discovered Marx and started a paper in the town of Hrrah called Harijanistan("dalit land").</ref><ref>{{cite book|title=From popular movement to rebellion:The Naxalite dacade|page=317,318|first=Ranbir|last=Samaddar|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|location=New york|year=2019|isbn=978-0-367-13466-2|url=https://books.google.com/books?id=BjZ7DwAAQBAJ&q=jagdish+prasad+mahto+naxal&pg=PT317|access-date=30 May 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=BjZ7DwAAQBAJ&q=jagdish+prasad+mahto+naxal&pg=PT317|url-status=live}}</ref> [[:en:Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी–लेनिनवादी) लिबरेसन]]को ''Flaming fields of Bihar'' शीर्षकको प्रतिवेदनले बिहारका केही जिल्लामा [[:en:Naxalite-Maoist insurgency|नक्सलवादी-माओवादी विद्रोह]]मा कोइरीहरूको सहभागिता देखायो। उच्च जातिका जमिन्दारहरूबाट निरन्तर डकैती र उत्पीडनका पीडित भएका कारण उनीहरू जस्ता मध्यम जातिहरू प्रायः क्रान्तिकारी समूहको छातामुनि आउँछन् भन्ने उल्लेख गरिएको थियो। सीपीआई (एमएल) [[:en:Patna|पटना]], [[:en:Bihar|भोजपुर]], [[:en:Aurangabad|औरङ्गाबाद]] र [[:en:Rohtas District|रोहतास]] जिल्लामा कोइरीहरूलाई परिचालन गर्न सफल रह्यो।<ref>{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zA2rCwAAQBAJ&pg=PT178|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|chapter=Bihar 1990-2011|author=Ranabir Samaddar|date=3 March 2016|publisher=Routledge, 2016|isbn=978-1317125372|access-date=21 June 2022|page=178|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=zA2rCwAAQBAJ&pg=PT178|url-status=live}}</ref> पछि कोइरीहरू र अन्य मध्यम किसान जातिहरूको एक माथिल्लो तहले उग्रवादी सङ्गठन [[:en:Ranvir Sena|रणवीर सेना]]लाई आफ्नो समर्थन जनायो। यो समूहले भूमि सुधारबाट सबैभन्दा बढी लाभ उठाएको थियो र [[:en:Dalits|दलितहरू]]प्रति निर्मम बनेको थियो।<ref>{{cite book|title=The situated politics of belonging|page=135,136|first=Nira-Yuval-Davis|last=Kalpana|publisher=[[:en:SAGE Publications|SAGE Publications]]|location=london|year=2006|isbn=1-4129-2101-5|url=https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&q=koeri+in+army&pg=PA135|access-date=30 May 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421100742/https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&q=koeri+in+army&pg=PA135|url-status=live}}</ref> === सकारात्मक विभेद (आरक्षण) === भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत कोइरीहरू "पिछडा जाति" वा "अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्, त्यसैले उनीहरू सरकारी जागिरमा ओबीसी आरक्षणका हकदार छन्।<ref>{{cite book |last1=Mukherji |first1=Partha Nath |title=Understanding Social Dynamics in South Asia: Essays in Memory of Ramkrishna Mukherjee |date=2019 |publisher=Springer |isbn=9789811303876 |page=28 |url=https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&dq=koeri+other+backwards+caste&pg=PA89 |access-date=14 May 2022 |archive-date=14 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514110508/https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&dq=koeri+other+backwards+caste&pg=PA89 |url-status=live }}</ref> [[:en:2022 Bihar caste-based survey|सन् २०२२ को बिहार जातीय सर्वेक्षण]]का निष्कर्षले सन् २०२३ मा समुदायका कुल १,१२,१०६ सदस्य सरकारी जागिरमा रहेको देखायो, जसका कारण बिहारको [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] श्रेणीमा यादव र कुर्मीसँगै सबैभन्दा बढी सरकारी जागिर भएको समूहमा उनीहरूको समावेश भयो। तथापि, सरकारी जागिरमा उनीहरू [[:en:Forward Castes|अग्रगामी जाति]]भन्दा पछाडि थिए।<ref>{{cite news |last=Bhelari |first=Amit |date=8 November 2023 |url=https://www.thehindu.com/news/national/bihars-caste-based-survey-report-shows-yadavs-hold-most-govt-jobs-among-obcs/article67509087.ece |title=Bihar caste-based survey report {{!}} Poverty highest among Scheduled Castes, lowest among Kayasths |work=The Hindu |access-date=9 November 2023 |archive-date=8 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108181900/https://www.thehindu.com/news/national/bihars-caste-based-survey-report-shows-yadavs-hold-most-govt-jobs-among-obcs/article67509087.ece |url-status=live}}</ref> 67qcejote634y4eu6qv3fvoujz344ll 1395612 1395611 2026-11-10T12:30:13Z Madeshi Brahman 78174 /* सकारात्मक विभेद (आरक्षण) */ 1395612 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = कोइरी | region = [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]], [[:en:Madhesh Province|मधेश]] | languages = [[:en:Bhojpuri language|भोजपुरी]], [[:en:Magahi language|मगही]], [[:en:Awadhi language|अवधी]], [[:en:Hindi|हिन्दी]]-[[:en:Urdu|उर्दू]] | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]], [[:en:Buddhism|बौद्ध धर्म]]<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|title=Sri Lankan missionary engineers conversion in Gaya|website=Times of India|date=5 January 2015 |accessdate=28 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103202/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|url-status=live}}</ref> | image =| image = [[File:Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur.jpg|180px]] | caption = Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur | country = [[:en:India|भारत]] र [[:en:Nepal|नेपाल]] | classification = [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] }} '''कोइरी''' ('''Koeri''', '''Koiry''' वा '''Koiri''' पनि लेखिन्छ), जसलाई [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] पनि भनिन्छ र उत्तर भारतका धेरै भागमा पछिल्लो समय आफूलाई '''मौर्य''' भनी चिनाउने गरिन्छ,<ref>{{cite web|url=https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|title=Nitish Kumar's 'Triveni Sangh' of Backward Castes May Threaten BJP's Monopoly in 2024 Polls|editor=Soroor Ahmed|website=The Wire|accessdate=2 January 2023|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|url-status=live}}</ref> भारतको एक क्षत्रिय <ref>{{cite book |last1=Bayly |first1=Susan |title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age, Part 4, Volume 3 |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521798426 |page=200 |url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |quote=In eastern Gangetic Hindustan, there were yet more high-farming zones where superior rent-receivers could claim to have been following a life of lordly refinement for many centuries. Here the established patricians included many co-parcenors from 'secular' or lokika Brahman groupings such as the Kanyakubjas and Sarjuparins of Awadh; these areas also contained clusters of landed Rajputs. Other Gangetic 'squireens' belonged to the north Indian status group known as Bhumihar, who had achieved a somewhat ambiguous entitlement to be regarded as Brahmans under the patronage of eighteenth-century rulers and their local deputies. In addition, some of upper India's high-farming localities contained sizable groups of elite landed Muslims; landed families of scribal and service origin who used the jati title Kayastha had also come to be included among the proprietary 'squireen' populations. In southern Awadh, eastern NWP, and much of Bihar, non-labouring gentry groups lived in tightly-knit enclaves among much larger populations of non-elite 'peasants' and labouring people. These other groupings included 'untouchable' Chamars and newly recruited 'tribal' labourers, as well as non-elite tilling and cattle keeping people who came to be known by such titles as Kurmi, Koeri and Goala/Ahir. |access-date=14 May 2022 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |url-status=live }}</ref>&nbsp;[[:en:Caste|जाति]] हो,<ref>{{Cite news|title=उत्तर प्रदेश चुनावः कितने ताक़तवर हैं स्वामी प्रसाद मौर्य?|language=hi|work=BBC News हिंदी|url=https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|access-date=14 January 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|url-status=live}}</ref> जो मुख्यतया [[:en:Bihar|बिहार]] र [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]]मा पाइन्छ र जसको परम्परागत पेसा कृषि हो। [[:en:Arvind Narayan Das|अरविन्द नारायण दास]]का अनुसार, उनीहरू कृषकभन्दा बढी [[:en:Horticulturist|बागवानी गर्ने]] थिए।<ref>{{Cite book |last=Das |first=Arvind N. |url=https://books.google.com/books?id=UHhuAAAAMAAJ |title=The Republic of Bihar |date=1992 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-012351-7 |pages=23 |language=en}}</ref> सन् १८८० को दशकमा बिहार र [[:en:Bengal Presidency|बंगाल]]का ग्रामीण क्षेत्रको ऋण बजारमा उनीहरूले महाजन (ग्रामीण साहुकार) को काम गरेको अभिलेख पनि पाइन्छ।<ref name=Ram/><ref name=Chakraborty/> कोइरीहरूले सामाजिक पुनर्जागरणको एक अंशका रूपमा [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। ब्रिटिश शासनकालमा कोइरीहरूलाई [[:en:Kurmi|कुर्मी]] तथा [[:en:Caste system in India|अन्य खेती गर्ने जाति]]हरूसँगै "कृषक" भनेर वर्णन गरिएको थियो। विभिन्न मतमा उनीहरूलाई [[:en:Dominant caste|प्रभावशाली जाति]] भनिएको छ।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |last=Kumar |first=S. |year=2018 |title=Post-Mandal Politics in Bihar: Changing Electoral Patterns|place=India|publisher=SAGE Publications |isbn=9789352805860 |access-date=11 March 2023 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311173417/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|first=Samaddar|last=Ranabir|year=2016|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|place=United Kingdom|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781317125389|access-date=13 March 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/opinion/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar-news-304876|title=Upper Caste Leaders Back In Circulation In Bihar|website=outlookindia|editor=Giridhar Jha|access-date=12 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311194416/https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar/304876|url-status=live}}</ref> सन् १९५० को दशकमा बिहारमा भएको भूमि सुधार अभियानबाट कोइरी जस्ता समूहहरूले लाभ उठाए र ठूला जमिन्दारहरूको जमिन घट्दै गएको बेला उनीहरूले आफ्नो भूस्वामित्व सुदृढ गर्न सके। यी सुधारहरू कृषि समाजका सबैभन्दा कमजोर समूह [[:en:Scheduled Castes|अनुसूचित जाति]]सम्म पुगेनन् भन्ने तर्क गरिन्छ, तर जातमा आधारित परम्परागत कृषि सम्बन्धमा केही परिवर्तन भने आए। यही परिवर्तनको पृष्ठभूमिमा सुधारपछिको कालका धेरै नयाँ [[:en:Landlords|जमिन्दार]] कोइरी जस्ता समूहबाट आए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ju2wEAAAQBAJ|title=Migration, Food Security and Development: Insights from Rural India|author=Chetan Choithani|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2023|isbn=978-1009276771|page=107|quote=Although the end of zamindari led to a mass eviction of sharecroppers and tenant cultivators who were the actual tillers of the land, big landlords from high castes also saw their landholdings diminish. A new class of landlords belonging to the upper-middle caste groups such as Kurmi, Koeri and Yadavs- officially categorised as other backward classes in contemporary Bihar - emerged. These were mostly small and middle peasants who were able to consolidate their landholdings and position in society in the midst of zamindari reforms (Wilson, 1999; Sharma, 2005).|access-date=18 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books/about/Migration_Food_Security_and_Development.html?id=ju2wEAAAQBAJ#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|उच्च पिछडा जाति]]का रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013"/> बिहारका केही जिल्लामा उनीहरू [[:en:Feudal|सामन्ती]] व्यवस्थाविरुद्धको [[:en:Naxalite–Maoist insurgency|नक्सलवादी–माओवादी विद्रोह]]मा पनि सहभागी भएका छन्। उत्तर भारतका केही भागमा [[:en:Yadav|यादव]], [[:en:Jat|जाट]] र कुर्मीसँगै उनीहरू सबैभन्दा बढी राजनीतिक रूपमा सङ्गठित किसान समुदायमध्ये मानिन्छन्।<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|title=Amit Shah's choice of UP BJP chief to dampen Nitish Kumar's pitch|website=Economic Times|date=11 April 2016 |access-date=2 January 2023|archive-date=4 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804222626/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|url-status=live |last1=Tiwari |first1=Ravish }}</ref> कोइरीहरू [[:en:Saran district|सारन जिल्ला]]मा पाइन्छन् र [[:en:Munger|मुङ्गेर]], [[:en:Banka, Bihar|बाँका]], [[:en:Khagaria|खगडिया]], [[:en:Samastipur|समस्तीपुर]], [[:en:East Champaran|पूर्वी चम्पारण]], [[:en:West Champaran|पश्चिम चम्पारण]] र [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर]] जिल्लामा अपेक्षाकृत छरिएर बसोबास गर्छन्।<ref name="News18">{{cite web |date=30 January 2021 |title=Bihar: Nitish Kumar is Trying to Consolidate the Luv-Kush-Dhanuk Axis to Expand Social Base |url=https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413103338/https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |archive-date=13 April 2021 |access-date=11 April 2021 |website=News18}}</ref> भारतबाहिर, [[:en:Mauritius|मौरिसस]]मा रहेको बिहारी प्रवासी समुदायमा कोइरीहरू पाइन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई करारका मजदुरका रूपमा लगिएको थियो।<ref>{{cite journal |last1=Claveyrolas |first1=Mathieu |title=The 'Land of the Vaish'? Caste Structure and Ideology in Mauritius |journal=[[:en:Archives de sciences sociales des religions|Archives de sciences sociales des religions]] |date=2013 |pages=191–216 |doi=10.4000/samaj.3886 |doi-access=free }}</ref> [[:en:Nepal|नेपाल]]मा पनि उनीहरूको उल्लेख्य जनसङ्ख्या छ। सन् १९७७ मा बिहार सरकारले सरकारी जागिर र विश्वविद्यालयमा आरक्षण (कोटा) को सकारात्मक विभेद लागू गर्‍यो, जसबाट कोइरी जस्ता उच्च पिछडा जातिहरू लाभान्वित भए। भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत उनीहरू "उच्च पिछडा जाति" वा "उच्च अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्। ==संस्कृतीकरण== [[:en:University of Tokyo|टोकियो विश्वविद्यालय]]का प्राध्यापक एमेरिटस हारुका यानागिसावाले आफ्नो कृतिमा उल्लेख गरेका छन् कि कोइरीलाई यादव र कुर्मीसँगै उच्च-मध्यम जातिमा वर्गीकृत गरिएको थियो, जो आफ्नो बलियो र कठोर स्वभावका लागि चिनिन्थे।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hf-VEAAAQBAJ |last=Yanagisawa|first =H.|title=Indian Economic Growth in Historical Perspective: The Roots of Development|date=23 December 2022 |place=United States|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781000803396 |quote= Three upper-middle castes, the Yadav, Koeri and Kurmi (designated OBC), considerably improved their economic position. "These three castes have been the major beneficiaries of the so- called Green Revolution in Bihar.... These sturdy and hardy castes, traditionally engaged in cultivation, have managed to produce more from cultivation than their upper caste counterparts".}}</ref> कोइरीहरू परम्परागत रूपमा "[[:en: vaishya|वैश्य ]]" जातिमा वर्गीकृत थिए<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Shalendra |title=Development and Democracy in India |date=1999 |publisher=Lynne Rienner Publishers |isbn=9781555878108 |page=157 |url=https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |quote=Upper of forward caste(brahmin thakur bania kayastha), cultivating or middle castes(jat bhumihar tyagi), lower shudra or backward caste(yadav, kurmi, lodh koeri gujar kahar gadaria teli harhai nai kachi others), scheduled castes(chamar pasis dhobi bhangi) |access-date=18 April 2022 |archive-date=18 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418013913/https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Omvedt |first=Gail |url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India |date=18 June 1993 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3176-3 |pages=58 |language=en |quote=But in eastern U.P. and Bihar, marked much more by landlordism and within this the domination of the "twice-born" upper castes (brahmans, bhumihars, and rajputs), even the "shudra" peasant castes (kurmis, koeris, and yadavas) were cruelly subordinated, and there had been little of a broad anticaste movement. |access-date=15 August 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |url-status=live }}</ref> र आज कोइरीहरूले [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। संस्कृतीकरण भनेको परम्परागत रूपमा मध्यम र तल्ला जातिले सामाजिक तह माथि उक्लने प्रयास हो, जसमा प्रायः पौराणिक पात्रहरूसँग आफ्नो उत्पत्ति जोड्ने वा उच्च ''[[:en:Varna (Hinduism)|वर्ण]]''को जीवनशैली अपनाउने गरिन्छ, जस्तै [[:en:Vegetarianism|शाकाहार]], महिलाहरूलाई एकान्तमा राख्ने, वा पवित्र धागो ''[[:en:Upanayana|जनै]]'' लगाउने।<ref name="Jayapalan2001">{{cite book|author=N. Jayapalan|title=Indian society and social institutions|url=https://books.google.com/books?id=AumuJ2jtRZIC&pg=PA428|access-date=17 January 2013|year=2001|publisher=Atlantic Publishers & Distri|isbn=978-81-7156-925-0|page=428}}</ref> कोइरी लगायत उत्तर भारतका जातिहरूमा देखिएको संस्कृतीकरणको यो प्रवृत्ति [[:en:Vaishnavism|वैष्णव]] परम्परा बाट प्रेरित थियो, जुन उनीहरूले [[:en:Vishnu|विष्णु]]का अवतारसँग सम्बन्ध खोजेबाट पुष्टि हुन्छ। लेखक विलियम पिन्चले लेखेका छन्: {{blockquote|"कुशवाहा-क्षत्रिय आन्दोलनका उन्नाइसौँ शताब्दीका अग्रगामी तत्वहरूले शिव र उनकी दिव्य अर्धाङ्गिनी पार्वतीसँगको स्पष्ट ब्रह्माण्डीय सम्बन्ध देखाउँछन्। कुशवाहा-क्षत्रिय पहिचान गङ्गाको उत्तरी क्षेत्रभर तरकारी र (बीसौँ शताब्दीको सुरुपछि क्रमशः सीमित मात्रामा) अफिम खेतीको विशेषज्ञताका लागि प्रसिद्ध कृषक समुदायले अँगालेको थियो। तीमध्ये मध्य उत्तर प्रदेशका ''कछी'' र ''[[:en:Murao people|मुराओ]]'' कृषक, पश्चिमी उत्तर प्रदेशका ''कछवाहा'' र बिहार तथा पूर्वी उत्तर प्रदेशका ''कोइरी'' प्रमुख थिए।"<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=University of California Press |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |page=91,92 |access-date=4 October 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417221352/https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |url-status=live }}</ref>}} कोइरीहरूको जातीय सङ्गठन कुशवाहा क्षत्रिय महासभाले सन् १९२२ मा आफ्नो पहिलो अधिवेशन गर्‍यो।<ref name="Ashwani2008_36">{{cite book |first=Ashwani |last=Kumar |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |year=2008 |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-84331-709-8 |pages=36 |quote=The Koiris are known as great horticulturists and engage primarily in agricultural operations in the capacity of small landowners and poor peasants. Unlike Kurmis and Yadavs, they are generally considered non aggressive and disinterested in caste riots. They also attempted to attain higher social status by claiming to be descendants of Lord Ram's son Kush. They formed the Kushwaha Kshatriya Mahasabha as their nodal caste association and held the first session of the association in March 1922. |access-date=29 June 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200226/https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |url-status=live }}</ref> बनारसका [[:en:Ganga Prasad|गङ्गा प्रसाद]] गुप्त जस्ता केही [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] सुधारकहरूले कोइरीहरू [[:en:Kusha|कुश]]का वंशज हुन् र [[:en:Muhammad of Ghor|शिहाबुद्दिन गोरी]]को नेतृत्वमा मुस्लिम शक्ति सुदृढ हुँदै गएको बेला उनीहरूले राजा [[:en:Jayachandra|जयचन्द्र]]को सेवामा सैन्य हैसियतमा काम गरेका थिए भनी तर्क गरे। उनले अझ भने कि पराजयपछि मुस्लिमहरूबाट सताइने डरले कुशवाहा क्षत्रियहरू अस्तव्यस्त भई जङ्गलमा भागे र हिन्दू धर्मका पूर्व रक्षकका रूपमा नचिनिन आफ्ना पवित्र धागा फालिदिए। ब्रिटिश नृविज्ञानी [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले सन् १८९० को दशकमा कोइरीका विभिन्न उत्पत्ति कथा अभिलेख गरेका थिए। एउटा कथा अनुसार, [[:en:Shiva|शिव]] र [[:en:Parvati|पार्वती]]ले बनारसमा आफ्ना तरकारी र फूलका बगैँचाको हेरचाह गर्न कोइरी र [[:en:Kachhi (caste)|कछी]]लाई सिर्जना गरे। अस्सी वर्षअघि [[:en:Francis Buchanan-Hamilton|फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन]]ले बिहारका कोइरीहरू [[:en:Dashanami Sampradaya|दशनामी सम्प्रदाय]]का अनुयायी थिए भने गोरखपुर र अयोध्याका कोइरीहरू आध्यात्मिक मार्गदर्शनका लागि [[:en:Ramanandi Sampradaya|रामानन्दी]] सन्तहरूतिर लागेका थिए भनी अभिलेख गरेका थिए।<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=[[:en:University of California Press|University of California Press]] |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC|page=92}}</ref> [[:en:Christophe Jaffrelot|क्रिस्टोफ जाफ्रेलो]]का अनुसार जातीय सङ्गठनहरू व्यक्तिगत जातिहरूलाई एकताबद्ध गर्ने मूल उद्देश्यले बनेका थिए। कोइरी, कछी र मुराओ जस्ता बागवानी तथा तरकारी बजार खेती गर्ने समुदायलाई एउटै छातामुनि ल्याउन अखिल भारतीय कुशवाहा क्षत्रिय महासभा गठन गरिएको थियो। कोइरीहरूले [[:en:Kurmi|कुर्मी]]हरूको समर्थनमा "राघव समाज" नामक जातीय गठबन्धन बनाउने प्रयास पनि गरे, जुन [[:en:Rama|राम]]का एक नामबाट राखिएको थियो। यो क्रमशः [[:en:Lava (Ramayana)|लव]] र [[:en:Kusha (Ramayana)|कुश]]बाट आफ्ना समुदायको वंश जोड्ने दाबीलाई औचित्य दिन गरिएको थियो। सन् १९२८ मा महासभाले कोइरी समुदायका विभिन्न उपजातिको तर्फबाट [[:en:Simon Commission|साइमन आयोग]]समक्ष क्षत्रियका रूपमा मान्यता पाउन निवेदन पनि दिएको थियो।<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |pages=197–199 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=[[:en:C. Hurst & Co.|C. Hurst & Co.]] |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=HWms_1WzF1sC&q=india+silent+revolution+luv+kush&pg=PA197 |access-date=29 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231223916/http://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |archive-date=31 December 2013 |url-status=live }}</ref> कोइरी-कुर्मी समुदायका लागि प्रयोग हुने "लव-कुश" शब्दावली संस्कृतिभन्दा राजनीतिमा बढी महत्त्वपूर्ण बन्यो। बिहारमा यसले कोइरी र कुर्मी जातिको राजनीतिक एकताको प्रतिनिधित्व गर्न थाल्यो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|title=Why India Votes? :Exploring the Political in South Asia|first=Mukulika|last=Banerjee|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|year=2017|isbn=978-1317341666|access-date=25 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095019/https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|url-status=live}}</ref> गोरक्षासँग सम्बन्धित साम्प्रदायिक दङ्गाको सन्दर्भमा, केही लेखकहरूको मत छ कि कोइरी, अहिर जस्ता तल्ला जातिका समूहहरूले पनि उच्च सामाजिक हैसियत जनाउन गोरक्षा अँगाले, किनभने हिन्दू धर्ममा ''गाई''को पहिलेदेखि नै प्रतीकात्मक महत्त्व थियो। गोरक्षाबारे यो दृष्टिकोण उत्तर प्रदेशका सहरी कुलीनहरूको दृष्टिकोणभन्दा भिन्न थियो।<ref>{{cite book|first=William|last=Gould|title=Religion and Conflict in Modern South Asia|year=2012|pages=70|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|quote=Gyan Pandey's detailed research on the cow protection riots in eastern UP and Bihar in 1893 and 1917 relates the conflict to specific registers of caste difference and status assertion, in a context where the popular view of cow protection from the point of view of low-caste Ahirs, Koeris and Kurmis was quite different to that of UP's urban elites. For both Freitag and Pandey, cow protection became a means for relatively low-status communities to assert higher status via association with something of symbolic importance to Hinduism as a whole: in this case, the cow.|isbn=978-0-521-87949-1|url=https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|language=en|access-date=14 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|url-status=live}}</ref> ==अर्थतन्त्र== यो समुदाय भारतीय [[:en:Opium|अफिम]] व्यापारको केन्द्रमा थियो, जसको मुख्य आधार बिहार थियो। धेरै वर्षसम्म [[:en:British East India Company|ब्रिटिश ईस्ट इन्डिया कम्पनी]]ले [[:en:Patna|पटना]]स्थित एजेन्सीमार्फत यसलाई नियन्त्रण र शोषण गर्‍यो। [[:en:Carl Trocki|कार्ल ट्रोकी]]को विश्वास छ कि "अफिम उत्पादकहरू स्वतन्त्र कर्ता थिएनन्" र उनले उत्पादन गराउन अपनाइएको दबाब र आर्थिक व्यवस्थाको वर्णन गरेका छन्, जसमा अनिकालका बेला जनतालाई अन्न चाहिँदा पनि जमिन अफिम खेतीमै सीमित राखिन्थ्यो। कम्पनीका लागि लाभदायक भए पनि किसान उत्पादकका लागि यो प्रायः लाभदायक थिएन, र "कोइरी नामक एउटै जातिले मात्र केही हदसम्म कुशलतापूर्वक खेती जारी राख्न सक्यो। यो उनीहरूले अफिम उत्पादनका कामहरूमा आफ्ना पत्नी र छोराछोरीलाई संलग्न गराउन सक्ने भएकाले सम्भव भयो।"<ref name=Trocki1999pp64-67>{{cite book |title=Opium, empire and the global political economy: a study of the Asian opium trade, 1750–1950 |first=Carl A. |last=Trocki |author-link=Carl A. Trocki|publisher=Routledge |year=1999 |isbn=978-0-415-19918-6 |pages=64–67 |url=https://books.google.com/books?id=DDNvkSC26bcC |access-date=4 October 2011}}</ref> अफिम उत्पादनमा संलग्न अन्य समूहहरूले मजदुर भाडामा लिनुपर्थ्यो, तर कोइरीहरूले आफ्नै परिवारभित्र उपलब्ध श्रम प्रयोग गरेर लागत घटाए।<ref name=Trocki1999pp64-67/> कोइरी जनताको परिश्रमी स्वभावको वर्णन गर्दै [[:en:Susan Bayly|सुसान बेयली]]ले लेखेकी छन्: {{blockquote|"उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यसम्ममा प्रभावशाली राजस्व विशेषज्ञहरूले जमिनदार व्यक्तिको बाली हेरेरै उसको जात भन्न सक्ने बताउन थालेका थिए। उत्तरमा, यी पर्यवेक्षकहरूका अनुसार, 'दोस्रो दर्जाको जौ' को खेत हलो चलाउन हिचकिचाउने र आफ्ना महिलालाई एकान्तमा राख्नमा गर्व गर्ने [[:en:Rajput|राजपूत]] वा [[:en:Brahmin|ब्राह्मण]]को हुन्थ्यो। यस्तो मानिस आफ्नो पतनका लागि आफैँ दोषी ठहरिन्थ्यो, जसले आफ्ना अनुत्पादक आश्रितहरूलाई पाल्न लापरवाहीपूर्वक जमिन बन्धक राख्थ्यो र त्यसपछि बेच्थ्यो। त्यही तर्क अनुसार, फस्टाएको गहुँको खेत द्विज नभएको किसानको हुन्थ्यो, किनभने गहुँ खेतीमा खेतीकर्ताको सीप र उद्यमशीलता चाहिन्छ। [[:en:Denzil Ibbetson|डेन्जिल इबेट्सन]] र [[:en:E. A. H. Blunt|ई. ए. एच. ब्लन्ट]] जस्ता टिप्पणीकारका अनुसार यी गैर-कुलीन 'किसान'का गुण थिए, उत्तर भारतका मितव्ययी [[:en:Jat|जाट]] वा चतुर कुर्मी, .... यस्तै गुणहरू साना तरकारी बगैँचा गर्ने जनसङ्ख्यामा पनि पाइन्थे, जो हिन्दुस्तानमा कोइरी भनेर चिनिन्थे"<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age|first=Susan|last=Bayly|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2001|isbn=0521798426|access-date=2020-06-30|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200229/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|url-status=live}}</ref>}}उपनिवेशकालका नृविज्ञानी डा. हन्टरले बिहारका केही जिल्लामा कोइरी र औधिया कुर्मीलाई सबै खेती गर्ने जातिमध्ये सबैभन्दा सम्मानित भनी चिनाएका थिए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|title=The Limited Raj Agrarian Relations in Colonial India|author=Anand A. Yang|publisher=University of California Press|year=2021|isbn=978-0520369108|pages=187–188|access-date=27 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|url-status=live}}</ref> सन् १८७७ मा उपनिवेशकालीन [[:en:Bengal Presidency|बंगाल सरकार]]ले भारतीय समाजको विवरण तयार गर्ने प्रयास गर्‍यो र यो सन् १८७१ को पहिलो जनगणनाबाट सुरु भएको विभिन्न जाति र जनजातिहरूको अखिल भारतीय सामाजिक वर्गीकरणको प्रक्रियामा परिणत भयो। सन् १९०१ मा [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले भारतीय समाजको जातीय वर्गीकरण विकास गर्न मानवमितीय विधि प्रयोग गरे, जसले भारतका मानिसहरूलाई वर्गीकरण गर्ने समस्याग्रस्त प्रयासतर्फ डोर्‍यायो। कोइरीहरूलाई कुर्मीसँगै "कृषक जाति" का रूपमा वर्गीकृत गरिएको थियो।<ref name="Bauer">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|title=The Peasant Production of Opium in Nineteenth Century India|author=Rolf Bauer|publisher=BRILL|year=2019|isbn=978-9004385184|page=143|access-date=30 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|url-status=live}}</ref> सन् १९४१ को एक आधिकारिक प्रतिवेदनले उनीहरूलाई बिहारका "सबैभन्दा उन्नत" खेतीकर्ता भनी वर्णन गरेको थियो र भनेको थियो, "बानीमा सरल, अत्यन्त मितव्ययी र तरकारी बजार खेतीको कलामा निपुण कोइरी भारतमा जहाँसुकै पाइने माटो जोत्ने सर्वश्रेष्ठ किसानमध्येका एक हो।"<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |page=197 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=C. Hurst & Co. |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |access-date=29 August 2011 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200231/https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |url-status=live }}</ref> [[:en:British Raj|उपनिवेशकाल]]मा बंगाल जस्ता प्रान्तमा ग्रामीण जनसङ्ख्याको बहुसङ्ख्यक कृषिबाट जीविका चलाउँथे पनि थोरैलाई मात्र "कृषक" वर्गीकरणको योग्य मानिएको थियो। कोइरी, [[:en:Kachhi (caste)|कछी]] र [[:en:Kurmi|कुर्मी]] प्रमुख "कृषक जाति" मात्र नभई सबैभन्दा सीपयुक्त खेतीकर्ताका रूपमा पनि प्रख्यात थिए। समकालीन कृषि समाजबारे [[:en:William Crooke|विलियम क्रुक]]को वर्णन अनुसार कोइरीहरू 'शान्त, परिश्रमी र असल व्यवहारका मानिस' थिए।<ref name="Bauer"/> उन्नाइसौँ शताब्दीको सुरुमा [[:en:Gaya district|गया जिल्ला]]मा फ्रान्सिस बुकाननले कोइरीहरूलाई मुख्यतया गरिब र मध्यम किसानहरू रहेको "हल जोत्ने जनजाति" को समुदायका रूपमा अभिलेख गरेका थिए। तर उनको सर्वेक्षणमा उनीहरूभित्रको एउटा माथिल्लो तह छुटेको थियो, जसले नगद सञ्चित र जम्मा गरेको थियो र आश्रित श्रम प्राप्त गर्न ''कमियौटी'' पेस्की दिने साहुकारका रूपमा उदाएको थियो। उपनिवेशकालका मौखिक साक्ष्यले सङ्केत गर्छन् कि उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यसम्म गया जिल्लाका कोइरीहरूमा धनी किसानहरू समावेश थिए, जसले भूमि सम्बन्धमा सुधार गरेर र बजार सम्बन्ध विस्तार गरेर भौतिक सम्पत्ति आर्जन गरेका थिए। यसले उनीहरूलाई आश्रित मजदुरहरूलाई पेस्की दिएर ऋण बन्धनमा बाँध्न र ''कमिया-मालिक'' सम्बन्ध स्थापना गर्न सक्षम बनायो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|title=Bonded Histories Genealogies of Labor Servitude in Colonial India|issn=0575-6863|author=Gyan Prakash|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=0521526582|pages=162–163|access-date=21 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622094620/https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|url-status=live}}</ref> सन् १८८० को दशकको बंगाल र बिहार जस्ता क्षेत्रको ग्रामीण ऋण बजारको अध्ययन गर्ने लेखक बिन्देश्वर रामका अनुसार कोइरीहरूले ग्रामीण क्षेत्रमा [[:en:Bania|बनिया]] र [[:en:Sunar|सुनार]] जातिसँगै महाजन वा साहुकारको काम गर्थे। रामले उल्लेख गरेका छन् कि यी सामाजिक समूहहरू समृद्ध किसान स्वामी र रैयतहरूलाई ऋण दिने ग्रामीण ऋण बजारका अभिकर्ता दुवैका रूपमा कार्य गर्थे। सन् १८८५ सम्म जमिनको मूल्य बढ्दै जाँदा उनीहरूले खरिदमार्फत आफ्नो भूस्वामित्व बढाउन थाले। रैयतहरूले ऋणका लागि जमिन बन्धक राख्दा यी सामाजिक समूहहरूलाई जमिनको हस्तान्तरण पनि बढ्यो। रामले यो पनि उल्लेख गरेका छन् कि सन् १८८५ पछि कानुनअन्तर्गत जमिन दर्ता बढ्नु र जमिनको मूल्य उकालो लाग्नुका कारण साहुकारका रूपमा काम गर्ने यी समूहहरूको मोलमोलाइ क्षमता निकै बढ्यो।<ref name=Ram>{{cite book|last=Ram|first=B.|year=1997|title=Land and Society in India: Agrarian Relations in Colonial North Bihar|place=India|publisher=Orient Longman|page=69|isbn=9788125006435 |accessdate=29 August 2023|url=https://books.google.com/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103244/https://books.google.co.in/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69&dq=|url-status=live}}</ref> मालबिका चक्रवर्तीले पनि दक्षिण बिहार क्षेत्रका कोइरी जातिका सम्पन्न किसानहरूले खेतीबाट हुने आम्दानीमा थप्न महाजन वा साहुकारको काम गर्थे भनी उल्लेख गरेकी छन्। उनले यो पनि उल्लेख गरेकी छन् कि उनीहरूले स्थानीय [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]] जनसङ्ख्यालाई ''कमियौटी'' पेस्की (एक किसिमको ऋण) दिएर बँधुवा श्रम प्रणालीमा संलग्न गराए। चक्रवर्तीका अनुसार यी कोइरी महाजनहरू [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]]हरूलाई पेस्की दिँदा सबैभन्दा कडा थिए।<ref name=Chakraborty>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99|last=Chakrabarti|first=M.|year=2004|title=The Famine of 1896-1897 in Bengal: Availability Or Entitlement Crisis?|place=India|publisher=Orient BlackSwan|page=99|isbn=9788125023890 |accessdate=29 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103158/https://books.google.co.in/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99&dq=|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|पिछडा जातिको उच्च तह]]मा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013">{{cite book | author = Carolyn Brown Heinz | editor1 = Peter Berger | editor2 = Frank Heidemann | date = 3 June 2013 | title = The Modern Anthropology of India: Ethnography, Themes and Theory | publisher = Routledge | pages = | isbn = 978-1-134-06118-1 | url = https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | quote = The four dominant high caste groups (the forward castes)-Brahman, Bhumihar, Rajput, Kayastha-together constitute about 12 percent of the population. These are the old elite, from whose numbers came the major zamindars and land owning castes. The so-called Backward castes consisting of about half the population of Bihar, were further classified soon after independence into Upper Backward and Lower Backwards(Blair 1980). The upper backwards - Bania, Yadav, Kurmi and Koiri - constitute about 19 percent of the population, and now include most of the rising Kulak class of successful peasants who have acquired land, adopted improved agricultural technology, and become a powerful force in Bihar politics. This is true, above all, of the Yadavas. The lower backwards are shudra castes such as Barhi, Dhanuk, Kahar, Kumhar, Lohar, Mallaah, Teli etc, about 32 percent of the population. The largest components of the scheduled castes(14 percent) are the Dusadh, Chamar, and Musahar, the Dalit groups who are in many parts of the statelocked in struggles for land and living wages and living wages with the rich peasants and landlords of the forward and upper backward castes | access-date = 15 June 2022 | archive-date = 14 June 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220614220553/https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | url-status = live }}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरी जातिको पेसागत विविधीकरण उत्तर बिहारका छानिएका गाउँहरूको अध्ययनले देखाउँछ। आफ्नो ''भूमि र जातीय सम्बन्ध'' शीर्षकको लेखमा अवनीश कुमारले पश्चिम चम्पारण र उत्तर बिहारको [[:en:Samastipur district|समस्तीपुर जिल्ला]]का छानिएका गाउँहरूको अध्ययनबाट देखाए कि यी मध्ये केही गाउँहरूमा समयक्रममा कोइरी र यादव जाति [[:en:Bhumihar|भूमिहार]] जस्ता पुराना कुलीन समूहहरूलाई पछाडि पार्दै प्रभावशाली बने। कुमारको अध्ययनले यी दुवै जाति यी क्षेत्रमा राजनीतिक शक्तिका लागि प्रतिस्पर्धा गर्छन् र आर्थिक रूपमा सम्पन्न केही कोइरी परिवारहरूले स्थानीय [[:en:Primary Agricultural Credit Societies|प्राथमिक कृषि ऋण समिति]] र [[:en:Public Distribution System|सार्वजनिक वितरण प्रणाली]] पनि स्वामित्वमा राखेका छन् भन्ने पाएको थियो। तथापि, कोइरीहरूभित्र जातीय विभेदीकरण पनि उच्च थियो, किनकि अध्ययन गरिएका गाउँहरूका सबै कोइरी घरपरिवारले आफ्ना केही कुलबन्धुहरूले हासिल गरेको समृद्धि बाँडेका थिएनन्। अध्ययनले भूमि र स्रोतमाथिको नियन्त्रणको फरक ढाँचा पनि प्रस्तुत गर्‍यो, किनभने केही क्षेत्रमा कोइरी र यादव जस्ता जाति प्रभावशाली थिए भने अरूमा भूमिहार जातिले अझै खेती योग्य जमिनको ठूलो हिस्सामाथि नियन्त्रण राखेको थियो।<ref>{{cite journal|title=Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages|last=Kumar|first= Awanish|year=2022|journal ="Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages," Review of Agrarian Studies|volume =12|issue=1|url=http://ras.org.in/5baea16fe33094ce0fa6dc641b7b811f}}</ref> ===भूमि सुधारपछि=== कोइरी जस्ता मध्यम जातिका किसानहरूले भारत सरकारको भूमि सुधार नीतिबाट सबैभन्दा बढी लाभ उठाए। जमिनको हदबन्दी कानुन र सन् १९७० को दशकको कम्युनिस्ट दबाबको सामना गर्दै उच्च जातिका जमिन्दारहरूले आफ्ना जमिन बेच्न थाले। अधिकांश अवस्थामा खरिदकर्ता कोइरी, [[:en:Kurmi|कुर्मी]] वा [[:en:Yadav|यादव]] जातिका हुन्थे। यी किसानहरूले आफ्नो जमिनमा कुशलतापूर्वक काम गरे र आफ्ना जमिनलाई थप उत्पादनशील बनाए। यसको विपरीत उच्च जातिहरू त्यसो गर्न असमर्थ भए र उनीहरू आफूले पाएको मूल्यले सन्तुष्ट देखिए। अग्रगामी जातिहरूमा बढ्दो सहरीकरणले ग्रामीण क्षेत्रमा नयाँ जमिन्दारको वर्ग सिर्जना गर्‍यो, किनकि यी तीन मध्यम जातिले आफ्नो जमिन विरलै बेच्थे, बरु सुधारलाई थप जमिन किन्ने अवसरका रूपमा हेर्थे।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=80,81 | publisher=[[:en:Viking Press|Viking]] | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201352/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | url-status=live }}</ref> यो प्रक्रियाले मध्यम किसान जातिहरूको ऊर्ध्वगामी गतिशीलतालाई प्रोत्साहन दियो। यादवहरूमा यो गतिशीलताले उनीहरूलाई ठूला किसान र जमिन्दार दुवैका रूपमा सुदृढ बनायो भने कोइरीहरूमा ऊर्ध्वगामी गतिशीलता विशेष गरी [[:en:Landlords|जमिन्दार]] बन्नेतर्फ मात्र केन्द्रित थियो।<ref>{{cite book|title=Agrarian Reforms, Land Markets, and Rural Poor|first=D. Narasimha|last=Reddy|publisher=Concept Publishing Company|page=279|year=2009|isbn=978-8180696046|url=https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|access-date=16 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|url-status=live}}</ref> कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता जातिको उदय र अग्रगामी जातिहरूको सत्ताबाट पतन यी मध्यम किसानहरूमा बढ्दो आक्रामकताले चिनिन्थ्यो, जो अब आफूले पहिले निन्दा गरेका जमिन्दारहरू जस्तै व्यवहार गर्न थालेका थिए।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=82 | publisher=Viking | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | url-status=live }}</ref> सन् १९८९ मा फ्रान्केलले अवलोकन गरे कि ९५% उच्च जाति र कोइरी तथा यादव जस्ता मध्यम किसान जातिका ३६% धनी किसान-सह-जमिन्दार वर्गका थिए। शारीरिक श्रमप्रतिको अरुचि यो वर्गको विशेषता थियो। तथापि, जीविकोपार्जनका लागि तुलनात्मक रूपमा कम जमिन भएका केही कोइरी र यादवहरूले कृषि मजदुरका रूपमा पनि काम गर्थे, यद्यपि अधिकांश कृषि मजदुर [[:en:Dalit|दलित]] जातिका थिए। फ्रान्केलका अनुसार मध्यम र गरिब किसानको अधिकांश भाग कोइरी र यादव जस्ता जातिका थिए; यो वर्गले आफ्नै खेतमा काम गर्थ्यो तर अरूको खेतमा काम गर्नु आफ्नो मर्यादाभन्दा तल ठान्थ्यो।<ref>{{cite book |title=Rebels From the Mud Houses: Dalits and the Making of the Maoist Revolution ... |page=31 |first=George |last=Kunnath |publisher=[[:en:Taylor and Francis Group|Taylor and Francis Group]] |location=New York |year=2018 |isbn=978-1-138-09955-5 |url=https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |access-date=29 May 2020 |archive-date=15 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115155155/https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |url-status=live }}</ref> तथापि, सामाजिक पदानुक्रमको माथिल्लो छेउतर्फको सामाजिक-आर्थिक प्रगति र सङ्क्रमण निर्बाध थिएन। उत्तर भारतका अन्य मध्यम स्तरका जातिहरू जस्तै कोइरीहरूले यथास्थितिका समर्थक उच्च जातिहरू तथा आफ्ना अधिकारका लागि अब मुखर बनेका दलित र सबैभन्दा तल्ला जातिहरू दुवैतर्फबाट दोहोरो टकरावको सामना गरिरहेका थिए। यी सबैले मध्यम जातिहरूलाई आक्रामक बनायो।<ref>{{cite book|title=Beyond Ambedkar: Essays on Dalits in India|first=Nandu|last=Ram|publisher=Har Anand Publications|year=2009|page=32|isbn=978-8124114193|url=https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|url-status=live}}</ref> सञ्जय कुमारले मध्यम किसान [[:en:Caste|जाति]]हरू, जसलाई [[:en:Upper Backward Castes|उच्च-ओबीसी]] पनि भनिन्छ, को राजनीतिक परिचालनलाई सन् १९७०–९० को अवधिअघिका दशकहरूमा बिहारमा गरिएको भूमि सुधारको क्रमिक प्रक्रियासँग जोडेका छन्। कुमारका अनुसार: {{Blockquote|आफ्ना सबै सीमितताका बावजुद, सन् १९४८ देखिका भूमि सुधार कानुनहरूले विशाल क्षेत्रको जमिनमाथिको स्वामित्व अधिकार उच्च-ओबीसी, मुख्यतः यादव र कोइरी-कुर्मीलाई हस्तान्तरण गरे। यसले उनीहरूलाई राजनीतिक शक्तिमा ठूलो हिस्सा माग्ने बल दियो र सन् १९६० को दशकको अन्त्यसम्म उनीहरूले [[:en:Vidhan Sabha|विधान सभा]]मा आफ्नो प्रतिनिधित्वको ढिलो तर क्रमिक वृद्धिमा प्रतिबिम्बित हुने गरी राजनीतिक रूपमा आफूलाई स्थापित गर्न थालेको देखिन्थ्यो<ref name="Sanjay 55">{{cite book|last=Kumar|first=Sanjay|title=Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns|publisher=SAGE publication|pages=31|isbn=978-93-528-0585-3|url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|date=27 May 2022|access-date=28 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|url-status=live}}</ref>}} उच्च जातिका जमिन्दारहरूसँगको द्वन्द्वले उनीहरूलाई अति-वामपन्थी [[:en:Naxalite|नक्सलवाद]]तर्फ आकर्षित गर्‍यो। यो [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर जिल्ला]]को गाउँ [[:en:Ekwari|एकवारी]]मा देखियो, जहाँ कोइरी शिक्षक [[:en:Jagdish Mahto|जगदीश महतो]]ले सन् १९६७ को [[:en:Bihar Legislative Assembly|बिहार विधानसभा]] निर्वाचनमा [[:en:Communist Party of India|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] (सीपीआई) लाई समर्थन गरेका कारण [[:en:Bhumihar|भूमिहार]]हरूले कुटपिट गरेपछि माओवादीहरूको नेतृत्व गर्न थाले र उच्च जातिका जमिन्दारहरूको हत्या सङ्गठित गरे। महतोले आरामा ''हरिजनिस्तान'' नामक पत्रिका पनि सुरु गरे। सन् १९७१ मा महतोको हत्यापछि भोजपुरको कम्युनिस्ट विद्रोह शान्त भयो।<ref>{{cite book|title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India|first=Gail|last=Omvedt|publisher=[[:en:M.E.Sharpe|M.E.Sharpe]]|page=59|year=1993|isbn=0765631768|url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC&q=Reinventing+Revolution%3A+New+So%2Fjagdish+mahto&pg=PA59|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacRcC&q=Reinventing+Revolution%3A+New+So%2Fjagdish+mahto&pg=PA59|url-status=live}} "Its first mass leader was Jagdish Mahto, a Koeri teacher who had read Ambedkar before he discovered Marx and started a paper in the town of Hrrah called Harijanistan("dalit land").</ref><ref>{{cite book|title=From popular movement to rebellion:The Naxalite dacade|page=317,318|first=Ranbir|last=Samaddar|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|location=New york|year=2019|isbn=978-0-367-13466-2|url=https://books.google.com/books?id=BjZ7DwAAQBAJ&q=jagdish+prasad+mahto+naxal&pg=PT317|access-date=30 May 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=BjZ7DwAAQBAJ&q=jagdish+prasad+mahto+naxal&pg=PT317|url-status=live}}</ref> [[:en:Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी–लेनिनवादी) लिबरेसन]]को ''Flaming fields of Bihar'' शीर्षकको प्रतिवेदनले बिहारका केही जिल्लामा [[:en:Naxalite-Maoist insurgency|नक्सलवादी-माओवादी विद्रोह]]मा कोइरीहरूको सहभागिता देखायो। उच्च जातिका जमिन्दारहरूबाट निरन्तर डकैती र उत्पीडनका पीडित भएका कारण उनीहरू जस्ता मध्यम जातिहरू प्रायः क्रान्तिकारी समूहको छातामुनि आउँछन् भन्ने उल्लेख गरिएको थियो। सीपीआई (एमएल) [[:en:Patna|पटना]], [[:en:Bihar|भोजपुर]], [[:en:Aurangabad|औरङ्गाबाद]] र [[:en:Rohtas District|रोहतास]] जिल्लामा कोइरीहरूलाई परिचालन गर्न सफल रह्यो।<ref>{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zA2rCwAAQBAJ&pg=PT178|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|chapter=Bihar 1990-2011|author=Ranabir Samaddar|date=3 March 2016|publisher=Routledge, 2016|isbn=978-1317125372|access-date=21 June 2022|page=178|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=zA2rCwAAQBAJ&pg=PT178|url-status=live}}</ref> पछि कोइरीहरू र अन्य मध्यम किसान जातिहरूको एक माथिल्लो तहले उग्रवादी सङ्गठन [[:en:Ranvir Sena|रणवीर सेना]]लाई आफ्नो समर्थन जनायो। यो समूहले भूमि सुधारबाट सबैभन्दा बढी लाभ उठाएको थियो र [[:en:Dalits|दलितहरू]]प्रति निर्मम बनेको थियो।<ref>{{cite book|title=The situated politics of belonging|page=135,136|first=Nira-Yuval-Davis|last=Kalpana|publisher=[[:en:SAGE Publications|SAGE Publications]]|location=london|year=2006|isbn=1-4129-2101-5|url=https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&q=koeri+in+army&pg=PA135|access-date=30 May 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421100742/https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&q=koeri+in+army&pg=PA135|url-status=live}}</ref> === सकारात्मक विभेद (आरक्षण) === भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत कोइरीहरू "पिछडा जाति" वा "अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्, त्यसैले उनीहरू सरकारी जागिरमा ओबीसी आरक्षणका हकदार छन्।<ref>{{cite book |last1=Mukherji |first1=Partha Nath |title=Understanding Social Dynamics in South Asia: Essays in Memory of Ramkrishna Mukherjee |date=2019 |publisher=Springer |isbn=9789811303876 |page=28 |url=https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&dq=koeri+other+backwards+caste&pg=PA89 |access-date=14 May 2022 |archive-date=14 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514110508/https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&dq=koeri+other+backwards+caste&pg=PA89 |url-status=live }}</ref> [[:en:2022 Bihar caste-based survey|सन् २०२२ को बिहार जातीय सर्वेक्षण]]का निष्कर्षले सन् २०२३ मा समुदायका कुल १,१२,१०६ सदस्य सरकारी जागिरमा रहेको देखायो, जसका कारण बिहारको [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] श्रेणीमा यादव र कुर्मीसँगै सबैभन्दा बढी सरकारी जागिर भएको समूहमा उनीहरूको समावेश भयो। तथापि, सरकारी जागिरमा उनीहरू [[:en:Forward Castes|अग्रगामी जाति]]भन्दा पछाडि थिए।<ref>{{cite news |last=Bhelari |first=Amit |date=8 November 2023 |url=https://www.thehindu.com/news/national/bihars-caste-based-survey-report-shows-yadavs-hold-most-govt-jobs-among-obcs/article67509087.ece |title=Bihar caste-based survey report {{!}} Poverty highest among Scheduled Castes, lowest among Kayasths |work=The Hindu |access-date=9 November 2023 |archive-date=8 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108181900/https://www.thehindu.com/news/national/bihars-caste-based-survey-report-shows-yadavs-hold-most-govt-jobs-among-obcs/article67509087.ece |url-status=live}}</ref> ==वितरण== [[:en:Anand Yang|आनन्द यङ]]ले तयार पारेको तालिकाबद्ध तथ्याङ्कअनुसार सन् १८७२ देखि १९२१ को बीचमा [[:en:Saran district|सारन जिल्ला]]को जनसङ्ख्याको लगभग सात प्रतिशत कोइरी थिए। यङले सन् १८९३–१९०१ को अवधिमा भाडामा दिइएको भूस्वामित्वमा उनीहरूको संलग्नताको पनि उल्लेख गरेका छन्: कोइरीहरूले जिल्लाको कुल खेती गरिएको क्षेत्रफलको लगभग नौ प्रतिशतमा काम गर्थे, जो अहिरहरूभन्दा एक प्रतिशत कम थियो, यद्यपि उनीहरू जनसङ्ख्यामा लगभग पाँच प्रतिशत बढी थिए।<ref>{{cite book |title=The limited Raj: agrarian relations in colonial India, Saran District, 1793–1920 |first=Anand A. |last=Yang |publisher=[[:en:University of California Press|University of California Press]] |year=1989 |isbn=978-0-520-05711-1 |url=https://books.google.com/books?id=Ck4jmD7H34UC |page=45 |access-date=4 October 2011}}</ref> [[:en:Christopher Bayly|क्रिस्टोफर बेयली]]का अनुसार: {{blockquote|"अठारहौँ शताब्दीमा उत्तरी र पश्चिमी अवधमा कुर्मी, कच्छी र कोइरी खेतीकर्ताका बस्तीहरू पनि धेरै थिए। खेतीको किनारमा रहेका यी जातिहरूलाई जङ्गल क्षेत्रलाई हलोमुनि ल्याएबापत विशेष भाडा दर दिइन्थ्यो। उदाहरणका लागि पहिलो पाँच वर्षमा भाडा उही प्रकारको माटोका लागि सामान्य मानिने रकमको आधा मात्र हुन सक्थ्यो। बस्ती बसाउने उद्यमी वा अधिकारीका लागि राजस्वको फाइदा निकै ठूलो थियो।"<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xfo3AAAAIAAJ&pg=PA101|title=Rulers, Townsmen and Bazaars: North Indian Society in the Age of British Expansion|first=C. A.|last=Bayly|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=1988|isbn=0521310547|access-date=1 July 2020|page=101|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=xfo3AAAAIAAJ&pg=PA101|url-status=live}}</ref>}} उनीहरू बिहारको [[:en:Samastipur|समस्तीपुर]] जिल्लामा पनि बसोबास गर्छन्। यस जिल्लामा कोइरी जाति आपराधिक गतिविधिका लागि कुख्यात छ र यस जिल्लाका दश [[:en:Bihar Legislative Assembly|विधानसभा]] सिटमध्ये अधिकांशको प्रतिनिधित्व गर्छ।<ref>{{cite book|title=Women Empowerment Through Panchayati Raj Institutions|first=Minni|last=Thakur|publisher=Concept Publishing Company|year=2010|isbn=978-8180696800|url=https://books.google.com/books?id=0hbA4A--9HcC&q=koeri+and+bhumihar&pg=PA31|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=0hbA4A--9HcC&q=koeri+and+bhumihar&pg=PA31|url-status=live}}</ref> गौरङ आर. सहायले सन् २००८–११ मा सङ्कलन गरेको तथ्याङ्कमा आधारित क्षेत्रीय अध्ययनमा दक्षिण-पश्चिम बिहारको [[:en:Buxar district|बक्सर]]को उनवास पञ्चायतका एकअर्काको नजिक रहेका १३ गाउँको विवरण अध्ययन गरियो र निष्कर्ष निकालियो कि ती मध्ये दश गाउँमा कोइरीहरूको जनसङ्ख्या सबैभन्दा बढी थियो र उनीहरू मुख्य भूस्वामी जातिमध्ये एक थिए, तर सर्वेक्षण गरिएका गाउँमा प्रति घरपरिवार औसत भूस्वामित्व केवल २.१२ एकड मात्र पाइयो। सीमित भूस्वामित्व पनि जाति र वर्गका आधारमा असमान रूपमा वितरित पाइयो।<ref>{{cite book |last=N. Jayaram |first=Partha Nath Mukherji |url=https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA89 |title=Understanding Social Dynamics in South Asia |publisher=[[:en:Springer Publishing|Springer Publishing]] |year=2019 |isbn=978-9811303876 |page=88-[https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA99 99] |quote= |access-date=16 June 2020 |quote-page= |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA89 |url-status=live }}</ref> यसबाहेक, ग्रामीण बिहारका केही छानिएका गाउँमा गरिएको अर्को अध्ययनले कोइरीहरूले [[:en:Purohit|पुरोहित]] (पारिवारिक पुजारी) को काम गर्ने र उल्लेख्य सङ्ख्यामा घरपरिवारले कोइरी जातिका पुरोहितको सेवा लिइरहेको देखाएको छ।<ref>{{cite book|title=Readings in Indian Sociology: Volume II|first=K. L.|last=Sharma|publisher=[[:en:SAGE Publications|SAGE Publications]]|location=India|year=2013|isbn=978-8132118725|url=https://books.google.com/books?id=JOqICwAAQBAJ&q=koeri+caste+occupational+change&pg=PA136|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201356/https://books.google.com/books?id=JOqICwAAQBAJ&q=koeri+caste+occupational+change&pg=PA136|url-status=live}}</ref> ===भारतबाहिरको वितरण=== भारतबाहिर कोइरीहरू [[:en:Mauritius|मौरिसस]]मा रहेको बिहारी प्रवासी समुदायमा पाइन्छन्। टापु जातीय र धार्मिक आधारमा विभाजित भए पनि 'हिन्दू' मौरिसियनहरूले धेरै मौलिक चलन र परम्परा पालन गर्छन्, जो भारतीय उपमहाद्वीपमा देखिनेभन्दा निकै फरक छन्। मौरिससका केही जातिहरू उपमहाद्वीपीय भारतीय दृष्टिकोणबाट चिन्नै नसकिने हुन्छन् र परस्पर विरोधी जातिहरूलाई एउटै समूहमा समावेश गर्न सक्छन्। कोइरीहरू समावेश भएको 'वैश्य' टापुको सबैभन्दा ठूलो र प्रभावशाली जाति समूह हो। पूर्व ब्राह्मण कुलीन र पूर्व [[:en:Kshatriya|क्षत्रिय]]लाई सँगै 'बाबुजी' भनिन्छ र उनीहरूले उच्च जातीय हैसियतले प्रदान गर्ने प्रतिष्ठा भोग्छन्, यद्यपि राजनीतिक रूपमा उनीहरू किनारीकृत छन्।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=_F7NCwAAQBAJ&q=koeri+in+Mauritius&pg=PA14|title=Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora|first=Crispin|last=Bates|publisher=Springer|page=14|year=2016|isbn=978-0333977293|access-date=1 July 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095011/https://books.google.com/books?id=_F7NCwAAQBAJ&q=koeri+in+Mauritius&pg=PA14|url-status=live}}</ref> कोइरीहरूको [[:en:Nepal|नेपाल]]मा पनि उल्लेख्य जनसङ्ख्या छ। त्यहाँ सन् १९९१ मा गरिएको जनगणनामा उनीहरूको जनसङ्ख्याको अनुमान समावेश थियो तर सन् २००१ को जनगणनामा ती समावेश गरिएनन्।<ref>{{cite book |title=Social Inclusion of Ethnic Communities in Contemporary Nepal |pages=109–110 |first=Monika |last=Mandal |publisher=KW Publishers |year=2013 |isbn=978-93-81904-58-9 |url=https://books.google.com/books?id=f0y6DQAAQBAJ&pg=PT109 |access-date=4 July 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201356/https://books.google.com/books?id=f0y6DQAAQBAJ&pg=PT109 |url-status=live }}</ref> ===उत्तर प्रदेशमा=== [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]]का केही क्षेत्रमा धेरै कोइरीहरू [[:en:Mallaah|मल्लाह]] जातिका सदस्यहरूसँगै [[:en:Weaving|बुनाइ]]को पेसामा पनि संलग्न थिए र स्थानीय प्रयोगका लागि कपडा उत्पादन गर्थे।<ref>{{cite book |last1=Raman |first1=Vasanthi |title=The Warp and the Weft: Community and Gender Identity Among the Weavers of Banaras |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=9781136518003 |page=109 |url=https://books.google.com/books?id=BIFpa2Oea3sC&dq=koeris+weavers&pg=PA109 |quote=The fact that weavers in Banaras are still predominantly Muslim (particularly in the highly skilled silk weaving domain) and the traders and buyers still predominantly Hindu constitutes the basis for interdependence between the two communities. However, many Hindu lower-caste groups (particularly Koeris, Mallaahs, Mauryas, and even Yadavs) and some Dalit groups have also taken to the occupation of weaving. The large majority of Momin Ansaris are still ordinary weavers, trying to eke out a livelihood in very straitened circumstances. |access-date=14 May 2022 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://books.google.com/books?id=BIFpa2Oea3sC&dq=koeris+weavers&pg=PA109 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Uttar Pradesh District Gazetteers: Bijnor |date=1989 |publisher=Government of Uttar Pradesh |page=56 |url=https://books.google.com/books?id=54sbAAAAIAAJ&q=koeris+weavers |access-date=14 May 2022 |archive-date=14 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514110507/https://books.google.com/books?id=54sbAAAAIAAJ&q=koeris+weavers |url-status=live }}</ref> 7kizurj8hhbfanzfsldt4wrgj9lqf9e 1395613 1395612 2026-11-10T12:31:15Z Madeshi Brahman 78174 /* उत्तर प्रदेशमा */ 1395613 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = कोइरी | region = [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]], [[:en:Madhesh Province|मधेश]] | languages = [[:en:Bhojpuri language|भोजपुरी]], [[:en:Magahi language|मगही]], [[:en:Awadhi language|अवधी]], [[:en:Hindi|हिन्दी]]-[[:en:Urdu|उर्दू]] | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]], [[:en:Buddhism|बौद्ध धर्म]]<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|title=Sri Lankan missionary engineers conversion in Gaya|website=Times of India|date=5 January 2015 |accessdate=28 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103202/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|url-status=live}}</ref> | image =| image = [[File:Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur.jpg|180px]] | caption = Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur | country = [[:en:India|भारत]] र [[:en:Nepal|नेपाल]] | classification = [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] }} '''कोइरी''' ('''Koeri''', '''Koiry''' वा '''Koiri''' पनि लेखिन्छ), जसलाई [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] पनि भनिन्छ र उत्तर भारतका धेरै भागमा पछिल्लो समय आफूलाई '''मौर्य''' भनी चिनाउने गरिन्छ,<ref>{{cite web|url=https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|title=Nitish Kumar's 'Triveni Sangh' of Backward Castes May Threaten BJP's Monopoly in 2024 Polls|editor=Soroor Ahmed|website=The Wire|accessdate=2 January 2023|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|url-status=live}}</ref> भारतको एक क्षत्रिय <ref>{{cite book |last1=Bayly |first1=Susan |title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age, Part 4, Volume 3 |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521798426 |page=200 |url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |quote=In eastern Gangetic Hindustan, there were yet more high-farming zones where superior rent-receivers could claim to have been following a life of lordly refinement for many centuries. Here the established patricians included many co-parcenors from 'secular' or lokika Brahman groupings such as the Kanyakubjas and Sarjuparins of Awadh; these areas also contained clusters of landed Rajputs. Other Gangetic 'squireens' belonged to the north Indian status group known as Bhumihar, who had achieved a somewhat ambiguous entitlement to be regarded as Brahmans under the patronage of eighteenth-century rulers and their local deputies. In addition, some of upper India's high-farming localities contained sizable groups of elite landed Muslims; landed families of scribal and service origin who used the jati title Kayastha had also come to be included among the proprietary 'squireen' populations. In southern Awadh, eastern NWP, and much of Bihar, non-labouring gentry groups lived in tightly-knit enclaves among much larger populations of non-elite 'peasants' and labouring people. These other groupings included 'untouchable' Chamars and newly recruited 'tribal' labourers, as well as non-elite tilling and cattle keeping people who came to be known by such titles as Kurmi, Koeri and Goala/Ahir. |access-date=14 May 2022 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |url-status=live }}</ref>&nbsp;[[:en:Caste|जाति]] हो,<ref>{{Cite news|title=उत्तर प्रदेश चुनावः कितने ताक़तवर हैं स्वामी प्रसाद मौर्य?|language=hi|work=BBC News हिंदी|url=https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|access-date=14 January 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|url-status=live}}</ref> जो मुख्यतया [[:en:Bihar|बिहार]] र [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]]मा पाइन्छ र जसको परम्परागत पेसा कृषि हो। [[:en:Arvind Narayan Das|अरविन्द नारायण दास]]का अनुसार, उनीहरू कृषकभन्दा बढी [[:en:Horticulturist|बागवानी गर्ने]] थिए।<ref>{{Cite book |last=Das |first=Arvind N. |url=https://books.google.com/books?id=UHhuAAAAMAAJ |title=The Republic of Bihar |date=1992 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-012351-7 |pages=23 |language=en}}</ref> सन् १८८० को दशकमा बिहार र [[:en:Bengal Presidency|बंगाल]]का ग्रामीण क्षेत्रको ऋण बजारमा उनीहरूले महाजन (ग्रामीण साहुकार) को काम गरेको अभिलेख पनि पाइन्छ।<ref name=Ram/><ref name=Chakraborty/> कोइरीहरूले सामाजिक पुनर्जागरणको एक अंशका रूपमा [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। ब्रिटिश शासनकालमा कोइरीहरूलाई [[:en:Kurmi|कुर्मी]] तथा [[:en:Caste system in India|अन्य खेती गर्ने जाति]]हरूसँगै "कृषक" भनेर वर्णन गरिएको थियो। विभिन्न मतमा उनीहरूलाई [[:en:Dominant caste|प्रभावशाली जाति]] भनिएको छ।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |last=Kumar |first=S. |year=2018 |title=Post-Mandal Politics in Bihar: Changing Electoral Patterns|place=India|publisher=SAGE Publications |isbn=9789352805860 |access-date=11 March 2023 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311173417/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|first=Samaddar|last=Ranabir|year=2016|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|place=United Kingdom|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781317125389|access-date=13 March 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/opinion/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar-news-304876|title=Upper Caste Leaders Back In Circulation In Bihar|website=outlookindia|editor=Giridhar Jha|access-date=12 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311194416/https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar/304876|url-status=live}}</ref> सन् १९५० को दशकमा बिहारमा भएको भूमि सुधार अभियानबाट कोइरी जस्ता समूहहरूले लाभ उठाए र ठूला जमिन्दारहरूको जमिन घट्दै गएको बेला उनीहरूले आफ्नो भूस्वामित्व सुदृढ गर्न सके। यी सुधारहरू कृषि समाजका सबैभन्दा कमजोर समूह [[:en:Scheduled Castes|अनुसूचित जाति]]सम्म पुगेनन् भन्ने तर्क गरिन्छ, तर जातमा आधारित परम्परागत कृषि सम्बन्धमा केही परिवर्तन भने आए। यही परिवर्तनको पृष्ठभूमिमा सुधारपछिको कालका धेरै नयाँ [[:en:Landlords|जमिन्दार]] कोइरी जस्ता समूहबाट आए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ju2wEAAAQBAJ|title=Migration, Food Security and Development: Insights from Rural India|author=Chetan Choithani|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2023|isbn=978-1009276771|page=107|quote=Although the end of zamindari led to a mass eviction of sharecroppers and tenant cultivators who were the actual tillers of the land, big landlords from high castes also saw their landholdings diminish. A new class of landlords belonging to the upper-middle caste groups such as Kurmi, Koeri and Yadavs- officially categorised as other backward classes in contemporary Bihar - emerged. These were mostly small and middle peasants who were able to consolidate their landholdings and position in society in the midst of zamindari reforms (Wilson, 1999; Sharma, 2005).|access-date=18 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books/about/Migration_Food_Security_and_Development.html?id=ju2wEAAAQBAJ#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|उच्च पिछडा जाति]]का रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013"/> बिहारका केही जिल्लामा उनीहरू [[:en:Feudal|सामन्ती]] व्यवस्थाविरुद्धको [[:en:Naxalite–Maoist insurgency|नक्सलवादी–माओवादी विद्रोह]]मा पनि सहभागी भएका छन्। उत्तर भारतका केही भागमा [[:en:Yadav|यादव]], [[:en:Jat|जाट]] र कुर्मीसँगै उनीहरू सबैभन्दा बढी राजनीतिक रूपमा सङ्गठित किसान समुदायमध्ये मानिन्छन्।<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|title=Amit Shah's choice of UP BJP chief to dampen Nitish Kumar's pitch|website=Economic Times|date=11 April 2016 |access-date=2 January 2023|archive-date=4 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804222626/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|url-status=live |last1=Tiwari |first1=Ravish }}</ref> कोइरीहरू [[:en:Saran district|सारन जिल्ला]]मा पाइन्छन् र [[:en:Munger|मुङ्गेर]], [[:en:Banka, Bihar|बाँका]], [[:en:Khagaria|खगडिया]], [[:en:Samastipur|समस्तीपुर]], [[:en:East Champaran|पूर्वी चम्पारण]], [[:en:West Champaran|पश्चिम चम्पारण]] र [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर]] जिल्लामा अपेक्षाकृत छरिएर बसोबास गर्छन्।<ref name="News18">{{cite web |date=30 January 2021 |title=Bihar: Nitish Kumar is Trying to Consolidate the Luv-Kush-Dhanuk Axis to Expand Social Base |url=https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413103338/https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |archive-date=13 April 2021 |access-date=11 April 2021 |website=News18}}</ref> भारतबाहिर, [[:en:Mauritius|मौरिसस]]मा रहेको बिहारी प्रवासी समुदायमा कोइरीहरू पाइन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई करारका मजदुरका रूपमा लगिएको थियो।<ref>{{cite journal |last1=Claveyrolas |first1=Mathieu |title=The 'Land of the Vaish'? Caste Structure and Ideology in Mauritius |journal=[[:en:Archives de sciences sociales des religions|Archives de sciences sociales des religions]] |date=2013 |pages=191–216 |doi=10.4000/samaj.3886 |doi-access=free }}</ref> [[:en:Nepal|नेपाल]]मा पनि उनीहरूको उल्लेख्य जनसङ्ख्या छ। सन् १९७७ मा बिहार सरकारले सरकारी जागिर र विश्वविद्यालयमा आरक्षण (कोटा) को सकारात्मक विभेद लागू गर्‍यो, जसबाट कोइरी जस्ता उच्च पिछडा जातिहरू लाभान्वित भए। भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत उनीहरू "उच्च पिछडा जाति" वा "उच्च अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्। ==संस्कृतीकरण== [[:en:University of Tokyo|टोकियो विश्वविद्यालय]]का प्राध्यापक एमेरिटस हारुका यानागिसावाले आफ्नो कृतिमा उल्लेख गरेका छन् कि कोइरीलाई यादव र कुर्मीसँगै उच्च-मध्यम जातिमा वर्गीकृत गरिएको थियो, जो आफ्नो बलियो र कठोर स्वभावका लागि चिनिन्थे।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hf-VEAAAQBAJ |last=Yanagisawa|first =H.|title=Indian Economic Growth in Historical Perspective: The Roots of Development|date=23 December 2022 |place=United States|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781000803396 |quote= Three upper-middle castes, the Yadav, Koeri and Kurmi (designated OBC), considerably improved their economic position. "These three castes have been the major beneficiaries of the so- called Green Revolution in Bihar.... These sturdy and hardy castes, traditionally engaged in cultivation, have managed to produce more from cultivation than their upper caste counterparts".}}</ref> कोइरीहरू परम्परागत रूपमा "[[:en: vaishya|वैश्य ]]" जातिमा वर्गीकृत थिए<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Shalendra |title=Development and Democracy in India |date=1999 |publisher=Lynne Rienner Publishers |isbn=9781555878108 |page=157 |url=https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |quote=Upper of forward caste(brahmin thakur bania kayastha), cultivating or middle castes(jat bhumihar tyagi), lower shudra or backward caste(yadav, kurmi, lodh koeri gujar kahar gadaria teli harhai nai kachi others), scheduled castes(chamar pasis dhobi bhangi) |access-date=18 April 2022 |archive-date=18 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418013913/https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Omvedt |first=Gail |url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India |date=18 June 1993 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3176-3 |pages=58 |language=en |quote=But in eastern U.P. and Bihar, marked much more by landlordism and within this the domination of the "twice-born" upper castes (brahmans, bhumihars, and rajputs), even the "shudra" peasant castes (kurmis, koeris, and yadavas) were cruelly subordinated, and there had been little of a broad anticaste movement. |access-date=15 August 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |url-status=live }}</ref> र आज कोइरीहरूले [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। संस्कृतीकरण भनेको परम्परागत रूपमा मध्यम र तल्ला जातिले सामाजिक तह माथि उक्लने प्रयास हो, जसमा प्रायः पौराणिक पात्रहरूसँग आफ्नो उत्पत्ति जोड्ने वा उच्च ''[[:en:Varna (Hinduism)|वर्ण]]''को जीवनशैली अपनाउने गरिन्छ, जस्तै [[:en:Vegetarianism|शाकाहार]], महिलाहरूलाई एकान्तमा राख्ने, वा पवित्र धागो ''[[:en:Upanayana|जनै]]'' लगाउने।<ref name="Jayapalan2001">{{cite book|author=N. Jayapalan|title=Indian society and social institutions|url=https://books.google.com/books?id=AumuJ2jtRZIC&pg=PA428|access-date=17 January 2013|year=2001|publisher=Atlantic Publishers & Distri|isbn=978-81-7156-925-0|page=428}}</ref> कोइरी लगायत उत्तर भारतका जातिहरूमा देखिएको संस्कृतीकरणको यो प्रवृत्ति [[:en:Vaishnavism|वैष्णव]] परम्परा बाट प्रेरित थियो, जुन उनीहरूले [[:en:Vishnu|विष्णु]]का अवतारसँग सम्बन्ध खोजेबाट पुष्टि हुन्छ। लेखक विलियम पिन्चले लेखेका छन्: {{blockquote|"कुशवाहा-क्षत्रिय आन्दोलनका उन्नाइसौँ शताब्दीका अग्रगामी तत्वहरूले शिव र उनकी दिव्य अर्धाङ्गिनी पार्वतीसँगको स्पष्ट ब्रह्माण्डीय सम्बन्ध देखाउँछन्। कुशवाहा-क्षत्रिय पहिचान गङ्गाको उत्तरी क्षेत्रभर तरकारी र (बीसौँ शताब्दीको सुरुपछि क्रमशः सीमित मात्रामा) अफिम खेतीको विशेषज्ञताका लागि प्रसिद्ध कृषक समुदायले अँगालेको थियो। तीमध्ये मध्य उत्तर प्रदेशका ''कछी'' र ''[[:en:Murao people|मुराओ]]'' कृषक, पश्चिमी उत्तर प्रदेशका ''कछवाहा'' र बिहार तथा पूर्वी उत्तर प्रदेशका ''कोइरी'' प्रमुख थिए।"<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=University of California Press |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |page=91,92 |access-date=4 October 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417221352/https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |url-status=live }}</ref>}} कोइरीहरूको जातीय सङ्गठन कुशवाहा क्षत्रिय महासभाले सन् १९२२ मा आफ्नो पहिलो अधिवेशन गर्‍यो।<ref name="Ashwani2008_36">{{cite book |first=Ashwani |last=Kumar |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |year=2008 |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-84331-709-8 |pages=36 |quote=The Koiris are known as great horticulturists and engage primarily in agricultural operations in the capacity of small landowners and poor peasants. Unlike Kurmis and Yadavs, they are generally considered non aggressive and disinterested in caste riots. They also attempted to attain higher social status by claiming to be descendants of Lord Ram's son Kush. They formed the Kushwaha Kshatriya Mahasabha as their nodal caste association and held the first session of the association in March 1922. |access-date=29 June 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200226/https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |url-status=live }}</ref> बनारसका [[:en:Ganga Prasad|गङ्गा प्रसाद]] गुप्त जस्ता केही [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] सुधारकहरूले कोइरीहरू [[:en:Kusha|कुश]]का वंशज हुन् र [[:en:Muhammad of Ghor|शिहाबुद्दिन गोरी]]को नेतृत्वमा मुस्लिम शक्ति सुदृढ हुँदै गएको बेला उनीहरूले राजा [[:en:Jayachandra|जयचन्द्र]]को सेवामा सैन्य हैसियतमा काम गरेका थिए भनी तर्क गरे। उनले अझ भने कि पराजयपछि मुस्लिमहरूबाट सताइने डरले कुशवाहा क्षत्रियहरू अस्तव्यस्त भई जङ्गलमा भागे र हिन्दू धर्मका पूर्व रक्षकका रूपमा नचिनिन आफ्ना पवित्र धागा फालिदिए। ब्रिटिश नृविज्ञानी [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले सन् १८९० को दशकमा कोइरीका विभिन्न उत्पत्ति कथा अभिलेख गरेका थिए। एउटा कथा अनुसार, [[:en:Shiva|शिव]] र [[:en:Parvati|पार्वती]]ले बनारसमा आफ्ना तरकारी र फूलका बगैँचाको हेरचाह गर्न कोइरी र [[:en:Kachhi (caste)|कछी]]लाई सिर्जना गरे। अस्सी वर्षअघि [[:en:Francis Buchanan-Hamilton|फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन]]ले बिहारका कोइरीहरू [[:en:Dashanami Sampradaya|दशनामी सम्प्रदाय]]का अनुयायी थिए भने गोरखपुर र अयोध्याका कोइरीहरू आध्यात्मिक मार्गदर्शनका लागि [[:en:Ramanandi Sampradaya|रामानन्दी]] सन्तहरूतिर लागेका थिए भनी अभिलेख गरेका थिए।<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=[[:en:University of California Press|University of California Press]] |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC|page=92}}</ref> [[:en:Christophe Jaffrelot|क्रिस्टोफ जाफ्रेलो]]का अनुसार जातीय सङ्गठनहरू व्यक्तिगत जातिहरूलाई एकताबद्ध गर्ने मूल उद्देश्यले बनेका थिए। कोइरी, कछी र मुराओ जस्ता बागवानी तथा तरकारी बजार खेती गर्ने समुदायलाई एउटै छातामुनि ल्याउन अखिल भारतीय कुशवाहा क्षत्रिय महासभा गठन गरिएको थियो। कोइरीहरूले [[:en:Kurmi|कुर्मी]]हरूको समर्थनमा "राघव समाज" नामक जातीय गठबन्धन बनाउने प्रयास पनि गरे, जुन [[:en:Rama|राम]]का एक नामबाट राखिएको थियो। यो क्रमशः [[:en:Lava (Ramayana)|लव]] र [[:en:Kusha (Ramayana)|कुश]]बाट आफ्ना समुदायको वंश जोड्ने दाबीलाई औचित्य दिन गरिएको थियो। सन् १९२८ मा महासभाले कोइरी समुदायका विभिन्न उपजातिको तर्फबाट [[:en:Simon Commission|साइमन आयोग]]समक्ष क्षत्रियका रूपमा मान्यता पाउन निवेदन पनि दिएको थियो।<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |pages=197–199 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=[[:en:C. Hurst & Co.|C. Hurst & Co.]] |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=HWms_1WzF1sC&q=india+silent+revolution+luv+kush&pg=PA197 |access-date=29 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231223916/http://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |archive-date=31 December 2013 |url-status=live }}</ref> कोइरी-कुर्मी समुदायका लागि प्रयोग हुने "लव-कुश" शब्दावली संस्कृतिभन्दा राजनीतिमा बढी महत्त्वपूर्ण बन्यो। बिहारमा यसले कोइरी र कुर्मी जातिको राजनीतिक एकताको प्रतिनिधित्व गर्न थाल्यो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|title=Why India Votes? :Exploring the Political in South Asia|first=Mukulika|last=Banerjee|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|year=2017|isbn=978-1317341666|access-date=25 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095019/https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|url-status=live}}</ref> गोरक्षासँग सम्बन्धित साम्प्रदायिक दङ्गाको सन्दर्भमा, केही लेखकहरूको मत छ कि कोइरी, अहिर जस्ता तल्ला जातिका समूहहरूले पनि उच्च सामाजिक हैसियत जनाउन गोरक्षा अँगाले, किनभने हिन्दू धर्ममा ''गाई''को पहिलेदेखि नै प्रतीकात्मक महत्त्व थियो। गोरक्षाबारे यो दृष्टिकोण उत्तर प्रदेशका सहरी कुलीनहरूको दृष्टिकोणभन्दा भिन्न थियो।<ref>{{cite book|first=William|last=Gould|title=Religion and Conflict in Modern South Asia|year=2012|pages=70|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|quote=Gyan Pandey's detailed research on the cow protection riots in eastern UP and Bihar in 1893 and 1917 relates the conflict to specific registers of caste difference and status assertion, in a context where the popular view of cow protection from the point of view of low-caste Ahirs, Koeris and Kurmis was quite different to that of UP's urban elites. For both Freitag and Pandey, cow protection became a means for relatively low-status communities to assert higher status via association with something of symbolic importance to Hinduism as a whole: in this case, the cow.|isbn=978-0-521-87949-1|url=https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|language=en|access-date=14 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|url-status=live}}</ref> ==अर्थतन्त्र== यो समुदाय भारतीय [[:en:Opium|अफिम]] व्यापारको केन्द्रमा थियो, जसको मुख्य आधार बिहार थियो। धेरै वर्षसम्म [[:en:British East India Company|ब्रिटिश ईस्ट इन्डिया कम्पनी]]ले [[:en:Patna|पटना]]स्थित एजेन्सीमार्फत यसलाई नियन्त्रण र शोषण गर्‍यो। [[:en:Carl Trocki|कार्ल ट्रोकी]]को विश्वास छ कि "अफिम उत्पादकहरू स्वतन्त्र कर्ता थिएनन्" र उनले उत्पादन गराउन अपनाइएको दबाब र आर्थिक व्यवस्थाको वर्णन गरेका छन्, जसमा अनिकालका बेला जनतालाई अन्न चाहिँदा पनि जमिन अफिम खेतीमै सीमित राखिन्थ्यो। कम्पनीका लागि लाभदायक भए पनि किसान उत्पादकका लागि यो प्रायः लाभदायक थिएन, र "कोइरी नामक एउटै जातिले मात्र केही हदसम्म कुशलतापूर्वक खेती जारी राख्न सक्यो। यो उनीहरूले अफिम उत्पादनका कामहरूमा आफ्ना पत्नी र छोराछोरीलाई संलग्न गराउन सक्ने भएकाले सम्भव भयो।"<ref name=Trocki1999pp64-67>{{cite book |title=Opium, empire and the global political economy: a study of the Asian opium trade, 1750–1950 |first=Carl A. |last=Trocki |author-link=Carl A. Trocki|publisher=Routledge |year=1999 |isbn=978-0-415-19918-6 |pages=64–67 |url=https://books.google.com/books?id=DDNvkSC26bcC |access-date=4 October 2011}}</ref> अफिम उत्पादनमा संलग्न अन्य समूहहरूले मजदुर भाडामा लिनुपर्थ्यो, तर कोइरीहरूले आफ्नै परिवारभित्र उपलब्ध श्रम प्रयोग गरेर लागत घटाए।<ref name=Trocki1999pp64-67/> कोइरी जनताको परिश्रमी स्वभावको वर्णन गर्दै [[:en:Susan Bayly|सुसान बेयली]]ले लेखेकी छन्: {{blockquote|"उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यसम्ममा प्रभावशाली राजस्व विशेषज्ञहरूले जमिनदार व्यक्तिको बाली हेरेरै उसको जात भन्न सक्ने बताउन थालेका थिए। उत्तरमा, यी पर्यवेक्षकहरूका अनुसार, 'दोस्रो दर्जाको जौ' को खेत हलो चलाउन हिचकिचाउने र आफ्ना महिलालाई एकान्तमा राख्नमा गर्व गर्ने [[:en:Rajput|राजपूत]] वा [[:en:Brahmin|ब्राह्मण]]को हुन्थ्यो। यस्तो मानिस आफ्नो पतनका लागि आफैँ दोषी ठहरिन्थ्यो, जसले आफ्ना अनुत्पादक आश्रितहरूलाई पाल्न लापरवाहीपूर्वक जमिन बन्धक राख्थ्यो र त्यसपछि बेच्थ्यो। त्यही तर्क अनुसार, फस्टाएको गहुँको खेत द्विज नभएको किसानको हुन्थ्यो, किनभने गहुँ खेतीमा खेतीकर्ताको सीप र उद्यमशीलता चाहिन्छ। [[:en:Denzil Ibbetson|डेन्जिल इबेट्सन]] र [[:en:E. A. H. Blunt|ई. ए. एच. ब्लन्ट]] जस्ता टिप्पणीकारका अनुसार यी गैर-कुलीन 'किसान'का गुण थिए, उत्तर भारतका मितव्ययी [[:en:Jat|जाट]] वा चतुर कुर्मी, .... यस्तै गुणहरू साना तरकारी बगैँचा गर्ने जनसङ्ख्यामा पनि पाइन्थे, जो हिन्दुस्तानमा कोइरी भनेर चिनिन्थे"<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age|first=Susan|last=Bayly|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2001|isbn=0521798426|access-date=2020-06-30|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200229/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|url-status=live}}</ref>}}उपनिवेशकालका नृविज्ञानी डा. हन्टरले बिहारका केही जिल्लामा कोइरी र औधिया कुर्मीलाई सबै खेती गर्ने जातिमध्ये सबैभन्दा सम्मानित भनी चिनाएका थिए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|title=The Limited Raj Agrarian Relations in Colonial India|author=Anand A. Yang|publisher=University of California Press|year=2021|isbn=978-0520369108|pages=187–188|access-date=27 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|url-status=live}}</ref> सन् १८७७ मा उपनिवेशकालीन [[:en:Bengal Presidency|बंगाल सरकार]]ले भारतीय समाजको विवरण तयार गर्ने प्रयास गर्‍यो र यो सन् १८७१ को पहिलो जनगणनाबाट सुरु भएको विभिन्न जाति र जनजातिहरूको अखिल भारतीय सामाजिक वर्गीकरणको प्रक्रियामा परिणत भयो। सन् १९०१ मा [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले भारतीय समाजको जातीय वर्गीकरण विकास गर्न मानवमितीय विधि प्रयोग गरे, जसले भारतका मानिसहरूलाई वर्गीकरण गर्ने समस्याग्रस्त प्रयासतर्फ डोर्‍यायो। कोइरीहरूलाई कुर्मीसँगै "कृषक जाति" का रूपमा वर्गीकृत गरिएको थियो।<ref name="Bauer">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|title=The Peasant Production of Opium in Nineteenth Century India|author=Rolf Bauer|publisher=BRILL|year=2019|isbn=978-9004385184|page=143|access-date=30 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|url-status=live}}</ref> सन् १९४१ को एक आधिकारिक प्रतिवेदनले उनीहरूलाई बिहारका "सबैभन्दा उन्नत" खेतीकर्ता भनी वर्णन गरेको थियो र भनेको थियो, "बानीमा सरल, अत्यन्त मितव्ययी र तरकारी बजार खेतीको कलामा निपुण कोइरी भारतमा जहाँसुकै पाइने माटो जोत्ने सर्वश्रेष्ठ किसानमध्येका एक हो।"<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |page=197 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=C. Hurst & Co. |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |access-date=29 August 2011 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200231/https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |url-status=live }}</ref> [[:en:British Raj|उपनिवेशकाल]]मा बंगाल जस्ता प्रान्तमा ग्रामीण जनसङ्ख्याको बहुसङ्ख्यक कृषिबाट जीविका चलाउँथे पनि थोरैलाई मात्र "कृषक" वर्गीकरणको योग्य मानिएको थियो। कोइरी, [[:en:Kachhi (caste)|कछी]] र [[:en:Kurmi|कुर्मी]] प्रमुख "कृषक जाति" मात्र नभई सबैभन्दा सीपयुक्त खेतीकर्ताका रूपमा पनि प्रख्यात थिए। समकालीन कृषि समाजबारे [[:en:William Crooke|विलियम क्रुक]]को वर्णन अनुसार कोइरीहरू 'शान्त, परिश्रमी र असल व्यवहारका मानिस' थिए।<ref name="Bauer"/> उन्नाइसौँ शताब्दीको सुरुमा [[:en:Gaya district|गया जिल्ला]]मा फ्रान्सिस बुकाननले कोइरीहरूलाई मुख्यतया गरिब र मध्यम किसानहरू रहेको "हल जोत्ने जनजाति" को समुदायका रूपमा अभिलेख गरेका थिए। तर उनको सर्वेक्षणमा उनीहरूभित्रको एउटा माथिल्लो तह छुटेको थियो, जसले नगद सञ्चित र जम्मा गरेको थियो र आश्रित श्रम प्राप्त गर्न ''कमियौटी'' पेस्की दिने साहुकारका रूपमा उदाएको थियो। उपनिवेशकालका मौखिक साक्ष्यले सङ्केत गर्छन् कि उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यसम्म गया जिल्लाका कोइरीहरूमा धनी किसानहरू समावेश थिए, जसले भूमि सम्बन्धमा सुधार गरेर र बजार सम्बन्ध विस्तार गरेर भौतिक सम्पत्ति आर्जन गरेका थिए। यसले उनीहरूलाई आश्रित मजदुरहरूलाई पेस्की दिएर ऋण बन्धनमा बाँध्न र ''कमिया-मालिक'' सम्बन्ध स्थापना गर्न सक्षम बनायो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|title=Bonded Histories Genealogies of Labor Servitude in Colonial India|issn=0575-6863|author=Gyan Prakash|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=0521526582|pages=162–163|access-date=21 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622094620/https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|url-status=live}}</ref> सन् १८८० को दशकको बंगाल र बिहार जस्ता क्षेत्रको ग्रामीण ऋण बजारको अध्ययन गर्ने लेखक बिन्देश्वर रामका अनुसार कोइरीहरूले ग्रामीण क्षेत्रमा [[:en:Bania|बनिया]] र [[:en:Sunar|सुनार]] जातिसँगै महाजन वा साहुकारको काम गर्थे। रामले उल्लेख गरेका छन् कि यी सामाजिक समूहहरू समृद्ध किसान स्वामी र रैयतहरूलाई ऋण दिने ग्रामीण ऋण बजारका अभिकर्ता दुवैका रूपमा कार्य गर्थे। सन् १८८५ सम्म जमिनको मूल्य बढ्दै जाँदा उनीहरूले खरिदमार्फत आफ्नो भूस्वामित्व बढाउन थाले। रैयतहरूले ऋणका लागि जमिन बन्धक राख्दा यी सामाजिक समूहहरूलाई जमिनको हस्तान्तरण पनि बढ्यो। रामले यो पनि उल्लेख गरेका छन् कि सन् १८८५ पछि कानुनअन्तर्गत जमिन दर्ता बढ्नु र जमिनको मूल्य उकालो लाग्नुका कारण साहुकारका रूपमा काम गर्ने यी समूहहरूको मोलमोलाइ क्षमता निकै बढ्यो।<ref name=Ram>{{cite book|last=Ram|first=B.|year=1997|title=Land and Society in India: Agrarian Relations in Colonial North Bihar|place=India|publisher=Orient Longman|page=69|isbn=9788125006435 |accessdate=29 August 2023|url=https://books.google.com/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103244/https://books.google.co.in/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69&dq=|url-status=live}}</ref> मालबिका चक्रवर्तीले पनि दक्षिण बिहार क्षेत्रका कोइरी जातिका सम्पन्न किसानहरूले खेतीबाट हुने आम्दानीमा थप्न महाजन वा साहुकारको काम गर्थे भनी उल्लेख गरेकी छन्। उनले यो पनि उल्लेख गरेकी छन् कि उनीहरूले स्थानीय [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]] जनसङ्ख्यालाई ''कमियौटी'' पेस्की (एक किसिमको ऋण) दिएर बँधुवा श्रम प्रणालीमा संलग्न गराए। चक्रवर्तीका अनुसार यी कोइरी महाजनहरू [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]]हरूलाई पेस्की दिँदा सबैभन्दा कडा थिए।<ref name=Chakraborty>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99|last=Chakrabarti|first=M.|year=2004|title=The Famine of 1896-1897 in Bengal: Availability Or Entitlement Crisis?|place=India|publisher=Orient BlackSwan|page=99|isbn=9788125023890 |accessdate=29 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103158/https://books.google.co.in/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99&dq=|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|पिछडा जातिको उच्च तह]]मा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013">{{cite book | author = Carolyn Brown Heinz | editor1 = Peter Berger | editor2 = Frank Heidemann | date = 3 June 2013 | title = The Modern Anthropology of India: Ethnography, Themes and Theory | publisher = Routledge | pages = | isbn = 978-1-134-06118-1 | url = https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | quote = The four dominant high caste groups (the forward castes)-Brahman, Bhumihar, Rajput, Kayastha-together constitute about 12 percent of the population. These are the old elite, from whose numbers came the major zamindars and land owning castes. The so-called Backward castes consisting of about half the population of Bihar, were further classified soon after independence into Upper Backward and Lower Backwards(Blair 1980). The upper backwards - Bania, Yadav, Kurmi and Koiri - constitute about 19 percent of the population, and now include most of the rising Kulak class of successful peasants who have acquired land, adopted improved agricultural technology, and become a powerful force in Bihar politics. This is true, above all, of the Yadavas. The lower backwards are shudra castes such as Barhi, Dhanuk, Kahar, Kumhar, Lohar, Mallaah, Teli etc, about 32 percent of the population. The largest components of the scheduled castes(14 percent) are the Dusadh, Chamar, and Musahar, the Dalit groups who are in many parts of the statelocked in struggles for land and living wages and living wages with the rich peasants and landlords of the forward and upper backward castes | access-date = 15 June 2022 | archive-date = 14 June 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220614220553/https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | url-status = live }}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरी जातिको पेसागत विविधीकरण उत्तर बिहारका छानिएका गाउँहरूको अध्ययनले देखाउँछ। आफ्नो ''भूमि र जातीय सम्बन्ध'' शीर्षकको लेखमा अवनीश कुमारले पश्चिम चम्पारण र उत्तर बिहारको [[:en:Samastipur district|समस्तीपुर जिल्ला]]का छानिएका गाउँहरूको अध्ययनबाट देखाए कि यी मध्ये केही गाउँहरूमा समयक्रममा कोइरी र यादव जाति [[:en:Bhumihar|भूमिहार]] जस्ता पुराना कुलीन समूहहरूलाई पछाडि पार्दै प्रभावशाली बने। कुमारको अध्ययनले यी दुवै जाति यी क्षेत्रमा राजनीतिक शक्तिका लागि प्रतिस्पर्धा गर्छन् र आर्थिक रूपमा सम्पन्न केही कोइरी परिवारहरूले स्थानीय [[:en:Primary Agricultural Credit Societies|प्राथमिक कृषि ऋण समिति]] र [[:en:Public Distribution System|सार्वजनिक वितरण प्रणाली]] पनि स्वामित्वमा राखेका छन् भन्ने पाएको थियो। तथापि, कोइरीहरूभित्र जातीय विभेदीकरण पनि उच्च थियो, किनकि अध्ययन गरिएका गाउँहरूका सबै कोइरी घरपरिवारले आफ्ना केही कुलबन्धुहरूले हासिल गरेको समृद्धि बाँडेका थिएनन्। अध्ययनले भूमि र स्रोतमाथिको नियन्त्रणको फरक ढाँचा पनि प्रस्तुत गर्‍यो, किनभने केही क्षेत्रमा कोइरी र यादव जस्ता जाति प्रभावशाली थिए भने अरूमा भूमिहार जातिले अझै खेती योग्य जमिनको ठूलो हिस्सामाथि नियन्त्रण राखेको थियो।<ref>{{cite journal|title=Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages|last=Kumar|first= Awanish|year=2022|journal ="Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages," Review of Agrarian Studies|volume =12|issue=1|url=http://ras.org.in/5baea16fe33094ce0fa6dc641b7b811f}}</ref> ===भूमि सुधारपछि=== कोइरी जस्ता मध्यम जातिका किसानहरूले भारत सरकारको भूमि सुधार नीतिबाट सबैभन्दा बढी लाभ उठाए। जमिनको हदबन्दी कानुन र सन् १९७० को दशकको कम्युनिस्ट दबाबको सामना गर्दै उच्च जातिका जमिन्दारहरूले आफ्ना जमिन बेच्न थाले। अधिकांश अवस्थामा खरिदकर्ता कोइरी, [[:en:Kurmi|कुर्मी]] वा [[:en:Yadav|यादव]] जातिका हुन्थे। यी किसानहरूले आफ्नो जमिनमा कुशलतापूर्वक काम गरे र आफ्ना जमिनलाई थप उत्पादनशील बनाए। यसको विपरीत उच्च जातिहरू त्यसो गर्न असमर्थ भए र उनीहरू आफूले पाएको मूल्यले सन्तुष्ट देखिए। अग्रगामी जातिहरूमा बढ्दो सहरीकरणले ग्रामीण क्षेत्रमा नयाँ जमिन्दारको वर्ग सिर्जना गर्‍यो, किनकि यी तीन मध्यम जातिले आफ्नो जमिन विरलै बेच्थे, बरु सुधारलाई थप जमिन किन्ने अवसरका रूपमा हेर्थे।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=80,81 | publisher=[[:en:Viking Press|Viking]] | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201352/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | url-status=live }}</ref> यो प्रक्रियाले मध्यम किसान जातिहरूको ऊर्ध्वगामी गतिशीलतालाई प्रोत्साहन दियो। यादवहरूमा यो गतिशीलताले उनीहरूलाई ठूला किसान र जमिन्दार दुवैका रूपमा सुदृढ बनायो भने कोइरीहरूमा ऊर्ध्वगामी गतिशीलता विशेष गरी [[:en:Landlords|जमिन्दार]] बन्नेतर्फ मात्र केन्द्रित थियो।<ref>{{cite book|title=Agrarian Reforms, Land Markets, and Rural Poor|first=D. Narasimha|last=Reddy|publisher=Concept Publishing Company|page=279|year=2009|isbn=978-8180696046|url=https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|access-date=16 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|url-status=live}}</ref> कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता जातिको उदय र अग्रगामी जातिहरूको सत्ताबाट पतन यी मध्यम किसानहरूमा बढ्दो आक्रामकताले चिनिन्थ्यो, जो अब आफूले पहिले निन्दा गरेका जमिन्दारहरू जस्तै व्यवहार गर्न थालेका थिए।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=82 | publisher=Viking | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | url-status=live }}</ref> सन् १९८९ मा फ्रान्केलले अवलोकन गरे कि ९५% उच्च जाति र कोइरी तथा यादव जस्ता मध्यम किसान जातिका ३६% धनी किसान-सह-जमिन्दार वर्गका थिए। शारीरिक श्रमप्रतिको अरुचि यो वर्गको विशेषता थियो। तथापि, जीविकोपार्जनका लागि तुलनात्मक रूपमा कम जमिन भएका केही कोइरी र यादवहरूले कृषि मजदुरका रूपमा पनि काम गर्थे, यद्यपि अधिकांश कृषि मजदुर [[:en:Dalit|दलित]] जातिका थिए। फ्रान्केलका अनुसार मध्यम र गरिब किसानको अधिकांश भाग कोइरी र यादव जस्ता जातिका थिए; यो वर्गले आफ्नै खेतमा काम गर्थ्यो तर अरूको खेतमा काम गर्नु आफ्नो मर्यादाभन्दा तल ठान्थ्यो।<ref>{{cite book |title=Rebels From the Mud Houses: Dalits and the Making of the Maoist Revolution ... |page=31 |first=George |last=Kunnath |publisher=[[:en:Taylor and Francis Group|Taylor and Francis Group]] |location=New York |year=2018 |isbn=978-1-138-09955-5 |url=https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |access-date=29 May 2020 |archive-date=15 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115155155/https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |url-status=live }}</ref> तथापि, सामाजिक पदानुक्रमको माथिल्लो छेउतर्फको सामाजिक-आर्थिक प्रगति र सङ्क्रमण निर्बाध थिएन। उत्तर भारतका अन्य मध्यम स्तरका जातिहरू जस्तै कोइरीहरूले यथास्थितिका समर्थक उच्च जातिहरू तथा आफ्ना अधिकारका लागि अब मुखर बनेका दलित र सबैभन्दा तल्ला जातिहरू दुवैतर्फबाट दोहोरो टकरावको सामना गरिरहेका थिए। यी सबैले मध्यम जातिहरूलाई आक्रामक बनायो।<ref>{{cite book|title=Beyond Ambedkar: Essays on Dalits in India|first=Nandu|last=Ram|publisher=Har Anand Publications|year=2009|page=32|isbn=978-8124114193|url=https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|url-status=live}}</ref> सञ्जय कुमारले मध्यम किसान [[:en:Caste|जाति]]हरू, जसलाई [[:en:Upper Backward Castes|उच्च-ओबीसी]] पनि भनिन्छ, को राजनीतिक परिचालनलाई सन् १९७०–९० को अवधिअघिका दशकहरूमा बिहारमा गरिएको भूमि सुधारको क्रमिक प्रक्रियासँग जोडेका छन्। कुमारका अनुसार: {{Blockquote|आफ्ना सबै सीमितताका बावजुद, सन् १९४८ देखिका भूमि सुधार कानुनहरूले विशाल क्षेत्रको जमिनमाथिको स्वामित्व अधिकार उच्च-ओबीसी, मुख्यतः यादव र कोइरी-कुर्मीलाई हस्तान्तरण गरे। यसले उनीहरूलाई राजनीतिक शक्तिमा ठूलो हिस्सा माग्ने बल दियो र सन् १९६० को दशकको अन्त्यसम्म उनीहरूले [[:en:Vidhan Sabha|विधान सभा]]मा आफ्नो प्रतिनिधित्वको ढिलो तर क्रमिक वृद्धिमा प्रतिबिम्बित हुने गरी राजनीतिक रूपमा आफूलाई स्थापित गर्न थालेको देखिन्थ्यो<ref name="Sanjay 55">{{cite book|last=Kumar|first=Sanjay|title=Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns|publisher=SAGE publication|pages=31|isbn=978-93-528-0585-3|url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|date=27 May 2022|access-date=28 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|url-status=live}}</ref>}} उच्च जातिका जमिन्दारहरूसँगको द्वन्द्वले उनीहरूलाई अति-वामपन्थी [[:en:Naxalite|नक्सलवाद]]तर्फ आकर्षित गर्‍यो। यो [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर जिल्ला]]को गाउँ [[:en:Ekwari|एकवारी]]मा देखियो, जहाँ कोइरी शिक्षक [[:en:Jagdish Mahto|जगदीश महतो]]ले सन् १९६७ को [[:en:Bihar Legislative Assembly|बिहार विधानसभा]] निर्वाचनमा [[:en:Communist Party of India|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] (सीपीआई) लाई समर्थन गरेका कारण [[:en:Bhumihar|भूमिहार]]हरूले कुटपिट गरेपछि माओवादीहरूको नेतृत्व गर्न थाले र उच्च जातिका जमिन्दारहरूको हत्या सङ्गठित गरे। महतोले आरामा ''हरिजनिस्तान'' नामक पत्रिका पनि सुरु गरे। सन् १९७१ मा महतोको हत्यापछि भोजपुरको कम्युनिस्ट विद्रोह शान्त भयो।<ref>{{cite book|title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India|first=Gail|last=Omvedt|publisher=[[:en:M.E.Sharpe|M.E.Sharpe]]|page=59|year=1993|isbn=0765631768|url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC&q=Reinventing+Revolution%3A+New+So%2Fjagdish+mahto&pg=PA59|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacRcC&q=Reinventing+Revolution%3A+New+So%2Fjagdish+mahto&pg=PA59|url-status=live}} "Its first mass leader was Jagdish Mahto, a Koeri teacher who had read Ambedkar before he discovered Marx and started a paper in the town of Hrrah called Harijanistan("dalit land").</ref><ref>{{cite book|title=From popular movement to rebellion:The Naxalite dacade|page=317,318|first=Ranbir|last=Samaddar|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|location=New york|year=2019|isbn=978-0-367-13466-2|url=https://books.google.com/books?id=BjZ7DwAAQBAJ&q=jagdish+prasad+mahto+naxal&pg=PT317|access-date=30 May 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=BjZ7DwAAQBAJ&q=jagdish+prasad+mahto+naxal&pg=PT317|url-status=live}}</ref> [[:en:Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी–लेनिनवादी) लिबरेसन]]को ''Flaming fields of Bihar'' शीर्षकको प्रतिवेदनले बिहारका केही जिल्लामा [[:en:Naxalite-Maoist insurgency|नक्सलवादी-माओवादी विद्रोह]]मा कोइरीहरूको सहभागिता देखायो। उच्च जातिका जमिन्दारहरूबाट निरन्तर डकैती र उत्पीडनका पीडित भएका कारण उनीहरू जस्ता मध्यम जातिहरू प्रायः क्रान्तिकारी समूहको छातामुनि आउँछन् भन्ने उल्लेख गरिएको थियो। सीपीआई (एमएल) [[:en:Patna|पटना]], [[:en:Bihar|भोजपुर]], [[:en:Aurangabad|औरङ्गाबाद]] र [[:en:Rohtas District|रोहतास]] जिल्लामा कोइरीहरूलाई परिचालन गर्न सफल रह्यो।<ref>{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zA2rCwAAQBAJ&pg=PT178|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|chapter=Bihar 1990-2011|author=Ranabir Samaddar|date=3 March 2016|publisher=Routledge, 2016|isbn=978-1317125372|access-date=21 June 2022|page=178|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=zA2rCwAAQBAJ&pg=PT178|url-status=live}}</ref> पछि कोइरीहरू र अन्य मध्यम किसान जातिहरूको एक माथिल्लो तहले उग्रवादी सङ्गठन [[:en:Ranvir Sena|रणवीर सेना]]लाई आफ्नो समर्थन जनायो। यो समूहले भूमि सुधारबाट सबैभन्दा बढी लाभ उठाएको थियो र [[:en:Dalits|दलितहरू]]प्रति निर्मम बनेको थियो।<ref>{{cite book|title=The situated politics of belonging|page=135,136|first=Nira-Yuval-Davis|last=Kalpana|publisher=[[:en:SAGE Publications|SAGE Publications]]|location=london|year=2006|isbn=1-4129-2101-5|url=https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&q=koeri+in+army&pg=PA135|access-date=30 May 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421100742/https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&q=koeri+in+army&pg=PA135|url-status=live}}</ref> === सकारात्मक विभेद (आरक्षण) === भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत कोइरीहरू "पिछडा जाति" वा "अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्, त्यसैले उनीहरू सरकारी जागिरमा ओबीसी आरक्षणका हकदार छन्।<ref>{{cite book |last1=Mukherji |first1=Partha Nath |title=Understanding Social Dynamics in South Asia: Essays in Memory of Ramkrishna Mukherjee |date=2019 |publisher=Springer |isbn=9789811303876 |page=28 |url=https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&dq=koeri+other+backwards+caste&pg=PA89 |access-date=14 May 2022 |archive-date=14 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514110508/https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&dq=koeri+other+backwards+caste&pg=PA89 |url-status=live }}</ref> [[:en:2022 Bihar caste-based survey|सन् २०२२ को बिहार जातीय सर्वेक्षण]]का निष्कर्षले सन् २०२३ मा समुदायका कुल १,१२,१०६ सदस्य सरकारी जागिरमा रहेको देखायो, जसका कारण बिहारको [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] श्रेणीमा यादव र कुर्मीसँगै सबैभन्दा बढी सरकारी जागिर भएको समूहमा उनीहरूको समावेश भयो। तथापि, सरकारी जागिरमा उनीहरू [[:en:Forward Castes|अग्रगामी जाति]]भन्दा पछाडि थिए।<ref>{{cite news |last=Bhelari |first=Amit |date=8 November 2023 |url=https://www.thehindu.com/news/national/bihars-caste-based-survey-report-shows-yadavs-hold-most-govt-jobs-among-obcs/article67509087.ece |title=Bihar caste-based survey report {{!}} Poverty highest among Scheduled Castes, lowest among Kayasths |work=The Hindu |access-date=9 November 2023 |archive-date=8 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108181900/https://www.thehindu.com/news/national/bihars-caste-based-survey-report-shows-yadavs-hold-most-govt-jobs-among-obcs/article67509087.ece |url-status=live}}</ref> ==वितरण== [[:en:Anand Yang|आनन्द यङ]]ले तयार पारेको तालिकाबद्ध तथ्याङ्कअनुसार सन् १८७२ देखि १९२१ को बीचमा [[:en:Saran district|सारन जिल्ला]]को जनसङ्ख्याको लगभग सात प्रतिशत कोइरी थिए। यङले सन् १८९३–१९०१ को अवधिमा भाडामा दिइएको भूस्वामित्वमा उनीहरूको संलग्नताको पनि उल्लेख गरेका छन्: कोइरीहरूले जिल्लाको कुल खेती गरिएको क्षेत्रफलको लगभग नौ प्रतिशतमा काम गर्थे, जो अहिरहरूभन्दा एक प्रतिशत कम थियो, यद्यपि उनीहरू जनसङ्ख्यामा लगभग पाँच प्रतिशत बढी थिए।<ref>{{cite book |title=The limited Raj: agrarian relations in colonial India, Saran District, 1793–1920 |first=Anand A. |last=Yang |publisher=[[:en:University of California Press|University of California Press]] |year=1989 |isbn=978-0-520-05711-1 |url=https://books.google.com/books?id=Ck4jmD7H34UC |page=45 |access-date=4 October 2011}}</ref> [[:en:Christopher Bayly|क्रिस्टोफर बेयली]]का अनुसार: {{blockquote|"अठारहौँ शताब्दीमा उत्तरी र पश्चिमी अवधमा कुर्मी, कच्छी र कोइरी खेतीकर्ताका बस्तीहरू पनि धेरै थिए। खेतीको किनारमा रहेका यी जातिहरूलाई जङ्गल क्षेत्रलाई हलोमुनि ल्याएबापत विशेष भाडा दर दिइन्थ्यो। उदाहरणका लागि पहिलो पाँच वर्षमा भाडा उही प्रकारको माटोका लागि सामान्य मानिने रकमको आधा मात्र हुन सक्थ्यो। बस्ती बसाउने उद्यमी वा अधिकारीका लागि राजस्वको फाइदा निकै ठूलो थियो।"<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xfo3AAAAIAAJ&pg=PA101|title=Rulers, Townsmen and Bazaars: North Indian Society in the Age of British Expansion|first=C. A.|last=Bayly|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=1988|isbn=0521310547|access-date=1 July 2020|page=101|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=xfo3AAAAIAAJ&pg=PA101|url-status=live}}</ref>}} उनीहरू बिहारको [[:en:Samastipur|समस्तीपुर]] जिल्लामा पनि बसोबास गर्छन्। यस जिल्लामा कोइरी जाति आपराधिक गतिविधिका लागि कुख्यात छ र यस जिल्लाका दश [[:en:Bihar Legislative Assembly|विधानसभा]] सिटमध्ये अधिकांशको प्रतिनिधित्व गर्छ।<ref>{{cite book|title=Women Empowerment Through Panchayati Raj Institutions|first=Minni|last=Thakur|publisher=Concept Publishing Company|year=2010|isbn=978-8180696800|url=https://books.google.com/books?id=0hbA4A--9HcC&q=koeri+and+bhumihar&pg=PA31|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=0hbA4A--9HcC&q=koeri+and+bhumihar&pg=PA31|url-status=live}}</ref> गौरङ आर. सहायले सन् २००८–११ मा सङ्कलन गरेको तथ्याङ्कमा आधारित क्षेत्रीय अध्ययनमा दक्षिण-पश्चिम बिहारको [[:en:Buxar district|बक्सर]]को उनवास पञ्चायतका एकअर्काको नजिक रहेका १३ गाउँको विवरण अध्ययन गरियो र निष्कर्ष निकालियो कि ती मध्ये दश गाउँमा कोइरीहरूको जनसङ्ख्या सबैभन्दा बढी थियो र उनीहरू मुख्य भूस्वामी जातिमध्ये एक थिए, तर सर्वेक्षण गरिएका गाउँमा प्रति घरपरिवार औसत भूस्वामित्व केवल २.१२ एकड मात्र पाइयो। सीमित भूस्वामित्व पनि जाति र वर्गका आधारमा असमान रूपमा वितरित पाइयो।<ref>{{cite book |last=N. Jayaram |first=Partha Nath Mukherji |url=https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA89 |title=Understanding Social Dynamics in South Asia |publisher=[[:en:Springer Publishing|Springer Publishing]] |year=2019 |isbn=978-9811303876 |page=88-[https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA99 99] |quote= |access-date=16 June 2020 |quote-page= |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA89 |url-status=live }}</ref> यसबाहेक, ग्रामीण बिहारका केही छानिएका गाउँमा गरिएको अर्को अध्ययनले कोइरीहरूले [[:en:Purohit|पुरोहित]] (पारिवारिक पुजारी) को काम गर्ने र उल्लेख्य सङ्ख्यामा घरपरिवारले कोइरी जातिका पुरोहितको सेवा लिइरहेको देखाएको छ।<ref>{{cite book|title=Readings in Indian Sociology: Volume II|first=K. L.|last=Sharma|publisher=[[:en:SAGE Publications|SAGE Publications]]|location=India|year=2013|isbn=978-8132118725|url=https://books.google.com/books?id=JOqICwAAQBAJ&q=koeri+caste+occupational+change&pg=PA136|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201356/https://books.google.com/books?id=JOqICwAAQBAJ&q=koeri+caste+occupational+change&pg=PA136|url-status=live}}</ref> ===भारतबाहिरको वितरण=== भारतबाहिर कोइरीहरू [[:en:Mauritius|मौरिसस]]मा रहेको बिहारी प्रवासी समुदायमा पाइन्छन्। टापु जातीय र धार्मिक आधारमा विभाजित भए पनि 'हिन्दू' मौरिसियनहरूले धेरै मौलिक चलन र परम्परा पालन गर्छन्, जो भारतीय उपमहाद्वीपमा देखिनेभन्दा निकै फरक छन्। मौरिससका केही जातिहरू उपमहाद्वीपीय भारतीय दृष्टिकोणबाट चिन्नै नसकिने हुन्छन् र परस्पर विरोधी जातिहरूलाई एउटै समूहमा समावेश गर्न सक्छन्। कोइरीहरू समावेश भएको 'वैश्य' टापुको सबैभन्दा ठूलो र प्रभावशाली जाति समूह हो। पूर्व ब्राह्मण कुलीन र पूर्व [[:en:Kshatriya|क्षत्रिय]]लाई सँगै 'बाबुजी' भनिन्छ र उनीहरूले उच्च जातीय हैसियतले प्रदान गर्ने प्रतिष्ठा भोग्छन्, यद्यपि राजनीतिक रूपमा उनीहरू किनारीकृत छन्।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=_F7NCwAAQBAJ&q=koeri+in+Mauritius&pg=PA14|title=Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora|first=Crispin|last=Bates|publisher=Springer|page=14|year=2016|isbn=978-0333977293|access-date=1 July 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095011/https://books.google.com/books?id=_F7NCwAAQBAJ&q=koeri+in+Mauritius&pg=PA14|url-status=live}}</ref> कोइरीहरूको [[:en:Nepal|नेपाल]]मा पनि उल्लेख्य जनसङ्ख्या छ। त्यहाँ सन् १९९१ मा गरिएको जनगणनामा उनीहरूको जनसङ्ख्याको अनुमान समावेश थियो तर सन् २००१ को जनगणनामा ती समावेश गरिएनन्।<ref>{{cite book |title=Social Inclusion of Ethnic Communities in Contemporary Nepal |pages=109–110 |first=Monika |last=Mandal |publisher=KW Publishers |year=2013 |isbn=978-93-81904-58-9 |url=https://books.google.com/books?id=f0y6DQAAQBAJ&pg=PT109 |access-date=4 July 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201356/https://books.google.com/books?id=f0y6DQAAQBAJ&pg=PT109 |url-status=live }}</ref> ===उत्तर प्रदेशमा=== [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]]का केही क्षेत्रमा धेरै कोइरीहरू [[:en:Mallaah|मल्लाह]] जातिका सदस्यहरूसँगै [[:en:Weaving|बुनाइ]]को पेसामा पनि संलग्न थिए र स्थानीय प्रयोगका लागि कपडा उत्पादन गर्थे।<ref>{{cite book |last1=Raman |first1=Vasanthi |title=The Warp and the Weft: Community and Gender Identity Among the Weavers of Banaras |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=9781136518003 |page=109 |url=https://books.google.com/books?id=BIFpa2Oea3sC&dq=koeris+weavers&pg=PA109 |quote=The fact that weavers in Banaras are still predominantly Muslim (particularly in the highly skilled silk weaving domain) and the traders and buyers still predominantly Hindu constitutes the basis for interdependence between the two communities. However, many Hindu lower-caste groups (particularly Koeris, Mallaahs, Mauryas, and even Yadavs) and some Dalit groups have also taken to the occupation of weaving. The large majority of Momin Ansaris are still ordinary weavers, trying to eke out a livelihood in very straitened circumstances. |access-date=14 May 2022 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://books.google.com/books?id=BIFpa2Oea3sC&dq=koeris+weavers&pg=PA109 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Uttar Pradesh District Gazetteers: Bijnor |date=1989 |publisher=Government of Uttar Pradesh |page=56 |url=https://books.google.com/books?id=54sbAAAAIAAJ&q=koeris+weavers |access-date=14 May 2022 |archive-date=14 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514110507/https://books.google.com/books?id=54sbAAAAIAAJ&q=koeris+weavers |url-status=live }}</ref> ==उपविभाजन, वर्गीकरण र संस्कृति== उत्तर भारतमा कोइरीसँग मिल्दाजुल्दा जातिहरूमा मौर्य, [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]], [[:en:Mahto|महतो]], [[:en:Kachhi (caste)|कछी]], शाक्य र [[:en:Saini|सैनी]] पर्छन्। समयक्रममा यी जातिहरू नजिक आएका छन्, आपसमा विवाह गर्न थालेका छन् र आफ्नो जातीय एकता सुदृढ गर्न अखिल भारतीय सञ्जाल विकास गर्दै गएका छन्।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=58G8PPAN48cC|title=Awareness in Weaker Section: Perspective Development and Prospects|first=Mahendra Lal|last=Patel|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|year=1997|page=37|isbn=8175330295|access-date=15 August 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201928/https://books.google.com/books?id=58G8PPAN48cC|url-status=live}}</ref> सन् १८११ मा चिकित्सक [[:en:Francis Buchanan-Hamilton|फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन]]ले बिहार र पटनाका उत्पादक जातिहरू—कोइरी, ग्वाला, कुर्मी, सुनार (स्वर्णकार) र [[:en:Kayastha|कायस्थ]] (लेखक जाति) समेतलाई "शुद्ध [[:en:Shudra|शूद्र]]" का रूपमा वर्गीकृत गरे। तथापि, शिक्षाको स्तरमा भएको प्रगतिका कारण कायस्थ समुदाय उनीहरूमध्ये पहिलो थियो जसले आफ्नो शूद्र हैसियतलाई चुनौती दियो र उच्च वर्णको दाबी गर्‍यो। बाँकी समुदायहरू उनीहरूको पछि लागे।<ref name="William Pinch ">{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=University of California Press |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft22900465&chunk.id=s1.2.11&toc.depth=1&toc.id=ch2 |pages=73–75 |quote=Buchanan, in the early nineteenth century, had included in the term "pure shudra" the well-known designations of Kayasth, Koiri, Kurmi, Kahar, Goala, Dhanuk (archers, cultivators, palanquin bearers), Halwai (sweets vendor), Mali (flower gardener), Barai (cultivator and vendor of betel-leaf), Sonar (goldsmith), Kandu (grain parcher), and Gareri (blanket weavers and shepherds)[108].108. Buchanan, Bihar and Patna, 1811–1812, 1:329–39; Martin, Eastern India, 2:466–70 |access-date=13 August 2020 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095003/https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft22900465&chunk.id=s1.2.11&toc.depth=1&toc.id=ch2 |url-status=live }}</ref> कोइरी जस्ता खेती गर्ने जातिका घरपरिवारहरूमा लिङ्गका आधारमा पारिवारिक कर्तव्यको कुनै ठूलो विभाजन थिएन। यहाँ परिवारका पुरुष र महिला दुवै सदस्य खेतीसम्बन्धी कार्यमा सहभागी हुन्थे, जसले समानतावाद र लिङ्गमा आधारित विभेद तथा एकान्तवासको अभावको बाटो खोल्यो। कोइरीहरूको आफ्ना महिलाप्रतिको दृष्टिकोण उनीहरूको (जाति) पुस्तिकाबाट चित्रित हुन्छ, जसमा कोइरी महिलाहरूलाई आफ्ना पतिप्रति वफादार र साँचो [[:en:Kshatriya|क्षत्रिय]] महिलाका सबै गुण भएका, शत्रुको सामना साहसका साथ गर्ने र पराजित हुनुभन्दा पतिसँगै लड्ने भनी वर्णन गरिएको छ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oDeFAAAAIAAJ&q=koeri+women|title=Daughters of the Earth: Women and Land in Uttar Pradesh|first=Smita Tewari|last=Jassal|publisher=Manohar|year=2001|isbn=8173043752|access-date=1 July 2020|page=71,53|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095018/https://books.google.com/books?id=oDeFAAAAIAAJ&q=koeri+women|url-status=live}}</ref> सन् १८९० को दशकमा भएको मध्यम किसान जातिहरूभित्रको क्षत्रिय सुधार आन्दोलनले ग्रामीण बिहारलाई द्वन्द्वको मैदानमा परिणत गर्‍यो। विलियम पिन्चको दाबी छ कि कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता जातिहरू [[:en:British Indian Army|ब्रिटिश भारतीय सेना]]मा सिपाहीका रूपमा भर्ती भए। यी जातिहरूमा ''क्षत्रियत्व'' वा "क्षत्रिय हुनुको सार" आक्रामकताले चिनिन्थ्यो, जसले धेरै जातीय सेनाको गठन गरायो र अन्तरजातीय द्वन्द्व निम्त्यायो।<ref name="George">{{cite book |title=Rebels From the Mud Houses: Dalits and the Making of the Maoist Revolution ... |page=209,210 |first=George |last=kunnath |publisher=Taylor and Francis group |location=New york |year=2018 |isbn=978-1-138-09955-5 |url=https://books.google.com/books?id=JkcrDwAAQBAJ&pg=PA209 |access-date=29 May 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201927/https://books.google.com/books?id=JkcrDwAAQBAJ&pg=PA209 |url-status=live }}</ref> सन् १९८० को दशकमा [[:en:Rohtas district|रोहतास जिल्ला]]को [[:en:Rohtas Plateau|कैमूर पठार]] वरपरको क्षेत्रमा कोइरीहरूले डाँकु समूहहरू पनि सञ्चालन गर्थे, जो प्रतिद्वन्द्वी समूहका सदस्यहरूसँगको जातीय युद्धका लागि जिम्मेवार थिए। यस्तै एउटा समूह [[:en:Ramashish Koeri gang|रामाशीष कोइरी गिरोह]] थियो, जो कैमूरका पहाडबाट सञ्चालित थियो।<ref>{{cite book|title=In the Mirror of Mandal Social Justice, Caste, Class, and the Individual|url=https://books.google.com/books?id=XnjaAAAAMAAJ|isbn=9788120203525|year=1992|publisher=Ajanta Publications|author=Hiranmay Karlekar|quote=Five Yadavs, including a woman, were killed by a gang reportedly led by Ramashish Koeri alias Dada . The incident broke a lull in the gang warfare between the Yadavs and Koeris in the Khaimur hills|access-date=27 July 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103707/https://books.google.com/books?id=XnjaAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ==सङ्गठन== दुई विश्वयुद्धबीचका वर्षहरूमा, जब विभिन्न जातिहरूमा आफ्नो हैसियत उकास्ने सामान्य आन्दोलन चलिरहेको थियो, कोइरी समुदायका लागि कम्तीमा एउटा पत्रिका प्रकाशित हुन्थ्यो, ''काशबला क्षत्रिय मित्र''<!--NB: the source specifically says "Kashbala" - not "Kushwaha" etc-->,<ref>{{cite book |title=Hindu nationalism and the language of politics in late colonial India |first=William |last=Gould |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-83061-4 |url=https://books.google.com/books?id=XNsganXnq-oC |page=31 |access-date=4 October 2011|quote=In the inter-war period religious community was rendered an important site of public political contestation in periodicals and journals. Newspaper publicity, and the symbolism it employed, created and re-created communal stereotypes. 'Communal' controversy, as the early journalistic career of Muhammad Ali who publicised the Kanpur mosque dispute of 1913 demonstrates, was sensational and sold newspapers, causing periodicals to rise and fall. For example, Arti, a Hindi daily from Lucknow, which reached a high circulation of 3,000, was started specifically in response to communal disputes centred around Aminabad Park in the city. The Arya Mitra, a Hindi weekly published from Agra, served as the organ of the Arya Pratinidhi Sabha, which sought to promote shuddhi and the uplifting of the depressed class. The Bharat Bhol was supported by the Rishikesh fund to further agitation over a temple in Dehra Dun. Caste-based journals were also common, such as the Kshattriya, set up to support social reform amongst the Jats of Meerut, the Kashbala Kshattriya Mitra, which promoted the interests of the Koeri community and the Jatava of Agra, which supported the interests of 'untouchables'.}}</ref> जबकि कोइरी समुदायका अन्य हितहरूको ख्याल कुशवाहा क्षत्रिय महासभाले राख्छ।<ref name="Ashwani2008_36"/> यी सङ्गठनहरूबाहेक समुदायका सामाजिक-राजनीतिक आवश्यकता पूरा गर्ने विभिन्न राज्यस्तरीय सङ्गठनहरू पनि छन्। [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]]मा, यस्तै एउटा सङ्गठन कुशवाहा महासभाले समुदायको राजनीतिक सशक्तीकरणका लागि काम गर्छ। [[:en:Aklu Ram Mahto|अक्लु राम महतो]], [[:en:Dev Dyal Kushwaha|देव दयाल कुशवाहा]] र [[:en:Bhubneshwar Prasad Mehta|भुवनेश्वर प्रसाद मेहता]] जस्ता झारखण्डका प्रमुख नेताहरू विगतमा यस सङ्गठनसँग आबद्ध रहेका थिए।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/JHA-BOK-MAT-latest-bokaro-news-021002-348443-NOR.html|title=People of Kushwaha community should be politically represented: Mehta|website=Bhaskar|date=4 August 2014 |accessdate=11 August 2023|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418191003/https://www.bhaskar.com/news/JHA-BOK-MAT-latest-bokaro-news-021002-348443-NOR.html|url-status=live}}</ref> jxuiqu5j9hlb5tviqrqxhgwxybzayik 1395614 1395613 2026-11-10T12:32:30Z Madeshi Brahman 78174 /* सङ्गठन */ 1395614 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = कोइरी | region = [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]], [[:en:Madhesh Province|मधेश]] | languages = [[:en:Bhojpuri language|भोजपुरी]], [[:en:Magahi language|मगही]], [[:en:Awadhi language|अवधी]], [[:en:Hindi|हिन्दी]]-[[:en:Urdu|उर्दू]] | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]], [[:en:Buddhism|बौद्ध धर्म]]<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|title=Sri Lankan missionary engineers conversion in Gaya|website=Times of India|date=5 January 2015 |accessdate=28 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103202/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|url-status=live}}</ref> | image =| image = [[File:Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur.jpg|180px]] | caption = Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur | country = [[:en:India|भारत]] र [[:en:Nepal|नेपाल]] | classification = [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] }} '''कोइरी''' ('''Koeri''', '''Koiry''' वा '''Koiri''' पनि लेखिन्छ), जसलाई [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] पनि भनिन्छ र उत्तर भारतका धेरै भागमा पछिल्लो समय आफूलाई '''मौर्य''' भनी चिनाउने गरिन्छ,<ref>{{cite web|url=https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|title=Nitish Kumar's 'Triveni Sangh' of Backward Castes May Threaten BJP's Monopoly in 2024 Polls|editor=Soroor Ahmed|website=The Wire|accessdate=2 January 2023|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|url-status=live}}</ref> भारतको एक क्षत्रिय <ref>{{cite book |last1=Bayly |first1=Susan |title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age, Part 4, Volume 3 |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521798426 |page=200 |url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |quote=In eastern Gangetic Hindustan, there were yet more high-farming zones where superior rent-receivers could claim to have been following a life of lordly refinement for many centuries. Here the established patricians included many co-parcenors from 'secular' or lokika Brahman groupings such as the Kanyakubjas and Sarjuparins of Awadh; these areas also contained clusters of landed Rajputs. Other Gangetic 'squireens' belonged to the north Indian status group known as Bhumihar, who had achieved a somewhat ambiguous entitlement to be regarded as Brahmans under the patronage of eighteenth-century rulers and their local deputies. In addition, some of upper India's high-farming localities contained sizable groups of elite landed Muslims; landed families of scribal and service origin who used the jati title Kayastha had also come to be included among the proprietary 'squireen' populations. In southern Awadh, eastern NWP, and much of Bihar, non-labouring gentry groups lived in tightly-knit enclaves among much larger populations of non-elite 'peasants' and labouring people. These other groupings included 'untouchable' Chamars and newly recruited 'tribal' labourers, as well as non-elite tilling and cattle keeping people who came to be known by such titles as Kurmi, Koeri and Goala/Ahir. |access-date=14 May 2022 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |url-status=live }}</ref>&nbsp;[[:en:Caste|जाति]] हो,<ref>{{Cite news|title=उत्तर प्रदेश चुनावः कितने ताक़तवर हैं स्वामी प्रसाद मौर्य?|language=hi|work=BBC News हिंदी|url=https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|access-date=14 January 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|url-status=live}}</ref> जो मुख्यतया [[:en:Bihar|बिहार]] र [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]]मा पाइन्छ र जसको परम्परागत पेसा कृषि हो। [[:en:Arvind Narayan Das|अरविन्द नारायण दास]]का अनुसार, उनीहरू कृषकभन्दा बढी [[:en:Horticulturist|बागवानी गर्ने]] थिए।<ref>{{Cite book |last=Das |first=Arvind N. |url=https://books.google.com/books?id=UHhuAAAAMAAJ |title=The Republic of Bihar |date=1992 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-012351-7 |pages=23 |language=en}}</ref> सन् १८८० को दशकमा बिहार र [[:en:Bengal Presidency|बंगाल]]का ग्रामीण क्षेत्रको ऋण बजारमा उनीहरूले महाजन (ग्रामीण साहुकार) को काम गरेको अभिलेख पनि पाइन्छ।<ref name=Ram/><ref name=Chakraborty/> कोइरीहरूले सामाजिक पुनर्जागरणको एक अंशका रूपमा [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। ब्रिटिश शासनकालमा कोइरीहरूलाई [[:en:Kurmi|कुर्मी]] तथा [[:en:Caste system in India|अन्य खेती गर्ने जाति]]हरूसँगै "कृषक" भनेर वर्णन गरिएको थियो। विभिन्न मतमा उनीहरूलाई [[:en:Dominant caste|प्रभावशाली जाति]] भनिएको छ।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |last=Kumar |first=S. |year=2018 |title=Post-Mandal Politics in Bihar: Changing Electoral Patterns|place=India|publisher=SAGE Publications |isbn=9789352805860 |access-date=11 March 2023 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311173417/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|first=Samaddar|last=Ranabir|year=2016|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|place=United Kingdom|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781317125389|access-date=13 March 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/opinion/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar-news-304876|title=Upper Caste Leaders Back In Circulation In Bihar|website=outlookindia|editor=Giridhar Jha|access-date=12 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311194416/https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar/304876|url-status=live}}</ref> सन् १९५० को दशकमा बिहारमा भएको भूमि सुधार अभियानबाट कोइरी जस्ता समूहहरूले लाभ उठाए र ठूला जमिन्दारहरूको जमिन घट्दै गएको बेला उनीहरूले आफ्नो भूस्वामित्व सुदृढ गर्न सके। यी सुधारहरू कृषि समाजका सबैभन्दा कमजोर समूह [[:en:Scheduled Castes|अनुसूचित जाति]]सम्म पुगेनन् भन्ने तर्क गरिन्छ, तर जातमा आधारित परम्परागत कृषि सम्बन्धमा केही परिवर्तन भने आए। यही परिवर्तनको पृष्ठभूमिमा सुधारपछिको कालका धेरै नयाँ [[:en:Landlords|जमिन्दार]] कोइरी जस्ता समूहबाट आए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ju2wEAAAQBAJ|title=Migration, Food Security and Development: Insights from Rural India|author=Chetan Choithani|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2023|isbn=978-1009276771|page=107|quote=Although the end of zamindari led to a mass eviction of sharecroppers and tenant cultivators who were the actual tillers of the land, big landlords from high castes also saw their landholdings diminish. A new class of landlords belonging to the upper-middle caste groups such as Kurmi, Koeri and Yadavs- officially categorised as other backward classes in contemporary Bihar - emerged. These were mostly small and middle peasants who were able to consolidate their landholdings and position in society in the midst of zamindari reforms (Wilson, 1999; Sharma, 2005).|access-date=18 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books/about/Migration_Food_Security_and_Development.html?id=ju2wEAAAQBAJ#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|उच्च पिछडा जाति]]का रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013"/> बिहारका केही जिल्लामा उनीहरू [[:en:Feudal|सामन्ती]] व्यवस्थाविरुद्धको [[:en:Naxalite–Maoist insurgency|नक्सलवादी–माओवादी विद्रोह]]मा पनि सहभागी भएका छन्। उत्तर भारतका केही भागमा [[:en:Yadav|यादव]], [[:en:Jat|जाट]] र कुर्मीसँगै उनीहरू सबैभन्दा बढी राजनीतिक रूपमा सङ्गठित किसान समुदायमध्ये मानिन्छन्।<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|title=Amit Shah's choice of UP BJP chief to dampen Nitish Kumar's pitch|website=Economic Times|date=11 April 2016 |access-date=2 January 2023|archive-date=4 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804222626/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|url-status=live |last1=Tiwari |first1=Ravish }}</ref> कोइरीहरू [[:en:Saran district|सारन जिल्ला]]मा पाइन्छन् र [[:en:Munger|मुङ्गेर]], [[:en:Banka, Bihar|बाँका]], [[:en:Khagaria|खगडिया]], [[:en:Samastipur|समस्तीपुर]], [[:en:East Champaran|पूर्वी चम्पारण]], [[:en:West Champaran|पश्चिम चम्पारण]] र [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर]] जिल्लामा अपेक्षाकृत छरिएर बसोबास गर्छन्।<ref name="News18">{{cite web |date=30 January 2021 |title=Bihar: Nitish Kumar is Trying to Consolidate the Luv-Kush-Dhanuk Axis to Expand Social Base |url=https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413103338/https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |archive-date=13 April 2021 |access-date=11 April 2021 |website=News18}}</ref> भारतबाहिर, [[:en:Mauritius|मौरिसस]]मा रहेको बिहारी प्रवासी समुदायमा कोइरीहरू पाइन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई करारका मजदुरका रूपमा लगिएको थियो।<ref>{{cite journal |last1=Claveyrolas |first1=Mathieu |title=The 'Land of the Vaish'? Caste Structure and Ideology in Mauritius |journal=[[:en:Archives de sciences sociales des religions|Archives de sciences sociales des religions]] |date=2013 |pages=191–216 |doi=10.4000/samaj.3886 |doi-access=free }}</ref> [[:en:Nepal|नेपाल]]मा पनि उनीहरूको उल्लेख्य जनसङ्ख्या छ। सन् १९७७ मा बिहार सरकारले सरकारी जागिर र विश्वविद्यालयमा आरक्षण (कोटा) को सकारात्मक विभेद लागू गर्‍यो, जसबाट कोइरी जस्ता उच्च पिछडा जातिहरू लाभान्वित भए। भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत उनीहरू "उच्च पिछडा जाति" वा "उच्च अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्। ==संस्कृतीकरण== [[:en:University of Tokyo|टोकियो विश्वविद्यालय]]का प्राध्यापक एमेरिटस हारुका यानागिसावाले आफ्नो कृतिमा उल्लेख गरेका छन् कि कोइरीलाई यादव र कुर्मीसँगै उच्च-मध्यम जातिमा वर्गीकृत गरिएको थियो, जो आफ्नो बलियो र कठोर स्वभावका लागि चिनिन्थे।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hf-VEAAAQBAJ |last=Yanagisawa|first =H.|title=Indian Economic Growth in Historical Perspective: The Roots of Development|date=23 December 2022 |place=United States|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781000803396 |quote= Three upper-middle castes, the Yadav, Koeri and Kurmi (designated OBC), considerably improved their economic position. "These three castes have been the major beneficiaries of the so- called Green Revolution in Bihar.... These sturdy and hardy castes, traditionally engaged in cultivation, have managed to produce more from cultivation than their upper caste counterparts".}}</ref> कोइरीहरू परम्परागत रूपमा "[[:en: vaishya|वैश्य ]]" जातिमा वर्गीकृत थिए<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Shalendra |title=Development and Democracy in India |date=1999 |publisher=Lynne Rienner Publishers |isbn=9781555878108 |page=157 |url=https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |quote=Upper of forward caste(brahmin thakur bania kayastha), cultivating or middle castes(jat bhumihar tyagi), lower shudra or backward caste(yadav, kurmi, lodh koeri gujar kahar gadaria teli harhai nai kachi others), scheduled castes(chamar pasis dhobi bhangi) |access-date=18 April 2022 |archive-date=18 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418013913/https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Omvedt |first=Gail |url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India |date=18 June 1993 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3176-3 |pages=58 |language=en |quote=But in eastern U.P. and Bihar, marked much more by landlordism and within this the domination of the "twice-born" upper castes (brahmans, bhumihars, and rajputs), even the "shudra" peasant castes (kurmis, koeris, and yadavas) were cruelly subordinated, and there had been little of a broad anticaste movement. |access-date=15 August 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |url-status=live }}</ref> र आज कोइरीहरूले [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। संस्कृतीकरण भनेको परम्परागत रूपमा मध्यम र तल्ला जातिले सामाजिक तह माथि उक्लने प्रयास हो, जसमा प्रायः पौराणिक पात्रहरूसँग आफ्नो उत्पत्ति जोड्ने वा उच्च ''[[:en:Varna (Hinduism)|वर्ण]]''को जीवनशैली अपनाउने गरिन्छ, जस्तै [[:en:Vegetarianism|शाकाहार]], महिलाहरूलाई एकान्तमा राख्ने, वा पवित्र धागो ''[[:en:Upanayana|जनै]]'' लगाउने।<ref name="Jayapalan2001">{{cite book|author=N. Jayapalan|title=Indian society and social institutions|url=https://books.google.com/books?id=AumuJ2jtRZIC&pg=PA428|access-date=17 January 2013|year=2001|publisher=Atlantic Publishers & Distri|isbn=978-81-7156-925-0|page=428}}</ref> कोइरी लगायत उत्तर भारतका जातिहरूमा देखिएको संस्कृतीकरणको यो प्रवृत्ति [[:en:Vaishnavism|वैष्णव]] परम्परा बाट प्रेरित थियो, जुन उनीहरूले [[:en:Vishnu|विष्णु]]का अवतारसँग सम्बन्ध खोजेबाट पुष्टि हुन्छ। लेखक विलियम पिन्चले लेखेका छन्: {{blockquote|"कुशवाहा-क्षत्रिय आन्दोलनका उन्नाइसौँ शताब्दीका अग्रगामी तत्वहरूले शिव र उनकी दिव्य अर्धाङ्गिनी पार्वतीसँगको स्पष्ट ब्रह्माण्डीय सम्बन्ध देखाउँछन्। कुशवाहा-क्षत्रिय पहिचान गङ्गाको उत्तरी क्षेत्रभर तरकारी र (बीसौँ शताब्दीको सुरुपछि क्रमशः सीमित मात्रामा) अफिम खेतीको विशेषज्ञताका लागि प्रसिद्ध कृषक समुदायले अँगालेको थियो। तीमध्ये मध्य उत्तर प्रदेशका ''कछी'' र ''[[:en:Murao people|मुराओ]]'' कृषक, पश्चिमी उत्तर प्रदेशका ''कछवाहा'' र बिहार तथा पूर्वी उत्तर प्रदेशका ''कोइरी'' प्रमुख थिए।"<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=University of California Press |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |page=91,92 |access-date=4 October 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417221352/https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |url-status=live }}</ref>}} कोइरीहरूको जातीय सङ्गठन कुशवाहा क्षत्रिय महासभाले सन् १९२२ मा आफ्नो पहिलो अधिवेशन गर्‍यो।<ref name="Ashwani2008_36">{{cite book |first=Ashwani |last=Kumar |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |year=2008 |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-84331-709-8 |pages=36 |quote=The Koiris are known as great horticulturists and engage primarily in agricultural operations in the capacity of small landowners and poor peasants. Unlike Kurmis and Yadavs, they are generally considered non aggressive and disinterested in caste riots. They also attempted to attain higher social status by claiming to be descendants of Lord Ram's son Kush. They formed the Kushwaha Kshatriya Mahasabha as their nodal caste association and held the first session of the association in March 1922. |access-date=29 June 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200226/https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |url-status=live }}</ref> बनारसका [[:en:Ganga Prasad|गङ्गा प्रसाद]] गुप्त जस्ता केही [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] सुधारकहरूले कोइरीहरू [[:en:Kusha|कुश]]का वंशज हुन् र [[:en:Muhammad of Ghor|शिहाबुद्दिन गोरी]]को नेतृत्वमा मुस्लिम शक्ति सुदृढ हुँदै गएको बेला उनीहरूले राजा [[:en:Jayachandra|जयचन्द्र]]को सेवामा सैन्य हैसियतमा काम गरेका थिए भनी तर्क गरे। उनले अझ भने कि पराजयपछि मुस्लिमहरूबाट सताइने डरले कुशवाहा क्षत्रियहरू अस्तव्यस्त भई जङ्गलमा भागे र हिन्दू धर्मका पूर्व रक्षकका रूपमा नचिनिन आफ्ना पवित्र धागा फालिदिए। ब्रिटिश नृविज्ञानी [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले सन् १८९० को दशकमा कोइरीका विभिन्न उत्पत्ति कथा अभिलेख गरेका थिए। एउटा कथा अनुसार, [[:en:Shiva|शिव]] र [[:en:Parvati|पार्वती]]ले बनारसमा आफ्ना तरकारी र फूलका बगैँचाको हेरचाह गर्न कोइरी र [[:en:Kachhi (caste)|कछी]]लाई सिर्जना गरे। अस्सी वर्षअघि [[:en:Francis Buchanan-Hamilton|फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन]]ले बिहारका कोइरीहरू [[:en:Dashanami Sampradaya|दशनामी सम्प्रदाय]]का अनुयायी थिए भने गोरखपुर र अयोध्याका कोइरीहरू आध्यात्मिक मार्गदर्शनका लागि [[:en:Ramanandi Sampradaya|रामानन्दी]] सन्तहरूतिर लागेका थिए भनी अभिलेख गरेका थिए।<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=[[:en:University of California Press|University of California Press]] |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC|page=92}}</ref> [[:en:Christophe Jaffrelot|क्रिस्टोफ जाफ्रेलो]]का अनुसार जातीय सङ्गठनहरू व्यक्तिगत जातिहरूलाई एकताबद्ध गर्ने मूल उद्देश्यले बनेका थिए। कोइरी, कछी र मुराओ जस्ता बागवानी तथा तरकारी बजार खेती गर्ने समुदायलाई एउटै छातामुनि ल्याउन अखिल भारतीय कुशवाहा क्षत्रिय महासभा गठन गरिएको थियो। कोइरीहरूले [[:en:Kurmi|कुर्मी]]हरूको समर्थनमा "राघव समाज" नामक जातीय गठबन्धन बनाउने प्रयास पनि गरे, जुन [[:en:Rama|राम]]का एक नामबाट राखिएको थियो। यो क्रमशः [[:en:Lava (Ramayana)|लव]] र [[:en:Kusha (Ramayana)|कुश]]बाट आफ्ना समुदायको वंश जोड्ने दाबीलाई औचित्य दिन गरिएको थियो। सन् १९२८ मा महासभाले कोइरी समुदायका विभिन्न उपजातिको तर्फबाट [[:en:Simon Commission|साइमन आयोग]]समक्ष क्षत्रियका रूपमा मान्यता पाउन निवेदन पनि दिएको थियो।<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |pages=197–199 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=[[:en:C. Hurst & Co.|C. Hurst & Co.]] |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=HWms_1WzF1sC&q=india+silent+revolution+luv+kush&pg=PA197 |access-date=29 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231223916/http://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |archive-date=31 December 2013 |url-status=live }}</ref> कोइरी-कुर्मी समुदायका लागि प्रयोग हुने "लव-कुश" शब्दावली संस्कृतिभन्दा राजनीतिमा बढी महत्त्वपूर्ण बन्यो। बिहारमा यसले कोइरी र कुर्मी जातिको राजनीतिक एकताको प्रतिनिधित्व गर्न थाल्यो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|title=Why India Votes? :Exploring the Political in South Asia|first=Mukulika|last=Banerjee|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|year=2017|isbn=978-1317341666|access-date=25 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095019/https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|url-status=live}}</ref> गोरक्षासँग सम्बन्धित साम्प्रदायिक दङ्गाको सन्दर्भमा, केही लेखकहरूको मत छ कि कोइरी, अहिर जस्ता तल्ला जातिका समूहहरूले पनि उच्च सामाजिक हैसियत जनाउन गोरक्षा अँगाले, किनभने हिन्दू धर्ममा ''गाई''को पहिलेदेखि नै प्रतीकात्मक महत्त्व थियो। गोरक्षाबारे यो दृष्टिकोण उत्तर प्रदेशका सहरी कुलीनहरूको दृष्टिकोणभन्दा भिन्न थियो।<ref>{{cite book|first=William|last=Gould|title=Religion and Conflict in Modern South Asia|year=2012|pages=70|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|quote=Gyan Pandey's detailed research on the cow protection riots in eastern UP and Bihar in 1893 and 1917 relates the conflict to specific registers of caste difference and status assertion, in a context where the popular view of cow protection from the point of view of low-caste Ahirs, Koeris and Kurmis was quite different to that of UP's urban elites. For both Freitag and Pandey, cow protection became a means for relatively low-status communities to assert higher status via association with something of symbolic importance to Hinduism as a whole: in this case, the cow.|isbn=978-0-521-87949-1|url=https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|language=en|access-date=14 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|url-status=live}}</ref> ==अर्थतन्त्र== यो समुदाय भारतीय [[:en:Opium|अफिम]] व्यापारको केन्द्रमा थियो, जसको मुख्य आधार बिहार थियो। धेरै वर्षसम्म [[:en:British East India Company|ब्रिटिश ईस्ट इन्डिया कम्पनी]]ले [[:en:Patna|पटना]]स्थित एजेन्सीमार्फत यसलाई नियन्त्रण र शोषण गर्‍यो। [[:en:Carl Trocki|कार्ल ट्रोकी]]को विश्वास छ कि "अफिम उत्पादकहरू स्वतन्त्र कर्ता थिएनन्" र उनले उत्पादन गराउन अपनाइएको दबाब र आर्थिक व्यवस्थाको वर्णन गरेका छन्, जसमा अनिकालका बेला जनतालाई अन्न चाहिँदा पनि जमिन अफिम खेतीमै सीमित राखिन्थ्यो। कम्पनीका लागि लाभदायक भए पनि किसान उत्पादकका लागि यो प्रायः लाभदायक थिएन, र "कोइरी नामक एउटै जातिले मात्र केही हदसम्म कुशलतापूर्वक खेती जारी राख्न सक्यो। यो उनीहरूले अफिम उत्पादनका कामहरूमा आफ्ना पत्नी र छोराछोरीलाई संलग्न गराउन सक्ने भएकाले सम्भव भयो।"<ref name=Trocki1999pp64-67>{{cite book |title=Opium, empire and the global political economy: a study of the Asian opium trade, 1750–1950 |first=Carl A. |last=Trocki |author-link=Carl A. Trocki|publisher=Routledge |year=1999 |isbn=978-0-415-19918-6 |pages=64–67 |url=https://books.google.com/books?id=DDNvkSC26bcC |access-date=4 October 2011}}</ref> अफिम उत्पादनमा संलग्न अन्य समूहहरूले मजदुर भाडामा लिनुपर्थ्यो, तर कोइरीहरूले आफ्नै परिवारभित्र उपलब्ध श्रम प्रयोग गरेर लागत घटाए।<ref name=Trocki1999pp64-67/> कोइरी जनताको परिश्रमी स्वभावको वर्णन गर्दै [[:en:Susan Bayly|सुसान बेयली]]ले लेखेकी छन्: {{blockquote|"उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यसम्ममा प्रभावशाली राजस्व विशेषज्ञहरूले जमिनदार व्यक्तिको बाली हेरेरै उसको जात भन्न सक्ने बताउन थालेका थिए। उत्तरमा, यी पर्यवेक्षकहरूका अनुसार, 'दोस्रो दर्जाको जौ' को खेत हलो चलाउन हिचकिचाउने र आफ्ना महिलालाई एकान्तमा राख्नमा गर्व गर्ने [[:en:Rajput|राजपूत]] वा [[:en:Brahmin|ब्राह्मण]]को हुन्थ्यो। यस्तो मानिस आफ्नो पतनका लागि आफैँ दोषी ठहरिन्थ्यो, जसले आफ्ना अनुत्पादक आश्रितहरूलाई पाल्न लापरवाहीपूर्वक जमिन बन्धक राख्थ्यो र त्यसपछि बेच्थ्यो। त्यही तर्क अनुसार, फस्टाएको गहुँको खेत द्विज नभएको किसानको हुन्थ्यो, किनभने गहुँ खेतीमा खेतीकर्ताको सीप र उद्यमशीलता चाहिन्छ। [[:en:Denzil Ibbetson|डेन्जिल इबेट्सन]] र [[:en:E. A. H. Blunt|ई. ए. एच. ब्लन्ट]] जस्ता टिप्पणीकारका अनुसार यी गैर-कुलीन 'किसान'का गुण थिए, उत्तर भारतका मितव्ययी [[:en:Jat|जाट]] वा चतुर कुर्मी, .... यस्तै गुणहरू साना तरकारी बगैँचा गर्ने जनसङ्ख्यामा पनि पाइन्थे, जो हिन्दुस्तानमा कोइरी भनेर चिनिन्थे"<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age|first=Susan|last=Bayly|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2001|isbn=0521798426|access-date=2020-06-30|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200229/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|url-status=live}}</ref>}}उपनिवेशकालका नृविज्ञानी डा. हन्टरले बिहारका केही जिल्लामा कोइरी र औधिया कुर्मीलाई सबै खेती गर्ने जातिमध्ये सबैभन्दा सम्मानित भनी चिनाएका थिए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|title=The Limited Raj Agrarian Relations in Colonial India|author=Anand A. Yang|publisher=University of California Press|year=2021|isbn=978-0520369108|pages=187–188|access-date=27 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|url-status=live}}</ref> सन् १८७७ मा उपनिवेशकालीन [[:en:Bengal Presidency|बंगाल सरकार]]ले भारतीय समाजको विवरण तयार गर्ने प्रयास गर्‍यो र यो सन् १८७१ को पहिलो जनगणनाबाट सुरु भएको विभिन्न जाति र जनजातिहरूको अखिल भारतीय सामाजिक वर्गीकरणको प्रक्रियामा परिणत भयो। सन् १९०१ मा [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले भारतीय समाजको जातीय वर्गीकरण विकास गर्न मानवमितीय विधि प्रयोग गरे, जसले भारतका मानिसहरूलाई वर्गीकरण गर्ने समस्याग्रस्त प्रयासतर्फ डोर्‍यायो। कोइरीहरूलाई कुर्मीसँगै "कृषक जाति" का रूपमा वर्गीकृत गरिएको थियो।<ref name="Bauer">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|title=The Peasant Production of Opium in Nineteenth Century India|author=Rolf Bauer|publisher=BRILL|year=2019|isbn=978-9004385184|page=143|access-date=30 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|url-status=live}}</ref> सन् १९४१ को एक आधिकारिक प्रतिवेदनले उनीहरूलाई बिहारका "सबैभन्दा उन्नत" खेतीकर्ता भनी वर्णन गरेको थियो र भनेको थियो, "बानीमा सरल, अत्यन्त मितव्ययी र तरकारी बजार खेतीको कलामा निपुण कोइरी भारतमा जहाँसुकै पाइने माटो जोत्ने सर्वश्रेष्ठ किसानमध्येका एक हो।"<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |page=197 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=C. Hurst & Co. |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |access-date=29 August 2011 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200231/https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |url-status=live }}</ref> [[:en:British Raj|उपनिवेशकाल]]मा बंगाल जस्ता प्रान्तमा ग्रामीण जनसङ्ख्याको बहुसङ्ख्यक कृषिबाट जीविका चलाउँथे पनि थोरैलाई मात्र "कृषक" वर्गीकरणको योग्य मानिएको थियो। कोइरी, [[:en:Kachhi (caste)|कछी]] र [[:en:Kurmi|कुर्मी]] प्रमुख "कृषक जाति" मात्र नभई सबैभन्दा सीपयुक्त खेतीकर्ताका रूपमा पनि प्रख्यात थिए। समकालीन कृषि समाजबारे [[:en:William Crooke|विलियम क्रुक]]को वर्णन अनुसार कोइरीहरू 'शान्त, परिश्रमी र असल व्यवहारका मानिस' थिए।<ref name="Bauer"/> उन्नाइसौँ शताब्दीको सुरुमा [[:en:Gaya district|गया जिल्ला]]मा फ्रान्सिस बुकाननले कोइरीहरूलाई मुख्यतया गरिब र मध्यम किसानहरू रहेको "हल जोत्ने जनजाति" को समुदायका रूपमा अभिलेख गरेका थिए। तर उनको सर्वेक्षणमा उनीहरूभित्रको एउटा माथिल्लो तह छुटेको थियो, जसले नगद सञ्चित र जम्मा गरेको थियो र आश्रित श्रम प्राप्त गर्न ''कमियौटी'' पेस्की दिने साहुकारका रूपमा उदाएको थियो। उपनिवेशकालका मौखिक साक्ष्यले सङ्केत गर्छन् कि उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यसम्म गया जिल्लाका कोइरीहरूमा धनी किसानहरू समावेश थिए, जसले भूमि सम्बन्धमा सुधार गरेर र बजार सम्बन्ध विस्तार गरेर भौतिक सम्पत्ति आर्जन गरेका थिए। यसले उनीहरूलाई आश्रित मजदुरहरूलाई पेस्की दिएर ऋण बन्धनमा बाँध्न र ''कमिया-मालिक'' सम्बन्ध स्थापना गर्न सक्षम बनायो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|title=Bonded Histories Genealogies of Labor Servitude in Colonial India|issn=0575-6863|author=Gyan Prakash|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=0521526582|pages=162–163|access-date=21 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622094620/https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|url-status=live}}</ref> सन् १८८० को दशकको बंगाल र बिहार जस्ता क्षेत्रको ग्रामीण ऋण बजारको अध्ययन गर्ने लेखक बिन्देश्वर रामका अनुसार कोइरीहरूले ग्रामीण क्षेत्रमा [[:en:Bania|बनिया]] र [[:en:Sunar|सुनार]] जातिसँगै महाजन वा साहुकारको काम गर्थे। रामले उल्लेख गरेका छन् कि यी सामाजिक समूहहरू समृद्ध किसान स्वामी र रैयतहरूलाई ऋण दिने ग्रामीण ऋण बजारका अभिकर्ता दुवैका रूपमा कार्य गर्थे। सन् १८८५ सम्म जमिनको मूल्य बढ्दै जाँदा उनीहरूले खरिदमार्फत आफ्नो भूस्वामित्व बढाउन थाले। रैयतहरूले ऋणका लागि जमिन बन्धक राख्दा यी सामाजिक समूहहरूलाई जमिनको हस्तान्तरण पनि बढ्यो। रामले यो पनि उल्लेख गरेका छन् कि सन् १८८५ पछि कानुनअन्तर्गत जमिन दर्ता बढ्नु र जमिनको मूल्य उकालो लाग्नुका कारण साहुकारका रूपमा काम गर्ने यी समूहहरूको मोलमोलाइ क्षमता निकै बढ्यो।<ref name=Ram>{{cite book|last=Ram|first=B.|year=1997|title=Land and Society in India: Agrarian Relations in Colonial North Bihar|place=India|publisher=Orient Longman|page=69|isbn=9788125006435 |accessdate=29 August 2023|url=https://books.google.com/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103244/https://books.google.co.in/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69&dq=|url-status=live}}</ref> मालबिका चक्रवर्तीले पनि दक्षिण बिहार क्षेत्रका कोइरी जातिका सम्पन्न किसानहरूले खेतीबाट हुने आम्दानीमा थप्न महाजन वा साहुकारको काम गर्थे भनी उल्लेख गरेकी छन्। उनले यो पनि उल्लेख गरेकी छन् कि उनीहरूले स्थानीय [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]] जनसङ्ख्यालाई ''कमियौटी'' पेस्की (एक किसिमको ऋण) दिएर बँधुवा श्रम प्रणालीमा संलग्न गराए। चक्रवर्तीका अनुसार यी कोइरी महाजनहरू [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]]हरूलाई पेस्की दिँदा सबैभन्दा कडा थिए।<ref name=Chakraborty>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99|last=Chakrabarti|first=M.|year=2004|title=The Famine of 1896-1897 in Bengal: Availability Or Entitlement Crisis?|place=India|publisher=Orient BlackSwan|page=99|isbn=9788125023890 |accessdate=29 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103158/https://books.google.co.in/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99&dq=|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|पिछडा जातिको उच्च तह]]मा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013">{{cite book | author = Carolyn Brown Heinz | editor1 = Peter Berger | editor2 = Frank Heidemann | date = 3 June 2013 | title = The Modern Anthropology of India: Ethnography, Themes and Theory | publisher = Routledge | pages = | isbn = 978-1-134-06118-1 | url = https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | quote = The four dominant high caste groups (the forward castes)-Brahman, Bhumihar, Rajput, Kayastha-together constitute about 12 percent of the population. These are the old elite, from whose numbers came the major zamindars and land owning castes. The so-called Backward castes consisting of about half the population of Bihar, were further classified soon after independence into Upper Backward and Lower Backwards(Blair 1980). The upper backwards - Bania, Yadav, Kurmi and Koiri - constitute about 19 percent of the population, and now include most of the rising Kulak class of successful peasants who have acquired land, adopted improved agricultural technology, and become a powerful force in Bihar politics. This is true, above all, of the Yadavas. The lower backwards are shudra castes such as Barhi, Dhanuk, Kahar, Kumhar, Lohar, Mallaah, Teli etc, about 32 percent of the population. The largest components of the scheduled castes(14 percent) are the Dusadh, Chamar, and Musahar, the Dalit groups who are in many parts of the statelocked in struggles for land and living wages and living wages with the rich peasants and landlords of the forward and upper backward castes | access-date = 15 June 2022 | archive-date = 14 June 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220614220553/https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | url-status = live }}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरी जातिको पेसागत विविधीकरण उत्तर बिहारका छानिएका गाउँहरूको अध्ययनले देखाउँछ। आफ्नो ''भूमि र जातीय सम्बन्ध'' शीर्षकको लेखमा अवनीश कुमारले पश्चिम चम्पारण र उत्तर बिहारको [[:en:Samastipur district|समस्तीपुर जिल्ला]]का छानिएका गाउँहरूको अध्ययनबाट देखाए कि यी मध्ये केही गाउँहरूमा समयक्रममा कोइरी र यादव जाति [[:en:Bhumihar|भूमिहार]] जस्ता पुराना कुलीन समूहहरूलाई पछाडि पार्दै प्रभावशाली बने। कुमारको अध्ययनले यी दुवै जाति यी क्षेत्रमा राजनीतिक शक्तिका लागि प्रतिस्पर्धा गर्छन् र आर्थिक रूपमा सम्पन्न केही कोइरी परिवारहरूले स्थानीय [[:en:Primary Agricultural Credit Societies|प्राथमिक कृषि ऋण समिति]] र [[:en:Public Distribution System|सार्वजनिक वितरण प्रणाली]] पनि स्वामित्वमा राखेका छन् भन्ने पाएको थियो। तथापि, कोइरीहरूभित्र जातीय विभेदीकरण पनि उच्च थियो, किनकि अध्ययन गरिएका गाउँहरूका सबै कोइरी घरपरिवारले आफ्ना केही कुलबन्धुहरूले हासिल गरेको समृद्धि बाँडेका थिएनन्। अध्ययनले भूमि र स्रोतमाथिको नियन्त्रणको फरक ढाँचा पनि प्रस्तुत गर्‍यो, किनभने केही क्षेत्रमा कोइरी र यादव जस्ता जाति प्रभावशाली थिए भने अरूमा भूमिहार जातिले अझै खेती योग्य जमिनको ठूलो हिस्सामाथि नियन्त्रण राखेको थियो।<ref>{{cite journal|title=Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages|last=Kumar|first= Awanish|year=2022|journal ="Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages," Review of Agrarian Studies|volume =12|issue=1|url=http://ras.org.in/5baea16fe33094ce0fa6dc641b7b811f}}</ref> ===भूमि सुधारपछि=== कोइरी जस्ता मध्यम जातिका किसानहरूले भारत सरकारको भूमि सुधार नीतिबाट सबैभन्दा बढी लाभ उठाए। जमिनको हदबन्दी कानुन र सन् १९७० को दशकको कम्युनिस्ट दबाबको सामना गर्दै उच्च जातिका जमिन्दारहरूले आफ्ना जमिन बेच्न थाले। अधिकांश अवस्थामा खरिदकर्ता कोइरी, [[:en:Kurmi|कुर्मी]] वा [[:en:Yadav|यादव]] जातिका हुन्थे। यी किसानहरूले आफ्नो जमिनमा कुशलतापूर्वक काम गरे र आफ्ना जमिनलाई थप उत्पादनशील बनाए। यसको विपरीत उच्च जातिहरू त्यसो गर्न असमर्थ भए र उनीहरू आफूले पाएको मूल्यले सन्तुष्ट देखिए। अग्रगामी जातिहरूमा बढ्दो सहरीकरणले ग्रामीण क्षेत्रमा नयाँ जमिन्दारको वर्ग सिर्जना गर्‍यो, किनकि यी तीन मध्यम जातिले आफ्नो जमिन विरलै बेच्थे, बरु सुधारलाई थप जमिन किन्ने अवसरका रूपमा हेर्थे।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=80,81 | publisher=[[:en:Viking Press|Viking]] | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201352/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | url-status=live }}</ref> यो प्रक्रियाले मध्यम किसान जातिहरूको ऊर्ध्वगामी गतिशीलतालाई प्रोत्साहन दियो। यादवहरूमा यो गतिशीलताले उनीहरूलाई ठूला किसान र जमिन्दार दुवैका रूपमा सुदृढ बनायो भने कोइरीहरूमा ऊर्ध्वगामी गतिशीलता विशेष गरी [[:en:Landlords|जमिन्दार]] बन्नेतर्फ मात्र केन्द्रित थियो।<ref>{{cite book|title=Agrarian Reforms, Land Markets, and Rural Poor|first=D. Narasimha|last=Reddy|publisher=Concept Publishing Company|page=279|year=2009|isbn=978-8180696046|url=https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|access-date=16 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|url-status=live}}</ref> कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता जातिको उदय र अग्रगामी जातिहरूको सत्ताबाट पतन यी मध्यम किसानहरूमा बढ्दो आक्रामकताले चिनिन्थ्यो, जो अब आफूले पहिले निन्दा गरेका जमिन्दारहरू जस्तै व्यवहार गर्न थालेका थिए।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=82 | publisher=Viking | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | url-status=live }}</ref> सन् १९८९ मा फ्रान्केलले अवलोकन गरे कि ९५% उच्च जाति र कोइरी तथा यादव जस्ता मध्यम किसान जातिका ३६% धनी किसान-सह-जमिन्दार वर्गका थिए। शारीरिक श्रमप्रतिको अरुचि यो वर्गको विशेषता थियो। तथापि, जीविकोपार्जनका लागि तुलनात्मक रूपमा कम जमिन भएका केही कोइरी र यादवहरूले कृषि मजदुरका रूपमा पनि काम गर्थे, यद्यपि अधिकांश कृषि मजदुर [[:en:Dalit|दलित]] जातिका थिए। फ्रान्केलका अनुसार मध्यम र गरिब किसानको अधिकांश भाग कोइरी र यादव जस्ता जातिका थिए; यो वर्गले आफ्नै खेतमा काम गर्थ्यो तर अरूको खेतमा काम गर्नु आफ्नो मर्यादाभन्दा तल ठान्थ्यो।<ref>{{cite book |title=Rebels From the Mud Houses: Dalits and the Making of the Maoist Revolution ... |page=31 |first=George |last=Kunnath |publisher=[[:en:Taylor and Francis Group|Taylor and Francis Group]] |location=New York |year=2018 |isbn=978-1-138-09955-5 |url=https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |access-date=29 May 2020 |archive-date=15 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115155155/https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |url-status=live }}</ref> तथापि, सामाजिक पदानुक्रमको माथिल्लो छेउतर्फको सामाजिक-आर्थिक प्रगति र सङ्क्रमण निर्बाध थिएन। उत्तर भारतका अन्य मध्यम स्तरका जातिहरू जस्तै कोइरीहरूले यथास्थितिका समर्थक उच्च जातिहरू तथा आफ्ना अधिकारका लागि अब मुखर बनेका दलित र सबैभन्दा तल्ला जातिहरू दुवैतर्फबाट दोहोरो टकरावको सामना गरिरहेका थिए। यी सबैले मध्यम जातिहरूलाई आक्रामक बनायो।<ref>{{cite book|title=Beyond Ambedkar: Essays on Dalits in India|first=Nandu|last=Ram|publisher=Har Anand Publications|year=2009|page=32|isbn=978-8124114193|url=https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|url-status=live}}</ref> सञ्जय कुमारले मध्यम किसान [[:en:Caste|जाति]]हरू, जसलाई [[:en:Upper Backward Castes|उच्च-ओबीसी]] पनि भनिन्छ, को राजनीतिक परिचालनलाई सन् १९७०–९० को अवधिअघिका दशकहरूमा बिहारमा गरिएको भूमि सुधारको क्रमिक प्रक्रियासँग जोडेका छन्। कुमारका अनुसार: {{Blockquote|आफ्ना सबै सीमितताका बावजुद, सन् १९४८ देखिका भूमि सुधार कानुनहरूले विशाल क्षेत्रको जमिनमाथिको स्वामित्व अधिकार उच्च-ओबीसी, मुख्यतः यादव र कोइरी-कुर्मीलाई हस्तान्तरण गरे। यसले उनीहरूलाई राजनीतिक शक्तिमा ठूलो हिस्सा माग्ने बल दियो र सन् १९६० को दशकको अन्त्यसम्म उनीहरूले [[:en:Vidhan Sabha|विधान सभा]]मा आफ्नो प्रतिनिधित्वको ढिलो तर क्रमिक वृद्धिमा प्रतिबिम्बित हुने गरी राजनीतिक रूपमा आफूलाई स्थापित गर्न थालेको देखिन्थ्यो<ref name="Sanjay 55">{{cite book|last=Kumar|first=Sanjay|title=Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns|publisher=SAGE publication|pages=31|isbn=978-93-528-0585-3|url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|date=27 May 2022|access-date=28 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|url-status=live}}</ref>}} उच्च जातिका जमिन्दारहरूसँगको द्वन्द्वले उनीहरूलाई अति-वामपन्थी [[:en:Naxalite|नक्सलवाद]]तर्फ आकर्षित गर्‍यो। यो [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर जिल्ला]]को गाउँ [[:en:Ekwari|एकवारी]]मा देखियो, जहाँ कोइरी शिक्षक [[:en:Jagdish Mahto|जगदीश महतो]]ले सन् १९६७ को [[:en:Bihar Legislative Assembly|बिहार विधानसभा]] निर्वाचनमा [[:en:Communist Party of India|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] (सीपीआई) लाई समर्थन गरेका कारण [[:en:Bhumihar|भूमिहार]]हरूले कुटपिट गरेपछि माओवादीहरूको नेतृत्व गर्न थाले र उच्च जातिका जमिन्दारहरूको हत्या सङ्गठित गरे। महतोले आरामा ''हरिजनिस्तान'' नामक पत्रिका पनि सुरु गरे। सन् १९७१ मा महतोको हत्यापछि भोजपुरको कम्युनिस्ट विद्रोह शान्त भयो।<ref>{{cite book|title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India|first=Gail|last=Omvedt|publisher=[[:en:M.E.Sharpe|M.E.Sharpe]]|page=59|year=1993|isbn=0765631768|url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC&q=Reinventing+Revolution%3A+New+So%2Fjagdish+mahto&pg=PA59|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacRcC&q=Reinventing+Revolution%3A+New+So%2Fjagdish+mahto&pg=PA59|url-status=live}} "Its first mass leader was Jagdish Mahto, a Koeri teacher who had read Ambedkar before he discovered Marx and started a paper in the town of Hrrah called Harijanistan("dalit land").</ref><ref>{{cite book|title=From popular movement to rebellion:The Naxalite dacade|page=317,318|first=Ranbir|last=Samaddar|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|location=New york|year=2019|isbn=978-0-367-13466-2|url=https://books.google.com/books?id=BjZ7DwAAQBAJ&q=jagdish+prasad+mahto+naxal&pg=PT317|access-date=30 May 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=BjZ7DwAAQBAJ&q=jagdish+prasad+mahto+naxal&pg=PT317|url-status=live}}</ref> [[:en:Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी–लेनिनवादी) लिबरेसन]]को ''Flaming fields of Bihar'' शीर्षकको प्रतिवेदनले बिहारका केही जिल्लामा [[:en:Naxalite-Maoist insurgency|नक्सलवादी-माओवादी विद्रोह]]मा कोइरीहरूको सहभागिता देखायो। उच्च जातिका जमिन्दारहरूबाट निरन्तर डकैती र उत्पीडनका पीडित भएका कारण उनीहरू जस्ता मध्यम जातिहरू प्रायः क्रान्तिकारी समूहको छातामुनि आउँछन् भन्ने उल्लेख गरिएको थियो। सीपीआई (एमएल) [[:en:Patna|पटना]], [[:en:Bihar|भोजपुर]], [[:en:Aurangabad|औरङ्गाबाद]] र [[:en:Rohtas District|रोहतास]] जिल्लामा कोइरीहरूलाई परिचालन गर्न सफल रह्यो।<ref>{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zA2rCwAAQBAJ&pg=PT178|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|chapter=Bihar 1990-2011|author=Ranabir Samaddar|date=3 March 2016|publisher=Routledge, 2016|isbn=978-1317125372|access-date=21 June 2022|page=178|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=zA2rCwAAQBAJ&pg=PT178|url-status=live}}</ref> पछि कोइरीहरू र अन्य मध्यम किसान जातिहरूको एक माथिल्लो तहले उग्रवादी सङ्गठन [[:en:Ranvir Sena|रणवीर सेना]]लाई आफ्नो समर्थन जनायो। यो समूहले भूमि सुधारबाट सबैभन्दा बढी लाभ उठाएको थियो र [[:en:Dalits|दलितहरू]]प्रति निर्मम बनेको थियो।<ref>{{cite book|title=The situated politics of belonging|page=135,136|first=Nira-Yuval-Davis|last=Kalpana|publisher=[[:en:SAGE Publications|SAGE Publications]]|location=london|year=2006|isbn=1-4129-2101-5|url=https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&q=koeri+in+army&pg=PA135|access-date=30 May 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421100742/https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&q=koeri+in+army&pg=PA135|url-status=live}}</ref> === सकारात्मक विभेद (आरक्षण) === भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत कोइरीहरू "पिछडा जाति" वा "अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्, त्यसैले उनीहरू सरकारी जागिरमा ओबीसी आरक्षणका हकदार छन्।<ref>{{cite book |last1=Mukherji |first1=Partha Nath |title=Understanding Social Dynamics in South Asia: Essays in Memory of Ramkrishna Mukherjee |date=2019 |publisher=Springer |isbn=9789811303876 |page=28 |url=https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&dq=koeri+other+backwards+caste&pg=PA89 |access-date=14 May 2022 |archive-date=14 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514110508/https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&dq=koeri+other+backwards+caste&pg=PA89 |url-status=live }}</ref> [[:en:2022 Bihar caste-based survey|सन् २०२२ को बिहार जातीय सर्वेक्षण]]का निष्कर्षले सन् २०२३ मा समुदायका कुल १,१२,१०६ सदस्य सरकारी जागिरमा रहेको देखायो, जसका कारण बिहारको [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] श्रेणीमा यादव र कुर्मीसँगै सबैभन्दा बढी सरकारी जागिर भएको समूहमा उनीहरूको समावेश भयो। तथापि, सरकारी जागिरमा उनीहरू [[:en:Forward Castes|अग्रगामी जाति]]भन्दा पछाडि थिए।<ref>{{cite news |last=Bhelari |first=Amit |date=8 November 2023 |url=https://www.thehindu.com/news/national/bihars-caste-based-survey-report-shows-yadavs-hold-most-govt-jobs-among-obcs/article67509087.ece |title=Bihar caste-based survey report {{!}} Poverty highest among Scheduled Castes, lowest among Kayasths |work=The Hindu |access-date=9 November 2023 |archive-date=8 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108181900/https://www.thehindu.com/news/national/bihars-caste-based-survey-report-shows-yadavs-hold-most-govt-jobs-among-obcs/article67509087.ece |url-status=live}}</ref> ==वितरण== [[:en:Anand Yang|आनन्द यङ]]ले तयार पारेको तालिकाबद्ध तथ्याङ्कअनुसार सन् १८७२ देखि १९२१ को बीचमा [[:en:Saran district|सारन जिल्ला]]को जनसङ्ख्याको लगभग सात प्रतिशत कोइरी थिए। यङले सन् १८९३–१९०१ को अवधिमा भाडामा दिइएको भूस्वामित्वमा उनीहरूको संलग्नताको पनि उल्लेख गरेका छन्: कोइरीहरूले जिल्लाको कुल खेती गरिएको क्षेत्रफलको लगभग नौ प्रतिशतमा काम गर्थे, जो अहिरहरूभन्दा एक प्रतिशत कम थियो, यद्यपि उनीहरू जनसङ्ख्यामा लगभग पाँच प्रतिशत बढी थिए।<ref>{{cite book |title=The limited Raj: agrarian relations in colonial India, Saran District, 1793–1920 |first=Anand A. |last=Yang |publisher=[[:en:University of California Press|University of California Press]] |year=1989 |isbn=978-0-520-05711-1 |url=https://books.google.com/books?id=Ck4jmD7H34UC |page=45 |access-date=4 October 2011}}</ref> [[:en:Christopher Bayly|क्रिस्टोफर बेयली]]का अनुसार: {{blockquote|"अठारहौँ शताब्दीमा उत्तरी र पश्चिमी अवधमा कुर्मी, कच्छी र कोइरी खेतीकर्ताका बस्तीहरू पनि धेरै थिए। खेतीको किनारमा रहेका यी जातिहरूलाई जङ्गल क्षेत्रलाई हलोमुनि ल्याएबापत विशेष भाडा दर दिइन्थ्यो। उदाहरणका लागि पहिलो पाँच वर्षमा भाडा उही प्रकारको माटोका लागि सामान्य मानिने रकमको आधा मात्र हुन सक्थ्यो। बस्ती बसाउने उद्यमी वा अधिकारीका लागि राजस्वको फाइदा निकै ठूलो थियो।"<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xfo3AAAAIAAJ&pg=PA101|title=Rulers, Townsmen and Bazaars: North Indian Society in the Age of British Expansion|first=C. A.|last=Bayly|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=1988|isbn=0521310547|access-date=1 July 2020|page=101|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=xfo3AAAAIAAJ&pg=PA101|url-status=live}}</ref>}} उनीहरू बिहारको [[:en:Samastipur|समस्तीपुर]] जिल्लामा पनि बसोबास गर्छन्। यस जिल्लामा कोइरी जाति आपराधिक गतिविधिका लागि कुख्यात छ र यस जिल्लाका दश [[:en:Bihar Legislative Assembly|विधानसभा]] सिटमध्ये अधिकांशको प्रतिनिधित्व गर्छ।<ref>{{cite book|title=Women Empowerment Through Panchayati Raj Institutions|first=Minni|last=Thakur|publisher=Concept Publishing Company|year=2010|isbn=978-8180696800|url=https://books.google.com/books?id=0hbA4A--9HcC&q=koeri+and+bhumihar&pg=PA31|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=0hbA4A--9HcC&q=koeri+and+bhumihar&pg=PA31|url-status=live}}</ref> गौरङ आर. सहायले सन् २००८–११ मा सङ्कलन गरेको तथ्याङ्कमा आधारित क्षेत्रीय अध्ययनमा दक्षिण-पश्चिम बिहारको [[:en:Buxar district|बक्सर]]को उनवास पञ्चायतका एकअर्काको नजिक रहेका १३ गाउँको विवरण अध्ययन गरियो र निष्कर्ष निकालियो कि ती मध्ये दश गाउँमा कोइरीहरूको जनसङ्ख्या सबैभन्दा बढी थियो र उनीहरू मुख्य भूस्वामी जातिमध्ये एक थिए, तर सर्वेक्षण गरिएका गाउँमा प्रति घरपरिवार औसत भूस्वामित्व केवल २.१२ एकड मात्र पाइयो। सीमित भूस्वामित्व पनि जाति र वर्गका आधारमा असमान रूपमा वितरित पाइयो।<ref>{{cite book |last=N. Jayaram |first=Partha Nath Mukherji |url=https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA89 |title=Understanding Social Dynamics in South Asia |publisher=[[:en:Springer Publishing|Springer Publishing]] |year=2019 |isbn=978-9811303876 |page=88-[https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA99 99] |quote= |access-date=16 June 2020 |quote-page= |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA89 |url-status=live }}</ref> यसबाहेक, ग्रामीण बिहारका केही छानिएका गाउँमा गरिएको अर्को अध्ययनले कोइरीहरूले [[:en:Purohit|पुरोहित]] (पारिवारिक पुजारी) को काम गर्ने र उल्लेख्य सङ्ख्यामा घरपरिवारले कोइरी जातिका पुरोहितको सेवा लिइरहेको देखाएको छ।<ref>{{cite book|title=Readings in Indian Sociology: Volume II|first=K. L.|last=Sharma|publisher=[[:en:SAGE Publications|SAGE Publications]]|location=India|year=2013|isbn=978-8132118725|url=https://books.google.com/books?id=JOqICwAAQBAJ&q=koeri+caste+occupational+change&pg=PA136|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201356/https://books.google.com/books?id=JOqICwAAQBAJ&q=koeri+caste+occupational+change&pg=PA136|url-status=live}}</ref> ===भारतबाहिरको वितरण=== भारतबाहिर कोइरीहरू [[:en:Mauritius|मौरिसस]]मा रहेको बिहारी प्रवासी समुदायमा पाइन्छन्। टापु जातीय र धार्मिक आधारमा विभाजित भए पनि 'हिन्दू' मौरिसियनहरूले धेरै मौलिक चलन र परम्परा पालन गर्छन्, जो भारतीय उपमहाद्वीपमा देखिनेभन्दा निकै फरक छन्। मौरिससका केही जातिहरू उपमहाद्वीपीय भारतीय दृष्टिकोणबाट चिन्नै नसकिने हुन्छन् र परस्पर विरोधी जातिहरूलाई एउटै समूहमा समावेश गर्न सक्छन्। कोइरीहरू समावेश भएको 'वैश्य' टापुको सबैभन्दा ठूलो र प्रभावशाली जाति समूह हो। पूर्व ब्राह्मण कुलीन र पूर्व [[:en:Kshatriya|क्षत्रिय]]लाई सँगै 'बाबुजी' भनिन्छ र उनीहरूले उच्च जातीय हैसियतले प्रदान गर्ने प्रतिष्ठा भोग्छन्, यद्यपि राजनीतिक रूपमा उनीहरू किनारीकृत छन्।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=_F7NCwAAQBAJ&q=koeri+in+Mauritius&pg=PA14|title=Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora|first=Crispin|last=Bates|publisher=Springer|page=14|year=2016|isbn=978-0333977293|access-date=1 July 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095011/https://books.google.com/books?id=_F7NCwAAQBAJ&q=koeri+in+Mauritius&pg=PA14|url-status=live}}</ref> कोइरीहरूको [[:en:Nepal|नेपाल]]मा पनि उल्लेख्य जनसङ्ख्या छ। त्यहाँ सन् १९९१ मा गरिएको जनगणनामा उनीहरूको जनसङ्ख्याको अनुमान समावेश थियो तर सन् २००१ को जनगणनामा ती समावेश गरिएनन्।<ref>{{cite book |title=Social Inclusion of Ethnic Communities in Contemporary Nepal |pages=109–110 |first=Monika |last=Mandal |publisher=KW Publishers |year=2013 |isbn=978-93-81904-58-9 |url=https://books.google.com/books?id=f0y6DQAAQBAJ&pg=PT109 |access-date=4 July 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201356/https://books.google.com/books?id=f0y6DQAAQBAJ&pg=PT109 |url-status=live }}</ref> ===उत्तर प्रदेशमा=== [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]]का केही क्षेत्रमा धेरै कोइरीहरू [[:en:Mallaah|मल्लाह]] जातिका सदस्यहरूसँगै [[:en:Weaving|बुनाइ]]को पेसामा पनि संलग्न थिए र स्थानीय प्रयोगका लागि कपडा उत्पादन गर्थे।<ref>{{cite book |last1=Raman |first1=Vasanthi |title=The Warp and the Weft: Community and Gender Identity Among the Weavers of Banaras |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=9781136518003 |page=109 |url=https://books.google.com/books?id=BIFpa2Oea3sC&dq=koeris+weavers&pg=PA109 |quote=The fact that weavers in Banaras are still predominantly Muslim (particularly in the highly skilled silk weaving domain) and the traders and buyers still predominantly Hindu constitutes the basis for interdependence between the two communities. However, many Hindu lower-caste groups (particularly Koeris, Mallaahs, Mauryas, and even Yadavs) and some Dalit groups have also taken to the occupation of weaving. The large majority of Momin Ansaris are still ordinary weavers, trying to eke out a livelihood in very straitened circumstances. |access-date=14 May 2022 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://books.google.com/books?id=BIFpa2Oea3sC&dq=koeris+weavers&pg=PA109 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Uttar Pradesh District Gazetteers: Bijnor |date=1989 |publisher=Government of Uttar Pradesh |page=56 |url=https://books.google.com/books?id=54sbAAAAIAAJ&q=koeris+weavers |access-date=14 May 2022 |archive-date=14 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514110507/https://books.google.com/books?id=54sbAAAAIAAJ&q=koeris+weavers |url-status=live }}</ref> ==उपविभाजन, वर्गीकरण र संस्कृति== उत्तर भारतमा कोइरीसँग मिल्दाजुल्दा जातिहरूमा मौर्य, [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]], [[:en:Mahto|महतो]], [[:en:Kachhi (caste)|कछी]], शाक्य र [[:en:Saini|सैनी]] पर्छन्। समयक्रममा यी जातिहरू नजिक आएका छन्, आपसमा विवाह गर्न थालेका छन् र आफ्नो जातीय एकता सुदृढ गर्न अखिल भारतीय सञ्जाल विकास गर्दै गएका छन्।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=58G8PPAN48cC|title=Awareness in Weaker Section: Perspective Development and Prospects|first=Mahendra Lal|last=Patel|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|year=1997|page=37|isbn=8175330295|access-date=15 August 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201928/https://books.google.com/books?id=58G8PPAN48cC|url-status=live}}</ref> सन् १८११ मा चिकित्सक [[:en:Francis Buchanan-Hamilton|फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन]]ले बिहार र पटनाका उत्पादक जातिहरू—कोइरी, ग्वाला, कुर्मी, सुनार (स्वर्णकार) र [[:en:Kayastha|कायस्थ]] (लेखक जाति) समेतलाई "शुद्ध [[:en:Shudra|शूद्र]]" का रूपमा वर्गीकृत गरे। तथापि, शिक्षाको स्तरमा भएको प्रगतिका कारण कायस्थ समुदाय उनीहरूमध्ये पहिलो थियो जसले आफ्नो शूद्र हैसियतलाई चुनौती दियो र उच्च वर्णको दाबी गर्‍यो। बाँकी समुदायहरू उनीहरूको पछि लागे।<ref name="William Pinch ">{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=University of California Press |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft22900465&chunk.id=s1.2.11&toc.depth=1&toc.id=ch2 |pages=73–75 |quote=Buchanan, in the early nineteenth century, had included in the term "pure shudra" the well-known designations of Kayasth, Koiri, Kurmi, Kahar, Goala, Dhanuk (archers, cultivators, palanquin bearers), Halwai (sweets vendor), Mali (flower gardener), Barai (cultivator and vendor of betel-leaf), Sonar (goldsmith), Kandu (grain parcher), and Gareri (blanket weavers and shepherds)[108].108. Buchanan, Bihar and Patna, 1811–1812, 1:329–39; Martin, Eastern India, 2:466–70 |access-date=13 August 2020 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095003/https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft22900465&chunk.id=s1.2.11&toc.depth=1&toc.id=ch2 |url-status=live }}</ref> कोइरी जस्ता खेती गर्ने जातिका घरपरिवारहरूमा लिङ्गका आधारमा पारिवारिक कर्तव्यको कुनै ठूलो विभाजन थिएन। यहाँ परिवारका पुरुष र महिला दुवै सदस्य खेतीसम्बन्धी कार्यमा सहभागी हुन्थे, जसले समानतावाद र लिङ्गमा आधारित विभेद तथा एकान्तवासको अभावको बाटो खोल्यो। कोइरीहरूको आफ्ना महिलाप्रतिको दृष्टिकोण उनीहरूको (जाति) पुस्तिकाबाट चित्रित हुन्छ, जसमा कोइरी महिलाहरूलाई आफ्ना पतिप्रति वफादार र साँचो [[:en:Kshatriya|क्षत्रिय]] महिलाका सबै गुण भएका, शत्रुको सामना साहसका साथ गर्ने र पराजित हुनुभन्दा पतिसँगै लड्ने भनी वर्णन गरिएको छ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oDeFAAAAIAAJ&q=koeri+women|title=Daughters of the Earth: Women and Land in Uttar Pradesh|first=Smita Tewari|last=Jassal|publisher=Manohar|year=2001|isbn=8173043752|access-date=1 July 2020|page=71,53|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095018/https://books.google.com/books?id=oDeFAAAAIAAJ&q=koeri+women|url-status=live}}</ref> सन् १८९० को दशकमा भएको मध्यम किसान जातिहरूभित्रको क्षत्रिय सुधार आन्दोलनले ग्रामीण बिहारलाई द्वन्द्वको मैदानमा परिणत गर्‍यो। विलियम पिन्चको दाबी छ कि कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता जातिहरू [[:en:British Indian Army|ब्रिटिश भारतीय सेना]]मा सिपाहीका रूपमा भर्ती भए। यी जातिहरूमा ''क्षत्रियत्व'' वा "क्षत्रिय हुनुको सार" आक्रामकताले चिनिन्थ्यो, जसले धेरै जातीय सेनाको गठन गरायो र अन्तरजातीय द्वन्द्व निम्त्यायो।<ref name="George">{{cite book |title=Rebels From the Mud Houses: Dalits and the Making of the Maoist Revolution ... |page=209,210 |first=George |last=kunnath |publisher=Taylor and Francis group |location=New york |year=2018 |isbn=978-1-138-09955-5 |url=https://books.google.com/books?id=JkcrDwAAQBAJ&pg=PA209 |access-date=29 May 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201927/https://books.google.com/books?id=JkcrDwAAQBAJ&pg=PA209 |url-status=live }}</ref> सन् १९८० को दशकमा [[:en:Rohtas district|रोहतास जिल्ला]]को [[:en:Rohtas Plateau|कैमूर पठार]] वरपरको क्षेत्रमा कोइरीहरूले डाँकु समूहहरू पनि सञ्चालन गर्थे, जो प्रतिद्वन्द्वी समूहका सदस्यहरूसँगको जातीय युद्धका लागि जिम्मेवार थिए। यस्तै एउटा समूह [[:en:Ramashish Koeri gang|रामाशीष कोइरी गिरोह]] थियो, जो कैमूरका पहाडबाट सञ्चालित थियो।<ref>{{cite book|title=In the Mirror of Mandal Social Justice, Caste, Class, and the Individual|url=https://books.google.com/books?id=XnjaAAAAMAAJ|isbn=9788120203525|year=1992|publisher=Ajanta Publications|author=Hiranmay Karlekar|quote=Five Yadavs, including a woman, were killed by a gang reportedly led by Ramashish Koeri alias Dada . The incident broke a lull in the gang warfare between the Yadavs and Koeris in the Khaimur hills|access-date=27 July 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103707/https://books.google.com/books?id=XnjaAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ==सङ्गठन== दुई विश्वयुद्धबीचका वर्षहरूमा, जब विभिन्न जातिहरूमा आफ्नो हैसियत उकास्ने सामान्य आन्दोलन चलिरहेको थियो, कोइरी समुदायका लागि कम्तीमा एउटा पत्रिका प्रकाशित हुन्थ्यो, ''काशबला क्षत्रिय मित्र''<!--NB: the source specifically says "Kashbala" - not "Kushwaha" etc-->,<ref>{{cite book |title=Hindu nationalism and the language of politics in late colonial India |first=William |last=Gould |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-83061-4 |url=https://books.google.com/books?id=XNsganXnq-oC |page=31 |access-date=4 October 2011|quote=In the inter-war period religious community was rendered an important site of public political contestation in periodicals and journals. Newspaper publicity, and the symbolism it employed, created and re-created communal stereotypes. 'Communal' controversy, as the early journalistic career of Muhammad Ali who publicised the Kanpur mosque dispute of 1913 demonstrates, was sensational and sold newspapers, causing periodicals to rise and fall. For example, Arti, a Hindi daily from Lucknow, which reached a high circulation of 3,000, was started specifically in response to communal disputes centred around Aminabad Park in the city. The Arya Mitra, a Hindi weekly published from Agra, served as the organ of the Arya Pratinidhi Sabha, which sought to promote shuddhi and the uplifting of the depressed class. The Bharat Bhol was supported by the Rishikesh fund to further agitation over a temple in Dehra Dun. Caste-based journals were also common, such as the Kshattriya, set up to support social reform amongst the Jats of Meerut, the Kashbala Kshattriya Mitra, which promoted the interests of the Koeri community and the Jatava of Agra, which supported the interests of 'untouchables'.}}</ref> जबकि कोइरी समुदायका अन्य हितहरूको ख्याल कुशवाहा क्षत्रिय महासभाले राख्छ।<ref name="Ashwani2008_36"/> यी सङ्गठनहरूबाहेक समुदायका सामाजिक-राजनीतिक आवश्यकता पूरा गर्ने विभिन्न राज्यस्तरीय सङ्गठनहरू पनि छन्। [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]]मा, यस्तै एउटा सङ्गठन कुशवाहा महासभाले समुदायको राजनीतिक सशक्तीकरणका लागि काम गर्छ। [[:en:Aklu Ram Mahto|अक्लु राम महतो]], [[:en:Dev Dyal Kushwaha|देव दयाल कुशवाहा]] र [[:en:Bhubneshwar Prasad Mehta|भुवनेश्वर प्रसाद मेहता]] जस्ता झारखण्डका प्रमुख नेताहरू विगतमा यस सङ्गठनसँग आबद्ध रहेका थिए।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/JHA-BOK-MAT-latest-bokaro-news-021002-348443-NOR.html|title=People of Kushwaha community should be politically represented: Mehta|website=Bhaskar|date=4 August 2014 |accessdate=11 August 2023|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418191003/https://www.bhaskar.com/news/JHA-BOK-MAT-latest-bokaro-news-021002-348443-NOR.html|url-status=live}}</ref> ==राजनीति== बीसौँ शताब्दीको सुरुमा कोइरी र उनीहरूको उपजाति [[:en:Murao|मुराओ]]ले [[:en:Kisan Sabha (1919-1922)|किसान सभा]]को राजनीतिमा भाग लिए, जसले [[:en:Landlordism|जमिन्दारी प्रथा]]का दुष्प्रभावविरुद्ध किसानको हितका लागि काम गर्‍यो, र सन् १९२० को गान्धीवादी [[:en:Non-cooperation movement (1919–22)|असहयोग आन्दोलन]]मा पनि सहभागी भए। लामो स्वतन्त्रता र जातीय एकताको परम्परा भएका यी किसान जातिहरूले किसान सभाहरू स्थापना गरे, जो पछि किसानका मुद्दाको समर्थनमा महत्त्वपूर्ण साधन बने। जमिन्दारहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाउन धोबी र नाईको सेवा रोक्ने परम्परागत विधि "नाई-धोबी बन्द" र उनीहरूका बलिया जातीय पञ्चायतहरूको प्रयोग यस किसान आन्दोलनको प्रतीक बन्यो। कोइरी नेता [[:en:Mata Badal Koeri|माता बदल कोइरी]] [[:en:Baba Ram Chandra|बाबा रामचन्द्र]]सँगै ''अवध किसान सभा'' (अवध किसान सम्मेलन) का संस्थापक नेता बने। अयोध्यामा भएको सन् १९२० को अवध किसान सम्मेलनमा ठूलो सङ्ख्यामा कोइरीहरूले भाग लिए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-A2oDQAAQBAJ&pg=PT210|title=The Rise and Fall of Modern Empires, Volume IV: Reactions to Colonialism|year=2016|place=United Kingdom|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|pages=210–211|isbn=9781351882675|access-date=22 July 2023|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722130106/https://books.google.com/books?id=-A2oDQAAQBAJ&pg=PT210|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Hardiman|first=D|year=2021|title=Noncooperation in India: Nonviolent Strategy and Protest, 1920-22|place=United States|publisher=[[:en:Oxford University Press|Oxford University Press]]|page=74|isbn=978-0-19-754830-1|accessdate=19 July 2023|url=https://books.google.com/books?id=47IYEAAAQBAJ&pg=PA73|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722104609/https://books.google.com/books?id=47IYEAAAQBAJ&pg=PA73|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=U82GAwAAQBAJ&pg=PA194|page=194|last=Menon|first=V|year=2003|title=From Movement To Government: The Congress in the United Provinces, 1937-42|place=India|publisher=SAGE Publications.|isbn=9788132103684|access-date=22 July 2023|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722104609/https://books.google.com/books?id=U82GAwAAQBAJ&pg=PA194|url-status=live}}</ref> [[:en:British Raj|ब्रिटिश राज]]को उत्कर्षकालमा कोइरीहरूले कुर्मी र यादवहरूसँग मिलेर [[:en:Triveni Sangh|त्रिवेणी सङ्घ]] नामक जातीय गठबन्धन-सह-राजनीतिक दल बनाए। त्रिवेणी सङ्घ गठन भएको वास्तविक मिति विद्वानहरूबीच विवादित छ। यो जातीय गठबन्धन [[:en:Indian National Congress|कांग्रेस]] पार्टीको सामना गर्दा कमजोर साबित भयो र कांग्रेसको पिछडा वर्ग महासङ्घबाट ठूलो चुनौती भोग्यो। राजनीतिक रूपमा यसले उल्लेख्य छाप छोड्न नसके पनि यो [[:en:Begar|बेगार]] (जबरजस्ती श्रम) प्रथा उन्मूलन गर्न सफल रह्यो।<ref name="Jaffrelot197">{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |first=Christophe |last=Jaffrelot |edition=Reprinted |publisher=C. Hurst & Co. |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |pages=197–198 |access-date=15 October 2016 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200231/https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |page=44 |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |first=Ashwani |last=Kumar |publisher=Anthem Press |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA44 |isbn=978-1-84331-709-8 |access-date=23 June 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201929/https://www.google.com/books/edition/Community_Warriors/num2I4NFGqIC?hl=en&gbpv=1&pg=PA44&printsec=frontcover |url-status=live }}</ref> [[:en:Indian National Congress|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]ले उच्च-ओबीसीहरूको अझ बढी राजनीतिक प्रतिनिधित्वको मागलाई उचित महत्त्व नदिने आफ्नो नीति जारी राख्यो र समाजको ठूलो हिस्साका लागि राजनीतिक प्रतिनिधित्वको प्रश्नले जोड पाइरहेको स्वतन्त्रतापछिको अवधिमा पनि कोइरीहरू र अन्य ओबीसीहरू असन्तुष्ट नै रहे। कांग्रेसले [[:en:Forward Caste|उच्च जाति]], [[:en:Dalit|दलित]] र [[:en:Muslim|मुस्लिम]]हरूको गठबन्धनलाई जनाउने आफ्नो "चरम पक्षहरूको गठबन्धन" मा निर्भर रहनु नै उच्च-ओबीसीहरूले राजनीतिक वर्चस्व हासिल गर्न वैकल्पिक बाटो खोज्नुको मुख्य कारण बन्यो। "चरम पक्षहरूको गठबन्धन" कांग्रेसभित्रको उच्च जातिको लबीका लागि पनि अनुकूल थियो, किनकि उनीहरूलाई थाहा थियो कि कमजोर सामाजिक-आर्थिक समूह भएका दलितहरूले उच्च-पिछडाहरू जस्तो सामाजिक-आर्थिक क्षेत्रमा आफ्नो हैसियतलाई चुनौती दिन सक्दैनन्।<ref>{{cite book|last=Kumar|first=Sanjay|title=Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns|publisher=SAGE publication|pages=53|isbn=978-93-528-0585-3|url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT53|date=27 May 2022|quote=If any (class/caste) could compete with the upper castes in terms of the social, economic, and political muscle, it was these three upper backward castes—Yadavs, Kurmis, and Koeris. The social coalition of the 1980s was much more politically oiled than the coalition of 1930, during the days of "Triveni Sangh".|access-date=28 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095252/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT53|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newslaundry.com/2020/10/24/caste-anti-congressism-and-quotas-a-history-of-the-plotting-of-social-coalitions-in-bihar-till-2005|title=Caste, land and quotas: A history of the plotting of social coalitions in Bihar till 2005 |first=Anand|last=Vardhan|access-date=28 May 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220527235214/https://www.newslaundry.com/2020/10/24/caste-anti-congressism-and-quotas-a-history-of-the-plotting-of-social-coalitions-in-bihar-till-2005|website=Newslaundry.com|date=24 October 2020 |archive-date=27 May 2022}}</ref> सन् १९६० को दशकमा पिछडा जातिहरूको राजनीतिमा भाग्य सुध्रियो, जसमा बिहार विधानसभामा पिछडा जातिका विधायकहरूको सङ्ख्यामा उल्लेख्य वृद्धि देखियो। सन् १९७० को दशकमा सामाजिक न्यायको परिभाषित नारासहित [[:en:Jagdeo Prasad|जगदेव प्रसाद]]को नेतृत्वमा कोइरीहरू बिहारको राजनीतिमा प्रमुखतामा उदाए। तथापि, यो उपलब्धि अल्पकालीन थियो र प्रसादको मृत्युपछि उनीहरूको प्रतिनिधित्व क्रमशः अन्य पिछडा जातिहरूतर्फ गुम्यो।<ref>{{cite book|last=Kumar|first=Sanjay|title=Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns|publisher=SAGE Publication|isbn=978-93-528-0585-3|url=https://books.google.com/books?id=2zhODwAAQBAJ&q=jagdeo+prasad&pg=PA39|date=5 June 2018|access-date=4 October 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095011/https://books.google.com/books?id=2zhODwAAQBAJ&q=jagdeo+prasad&pg=PA39|url-status=live}}</ref> यही अवधिमा कम चर्चित कोइरी नेता [[:en:Satish Prasad Singh|सतीश प्रसाद सिंह]] [[:en:Mahamaya Prasad Sinha|महामाया प्रसाद सिन्हा]]को सरकार ढलेको एक हप्ताभित्रै बिहारका मुख्यमन्त्री बने। उनले जगदेव प्रसादको शोषित समाज दल र कांग्रेसको गठबन्धनको नेतृत्व गरे।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rik-AAAAMAAJ&q=satish+prasad+singh+caste|title=Teaching Politics, Volume 6 - Volume 7, Issue 4|first=Delhi University|last=Political Science Association|publisher=Delhi University Political Science Association(Original from the University of Michigan)|year=1981|access-date=22 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201930/https://books.google.com/books?id=rik-AAAAMAAJ&q=satish+prasad+singh+caste|url-status=live}} In 1969, Bindeshwar Prasad Mandal, a rich landlord Yadav of Saharsa district in manipulating some M . L . A ' s to defect from U . F . Parties to cause the fall of Mahamaya Ministry, asked Satish Prasad Singh a lesser known Koeri leader to head the ministry for a day to facilitate his nomination in the Council.</ref><ref name="Sharma1989">{{cite book|author=Bijender Kumar Sharma|title=Political Instability in India|url=https://books.google.com/books?id=ZHMBgjfitvQC&pg=PA49|access-date=10 April 2018|year=1989|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-184-7|pages=49–|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201930/https://books.google.com/books?id=ZHMBgjfitvQC&pg=PA49|url-status=live}}</ref> सन् १९७७ मा बिहारको [[:en:Karpoori Thakur|कर्पूरी ठाकुर]] सरकारले सरकारी जागिर र विश्वविद्यालयमा आरक्षणको सकारात्मक विभेद लागू गर्‍यो। तल्ला पिछडा जातिहरूलाई १२% आरक्षण तोकिएको भए पनि कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता भूस्वामी जातिहरूका लागि जम्मा आठ प्रतिशत छुट्याइयो। जातले [[:en:Nai (caste)|नाई]] भएका ठाकुरलाई यी जातिहरूको बलियो आर्थिक हैसियत र आक्रामकताबारे थाहा थियो, जो प्रायः हरिजन र तल्ला पिछडा जातिहरूलाई धम्काउँदै गरेको देखिन्थे।<ref>{{cite book|title=City, Society, and Planning: Society|url=https://books.google.com/books?id=odCJoIaDqZ0C&q=koeri+bihar+politics&pg=PA397|first=Baleshwar|last=Thakur|location=University of Akron. Department of Geography & Planning, Association of American Geographers|publisher=Concept Publishing Company|year=2007|page=397 ,398|isbn=978-8180694608|access-date=16 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421100844/https://books.google.com/books?id=odCJoIaDqZ0C&q=koeri+bihar+politics&pg=PA397|url-status=live}}</ref> mtlpwz8tgnllac656r88ifh8tpmq0rt 1395615 1395614 2026-11-10T12:33:42Z Madeshi Brahman 78174 /* राजनीति */ 1395615 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = कोइरी | region = [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]], [[:en:Madhesh Province|मधेश]] | languages = [[:en:Bhojpuri language|भोजपुरी]], [[:en:Magahi language|मगही]], [[:en:Awadhi language|अवधी]], [[:en:Hindi|हिन्दी]]-[[:en:Urdu|उर्दू]] | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]], [[:en:Buddhism|बौद्ध धर्म]]<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|title=Sri Lankan missionary engineers conversion in Gaya|website=Times of India|date=5 January 2015 |accessdate=28 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103202/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|url-status=live}}</ref> | image =| image = [[File:Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur.jpg|180px]] | caption = Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur | country = [[:en:India|भारत]] र [[:en:Nepal|नेपाल]] | classification = [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] }} '''कोइरी''' ('''Koeri''', '''Koiry''' वा '''Koiri''' पनि लेखिन्छ), जसलाई [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] पनि भनिन्छ र उत्तर भारतका धेरै भागमा पछिल्लो समय आफूलाई '''मौर्य''' भनी चिनाउने गरिन्छ,<ref>{{cite web|url=https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|title=Nitish Kumar's 'Triveni Sangh' of Backward Castes May Threaten BJP's Monopoly in 2024 Polls|editor=Soroor Ahmed|website=The Wire|accessdate=2 January 2023|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|url-status=live}}</ref> भारतको एक क्षत्रिय <ref>{{cite book |last1=Bayly |first1=Susan |title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age, Part 4, Volume 3 |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521798426 |page=200 |url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |quote=In eastern Gangetic Hindustan, there were yet more high-farming zones where superior rent-receivers could claim to have been following a life of lordly refinement for many centuries. Here the established patricians included many co-parcenors from 'secular' or lokika Brahman groupings such as the Kanyakubjas and Sarjuparins of Awadh; these areas also contained clusters of landed Rajputs. Other Gangetic 'squireens' belonged to the north Indian status group known as Bhumihar, who had achieved a somewhat ambiguous entitlement to be regarded as Brahmans under the patronage of eighteenth-century rulers and their local deputies. In addition, some of upper India's high-farming localities contained sizable groups of elite landed Muslims; landed families of scribal and service origin who used the jati title Kayastha had also come to be included among the proprietary 'squireen' populations. In southern Awadh, eastern NWP, and much of Bihar, non-labouring gentry groups lived in tightly-knit enclaves among much larger populations of non-elite 'peasants' and labouring people. These other groupings included 'untouchable' Chamars and newly recruited 'tribal' labourers, as well as non-elite tilling and cattle keeping people who came to be known by such titles as Kurmi, Koeri and Goala/Ahir. |access-date=14 May 2022 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |url-status=live }}</ref>&nbsp;[[:en:Caste|जाति]] हो,<ref>{{Cite news|title=उत्तर प्रदेश चुनावः कितने ताक़तवर हैं स्वामी प्रसाद मौर्य?|language=hi|work=BBC News हिंदी|url=https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|access-date=14 January 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|url-status=live}}</ref> जो मुख्यतया [[:en:Bihar|बिहार]] र [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]]मा पाइन्छ र जसको परम्परागत पेसा कृषि हो। [[:en:Arvind Narayan Das|अरविन्द नारायण दास]]का अनुसार, उनीहरू कृषकभन्दा बढी [[:en:Horticulturist|बागवानी गर्ने]] थिए।<ref>{{Cite book |last=Das |first=Arvind N. |url=https://books.google.com/books?id=UHhuAAAAMAAJ |title=The Republic of Bihar |date=1992 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-012351-7 |pages=23 |language=en}}</ref> सन् १८८० को दशकमा बिहार र [[:en:Bengal Presidency|बंगाल]]का ग्रामीण क्षेत्रको ऋण बजारमा उनीहरूले महाजन (ग्रामीण साहुकार) को काम गरेको अभिलेख पनि पाइन्छ।<ref name=Ram/><ref name=Chakraborty/> कोइरीहरूले सामाजिक पुनर्जागरणको एक अंशका रूपमा [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। ब्रिटिश शासनकालमा कोइरीहरूलाई [[:en:Kurmi|कुर्मी]] तथा [[:en:Caste system in India|अन्य खेती गर्ने जाति]]हरूसँगै "कृषक" भनेर वर्णन गरिएको थियो। विभिन्न मतमा उनीहरूलाई [[:en:Dominant caste|प्रभावशाली जाति]] भनिएको छ।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |last=Kumar |first=S. |year=2018 |title=Post-Mandal Politics in Bihar: Changing Electoral Patterns|place=India|publisher=SAGE Publications |isbn=9789352805860 |access-date=11 March 2023 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311173417/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|first=Samaddar|last=Ranabir|year=2016|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|place=United Kingdom|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781317125389|access-date=13 March 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/opinion/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar-news-304876|title=Upper Caste Leaders Back In Circulation In Bihar|website=outlookindia|editor=Giridhar Jha|access-date=12 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311194416/https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar/304876|url-status=live}}</ref> सन् १९५० को दशकमा बिहारमा भएको भूमि सुधार अभियानबाट कोइरी जस्ता समूहहरूले लाभ उठाए र ठूला जमिन्दारहरूको जमिन घट्दै गएको बेला उनीहरूले आफ्नो भूस्वामित्व सुदृढ गर्न सके। यी सुधारहरू कृषि समाजका सबैभन्दा कमजोर समूह [[:en:Scheduled Castes|अनुसूचित जाति]]सम्म पुगेनन् भन्ने तर्क गरिन्छ, तर जातमा आधारित परम्परागत कृषि सम्बन्धमा केही परिवर्तन भने आए। यही परिवर्तनको पृष्ठभूमिमा सुधारपछिको कालका धेरै नयाँ [[:en:Landlords|जमिन्दार]] कोइरी जस्ता समूहबाट आए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ju2wEAAAQBAJ|title=Migration, Food Security and Development: Insights from Rural India|author=Chetan Choithani|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2023|isbn=978-1009276771|page=107|quote=Although the end of zamindari led to a mass eviction of sharecroppers and tenant cultivators who were the actual tillers of the land, big landlords from high castes also saw their landholdings diminish. A new class of landlords belonging to the upper-middle caste groups such as Kurmi, Koeri and Yadavs- officially categorised as other backward classes in contemporary Bihar - emerged. These were mostly small and middle peasants who were able to consolidate their landholdings and position in society in the midst of zamindari reforms (Wilson, 1999; Sharma, 2005).|access-date=18 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books/about/Migration_Food_Security_and_Development.html?id=ju2wEAAAQBAJ#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|उच्च पिछडा जाति]]का रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013"/> बिहारका केही जिल्लामा उनीहरू [[:en:Feudal|सामन्ती]] व्यवस्थाविरुद्धको [[:en:Naxalite–Maoist insurgency|नक्सलवादी–माओवादी विद्रोह]]मा पनि सहभागी भएका छन्। उत्तर भारतका केही भागमा [[:en:Yadav|यादव]], [[:en:Jat|जाट]] र कुर्मीसँगै उनीहरू सबैभन्दा बढी राजनीतिक रूपमा सङ्गठित किसान समुदायमध्ये मानिन्छन्।<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|title=Amit Shah's choice of UP BJP chief to dampen Nitish Kumar's pitch|website=Economic Times|date=11 April 2016 |access-date=2 January 2023|archive-date=4 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804222626/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|url-status=live |last1=Tiwari |first1=Ravish }}</ref> कोइरीहरू [[:en:Saran district|सारन जिल्ला]]मा पाइन्छन् र [[:en:Munger|मुङ्गेर]], [[:en:Banka, Bihar|बाँका]], [[:en:Khagaria|खगडिया]], [[:en:Samastipur|समस्तीपुर]], [[:en:East Champaran|पूर्वी चम्पारण]], [[:en:West Champaran|पश्चिम चम्पारण]] र [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर]] जिल्लामा अपेक्षाकृत छरिएर बसोबास गर्छन्।<ref name="News18">{{cite web |date=30 January 2021 |title=Bihar: Nitish Kumar is Trying to Consolidate the Luv-Kush-Dhanuk Axis to Expand Social Base |url=https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413103338/https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |archive-date=13 April 2021 |access-date=11 April 2021 |website=News18}}</ref> भारतबाहिर, [[:en:Mauritius|मौरिसस]]मा रहेको बिहारी प्रवासी समुदायमा कोइरीहरू पाइन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई करारका मजदुरका रूपमा लगिएको थियो।<ref>{{cite journal |last1=Claveyrolas |first1=Mathieu |title=The 'Land of the Vaish'? Caste Structure and Ideology in Mauritius |journal=[[:en:Archives de sciences sociales des religions|Archives de sciences sociales des religions]] |date=2013 |pages=191–216 |doi=10.4000/samaj.3886 |doi-access=free }}</ref> [[:en:Nepal|नेपाल]]मा पनि उनीहरूको उल्लेख्य जनसङ्ख्या छ। सन् १९७७ मा बिहार सरकारले सरकारी जागिर र विश्वविद्यालयमा आरक्षण (कोटा) को सकारात्मक विभेद लागू गर्‍यो, जसबाट कोइरी जस्ता उच्च पिछडा जातिहरू लाभान्वित भए। भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत उनीहरू "उच्च पिछडा जाति" वा "उच्च अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्। ==संस्कृतीकरण== [[:en:University of Tokyo|टोकियो विश्वविद्यालय]]का प्राध्यापक एमेरिटस हारुका यानागिसावाले आफ्नो कृतिमा उल्लेख गरेका छन् कि कोइरीलाई यादव र कुर्मीसँगै उच्च-मध्यम जातिमा वर्गीकृत गरिएको थियो, जो आफ्नो बलियो र कठोर स्वभावका लागि चिनिन्थे।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hf-VEAAAQBAJ |last=Yanagisawa|first =H.|title=Indian Economic Growth in Historical Perspective: The Roots of Development|date=23 December 2022 |place=United States|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781000803396 |quote= Three upper-middle castes, the Yadav, Koeri and Kurmi (designated OBC), considerably improved their economic position. "These three castes have been the major beneficiaries of the so- called Green Revolution in Bihar.... These sturdy and hardy castes, traditionally engaged in cultivation, have managed to produce more from cultivation than their upper caste counterparts".}}</ref> कोइरीहरू परम्परागत रूपमा "[[:en: vaishya|वैश्य ]]" जातिमा वर्गीकृत थिए<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Shalendra |title=Development and Democracy in India |date=1999 |publisher=Lynne Rienner Publishers |isbn=9781555878108 |page=157 |url=https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |quote=Upper of forward caste(brahmin thakur bania kayastha), cultivating or middle castes(jat bhumihar tyagi), lower shudra or backward caste(yadav, kurmi, lodh koeri gujar kahar gadaria teli harhai nai kachi others), scheduled castes(chamar pasis dhobi bhangi) |access-date=18 April 2022 |archive-date=18 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418013913/https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Omvedt |first=Gail |url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India |date=18 June 1993 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3176-3 |pages=58 |language=en |quote=But in eastern U.P. and Bihar, marked much more by landlordism and within this the domination of the "twice-born" upper castes (brahmans, bhumihars, and rajputs), even the "shudra" peasant castes (kurmis, koeris, and yadavas) were cruelly subordinated, and there had been little of a broad anticaste movement. |access-date=15 August 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |url-status=live }}</ref> र आज कोइरीहरूले [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। संस्कृतीकरण भनेको परम्परागत रूपमा मध्यम र तल्ला जातिले सामाजिक तह माथि उक्लने प्रयास हो, जसमा प्रायः पौराणिक पात्रहरूसँग आफ्नो उत्पत्ति जोड्ने वा उच्च ''[[:en:Varna (Hinduism)|वर्ण]]''को जीवनशैली अपनाउने गरिन्छ, जस्तै [[:en:Vegetarianism|शाकाहार]], महिलाहरूलाई एकान्तमा राख्ने, वा पवित्र धागो ''[[:en:Upanayana|जनै]]'' लगाउने।<ref name="Jayapalan2001">{{cite book|author=N. Jayapalan|title=Indian society and social institutions|url=https://books.google.com/books?id=AumuJ2jtRZIC&pg=PA428|access-date=17 January 2013|year=2001|publisher=Atlantic Publishers & Distri|isbn=978-81-7156-925-0|page=428}}</ref> कोइरी लगायत उत्तर भारतका जातिहरूमा देखिएको संस्कृतीकरणको यो प्रवृत्ति [[:en:Vaishnavism|वैष्णव]] परम्परा बाट प्रेरित थियो, जुन उनीहरूले [[:en:Vishnu|विष्णु]]का अवतारसँग सम्बन्ध खोजेबाट पुष्टि हुन्छ। लेखक विलियम पिन्चले लेखेका छन्: {{blockquote|"कुशवाहा-क्षत्रिय आन्दोलनका उन्नाइसौँ शताब्दीका अग्रगामी तत्वहरूले शिव र उनकी दिव्य अर्धाङ्गिनी पार्वतीसँगको स्पष्ट ब्रह्माण्डीय सम्बन्ध देखाउँछन्। कुशवाहा-क्षत्रिय पहिचान गङ्गाको उत्तरी क्षेत्रभर तरकारी र (बीसौँ शताब्दीको सुरुपछि क्रमशः सीमित मात्रामा) अफिम खेतीको विशेषज्ञताका लागि प्रसिद्ध कृषक समुदायले अँगालेको थियो। तीमध्ये मध्य उत्तर प्रदेशका ''कछी'' र ''[[:en:Murao people|मुराओ]]'' कृषक, पश्चिमी उत्तर प्रदेशका ''कछवाहा'' र बिहार तथा पूर्वी उत्तर प्रदेशका ''कोइरी'' प्रमुख थिए।"<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=University of California Press |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |page=91,92 |access-date=4 October 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417221352/https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |url-status=live }}</ref>}} कोइरीहरूको जातीय सङ्गठन कुशवाहा क्षत्रिय महासभाले सन् १९२२ मा आफ्नो पहिलो अधिवेशन गर्‍यो।<ref name="Ashwani2008_36">{{cite book |first=Ashwani |last=Kumar |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |year=2008 |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-84331-709-8 |pages=36 |quote=The Koiris are known as great horticulturists and engage primarily in agricultural operations in the capacity of small landowners and poor peasants. Unlike Kurmis and Yadavs, they are generally considered non aggressive and disinterested in caste riots. They also attempted to attain higher social status by claiming to be descendants of Lord Ram's son Kush. They formed the Kushwaha Kshatriya Mahasabha as their nodal caste association and held the first session of the association in March 1922. |access-date=29 June 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200226/https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |url-status=live }}</ref> बनारसका [[:en:Ganga Prasad|गङ्गा प्रसाद]] गुप्त जस्ता केही [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] सुधारकहरूले कोइरीहरू [[:en:Kusha|कुश]]का वंशज हुन् र [[:en:Muhammad of Ghor|शिहाबुद्दिन गोरी]]को नेतृत्वमा मुस्लिम शक्ति सुदृढ हुँदै गएको बेला उनीहरूले राजा [[:en:Jayachandra|जयचन्द्र]]को सेवामा सैन्य हैसियतमा काम गरेका थिए भनी तर्क गरे। उनले अझ भने कि पराजयपछि मुस्लिमहरूबाट सताइने डरले कुशवाहा क्षत्रियहरू अस्तव्यस्त भई जङ्गलमा भागे र हिन्दू धर्मका पूर्व रक्षकका रूपमा नचिनिन आफ्ना पवित्र धागा फालिदिए। ब्रिटिश नृविज्ञानी [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले सन् १८९० को दशकमा कोइरीका विभिन्न उत्पत्ति कथा अभिलेख गरेका थिए। एउटा कथा अनुसार, [[:en:Shiva|शिव]] र [[:en:Parvati|पार्वती]]ले बनारसमा आफ्ना तरकारी र फूलका बगैँचाको हेरचाह गर्न कोइरी र [[:en:Kachhi (caste)|कछी]]लाई सिर्जना गरे। अस्सी वर्षअघि [[:en:Francis Buchanan-Hamilton|फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन]]ले बिहारका कोइरीहरू [[:en:Dashanami Sampradaya|दशनामी सम्प्रदाय]]का अनुयायी थिए भने गोरखपुर र अयोध्याका कोइरीहरू आध्यात्मिक मार्गदर्शनका लागि [[:en:Ramanandi Sampradaya|रामानन्दी]] सन्तहरूतिर लागेका थिए भनी अभिलेख गरेका थिए।<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=[[:en:University of California Press|University of California Press]] |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC|page=92}}</ref> [[:en:Christophe Jaffrelot|क्रिस्टोफ जाफ्रेलो]]का अनुसार जातीय सङ्गठनहरू व्यक्तिगत जातिहरूलाई एकताबद्ध गर्ने मूल उद्देश्यले बनेका थिए। कोइरी, कछी र मुराओ जस्ता बागवानी तथा तरकारी बजार खेती गर्ने समुदायलाई एउटै छातामुनि ल्याउन अखिल भारतीय कुशवाहा क्षत्रिय महासभा गठन गरिएको थियो। कोइरीहरूले [[:en:Kurmi|कुर्मी]]हरूको समर्थनमा "राघव समाज" नामक जातीय गठबन्धन बनाउने प्रयास पनि गरे, जुन [[:en:Rama|राम]]का एक नामबाट राखिएको थियो। यो क्रमशः [[:en:Lava (Ramayana)|लव]] र [[:en:Kusha (Ramayana)|कुश]]बाट आफ्ना समुदायको वंश जोड्ने दाबीलाई औचित्य दिन गरिएको थियो। सन् १९२८ मा महासभाले कोइरी समुदायका विभिन्न उपजातिको तर्फबाट [[:en:Simon Commission|साइमन आयोग]]समक्ष क्षत्रियका रूपमा मान्यता पाउन निवेदन पनि दिएको थियो।<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |pages=197–199 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=[[:en:C. Hurst & Co.|C. Hurst & Co.]] |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=HWms_1WzF1sC&q=india+silent+revolution+luv+kush&pg=PA197 |access-date=29 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231223916/http://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |archive-date=31 December 2013 |url-status=live }}</ref> कोइरी-कुर्मी समुदायका लागि प्रयोग हुने "लव-कुश" शब्दावली संस्कृतिभन्दा राजनीतिमा बढी महत्त्वपूर्ण बन्यो। बिहारमा यसले कोइरी र कुर्मी जातिको राजनीतिक एकताको प्रतिनिधित्व गर्न थाल्यो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|title=Why India Votes? :Exploring the Political in South Asia|first=Mukulika|last=Banerjee|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|year=2017|isbn=978-1317341666|access-date=25 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095019/https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|url-status=live}}</ref> गोरक्षासँग सम्बन्धित साम्प्रदायिक दङ्गाको सन्दर्भमा, केही लेखकहरूको मत छ कि कोइरी, अहिर जस्ता तल्ला जातिका समूहहरूले पनि उच्च सामाजिक हैसियत जनाउन गोरक्षा अँगाले, किनभने हिन्दू धर्ममा ''गाई''को पहिलेदेखि नै प्रतीकात्मक महत्त्व थियो। गोरक्षाबारे यो दृष्टिकोण उत्तर प्रदेशका सहरी कुलीनहरूको दृष्टिकोणभन्दा भिन्न थियो।<ref>{{cite book|first=William|last=Gould|title=Religion and Conflict in Modern South Asia|year=2012|pages=70|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|quote=Gyan Pandey's detailed research on the cow protection riots in eastern UP and Bihar in 1893 and 1917 relates the conflict to specific registers of caste difference and status assertion, in a context where the popular view of cow protection from the point of view of low-caste Ahirs, Koeris and Kurmis was quite different to that of UP's urban elites. For both Freitag and Pandey, cow protection became a means for relatively low-status communities to assert higher status via association with something of symbolic importance to Hinduism as a whole: in this case, the cow.|isbn=978-0-521-87949-1|url=https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|language=en|access-date=14 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|url-status=live}}</ref> ==अर्थतन्त्र== यो समुदाय भारतीय [[:en:Opium|अफिम]] व्यापारको केन्द्रमा थियो, जसको मुख्य आधार बिहार थियो। धेरै वर्षसम्म [[:en:British East India Company|ब्रिटिश ईस्ट इन्डिया कम्पनी]]ले [[:en:Patna|पटना]]स्थित एजेन्सीमार्फत यसलाई नियन्त्रण र शोषण गर्‍यो। [[:en:Carl Trocki|कार्ल ट्रोकी]]को विश्वास छ कि "अफिम उत्पादकहरू स्वतन्त्र कर्ता थिएनन्" र उनले उत्पादन गराउन अपनाइएको दबाब र आर्थिक व्यवस्थाको वर्णन गरेका छन्, जसमा अनिकालका बेला जनतालाई अन्न चाहिँदा पनि जमिन अफिम खेतीमै सीमित राखिन्थ्यो। कम्पनीका लागि लाभदायक भए पनि किसान उत्पादकका लागि यो प्रायः लाभदायक थिएन, र "कोइरी नामक एउटै जातिले मात्र केही हदसम्म कुशलतापूर्वक खेती जारी राख्न सक्यो। यो उनीहरूले अफिम उत्पादनका कामहरूमा आफ्ना पत्नी र छोराछोरीलाई संलग्न गराउन सक्ने भएकाले सम्भव भयो।"<ref name=Trocki1999pp64-67>{{cite book |title=Opium, empire and the global political economy: a study of the Asian opium trade, 1750–1950 |first=Carl A. |last=Trocki |author-link=Carl A. Trocki|publisher=Routledge |year=1999 |isbn=978-0-415-19918-6 |pages=64–67 |url=https://books.google.com/books?id=DDNvkSC26bcC |access-date=4 October 2011}}</ref> अफिम उत्पादनमा संलग्न अन्य समूहहरूले मजदुर भाडामा लिनुपर्थ्यो, तर कोइरीहरूले आफ्नै परिवारभित्र उपलब्ध श्रम प्रयोग गरेर लागत घटाए।<ref name=Trocki1999pp64-67/> कोइरी जनताको परिश्रमी स्वभावको वर्णन गर्दै [[:en:Susan Bayly|सुसान बेयली]]ले लेखेकी छन्: {{blockquote|"उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यसम्ममा प्रभावशाली राजस्व विशेषज्ञहरूले जमिनदार व्यक्तिको बाली हेरेरै उसको जात भन्न सक्ने बताउन थालेका थिए। उत्तरमा, यी पर्यवेक्षकहरूका अनुसार, 'दोस्रो दर्जाको जौ' को खेत हलो चलाउन हिचकिचाउने र आफ्ना महिलालाई एकान्तमा राख्नमा गर्व गर्ने [[:en:Rajput|राजपूत]] वा [[:en:Brahmin|ब्राह्मण]]को हुन्थ्यो। यस्तो मानिस आफ्नो पतनका लागि आफैँ दोषी ठहरिन्थ्यो, जसले आफ्ना अनुत्पादक आश्रितहरूलाई पाल्न लापरवाहीपूर्वक जमिन बन्धक राख्थ्यो र त्यसपछि बेच्थ्यो। त्यही तर्क अनुसार, फस्टाएको गहुँको खेत द्विज नभएको किसानको हुन्थ्यो, किनभने गहुँ खेतीमा खेतीकर्ताको सीप र उद्यमशीलता चाहिन्छ। [[:en:Denzil Ibbetson|डेन्जिल इबेट्सन]] र [[:en:E. A. H. Blunt|ई. ए. एच. ब्लन्ट]] जस्ता टिप्पणीकारका अनुसार यी गैर-कुलीन 'किसान'का गुण थिए, उत्तर भारतका मितव्ययी [[:en:Jat|जाट]] वा चतुर कुर्मी, .... यस्तै गुणहरू साना तरकारी बगैँचा गर्ने जनसङ्ख्यामा पनि पाइन्थे, जो हिन्दुस्तानमा कोइरी भनेर चिनिन्थे"<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age|first=Susan|last=Bayly|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2001|isbn=0521798426|access-date=2020-06-30|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200229/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|url-status=live}}</ref>}}उपनिवेशकालका नृविज्ञानी डा. हन्टरले बिहारका केही जिल्लामा कोइरी र औधिया कुर्मीलाई सबै खेती गर्ने जातिमध्ये सबैभन्दा सम्मानित भनी चिनाएका थिए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|title=The Limited Raj Agrarian Relations in Colonial India|author=Anand A. Yang|publisher=University of California Press|year=2021|isbn=978-0520369108|pages=187–188|access-date=27 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|url-status=live}}</ref> सन् १८७७ मा उपनिवेशकालीन [[:en:Bengal Presidency|बंगाल सरकार]]ले भारतीय समाजको विवरण तयार गर्ने प्रयास गर्‍यो र यो सन् १८७१ को पहिलो जनगणनाबाट सुरु भएको विभिन्न जाति र जनजातिहरूको अखिल भारतीय सामाजिक वर्गीकरणको प्रक्रियामा परिणत भयो। सन् १९०१ मा [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले भारतीय समाजको जातीय वर्गीकरण विकास गर्न मानवमितीय विधि प्रयोग गरे, जसले भारतका मानिसहरूलाई वर्गीकरण गर्ने समस्याग्रस्त प्रयासतर्फ डोर्‍यायो। कोइरीहरूलाई कुर्मीसँगै "कृषक जाति" का रूपमा वर्गीकृत गरिएको थियो।<ref name="Bauer">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|title=The Peasant Production of Opium in Nineteenth Century India|author=Rolf Bauer|publisher=BRILL|year=2019|isbn=978-9004385184|page=143|access-date=30 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|url-status=live}}</ref> सन् १९४१ को एक आधिकारिक प्रतिवेदनले उनीहरूलाई बिहारका "सबैभन्दा उन्नत" खेतीकर्ता भनी वर्णन गरेको थियो र भनेको थियो, "बानीमा सरल, अत्यन्त मितव्ययी र तरकारी बजार खेतीको कलामा निपुण कोइरी भारतमा जहाँसुकै पाइने माटो जोत्ने सर्वश्रेष्ठ किसानमध्येका एक हो।"<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |page=197 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=C. Hurst & Co. |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |access-date=29 August 2011 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200231/https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |url-status=live }}</ref> [[:en:British Raj|उपनिवेशकाल]]मा बंगाल जस्ता प्रान्तमा ग्रामीण जनसङ्ख्याको बहुसङ्ख्यक कृषिबाट जीविका चलाउँथे पनि थोरैलाई मात्र "कृषक" वर्गीकरणको योग्य मानिएको थियो। कोइरी, [[:en:Kachhi (caste)|कछी]] र [[:en:Kurmi|कुर्मी]] प्रमुख "कृषक जाति" मात्र नभई सबैभन्दा सीपयुक्त खेतीकर्ताका रूपमा पनि प्रख्यात थिए। समकालीन कृषि समाजबारे [[:en:William Crooke|विलियम क्रुक]]को वर्णन अनुसार कोइरीहरू 'शान्त, परिश्रमी र असल व्यवहारका मानिस' थिए।<ref name="Bauer"/> उन्नाइसौँ शताब्दीको सुरुमा [[:en:Gaya district|गया जिल्ला]]मा फ्रान्सिस बुकाननले कोइरीहरूलाई मुख्यतया गरिब र मध्यम किसानहरू रहेको "हल जोत्ने जनजाति" को समुदायका रूपमा अभिलेख गरेका थिए। तर उनको सर्वेक्षणमा उनीहरूभित्रको एउटा माथिल्लो तह छुटेको थियो, जसले नगद सञ्चित र जम्मा गरेको थियो र आश्रित श्रम प्राप्त गर्न ''कमियौटी'' पेस्की दिने साहुकारका रूपमा उदाएको थियो। उपनिवेशकालका मौखिक साक्ष्यले सङ्केत गर्छन् कि उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यसम्म गया जिल्लाका कोइरीहरूमा धनी किसानहरू समावेश थिए, जसले भूमि सम्बन्धमा सुधार गरेर र बजार सम्बन्ध विस्तार गरेर भौतिक सम्पत्ति आर्जन गरेका थिए। यसले उनीहरूलाई आश्रित मजदुरहरूलाई पेस्की दिएर ऋण बन्धनमा बाँध्न र ''कमिया-मालिक'' सम्बन्ध स्थापना गर्न सक्षम बनायो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|title=Bonded Histories Genealogies of Labor Servitude in Colonial India|issn=0575-6863|author=Gyan Prakash|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=0521526582|pages=162–163|access-date=21 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622094620/https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|url-status=live}}</ref> सन् १८८० को दशकको बंगाल र बिहार जस्ता क्षेत्रको ग्रामीण ऋण बजारको अध्ययन गर्ने लेखक बिन्देश्वर रामका अनुसार कोइरीहरूले ग्रामीण क्षेत्रमा [[:en:Bania|बनिया]] र [[:en:Sunar|सुनार]] जातिसँगै महाजन वा साहुकारको काम गर्थे। रामले उल्लेख गरेका छन् कि यी सामाजिक समूहहरू समृद्ध किसान स्वामी र रैयतहरूलाई ऋण दिने ग्रामीण ऋण बजारका अभिकर्ता दुवैका रूपमा कार्य गर्थे। सन् १८८५ सम्म जमिनको मूल्य बढ्दै जाँदा उनीहरूले खरिदमार्फत आफ्नो भूस्वामित्व बढाउन थाले। रैयतहरूले ऋणका लागि जमिन बन्धक राख्दा यी सामाजिक समूहहरूलाई जमिनको हस्तान्तरण पनि बढ्यो। रामले यो पनि उल्लेख गरेका छन् कि सन् १८८५ पछि कानुनअन्तर्गत जमिन दर्ता बढ्नु र जमिनको मूल्य उकालो लाग्नुका कारण साहुकारका रूपमा काम गर्ने यी समूहहरूको मोलमोलाइ क्षमता निकै बढ्यो।<ref name=Ram>{{cite book|last=Ram|first=B.|year=1997|title=Land and Society in India: Agrarian Relations in Colonial North Bihar|place=India|publisher=Orient Longman|page=69|isbn=9788125006435 |accessdate=29 August 2023|url=https://books.google.com/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103244/https://books.google.co.in/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69&dq=|url-status=live}}</ref> मालबिका चक्रवर्तीले पनि दक्षिण बिहार क्षेत्रका कोइरी जातिका सम्पन्न किसानहरूले खेतीबाट हुने आम्दानीमा थप्न महाजन वा साहुकारको काम गर्थे भनी उल्लेख गरेकी छन्। उनले यो पनि उल्लेख गरेकी छन् कि उनीहरूले स्थानीय [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]] जनसङ्ख्यालाई ''कमियौटी'' पेस्की (एक किसिमको ऋण) दिएर बँधुवा श्रम प्रणालीमा संलग्न गराए। चक्रवर्तीका अनुसार यी कोइरी महाजनहरू [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]]हरूलाई पेस्की दिँदा सबैभन्दा कडा थिए।<ref name=Chakraborty>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99|last=Chakrabarti|first=M.|year=2004|title=The Famine of 1896-1897 in Bengal: Availability Or Entitlement Crisis?|place=India|publisher=Orient BlackSwan|page=99|isbn=9788125023890 |accessdate=29 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103158/https://books.google.co.in/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99&dq=|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|पिछडा जातिको उच्च तह]]मा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013">{{cite book | author = Carolyn Brown Heinz | editor1 = Peter Berger | editor2 = Frank Heidemann | date = 3 June 2013 | title = The Modern Anthropology of India: Ethnography, Themes and Theory | publisher = Routledge | pages = | isbn = 978-1-134-06118-1 | url = https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | quote = The four dominant high caste groups (the forward castes)-Brahman, Bhumihar, Rajput, Kayastha-together constitute about 12 percent of the population. These are the old elite, from whose numbers came the major zamindars and land owning castes. The so-called Backward castes consisting of about half the population of Bihar, were further classified soon after independence into Upper Backward and Lower Backwards(Blair 1980). The upper backwards - Bania, Yadav, Kurmi and Koiri - constitute about 19 percent of the population, and now include most of the rising Kulak class of successful peasants who have acquired land, adopted improved agricultural technology, and become a powerful force in Bihar politics. This is true, above all, of the Yadavas. The lower backwards are shudra castes such as Barhi, Dhanuk, Kahar, Kumhar, Lohar, Mallaah, Teli etc, about 32 percent of the population. The largest components of the scheduled castes(14 percent) are the Dusadh, Chamar, and Musahar, the Dalit groups who are in many parts of the statelocked in struggles for land and living wages and living wages with the rich peasants and landlords of the forward and upper backward castes | access-date = 15 June 2022 | archive-date = 14 June 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220614220553/https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | url-status = live }}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरी जातिको पेसागत विविधीकरण उत्तर बिहारका छानिएका गाउँहरूको अध्ययनले देखाउँछ। आफ्नो ''भूमि र जातीय सम्बन्ध'' शीर्षकको लेखमा अवनीश कुमारले पश्चिम चम्पारण र उत्तर बिहारको [[:en:Samastipur district|समस्तीपुर जिल्ला]]का छानिएका गाउँहरूको अध्ययनबाट देखाए कि यी मध्ये केही गाउँहरूमा समयक्रममा कोइरी र यादव जाति [[:en:Bhumihar|भूमिहार]] जस्ता पुराना कुलीन समूहहरूलाई पछाडि पार्दै प्रभावशाली बने। कुमारको अध्ययनले यी दुवै जाति यी क्षेत्रमा राजनीतिक शक्तिका लागि प्रतिस्पर्धा गर्छन् र आर्थिक रूपमा सम्पन्न केही कोइरी परिवारहरूले स्थानीय [[:en:Primary Agricultural Credit Societies|प्राथमिक कृषि ऋण समिति]] र [[:en:Public Distribution System|सार्वजनिक वितरण प्रणाली]] पनि स्वामित्वमा राखेका छन् भन्ने पाएको थियो। तथापि, कोइरीहरूभित्र जातीय विभेदीकरण पनि उच्च थियो, किनकि अध्ययन गरिएका गाउँहरूका सबै कोइरी घरपरिवारले आफ्ना केही कुलबन्धुहरूले हासिल गरेको समृद्धि बाँडेका थिएनन्। अध्ययनले भूमि र स्रोतमाथिको नियन्त्रणको फरक ढाँचा पनि प्रस्तुत गर्‍यो, किनभने केही क्षेत्रमा कोइरी र यादव जस्ता जाति प्रभावशाली थिए भने अरूमा भूमिहार जातिले अझै खेती योग्य जमिनको ठूलो हिस्सामाथि नियन्त्रण राखेको थियो।<ref>{{cite journal|title=Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages|last=Kumar|first= Awanish|year=2022|journal ="Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages," Review of Agrarian Studies|volume =12|issue=1|url=http://ras.org.in/5baea16fe33094ce0fa6dc641b7b811f}}</ref> ===भूमि सुधारपछि=== कोइरी जस्ता मध्यम जातिका किसानहरूले भारत सरकारको भूमि सुधार नीतिबाट सबैभन्दा बढी लाभ उठाए। जमिनको हदबन्दी कानुन र सन् १९७० को दशकको कम्युनिस्ट दबाबको सामना गर्दै उच्च जातिका जमिन्दारहरूले आफ्ना जमिन बेच्न थाले। अधिकांश अवस्थामा खरिदकर्ता कोइरी, [[:en:Kurmi|कुर्मी]] वा [[:en:Yadav|यादव]] जातिका हुन्थे। यी किसानहरूले आफ्नो जमिनमा कुशलतापूर्वक काम गरे र आफ्ना जमिनलाई थप उत्पादनशील बनाए। यसको विपरीत उच्च जातिहरू त्यसो गर्न असमर्थ भए र उनीहरू आफूले पाएको मूल्यले सन्तुष्ट देखिए। अग्रगामी जातिहरूमा बढ्दो सहरीकरणले ग्रामीण क्षेत्रमा नयाँ जमिन्दारको वर्ग सिर्जना गर्‍यो, किनकि यी तीन मध्यम जातिले आफ्नो जमिन विरलै बेच्थे, बरु सुधारलाई थप जमिन किन्ने अवसरका रूपमा हेर्थे।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=80,81 | publisher=[[:en:Viking Press|Viking]] | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201352/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | url-status=live }}</ref> यो प्रक्रियाले मध्यम किसान जातिहरूको ऊर्ध्वगामी गतिशीलतालाई प्रोत्साहन दियो। यादवहरूमा यो गतिशीलताले उनीहरूलाई ठूला किसान र जमिन्दार दुवैका रूपमा सुदृढ बनायो भने कोइरीहरूमा ऊर्ध्वगामी गतिशीलता विशेष गरी [[:en:Landlords|जमिन्दार]] बन्नेतर्फ मात्र केन्द्रित थियो।<ref>{{cite book|title=Agrarian Reforms, Land Markets, and Rural Poor|first=D. Narasimha|last=Reddy|publisher=Concept Publishing Company|page=279|year=2009|isbn=978-8180696046|url=https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|access-date=16 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|url-status=live}}</ref> कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता जातिको उदय र अग्रगामी जातिहरूको सत्ताबाट पतन यी मध्यम किसानहरूमा बढ्दो आक्रामकताले चिनिन्थ्यो, जो अब आफूले पहिले निन्दा गरेका जमिन्दारहरू जस्तै व्यवहार गर्न थालेका थिए।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=82 | publisher=Viking | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | url-status=live }}</ref> सन् १९८९ मा फ्रान्केलले अवलोकन गरे कि ९५% उच्च जाति र कोइरी तथा यादव जस्ता मध्यम किसान जातिका ३६% धनी किसान-सह-जमिन्दार वर्गका थिए। शारीरिक श्रमप्रतिको अरुचि यो वर्गको विशेषता थियो। तथापि, जीविकोपार्जनका लागि तुलनात्मक रूपमा कम जमिन भएका केही कोइरी र यादवहरूले कृषि मजदुरका रूपमा पनि काम गर्थे, यद्यपि अधिकांश कृषि मजदुर [[:en:Dalit|दलित]] जातिका थिए। फ्रान्केलका अनुसार मध्यम र गरिब किसानको अधिकांश भाग कोइरी र यादव जस्ता जातिका थिए; यो वर्गले आफ्नै खेतमा काम गर्थ्यो तर अरूको खेतमा काम गर्नु आफ्नो मर्यादाभन्दा तल ठान्थ्यो।<ref>{{cite book |title=Rebels From the Mud Houses: Dalits and the Making of the Maoist Revolution ... |page=31 |first=George |last=Kunnath |publisher=[[:en:Taylor and Francis Group|Taylor and Francis Group]] |location=New York |year=2018 |isbn=978-1-138-09955-5 |url=https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |access-date=29 May 2020 |archive-date=15 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115155155/https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |url-status=live }}</ref> तथापि, सामाजिक पदानुक्रमको माथिल्लो छेउतर्फको सामाजिक-आर्थिक प्रगति र सङ्क्रमण निर्बाध थिएन। उत्तर भारतका अन्य मध्यम स्तरका जातिहरू जस्तै कोइरीहरूले यथास्थितिका समर्थक उच्च जातिहरू तथा आफ्ना अधिकारका लागि अब मुखर बनेका दलित र सबैभन्दा तल्ला जातिहरू दुवैतर्फबाट दोहोरो टकरावको सामना गरिरहेका थिए। यी सबैले मध्यम जातिहरूलाई आक्रामक बनायो।<ref>{{cite book|title=Beyond Ambedkar: Essays on Dalits in India|first=Nandu|last=Ram|publisher=Har Anand Publications|year=2009|page=32|isbn=978-8124114193|url=https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|url-status=live}}</ref> सञ्जय कुमारले मध्यम किसान [[:en:Caste|जाति]]हरू, जसलाई [[:en:Upper Backward Castes|उच्च-ओबीसी]] पनि भनिन्छ, को राजनीतिक परिचालनलाई सन् १९७०–९० को अवधिअघिका दशकहरूमा बिहारमा गरिएको भूमि सुधारको क्रमिक प्रक्रियासँग जोडेका छन्। कुमारका अनुसार: {{Blockquote|आफ्ना सबै सीमितताका बावजुद, सन् १९४८ देखिका भूमि सुधार कानुनहरूले विशाल क्षेत्रको जमिनमाथिको स्वामित्व अधिकार उच्च-ओबीसी, मुख्यतः यादव र कोइरी-कुर्मीलाई हस्तान्तरण गरे। यसले उनीहरूलाई राजनीतिक शक्तिमा ठूलो हिस्सा माग्ने बल दियो र सन् १९६० को दशकको अन्त्यसम्म उनीहरूले [[:en:Vidhan Sabha|विधान सभा]]मा आफ्नो प्रतिनिधित्वको ढिलो तर क्रमिक वृद्धिमा प्रतिबिम्बित हुने गरी राजनीतिक रूपमा आफूलाई स्थापित गर्न थालेको देखिन्थ्यो<ref name="Sanjay 55">{{cite book|last=Kumar|first=Sanjay|title=Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns|publisher=SAGE publication|pages=31|isbn=978-93-528-0585-3|url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|date=27 May 2022|access-date=28 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|url-status=live}}</ref>}} उच्च जातिका जमिन्दारहरूसँगको द्वन्द्वले उनीहरूलाई अति-वामपन्थी [[:en:Naxalite|नक्सलवाद]]तर्फ आकर्षित गर्‍यो। यो [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर जिल्ला]]को गाउँ [[:en:Ekwari|एकवारी]]मा देखियो, जहाँ कोइरी शिक्षक [[:en:Jagdish Mahto|जगदीश महतो]]ले सन् १९६७ को [[:en:Bihar Legislative Assembly|बिहार विधानसभा]] निर्वाचनमा [[:en:Communist Party of India|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] (सीपीआई) लाई समर्थन गरेका कारण [[:en:Bhumihar|भूमिहार]]हरूले कुटपिट गरेपछि माओवादीहरूको नेतृत्व गर्न थाले र उच्च जातिका जमिन्दारहरूको हत्या सङ्गठित गरे। महतोले आरामा ''हरिजनिस्तान'' नामक पत्रिका पनि सुरु गरे। सन् १९७१ मा महतोको हत्यापछि भोजपुरको कम्युनिस्ट विद्रोह शान्त भयो।<ref>{{cite book|title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India|first=Gail|last=Omvedt|publisher=[[:en:M.E.Sharpe|M.E.Sharpe]]|page=59|year=1993|isbn=0765631768|url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC&q=Reinventing+Revolution%3A+New+So%2Fjagdish+mahto&pg=PA59|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacRcC&q=Reinventing+Revolution%3A+New+So%2Fjagdish+mahto&pg=PA59|url-status=live}} "Its first mass leader was Jagdish Mahto, a Koeri teacher who had read Ambedkar before he discovered Marx and started a paper in the town of Hrrah called Harijanistan("dalit land").</ref><ref>{{cite book|title=From popular movement to rebellion:The Naxalite dacade|page=317,318|first=Ranbir|last=Samaddar|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|location=New york|year=2019|isbn=978-0-367-13466-2|url=https://books.google.com/books?id=BjZ7DwAAQBAJ&q=jagdish+prasad+mahto+naxal&pg=PT317|access-date=30 May 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=BjZ7DwAAQBAJ&q=jagdish+prasad+mahto+naxal&pg=PT317|url-status=live}}</ref> [[:en:Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी–लेनिनवादी) लिबरेसन]]को ''Flaming fields of Bihar'' शीर्षकको प्रतिवेदनले बिहारका केही जिल्लामा [[:en:Naxalite-Maoist insurgency|नक्सलवादी-माओवादी विद्रोह]]मा कोइरीहरूको सहभागिता देखायो। उच्च जातिका जमिन्दारहरूबाट निरन्तर डकैती र उत्पीडनका पीडित भएका कारण उनीहरू जस्ता मध्यम जातिहरू प्रायः क्रान्तिकारी समूहको छातामुनि आउँछन् भन्ने उल्लेख गरिएको थियो। सीपीआई (एमएल) [[:en:Patna|पटना]], [[:en:Bihar|भोजपुर]], [[:en:Aurangabad|औरङ्गाबाद]] र [[:en:Rohtas District|रोहतास]] जिल्लामा कोइरीहरूलाई परिचालन गर्न सफल रह्यो।<ref>{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zA2rCwAAQBAJ&pg=PT178|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|chapter=Bihar 1990-2011|author=Ranabir Samaddar|date=3 March 2016|publisher=Routledge, 2016|isbn=978-1317125372|access-date=21 June 2022|page=178|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=zA2rCwAAQBAJ&pg=PT178|url-status=live}}</ref> पछि कोइरीहरू र अन्य मध्यम किसान जातिहरूको एक माथिल्लो तहले उग्रवादी सङ्गठन [[:en:Ranvir Sena|रणवीर सेना]]लाई आफ्नो समर्थन जनायो। यो समूहले भूमि सुधारबाट सबैभन्दा बढी लाभ उठाएको थियो र [[:en:Dalits|दलितहरू]]प्रति निर्मम बनेको थियो।<ref>{{cite book|title=The situated politics of belonging|page=135,136|first=Nira-Yuval-Davis|last=Kalpana|publisher=[[:en:SAGE Publications|SAGE Publications]]|location=london|year=2006|isbn=1-4129-2101-5|url=https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&q=koeri+in+army&pg=PA135|access-date=30 May 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421100742/https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&q=koeri+in+army&pg=PA135|url-status=live}}</ref> === सकारात्मक विभेद (आरक्षण) === भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत कोइरीहरू "पिछडा जाति" वा "अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्, त्यसैले उनीहरू सरकारी जागिरमा ओबीसी आरक्षणका हकदार छन्।<ref>{{cite book |last1=Mukherji |first1=Partha Nath |title=Understanding Social Dynamics in South Asia: Essays in Memory of Ramkrishna Mukherjee |date=2019 |publisher=Springer |isbn=9789811303876 |page=28 |url=https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&dq=koeri+other+backwards+caste&pg=PA89 |access-date=14 May 2022 |archive-date=14 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514110508/https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&dq=koeri+other+backwards+caste&pg=PA89 |url-status=live }}</ref> [[:en:2022 Bihar caste-based survey|सन् २०२२ को बिहार जातीय सर्वेक्षण]]का निष्कर्षले सन् २०२३ मा समुदायका कुल १,१२,१०६ सदस्य सरकारी जागिरमा रहेको देखायो, जसका कारण बिहारको [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] श्रेणीमा यादव र कुर्मीसँगै सबैभन्दा बढी सरकारी जागिर भएको समूहमा उनीहरूको समावेश भयो। तथापि, सरकारी जागिरमा उनीहरू [[:en:Forward Castes|अग्रगामी जाति]]भन्दा पछाडि थिए।<ref>{{cite news |last=Bhelari |first=Amit |date=8 November 2023 |url=https://www.thehindu.com/news/national/bihars-caste-based-survey-report-shows-yadavs-hold-most-govt-jobs-among-obcs/article67509087.ece |title=Bihar caste-based survey report {{!}} Poverty highest among Scheduled Castes, lowest among Kayasths |work=The Hindu |access-date=9 November 2023 |archive-date=8 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108181900/https://www.thehindu.com/news/national/bihars-caste-based-survey-report-shows-yadavs-hold-most-govt-jobs-among-obcs/article67509087.ece |url-status=live}}</ref> ==वितरण== [[:en:Anand Yang|आनन्द यङ]]ले तयार पारेको तालिकाबद्ध तथ्याङ्कअनुसार सन् १८७२ देखि १९२१ को बीचमा [[:en:Saran district|सारन जिल्ला]]को जनसङ्ख्याको लगभग सात प्रतिशत कोइरी थिए। यङले सन् १८९३–१९०१ को अवधिमा भाडामा दिइएको भूस्वामित्वमा उनीहरूको संलग्नताको पनि उल्लेख गरेका छन्: कोइरीहरूले जिल्लाको कुल खेती गरिएको क्षेत्रफलको लगभग नौ प्रतिशतमा काम गर्थे, जो अहिरहरूभन्दा एक प्रतिशत कम थियो, यद्यपि उनीहरू जनसङ्ख्यामा लगभग पाँच प्रतिशत बढी थिए।<ref>{{cite book |title=The limited Raj: agrarian relations in colonial India, Saran District, 1793–1920 |first=Anand A. |last=Yang |publisher=[[:en:University of California Press|University of California Press]] |year=1989 |isbn=978-0-520-05711-1 |url=https://books.google.com/books?id=Ck4jmD7H34UC |page=45 |access-date=4 October 2011}}</ref> [[:en:Christopher Bayly|क्रिस्टोफर बेयली]]का अनुसार: {{blockquote|"अठारहौँ शताब्दीमा उत्तरी र पश्चिमी अवधमा कुर्मी, कच्छी र कोइरी खेतीकर्ताका बस्तीहरू पनि धेरै थिए। खेतीको किनारमा रहेका यी जातिहरूलाई जङ्गल क्षेत्रलाई हलोमुनि ल्याएबापत विशेष भाडा दर दिइन्थ्यो। उदाहरणका लागि पहिलो पाँच वर्षमा भाडा उही प्रकारको माटोका लागि सामान्य मानिने रकमको आधा मात्र हुन सक्थ्यो। बस्ती बसाउने उद्यमी वा अधिकारीका लागि राजस्वको फाइदा निकै ठूलो थियो।"<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xfo3AAAAIAAJ&pg=PA101|title=Rulers, Townsmen and Bazaars: North Indian Society in the Age of British Expansion|first=C. A.|last=Bayly|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=1988|isbn=0521310547|access-date=1 July 2020|page=101|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=xfo3AAAAIAAJ&pg=PA101|url-status=live}}</ref>}} उनीहरू बिहारको [[:en:Samastipur|समस्तीपुर]] जिल्लामा पनि बसोबास गर्छन्। यस जिल्लामा कोइरी जाति आपराधिक गतिविधिका लागि कुख्यात छ र यस जिल्लाका दश [[:en:Bihar Legislative Assembly|विधानसभा]] सिटमध्ये अधिकांशको प्रतिनिधित्व गर्छ।<ref>{{cite book|title=Women Empowerment Through Panchayati Raj Institutions|first=Minni|last=Thakur|publisher=Concept Publishing Company|year=2010|isbn=978-8180696800|url=https://books.google.com/books?id=0hbA4A--9HcC&q=koeri+and+bhumihar&pg=PA31|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=0hbA4A--9HcC&q=koeri+and+bhumihar&pg=PA31|url-status=live}}</ref> गौरङ आर. सहायले सन् २००८–११ मा सङ्कलन गरेको तथ्याङ्कमा आधारित क्षेत्रीय अध्ययनमा दक्षिण-पश्चिम बिहारको [[:en:Buxar district|बक्सर]]को उनवास पञ्चायतका एकअर्काको नजिक रहेका १३ गाउँको विवरण अध्ययन गरियो र निष्कर्ष निकालियो कि ती मध्ये दश गाउँमा कोइरीहरूको जनसङ्ख्या सबैभन्दा बढी थियो र उनीहरू मुख्य भूस्वामी जातिमध्ये एक थिए, तर सर्वेक्षण गरिएका गाउँमा प्रति घरपरिवार औसत भूस्वामित्व केवल २.१२ एकड मात्र पाइयो। सीमित भूस्वामित्व पनि जाति र वर्गका आधारमा असमान रूपमा वितरित पाइयो।<ref>{{cite book |last=N. Jayaram |first=Partha Nath Mukherji |url=https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA89 |title=Understanding Social Dynamics in South Asia |publisher=[[:en:Springer Publishing|Springer Publishing]] |year=2019 |isbn=978-9811303876 |page=88-[https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA99 99] |quote= |access-date=16 June 2020 |quote-page= |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA89 |url-status=live }}</ref> यसबाहेक, ग्रामीण बिहारका केही छानिएका गाउँमा गरिएको अर्को अध्ययनले कोइरीहरूले [[:en:Purohit|पुरोहित]] (पारिवारिक पुजारी) को काम गर्ने र उल्लेख्य सङ्ख्यामा घरपरिवारले कोइरी जातिका पुरोहितको सेवा लिइरहेको देखाएको छ।<ref>{{cite book|title=Readings in Indian Sociology: Volume II|first=K. L.|last=Sharma|publisher=[[:en:SAGE Publications|SAGE Publications]]|location=India|year=2013|isbn=978-8132118725|url=https://books.google.com/books?id=JOqICwAAQBAJ&q=koeri+caste+occupational+change&pg=PA136|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201356/https://books.google.com/books?id=JOqICwAAQBAJ&q=koeri+caste+occupational+change&pg=PA136|url-status=live}}</ref> ===भारतबाहिरको वितरण=== भारतबाहिर कोइरीहरू [[:en:Mauritius|मौरिसस]]मा रहेको बिहारी प्रवासी समुदायमा पाइन्छन्। टापु जातीय र धार्मिक आधारमा विभाजित भए पनि 'हिन्दू' मौरिसियनहरूले धेरै मौलिक चलन र परम्परा पालन गर्छन्, जो भारतीय उपमहाद्वीपमा देखिनेभन्दा निकै फरक छन्। मौरिससका केही जातिहरू उपमहाद्वीपीय भारतीय दृष्टिकोणबाट चिन्नै नसकिने हुन्छन् र परस्पर विरोधी जातिहरूलाई एउटै समूहमा समावेश गर्न सक्छन्। कोइरीहरू समावेश भएको 'वैश्य' टापुको सबैभन्दा ठूलो र प्रभावशाली जाति समूह हो। पूर्व ब्राह्मण कुलीन र पूर्व [[:en:Kshatriya|क्षत्रिय]]लाई सँगै 'बाबुजी' भनिन्छ र उनीहरूले उच्च जातीय हैसियतले प्रदान गर्ने प्रतिष्ठा भोग्छन्, यद्यपि राजनीतिक रूपमा उनीहरू किनारीकृत छन्।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=_F7NCwAAQBAJ&q=koeri+in+Mauritius&pg=PA14|title=Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora|first=Crispin|last=Bates|publisher=Springer|page=14|year=2016|isbn=978-0333977293|access-date=1 July 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095011/https://books.google.com/books?id=_F7NCwAAQBAJ&q=koeri+in+Mauritius&pg=PA14|url-status=live}}</ref> कोइरीहरूको [[:en:Nepal|नेपाल]]मा पनि उल्लेख्य जनसङ्ख्या छ। त्यहाँ सन् १९९१ मा गरिएको जनगणनामा उनीहरूको जनसङ्ख्याको अनुमान समावेश थियो तर सन् २००१ को जनगणनामा ती समावेश गरिएनन्।<ref>{{cite book |title=Social Inclusion of Ethnic Communities in Contemporary Nepal |pages=109–110 |first=Monika |last=Mandal |publisher=KW Publishers |year=2013 |isbn=978-93-81904-58-9 |url=https://books.google.com/books?id=f0y6DQAAQBAJ&pg=PT109 |access-date=4 July 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201356/https://books.google.com/books?id=f0y6DQAAQBAJ&pg=PT109 |url-status=live }}</ref> ===उत्तर प्रदेशमा=== [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]]का केही क्षेत्रमा धेरै कोइरीहरू [[:en:Mallaah|मल्लाह]] जातिका सदस्यहरूसँगै [[:en:Weaving|बुनाइ]]को पेसामा पनि संलग्न थिए र स्थानीय प्रयोगका लागि कपडा उत्पादन गर्थे।<ref>{{cite book |last1=Raman |first1=Vasanthi |title=The Warp and the Weft: Community and Gender Identity Among the Weavers of Banaras |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=9781136518003 |page=109 |url=https://books.google.com/books?id=BIFpa2Oea3sC&dq=koeris+weavers&pg=PA109 |quote=The fact that weavers in Banaras are still predominantly Muslim (particularly in the highly skilled silk weaving domain) and the traders and buyers still predominantly Hindu constitutes the basis for interdependence between the two communities. However, many Hindu lower-caste groups (particularly Koeris, Mallaahs, Mauryas, and even Yadavs) and some Dalit groups have also taken to the occupation of weaving. The large majority of Momin Ansaris are still ordinary weavers, trying to eke out a livelihood in very straitened circumstances. |access-date=14 May 2022 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://books.google.com/books?id=BIFpa2Oea3sC&dq=koeris+weavers&pg=PA109 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Uttar Pradesh District Gazetteers: Bijnor |date=1989 |publisher=Government of Uttar Pradesh |page=56 |url=https://books.google.com/books?id=54sbAAAAIAAJ&q=koeris+weavers |access-date=14 May 2022 |archive-date=14 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514110507/https://books.google.com/books?id=54sbAAAAIAAJ&q=koeris+weavers |url-status=live }}</ref> ==उपविभाजन, वर्गीकरण र संस्कृति== उत्तर भारतमा कोइरीसँग मिल्दाजुल्दा जातिहरूमा मौर्य, [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]], [[:en:Mahto|महतो]], [[:en:Kachhi (caste)|कछी]], शाक्य र [[:en:Saini|सैनी]] पर्छन्। समयक्रममा यी जातिहरू नजिक आएका छन्, आपसमा विवाह गर्न थालेका छन् र आफ्नो जातीय एकता सुदृढ गर्न अखिल भारतीय सञ्जाल विकास गर्दै गएका छन्।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=58G8PPAN48cC|title=Awareness in Weaker Section: Perspective Development and Prospects|first=Mahendra Lal|last=Patel|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|year=1997|page=37|isbn=8175330295|access-date=15 August 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201928/https://books.google.com/books?id=58G8PPAN48cC|url-status=live}}</ref> सन् १८११ मा चिकित्सक [[:en:Francis Buchanan-Hamilton|फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन]]ले बिहार र पटनाका उत्पादक जातिहरू—कोइरी, ग्वाला, कुर्मी, सुनार (स्वर्णकार) र [[:en:Kayastha|कायस्थ]] (लेखक जाति) समेतलाई "शुद्ध [[:en:Shudra|शूद्र]]" का रूपमा वर्गीकृत गरे। तथापि, शिक्षाको स्तरमा भएको प्रगतिका कारण कायस्थ समुदाय उनीहरूमध्ये पहिलो थियो जसले आफ्नो शूद्र हैसियतलाई चुनौती दियो र उच्च वर्णको दाबी गर्‍यो। बाँकी समुदायहरू उनीहरूको पछि लागे।<ref name="William Pinch ">{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=University of California Press |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft22900465&chunk.id=s1.2.11&toc.depth=1&toc.id=ch2 |pages=73–75 |quote=Buchanan, in the early nineteenth century, had included in the term "pure shudra" the well-known designations of Kayasth, Koiri, Kurmi, Kahar, Goala, Dhanuk (archers, cultivators, palanquin bearers), Halwai (sweets vendor), Mali (flower gardener), Barai (cultivator and vendor of betel-leaf), Sonar (goldsmith), Kandu (grain parcher), and Gareri (blanket weavers and shepherds)[108].108. Buchanan, Bihar and Patna, 1811–1812, 1:329–39; Martin, Eastern India, 2:466–70 |access-date=13 August 2020 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095003/https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft22900465&chunk.id=s1.2.11&toc.depth=1&toc.id=ch2 |url-status=live }}</ref> कोइरी जस्ता खेती गर्ने जातिका घरपरिवारहरूमा लिङ्गका आधारमा पारिवारिक कर्तव्यको कुनै ठूलो विभाजन थिएन। यहाँ परिवारका पुरुष र महिला दुवै सदस्य खेतीसम्बन्धी कार्यमा सहभागी हुन्थे, जसले समानतावाद र लिङ्गमा आधारित विभेद तथा एकान्तवासको अभावको बाटो खोल्यो। कोइरीहरूको आफ्ना महिलाप्रतिको दृष्टिकोण उनीहरूको (जाति) पुस्तिकाबाट चित्रित हुन्छ, जसमा कोइरी महिलाहरूलाई आफ्ना पतिप्रति वफादार र साँचो [[:en:Kshatriya|क्षत्रिय]] महिलाका सबै गुण भएका, शत्रुको सामना साहसका साथ गर्ने र पराजित हुनुभन्दा पतिसँगै लड्ने भनी वर्णन गरिएको छ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oDeFAAAAIAAJ&q=koeri+women|title=Daughters of the Earth: Women and Land in Uttar Pradesh|first=Smita Tewari|last=Jassal|publisher=Manohar|year=2001|isbn=8173043752|access-date=1 July 2020|page=71,53|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095018/https://books.google.com/books?id=oDeFAAAAIAAJ&q=koeri+women|url-status=live}}</ref> सन् १८९० को दशकमा भएको मध्यम किसान जातिहरूभित्रको क्षत्रिय सुधार आन्दोलनले ग्रामीण बिहारलाई द्वन्द्वको मैदानमा परिणत गर्‍यो। विलियम पिन्चको दाबी छ कि कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता जातिहरू [[:en:British Indian Army|ब्रिटिश भारतीय सेना]]मा सिपाहीका रूपमा भर्ती भए। यी जातिहरूमा ''क्षत्रियत्व'' वा "क्षत्रिय हुनुको सार" आक्रामकताले चिनिन्थ्यो, जसले धेरै जातीय सेनाको गठन गरायो र अन्तरजातीय द्वन्द्व निम्त्यायो।<ref name="George">{{cite book |title=Rebels From the Mud Houses: Dalits and the Making of the Maoist Revolution ... |page=209,210 |first=George |last=kunnath |publisher=Taylor and Francis group |location=New york |year=2018 |isbn=978-1-138-09955-5 |url=https://books.google.com/books?id=JkcrDwAAQBAJ&pg=PA209 |access-date=29 May 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201927/https://books.google.com/books?id=JkcrDwAAQBAJ&pg=PA209 |url-status=live }}</ref> सन् १९८० को दशकमा [[:en:Rohtas district|रोहतास जिल्ला]]को [[:en:Rohtas Plateau|कैमूर पठार]] वरपरको क्षेत्रमा कोइरीहरूले डाँकु समूहहरू पनि सञ्चालन गर्थे, जो प्रतिद्वन्द्वी समूहका सदस्यहरूसँगको जातीय युद्धका लागि जिम्मेवार थिए। यस्तै एउटा समूह [[:en:Ramashish Koeri gang|रामाशीष कोइरी गिरोह]] थियो, जो कैमूरका पहाडबाट सञ्चालित थियो।<ref>{{cite book|title=In the Mirror of Mandal Social Justice, Caste, Class, and the Individual|url=https://books.google.com/books?id=XnjaAAAAMAAJ|isbn=9788120203525|year=1992|publisher=Ajanta Publications|author=Hiranmay Karlekar|quote=Five Yadavs, including a woman, were killed by a gang reportedly led by Ramashish Koeri alias Dada . The incident broke a lull in the gang warfare between the Yadavs and Koeris in the Khaimur hills|access-date=27 July 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103707/https://books.google.com/books?id=XnjaAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ==सङ्गठन== दुई विश्वयुद्धबीचका वर्षहरूमा, जब विभिन्न जातिहरूमा आफ्नो हैसियत उकास्ने सामान्य आन्दोलन चलिरहेको थियो, कोइरी समुदायका लागि कम्तीमा एउटा पत्रिका प्रकाशित हुन्थ्यो, ''काशबला क्षत्रिय मित्र''<!--NB: the source specifically says "Kashbala" - not "Kushwaha" etc-->,<ref>{{cite book |title=Hindu nationalism and the language of politics in late colonial India |first=William |last=Gould |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-83061-4 |url=https://books.google.com/books?id=XNsganXnq-oC |page=31 |access-date=4 October 2011|quote=In the inter-war period religious community was rendered an important site of public political contestation in periodicals and journals. Newspaper publicity, and the symbolism it employed, created and re-created communal stereotypes. 'Communal' controversy, as the early journalistic career of Muhammad Ali who publicised the Kanpur mosque dispute of 1913 demonstrates, was sensational and sold newspapers, causing periodicals to rise and fall. For example, Arti, a Hindi daily from Lucknow, which reached a high circulation of 3,000, was started specifically in response to communal disputes centred around Aminabad Park in the city. The Arya Mitra, a Hindi weekly published from Agra, served as the organ of the Arya Pratinidhi Sabha, which sought to promote shuddhi and the uplifting of the depressed class. The Bharat Bhol was supported by the Rishikesh fund to further agitation over a temple in Dehra Dun. Caste-based journals were also common, such as the Kshattriya, set up to support social reform amongst the Jats of Meerut, the Kashbala Kshattriya Mitra, which promoted the interests of the Koeri community and the Jatava of Agra, which supported the interests of 'untouchables'.}}</ref> जबकि कोइरी समुदायका अन्य हितहरूको ख्याल कुशवाहा क्षत्रिय महासभाले राख्छ।<ref name="Ashwani2008_36"/> यी सङ्गठनहरूबाहेक समुदायका सामाजिक-राजनीतिक आवश्यकता पूरा गर्ने विभिन्न राज्यस्तरीय सङ्गठनहरू पनि छन्। [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]]मा, यस्तै एउटा सङ्गठन कुशवाहा महासभाले समुदायको राजनीतिक सशक्तीकरणका लागि काम गर्छ। [[:en:Aklu Ram Mahto|अक्लु राम महतो]], [[:en:Dev Dyal Kushwaha|देव दयाल कुशवाहा]] र [[:en:Bhubneshwar Prasad Mehta|भुवनेश्वर प्रसाद मेहता]] जस्ता झारखण्डका प्रमुख नेताहरू विगतमा यस सङ्गठनसँग आबद्ध रहेका थिए।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/JHA-BOK-MAT-latest-bokaro-news-021002-348443-NOR.html|title=People of Kushwaha community should be politically represented: Mehta|website=Bhaskar|date=4 August 2014 |accessdate=11 August 2023|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418191003/https://www.bhaskar.com/news/JHA-BOK-MAT-latest-bokaro-news-021002-348443-NOR.html|url-status=live}}</ref> ==राजनीति== बीसौँ शताब्दीको सुरुमा कोइरी र उनीहरूको उपजाति [[:en:Murao|मुराओ]]ले [[:en:Kisan Sabha (1919-1922)|किसान सभा]]को राजनीतिमा भाग लिए, जसले [[:en:Landlordism|जमिन्दारी प्रथा]]का दुष्प्रभावविरुद्ध किसानको हितका लागि काम गर्‍यो, र सन् १९२० को गान्धीवादी [[:en:Non-cooperation movement (1919–22)|असहयोग आन्दोलन]]मा पनि सहभागी भए। लामो स्वतन्त्रता र जातीय एकताको परम्परा भएका यी किसान जातिहरूले किसान सभाहरू स्थापना गरे, जो पछि किसानका मुद्दाको समर्थनमा महत्त्वपूर्ण साधन बने। जमिन्दारहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाउन धोबी र नाईको सेवा रोक्ने परम्परागत विधि "नाई-धोबी बन्द" र उनीहरूका बलिया जातीय पञ्चायतहरूको प्रयोग यस किसान आन्दोलनको प्रतीक बन्यो। कोइरी नेता [[:en:Mata Badal Koeri|माता बदल कोइरी]] [[:en:Baba Ram Chandra|बाबा रामचन्द्र]]सँगै ''अवध किसान सभा'' (अवध किसान सम्मेलन) का संस्थापक नेता बने। अयोध्यामा भएको सन् १९२० को अवध किसान सम्मेलनमा ठूलो सङ्ख्यामा कोइरीहरूले भाग लिए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-A2oDQAAQBAJ&pg=PT210|title=The Rise and Fall of Modern Empires, Volume IV: Reactions to Colonialism|year=2016|place=United Kingdom|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|pages=210–211|isbn=9781351882675|access-date=22 July 2023|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722130106/https://books.google.com/books?id=-A2oDQAAQBAJ&pg=PT210|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Hardiman|first=D|year=2021|title=Noncooperation in India: Nonviolent Strategy and Protest, 1920-22|place=United States|publisher=[[:en:Oxford University Press|Oxford University Press]]|page=74|isbn=978-0-19-754830-1|accessdate=19 July 2023|url=https://books.google.com/books?id=47IYEAAAQBAJ&pg=PA73|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722104609/https://books.google.com/books?id=47IYEAAAQBAJ&pg=PA73|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=U82GAwAAQBAJ&pg=PA194|page=194|last=Menon|first=V|year=2003|title=From Movement To Government: The Congress in the United Provinces, 1937-42|place=India|publisher=SAGE Publications.|isbn=9788132103684|access-date=22 July 2023|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722104609/https://books.google.com/books?id=U82GAwAAQBAJ&pg=PA194|url-status=live}}</ref> [[:en:British Raj|ब्रिटिश राज]]को उत्कर्षकालमा कोइरीहरूले कुर्मी र यादवहरूसँग मिलेर [[:en:Triveni Sangh|त्रिवेणी सङ्घ]] नामक जातीय गठबन्धन-सह-राजनीतिक दल बनाए। त्रिवेणी सङ्घ गठन भएको वास्तविक मिति विद्वानहरूबीच विवादित छ। यो जातीय गठबन्धन [[:en:Indian National Congress|कांग्रेस]] पार्टीको सामना गर्दा कमजोर साबित भयो र कांग्रेसको पिछडा वर्ग महासङ्घबाट ठूलो चुनौती भोग्यो। राजनीतिक रूपमा यसले उल्लेख्य छाप छोड्न नसके पनि यो [[:en:Begar|बेगार]] (जबरजस्ती श्रम) प्रथा उन्मूलन गर्न सफल रह्यो।<ref name="Jaffrelot197">{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |first=Christophe |last=Jaffrelot |edition=Reprinted |publisher=C. Hurst & Co. |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |pages=197–198 |access-date=15 October 2016 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200231/https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |page=44 |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |first=Ashwani |last=Kumar |publisher=Anthem Press |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA44 |isbn=978-1-84331-709-8 |access-date=23 June 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201929/https://www.google.com/books/edition/Community_Warriors/num2I4NFGqIC?hl=en&gbpv=1&pg=PA44&printsec=frontcover |url-status=live }}</ref> [[:en:Indian National Congress|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]ले उच्च-ओबीसीहरूको अझ बढी राजनीतिक प्रतिनिधित्वको मागलाई उचित महत्त्व नदिने आफ्नो नीति जारी राख्यो र समाजको ठूलो हिस्साका लागि राजनीतिक प्रतिनिधित्वको प्रश्नले जोड पाइरहेको स्वतन्त्रतापछिको अवधिमा पनि कोइरीहरू र अन्य ओबीसीहरू असन्तुष्ट नै रहे। कांग्रेसले [[:en:Forward Caste|उच्च जाति]], [[:en:Dalit|दलित]] र [[:en:Muslim|मुस्लिम]]हरूको गठबन्धनलाई जनाउने आफ्नो "चरम पक्षहरूको गठबन्धन" मा निर्भर रहनु नै उच्च-ओबीसीहरूले राजनीतिक वर्चस्व हासिल गर्न वैकल्पिक बाटो खोज्नुको मुख्य कारण बन्यो। "चरम पक्षहरूको गठबन्धन" कांग्रेसभित्रको उच्च जातिको लबीका लागि पनि अनुकूल थियो, किनकि उनीहरूलाई थाहा थियो कि कमजोर सामाजिक-आर्थिक समूह भएका दलितहरूले उच्च-पिछडाहरू जस्तो सामाजिक-आर्थिक क्षेत्रमा आफ्नो हैसियतलाई चुनौती दिन सक्दैनन्।<ref>{{cite book|last=Kumar|first=Sanjay|title=Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns|publisher=SAGE publication|pages=53|isbn=978-93-528-0585-3|url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT53|date=27 May 2022|quote=If any (class/caste) could compete with the upper castes in terms of the social, economic, and political muscle, it was these three upper backward castes—Yadavs, Kurmis, and Koeris. The social coalition of the 1980s was much more politically oiled than the coalition of 1930, during the days of "Triveni Sangh".|access-date=28 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095252/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT53|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newslaundry.com/2020/10/24/caste-anti-congressism-and-quotas-a-history-of-the-plotting-of-social-coalitions-in-bihar-till-2005|title=Caste, land and quotas: A history of the plotting of social coalitions in Bihar till 2005 |first=Anand|last=Vardhan|access-date=28 May 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220527235214/https://www.newslaundry.com/2020/10/24/caste-anti-congressism-and-quotas-a-history-of-the-plotting-of-social-coalitions-in-bihar-till-2005|website=Newslaundry.com|date=24 October 2020 |archive-date=27 May 2022}}</ref> सन् १९६० को दशकमा पिछडा जातिहरूको राजनीतिमा भाग्य सुध्रियो, जसमा बिहार विधानसभामा पिछडा जातिका विधायकहरूको सङ्ख्यामा उल्लेख्य वृद्धि देखियो। सन् १९७० को दशकमा सामाजिक न्यायको परिभाषित नारासहित [[:en:Jagdeo Prasad|जगदेव प्रसाद]]को नेतृत्वमा कोइरीहरू बिहारको राजनीतिमा प्रमुखतामा उदाए। तथापि, यो उपलब्धि अल्पकालीन थियो र प्रसादको मृत्युपछि उनीहरूको प्रतिनिधित्व क्रमशः अन्य पिछडा जातिहरूतर्फ गुम्यो।<ref>{{cite book|last=Kumar|first=Sanjay|title=Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns|publisher=SAGE Publication|isbn=978-93-528-0585-3|url=https://books.google.com/books?id=2zhODwAAQBAJ&q=jagdeo+prasad&pg=PA39|date=5 June 2018|access-date=4 October 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095011/https://books.google.com/books?id=2zhODwAAQBAJ&q=jagdeo+prasad&pg=PA39|url-status=live}}</ref> यही अवधिमा कम चर्चित कोइरी नेता [[:en:Satish Prasad Singh|सतीश प्रसाद सिंह]] [[:en:Mahamaya Prasad Sinha|महामाया प्रसाद सिन्हा]]को सरकार ढलेको एक हप्ताभित्रै बिहारका मुख्यमन्त्री बने। उनले जगदेव प्रसादको शोषित समाज दल र कांग्रेसको गठबन्धनको नेतृत्व गरे।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rik-AAAAMAAJ&q=satish+prasad+singh+caste|title=Teaching Politics, Volume 6 - Volume 7, Issue 4|first=Delhi University|last=Political Science Association|publisher=Delhi University Political Science Association(Original from the University of Michigan)|year=1981|access-date=22 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201930/https://books.google.com/books?id=rik-AAAAMAAJ&q=satish+prasad+singh+caste|url-status=live}} In 1969, Bindeshwar Prasad Mandal, a rich landlord Yadav of Saharsa district in manipulating some M . L . A ' s to defect from U . F . Parties to cause the fall of Mahamaya Ministry, asked Satish Prasad Singh a lesser known Koeri leader to head the ministry for a day to facilitate his nomination in the Council.</ref><ref name="Sharma1989">{{cite book|author=Bijender Kumar Sharma|title=Political Instability in India|url=https://books.google.com/books?id=ZHMBgjfitvQC&pg=PA49|access-date=10 April 2018|year=1989|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-184-7|pages=49–|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201930/https://books.google.com/books?id=ZHMBgjfitvQC&pg=PA49|url-status=live}}</ref> सन् १९७७ मा बिहारको [[:en:Karpoori Thakur|कर्पूरी ठाकुर]] सरकारले सरकारी जागिर र विश्वविद्यालयमा आरक्षणको सकारात्मक विभेद लागू गर्‍यो। तल्ला पिछडा जातिहरूलाई १२% आरक्षण तोकिएको भए पनि कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता भूस्वामी जातिहरूका लागि जम्मा आठ प्रतिशत छुट्याइयो। जातले [[:en:Nai (caste)|नाई]] भएका ठाकुरलाई यी जातिहरूको बलियो आर्थिक हैसियत र आक्रामकताबारे थाहा थियो, जो प्रायः हरिजन र तल्ला पिछडा जातिहरूलाई धम्काउँदै गरेको देखिन्थे।<ref>{{cite book|title=City, Society, and Planning: Society|url=https://books.google.com/books?id=odCJoIaDqZ0C&q=koeri+bihar+politics&pg=PA397|first=Baleshwar|last=Thakur|location=University of Akron. Department of Geography & Planning, Association of American Geographers|publisher=Concept Publishing Company|year=2007|page=397 ,398|isbn=978-8180694608|access-date=16 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421100844/https://books.google.com/books?id=odCJoIaDqZ0C&q=koeri+bihar+politics&pg=PA397|url-status=live}}</ref> पछिका वर्षहरूमा बिहारमा [[:en:Lalu Prasad Yadav|लालु यादव]]को यादव-केन्द्रित राजनीति फस्टाउँदै गर्दा कोइरीहरू लामो समयसम्म राजनीतिमा मौन अवस्थामा वा द्वितीयक भूमिकामा रहे। तथापि, [[:en:Nitish Kumar|नीतीश कुमार]]ले [[:en:Samta Party|समता पार्टी]] (अहिले [[:en:Janata Dal (United)|जनता दल (युनाइटेड)]]) गठन गरेपछि उनीहरूले [[:en:Samta Party|समता]]लाई सामूहिक रूपमा मतदान गरे। यसको गठबन्धनले बिहारका राजनीतिक दलहरू जातिसँग पहिचान गरिएका छन् भन्ने देखायो र समता पार्टी कोइरी-कुर्मी समुदायको पार्टी मानियो।<ref>{{cite book|title=City, Society, and Planning: Society|url=https://books.google.com/books?id=odCJoIaDqZ0C&q=koeri+bihar+politics&pg=PA400|first=Baleshwar|last=Thakur|location=University of Akron. Department of Geography & Planning, Association of American Geographers|publisher=Concept Publishing Company|year=2007|isbn=978-8180694608|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201931/https://books.google.com/books?id=odCJoIaDqZ0C&q=koeri+bihar+politics&pg=PA400|url-status=live}} While Samta with its leader Nitish is considered to be the party of Koeri-Kurmi, Bihar people's party led by Anand Mohan is perceived to be a party having sympathy and support of Rajputs.</ref><ref>{{cite book|title=Caste and Democratic Politics in India|first=Ghanshyam|last=Shah|publisher=Orient Blackswan|year=2004|isbn=8178240955|url=https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=caste+and+bihar+politics&pg=PA346|access-date=18 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=caste+and+bihar+politics&pg=PA346|url-status=live}}</ref> सन् २०१५ को बिहार विधानसभा निर्वाचनसम्म कोइरीहरू [[:en:Janata Dal (United)|जनता दल (युनाइटेड)]]मा राम्ररी प्रतिनिधित्व गरिएका थिए। २४३ सदस्यीय बिहार विधानसभामा निर्वाचित बीस कोइरी विधायकमध्ये एघार जेडीयूका थिए।<ref>{{cite news |title=कुशवाहा राजनैतिक विचार मंच का अभियान 5 से - Patna News |url=https://www.bhaskar.com/bihar/patna/news/campaign-from-kushwaha-political-forum-to-5-043550-3316132.html |work=Dainik Bhaskar |language=hi |date=1 December 2018 |access-date=4 June 2024}}</ref> [[:en:Upendra Kushwaha|उपेन्द्र कुशवाहा]]ले [[:en:Rashtriya Lok Samta Party|राष्ट्रीय लोक समता पार्टी]] गठन गरेपछि कोइरी र कुर्मीबीच बाटो छुट्टिएको र कोइरीहरू [[:en:Janata Dal (United)|जनता दल (युनाइटेड)]] (जेडी(यू)) बाट टाढिएको देखियो, जसले कोइरी जातिका सदस्यहरूबीच ठूलो समर्थन आर्जन गरेका थिए। [[:en:Bharatiya Janata Party|भारतीय जनता पार्टी]]ले सन् २०१४ को निर्वाचनमा पहिले [[:en:Nitish Kumar|नीतीश कुमार]] र जेडी(यू) लाई मतदान गरेका कोइरी जातिको समर्थन पाउने आशामा कुशवाहाहरूलाई आकर्षित गर्‍यो।<ref>{{cite book|title=India's 2014 Elections: A Modi-led BJP Sweep|first=Paul|last=Wallace|publisher=SAGE Publications|location=India|year=2015|isbn=978-9351505174|page=127,129|url=https://books.google.com/books?id=UFslDAAAQBAJ&q=upendra+kushwaha&pg=PT129|access-date=18 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201931/https://books.google.com/books?id=UFslDAAAQBAJ&q=upendra+kushwaha&pg=PT129|url-status=live}}</ref> तथापि, उपेन्द्र कुशवाहाले भाजपा र गठबन्धन छाडेपछि बिहारको कोइरी राजनीति दुविधामा पर्‍यो।<ref>{{cite web|url=https://theprint.in/politics/upendra-kushwahas-exit-could-undo-bjps-carefully-planned-bihar-caste-coalition/|title=Upendra Kushwaha's exit could undo BJP's carefully planned Bihar caste coalition|first=PRAGYA|last=KAUSHIKA|website=theprint.in|date=10 December 2018|access-date=28 May 2020|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605223131/https://theprint.in/politics/upendra-kushwahas-exit-could-undo-bjps-carefully-planned-bihar-caste-coalition/|url-status=live}}</ref> कोइरी र कुर्मीबीचको यो दरार महेन्द्र सिंह र [[:en:Shakuni Choudhury|शकुनि चौधरी]] जस्ता प्रभावशाली कोइरी नेताहरूको उदयले सिर्जना गरेको थियो, जबकि कुशवाहा बिहारमा समुदायका सबैभन्दा बलिया नेता रहे।<ref>{{cite news|url=http://www.openthemagazine.com/article/nation/the-liberation-struggle-of-bihar|title=The Liberation Struggle of Bihar|first=P. R.|last=Ramesh|date=15 October 2015|work=Open Magazine|access-date=30 April 2020|archive-date=9 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309170255/http://www.openthemagazine.com/article/nation/the-liberation-struggle-of-bihar|url-status=live}} The real migraine for the JD-U led alliance is the emergence of strong leaders within the NDA who command Kushwaha loyalties as effectively as Ashok Mahto once did for the fight against Bhumihars in the past. Rocking the Grand Alliance's prospects are Kushwaha leaders such as Upendra Kushwaha, Shakuni Chaudhury and Mahendra Singh.</ref> सन् २०१० को दशकमा समुदायको वंश मौर्य राजा [[:en:Ashoka|अशोक]]सम्म पुर्‍याउने प्रयासहरूलाई [[:en:Bharatiya Janata Party|भारतीय जनता पार्टी]] र [[:en:Janata Dal (United)|जनता दल (युनाइटेड)]]ले समर्थन गरे, जसमा विशेष गरी [[:en:Bihar|बिहार]] र [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]] जस्ता उत्तर भारतीय राज्यमा निर्वाचनी लाभमाथि स्पष्ट दृष्टि थियो।<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/bjp-celebrates-emperor-ashokas-birth-anniversary-in-bihar/article65303366.ece|title=BJP celebrates emperor Ashoka's birth anniversary in Bihar|last=Tewary|first=Amarnath|date=22 April 2022|work=The Hindu|access-date=26 May 2022|archive-date=26 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526164835/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/bjp-celebrates-emperor-ashokas-birth-anniversary-in-bihar/article65303366.ece|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/BJP-banking-on-votes-of-Koeris/articleshow/47321629.cms|title=BJP banking on votes of Koeris|first=Abhay|last=Singh|work=[[:en:The Times of India|The Times of India]]|access-date=18 May 2015|archive-date=28 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428214522/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/BJP-banking-on-votes-of-Koeris/articleshow/47321629.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://theprint.in/opinion/caste-groups-are-burning-rajnath-singhs-effigies-as-he-called-chandragupta-maurya-shepherd/|title=Caste groups are burning Rajnath Singh's effigies as he called Chandragupta Maurya shepherd|first=Shivam|last=Vij|work=theprint.in|access-date=27 May 2020|archive-date=28 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428214837/https://theprint.in/opinion/caste-groups-are-burning-rajnath-singhs-effigies-as-he-called-chandragupta-maurya-shepherd/|url-status=live}}</ref> 5i6ilw1petfhic9p9jvwtcejw8yyfji 1395616 1395615 2026-11-10T12:35:31Z Madeshi Brahman 78174 1395616 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = कोइरी | region = [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]], [[:en:Madhesh Province|मधेश]] | languages = [[:en:Bhojpuri language|भोजपुरी]], [[:en:Magahi language|मगही]], [[:en:Awadhi language|अवधी]], [[:en:Hindi|हिन्दी]]-[[:en:Urdu|उर्दू]] | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]], [[:en:Buddhism|बौद्ध धर्म]]<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|title=Sri Lankan missionary engineers conversion in Gaya|website=Times of India|date=5 January 2015 |accessdate=28 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103202/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|url-status=live}}</ref> | image =| image = [[File:Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur.jpg|180px]] | caption = Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur | country = [[:en:India|भारत]] र [[:en:Nepal|नेपाल]] | classification = [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] }} '''कोइरी''' ('''Koeri''', '''Koiry''' वा '''Koiri''' पनि लेखिन्छ), जसलाई [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] पनि भनिन्छ र उत्तर भारतका धेरै भागमा पछिल्लो समय आफूलाई '''मौर्य''' भनी चिनाउने गरिन्छ,<ref>{{cite web|url=https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|title=Nitish Kumar's 'Triveni Sangh' of Backward Castes May Threaten BJP's Monopoly in 2024 Polls|editor=Soroor Ahmed|website=The Wire|accessdate=2 January 2023|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|url-status=live}}</ref> भारतको एक क्षत्रिय <ref>{{cite book |last1=Bayly |first1=Susan |title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age, Part 4, Volume 3 |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521798426 |page=200 |url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |quote=In eastern Gangetic Hindustan, there were yet more high-farming zones where superior rent-receivers could claim to have been following a life of lordly refinement for many centuries. Here the established patricians included many co-parcenors from 'secular' or lokika Brahman groupings such as the Kanyakubjas and Sarjuparins of Awadh; these areas also contained clusters of landed Rajputs. Other Gangetic 'squireens' belonged to the north Indian status group known as Bhumihar, who had achieved a somewhat ambiguous entitlement to be regarded as Brahmans under the patronage of eighteenth-century rulers and their local deputies. In addition, some of upper India's high-farming localities contained sizable groups of elite landed Muslims; landed families of scribal and service origin who used the jati title Kayastha had also come to be included among the proprietary 'squireen' populations. In southern Awadh, eastern NWP, and much of Bihar, non-labouring gentry groups lived in tightly-knit enclaves among much larger populations of non-elite 'peasants' and labouring people. These other groupings included 'untouchable' Chamars and newly recruited 'tribal' labourers, as well as non-elite tilling and cattle keeping people who came to be known by such titles as Kurmi, Koeri and Goala/Ahir. |access-date=14 May 2022 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |url-status=live }}</ref>&nbsp;[[:en:Caste|जाति]] हो,<ref>{{Cite news|title=उत्तर प्रदेश चुनावः कितने ताक़तवर हैं स्वामी प्रसाद मौर्य?|language=hi|work=BBC News हिंदी|url=https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|access-date=14 January 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|url-status=live}}</ref> जो मुख्यतया [[:en:Bihar|बिहार]] र [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]]मा पाइन्छ र जसको परम्परागत पेसा कृषि हो। [[:en:Arvind Narayan Das|अरविन्द नारायण दास]]का अनुसार, उनीहरू कृषकभन्दा बढी [[:en:Horticulturist|बागवानी गर्ने]] थिए।<ref>{{Cite book |last=Das |first=Arvind N. |url=https://books.google.com/books?id=UHhuAAAAMAAJ |title=The Republic of Bihar |date=1992 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-012351-7 |pages=23 |language=en}}</ref> सन् १८८० को दशकमा बिहार र [[:en:Bengal Presidency|बंगाल]]का ग्रामीण क्षेत्रको ऋण बजारमा उनीहरूले महाजन (ग्रामीण साहुकार) को काम गरेको अभिलेख पनि पाइन्छ।<ref name=Ram/><ref name=Chakraborty/> कोइरीहरूले सामाजिक पुनर्जागरणको एक अंशका रूपमा [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। ब्रिटिश शासनकालमा कोइरीहरूलाई [[:en:Kurmi|कुर्मी]] तथा [[:en:Caste system in India|अन्य खेती गर्ने जाति]]हरूसँगै "कृषक" भनेर वर्णन गरिएको थियो। विभिन्न मतमा उनीहरूलाई [[:en:Dominant caste|प्रभावशाली जाति]] भनिएको छ।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |last=Kumar |first=S. |year=2018 |title=Post-Mandal Politics in Bihar: Changing Electoral Patterns|place=India|publisher=SAGE Publications |isbn=9789352805860 |access-date=11 March 2023 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311173417/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|first=Samaddar|last=Ranabir|year=2016|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|place=United Kingdom|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781317125389|access-date=13 March 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/opinion/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar-news-304876|title=Upper Caste Leaders Back In Circulation In Bihar|website=outlookindia|editor=Giridhar Jha|access-date=12 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311194416/https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar/304876|url-status=live}}</ref> सन् १९५० को दशकमा बिहारमा भएको भूमि सुधार अभियानबाट कोइरी जस्ता समूहहरूले लाभ उठाए र ठूला जमिन्दारहरूको जमिन घट्दै गएको बेला उनीहरूले आफ्नो भूस्वामित्व सुदृढ गर्न सके। यी सुधारहरू कृषि समाजका सबैभन्दा कमजोर समूह [[:en:Scheduled Castes|अनुसूचित जाति]]सम्म पुगेनन् भन्ने तर्क गरिन्छ, तर जातमा आधारित परम्परागत कृषि सम्बन्धमा केही परिवर्तन भने आए। यही परिवर्तनको पृष्ठभूमिमा सुधारपछिको कालका धेरै नयाँ [[:en:Landlords|जमिन्दार]] कोइरी जस्ता समूहबाट आए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ju2wEAAAQBAJ|title=Migration, Food Security and Development: Insights from Rural India|author=Chetan Choithani|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2023|isbn=978-1009276771|page=107|quote=Although the end of zamindari led to a mass eviction of sharecroppers and tenant cultivators who were the actual tillers of the land, big landlords from high castes also saw their landholdings diminish. A new class of landlords belonging to the upper-middle caste groups such as Kurmi, Koeri and Yadavs- officially categorised as other backward classes in contemporary Bihar - emerged. These were mostly small and middle peasants who were able to consolidate their landholdings and position in society in the midst of zamindari reforms (Wilson, 1999; Sharma, 2005).|access-date=18 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books/about/Migration_Food_Security_and_Development.html?id=ju2wEAAAQBAJ#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|उच्च पिछडा जाति]]का रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013"/> बिहारका केही जिल्लामा उनीहरू [[:en:Feudal|सामन्ती]] व्यवस्थाविरुद्धको [[:en:Naxalite–Maoist insurgency|नक्सलवादी–माओवादी विद्रोह]]मा पनि सहभागी भएका छन्। उत्तर भारतका केही भागमा [[:en:Yadav|यादव]], [[:en:Jat|जाट]] र कुर्मीसँगै उनीहरू सबैभन्दा बढी राजनीतिक रूपमा सङ्गठित किसान समुदायमध्ये मानिन्छन्।<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|title=Amit Shah's choice of UP BJP chief to dampen Nitish Kumar's pitch|website=Economic Times|date=11 April 2016 |access-date=2 January 2023|archive-date=4 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804222626/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|url-status=live |last1=Tiwari |first1=Ravish }}</ref> कोइरीहरू [[:en:Saran district|सारन जिल्ला]]मा पाइन्छन् र [[:en:Munger|मुङ्गेर]], [[:en:Banka, Bihar|बाँका]], [[:en:Khagaria|खगडिया]], [[:en:Samastipur|समस्तीपुर]], [[:en:East Champaran|पूर्वी चम्पारण]], [[:en:West Champaran|पश्चिम चम्पारण]] र [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर]] जिल्लामा अपेक्षाकृत छरिएर बसोबास गर्छन्।<ref name="News18">{{cite web |date=30 January 2021 |title=Bihar: Nitish Kumar is Trying to Consolidate the Luv-Kush-Dhanuk Axis to Expand Social Base |url=https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413103338/https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |archive-date=13 April 2021 |access-date=11 April 2021 |website=News18}}</ref> भारतबाहिर, [[:en:Mauritius|मौरिसस]]मा रहेको बिहारी प्रवासी समुदायमा कोइरीहरू पाइन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई करारका मजदुरका रूपमा लगिएको थियो।<ref>{{cite journal |last1=Claveyrolas |first1=Mathieu |title=The 'Land of the Vaish'? Caste Structure and Ideology in Mauritius |journal=[[:en:Archives de sciences sociales des religions|Archives de sciences sociales des religions]] |date=2013 |pages=191–216 |doi=10.4000/samaj.3886 |doi-access=free }}</ref> [[:en:Nepal|नेपाल]]मा पनि उनीहरूको उल्लेख्य जनसङ्ख्या छ। सन् १९७७ मा बिहार सरकारले सरकारी जागिर र विश्वविद्यालयमा आरक्षण (कोटा) को सकारात्मक विभेद लागू गर्‍यो, जसबाट कोइरी जस्ता उच्च पिछडा जातिहरू लाभान्वित भए। भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत उनीहरू "उच्च पिछडा जाति" वा "उच्च अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्। ==संस्कृतीकरण== [[:en:University of Tokyo|टोकियो विश्वविद्यालय]]का प्राध्यापक एमेरिटस हारुका यानागिसावाले आफ्नो कृतिमा उल्लेख गरेका छन् कि कोइरीलाई यादव र कुर्मीसँगै उच्च-मध्यम जातिमा वर्गीकृत गरिएको थियो, जो आफ्नो बलियो र कठोर स्वभावका लागि चिनिन्थे।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hf-VEAAAQBAJ |last=Yanagisawa|first =H.|title=Indian Economic Growth in Historical Perspective: The Roots of Development|date=23 December 2022 |place=United States|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781000803396 |quote= Three upper-middle castes, the Yadav, Koeri and Kurmi (designated OBC), considerably improved their economic position. "These three castes have been the major beneficiaries of the so- called Green Revolution in Bihar.... These sturdy and hardy castes, traditionally engaged in cultivation, have managed to produce more from cultivation than their upper caste counterparts".}}</ref> कोइरीहरू परम्परागत रूपमा "[[:en: vaishya|वैश्य ]]" जातिमा वर्गीकृत थिए<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Shalendra |title=Development and Democracy in India |date=1999 |publisher=Lynne Rienner Publishers |isbn=9781555878108 |page=157 |url=https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |quote=Upper of forward caste(brahmin thakur bania kayastha), cultivating or middle castes(jat bhumihar tyagi), lower shudra or backward caste(yadav, kurmi, lodh koeri gujar kahar gadaria teli harhai nai kachi others), scheduled castes(chamar pasis dhobi bhangi) |access-date=18 April 2022 |archive-date=18 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418013913/https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Omvedt |first=Gail |url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India |date=18 June 1993 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3176-3 |pages=58 |language=en |quote=But in eastern U.P. and Bihar, marked much more by landlordism and within this the domination of the "twice-born" upper castes (brahmans, bhumihars, and rajputs), even the "shudra" peasant castes (kurmis, koeris, and yadavas) were cruelly subordinated, and there had been little of a broad anticaste movement. |access-date=15 August 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |url-status=live }}</ref> र आज कोइरीहरूले [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। संस्कृतीकरण भनेको परम्परागत रूपमा मध्यम र तल्ला जातिले सामाजिक तह माथि उक्लने प्रयास हो, जसमा प्रायः पौराणिक पात्रहरूसँग आफ्नो उत्पत्ति जोड्ने वा उच्च ''[[:en:Varna (Hinduism)|वर्ण]]''को जीवनशैली अपनाउने गरिन्छ, जस्तै [[:en:Vegetarianism|शाकाहार]], महिलाहरूलाई एकान्तमा राख्ने, वा पवित्र धागो ''[[:en:Upanayana|जनै]]'' लगाउने।<ref name="Jayapalan2001">{{cite book|author=N. Jayapalan|title=Indian society and social institutions|url=https://books.google.com/books?id=AumuJ2jtRZIC&pg=PA428|access-date=17 January 2013|year=2001|publisher=Atlantic Publishers & Distri|isbn=978-81-7156-925-0|page=428}}</ref> कोइरी लगायत उत्तर भारतका जातिहरूमा देखिएको संस्कृतीकरणको यो प्रवृत्ति [[:en:Vaishnavism|वैष्णव]] परम्परा बाट प्रेरित थियो, जुन उनीहरूले [[:en:Vishnu|विष्णु]]का अवतारसँग सम्बन्ध खोजेबाट पुष्टि हुन्छ। लेखक विलियम पिन्चले लेखेका छन्: {{blockquote|"कुशवाहा-क्षत्रिय आन्दोलनका उन्नाइसौँ शताब्दीका अग्रगामी तत्वहरूले शिव र उनकी दिव्य अर्धाङ्गिनी पार्वतीसँगको स्पष्ट ब्रह्माण्डीय सम्बन्ध देखाउँछन्। कुशवाहा-क्षत्रिय पहिचान गङ्गाको उत्तरी क्षेत्रभर तरकारी र (बीसौँ शताब्दीको सुरुपछि क्रमशः सीमित मात्रामा) अफिम खेतीको विशेषज्ञताका लागि प्रसिद्ध कृषक समुदायले अँगालेको थियो। तीमध्ये मध्य उत्तर प्रदेशका ''कछी'' र ''[[:en:Murao people|मुराओ]]'' कृषक, पश्चिमी उत्तर प्रदेशका ''कछवाहा'' र बिहार तथा पूर्वी उत्तर प्रदेशका ''कोइरी'' प्रमुख थिए।"<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=University of California Press |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |page=91,92 |access-date=4 October 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417221352/https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |url-status=live }}</ref>}} कोइरीहरूको जातीय सङ्गठन कुशवाहा क्षत्रिय महासभाले सन् १९२२ मा आफ्नो पहिलो अधिवेशन गर्‍यो।<ref name="Ashwani2008_36">{{cite book |first=Ashwani |last=Kumar |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |year=2008 |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-84331-709-8 |pages=36 |quote=The Koiris are known as great horticulturists and engage primarily in agricultural operations in the capacity of small landowners and poor peasants. Unlike Kurmis and Yadavs, they are generally considered non aggressive and disinterested in caste riots. They also attempted to attain higher social status by claiming to be descendants of Lord Ram's son Kush. They formed the Kushwaha Kshatriya Mahasabha as their nodal caste association and held the first session of the association in March 1922. |access-date=29 June 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200226/https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |url-status=live }}</ref> बनारसका [[:en:Ganga Prasad|गङ्गा प्रसाद]] गुप्त जस्ता केही [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] सुधारकहरूले कोइरीहरू [[:en:Kusha|कुश]]का वंशज हुन् र [[:en:Muhammad of Ghor|शिहाबुद्दिन गोरी]]को नेतृत्वमा मुस्लिम शक्ति सुदृढ हुँदै गएको बेला उनीहरूले राजा [[:en:Jayachandra|जयचन्द्र]]को सेवामा सैन्य हैसियतमा काम गरेका थिए भनी तर्क गरे। उनले अझ भने कि पराजयपछि मुस्लिमहरूबाट सताइने डरले कुशवाहा क्षत्रियहरू अस्तव्यस्त भई जङ्गलमा भागे र हिन्दू धर्मका पूर्व रक्षकका रूपमा नचिनिन आफ्ना पवित्र धागा फालिदिए। ब्रिटिश नृविज्ञानी [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले सन् १८९० को दशकमा कोइरीका विभिन्न उत्पत्ति कथा अभिलेख गरेका थिए। एउटा कथा अनुसार, [[:en:Shiva|शिव]] र [[:en:Parvati|पार्वती]]ले बनारसमा आफ्ना तरकारी र फूलका बगैँचाको हेरचाह गर्न कोइरी र [[:en:Kachhi (caste)|कछी]]लाई सिर्जना गरे। अस्सी वर्षअघि [[:en:Francis Buchanan-Hamilton|फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन]]ले बिहारका कोइरीहरू [[:en:Dashanami Sampradaya|दशनामी सम्प्रदाय]]का अनुयायी थिए भने गोरखपुर र अयोध्याका कोइरीहरू आध्यात्मिक मार्गदर्शनका लागि [[:en:Ramanandi Sampradaya|रामानन्दी]] सन्तहरूतिर लागेका थिए भनी अभिलेख गरेका थिए।<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=[[:en:University of California Press|University of California Press]] |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC|page=92}}</ref> [[:en:Christophe Jaffrelot|क्रिस्टोफ जाफ्रेलो]]का अनुसार जातीय सङ्गठनहरू व्यक्तिगत जातिहरूलाई एकताबद्ध गर्ने मूल उद्देश्यले बनेका थिए। कोइरी, कछी र मुराओ जस्ता बागवानी तथा तरकारी बजार खेती गर्ने समुदायलाई एउटै छातामुनि ल्याउन अखिल भारतीय कुशवाहा क्षत्रिय महासभा गठन गरिएको थियो। कोइरीहरूले [[:en:Kurmi|कुर्मी]]हरूको समर्थनमा "राघव समाज" नामक जातीय गठबन्धन बनाउने प्रयास पनि गरे, जुन [[:en:Rama|राम]]का एक नामबाट राखिएको थियो। यो क्रमशः [[:en:Lava (Ramayana)|लव]] र [[:en:Kusha (Ramayana)|कुश]]बाट आफ्ना समुदायको वंश जोड्ने दाबीलाई औचित्य दिन गरिएको थियो। सन् १९२८ मा महासभाले कोइरी समुदायका विभिन्न उपजातिको तर्फबाट [[:en:Simon Commission|साइमन आयोग]]समक्ष क्षत्रियका रूपमा मान्यता पाउन निवेदन पनि दिएको थियो।<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |pages=197–199 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=[[:en:C. Hurst & Co.|C. Hurst & Co.]] |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=HWms_1WzF1sC&q=india+silent+revolution+luv+kush&pg=PA197 |access-date=29 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231223916/http://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |archive-date=31 December 2013 |url-status=live }}</ref> कोइरी-कुर्मी समुदायका लागि प्रयोग हुने "लव-कुश" शब्दावली संस्कृतिभन्दा राजनीतिमा बढी महत्त्वपूर्ण बन्यो। बिहारमा यसले कोइरी र कुर्मी जातिको राजनीतिक एकताको प्रतिनिधित्व गर्न थाल्यो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|title=Why India Votes? :Exploring the Political in South Asia|first=Mukulika|last=Banerjee|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|year=2017|isbn=978-1317341666|access-date=25 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095019/https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|url-status=live}}</ref> गोरक्षासँग सम्बन्धित साम्प्रदायिक दङ्गाको सन्दर्भमा, केही लेखकहरूको मत छ कि कोइरी, अहिर जस्ता तल्ला जातिका समूहहरूले पनि उच्च सामाजिक हैसियत जनाउन गोरक्षा अँगाले, किनभने हिन्दू धर्ममा ''गाई''को पहिलेदेखि नै प्रतीकात्मक महत्त्व थियो। गोरक्षाबारे यो दृष्टिकोण उत्तर प्रदेशका सहरी कुलीनहरूको दृष्टिकोणभन्दा भिन्न थियो।<ref>{{cite book|first=William|last=Gould|title=Religion and Conflict in Modern South Asia|year=2012|pages=70|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|quote=Gyan Pandey's detailed research on the cow protection riots in eastern UP and Bihar in 1893 and 1917 relates the conflict to specific registers of caste difference and status assertion, in a context where the popular view of cow protection from the point of view of low-caste Ahirs, Koeris and Kurmis was quite different to that of UP's urban elites. For both Freitag and Pandey, cow protection became a means for relatively low-status communities to assert higher status via association with something of symbolic importance to Hinduism as a whole: in this case, the cow.|isbn=978-0-521-87949-1|url=https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|language=en|access-date=14 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|url-status=live}}</ref> ==अर्थतन्त्र== यो समुदाय भारतीय [[:en:Opium|अफिम]] व्यापारको केन्द्रमा थियो, जसको मुख्य आधार बिहार थियो। धेरै वर्षसम्म [[:en:British East India Company|ब्रिटिश ईस्ट इन्डिया कम्पनी]]ले [[:en:Patna|पटना]]स्थित एजेन्सीमार्फत यसलाई नियन्त्रण र शोषण गर्‍यो। [[:en:Carl Trocki|कार्ल ट्रोकी]]को विश्वास छ कि "अफिम उत्पादकहरू स्वतन्त्र कर्ता थिएनन्" र उनले उत्पादन गराउन अपनाइएको दबाब र आर्थिक व्यवस्थाको वर्णन गरेका छन्, जसमा अनिकालका बेला जनतालाई अन्न चाहिँदा पनि जमिन अफिम खेतीमै सीमित राखिन्थ्यो। कम्पनीका लागि लाभदायक भए पनि किसान उत्पादकका लागि यो प्रायः लाभदायक थिएन, र "कोइरी नामक एउटै जातिले मात्र केही हदसम्म कुशलतापूर्वक खेती जारी राख्न सक्यो। यो उनीहरूले अफिम उत्पादनका कामहरूमा आफ्ना पत्नी र छोराछोरीलाई संलग्न गराउन सक्ने भएकाले सम्भव भयो।"<ref name=Trocki1999pp64-67>{{cite book |title=Opium, empire and the global political economy: a study of the Asian opium trade, 1750–1950 |first=Carl A. |last=Trocki |author-link=Carl A. Trocki|publisher=Routledge |year=1999 |isbn=978-0-415-19918-6 |pages=64–67 |url=https://books.google.com/books?id=DDNvkSC26bcC |access-date=4 October 2011}}</ref> अफिम उत्पादनमा संलग्न अन्य समूहहरूले मजदुर भाडामा लिनुपर्थ्यो, तर कोइरीहरूले आफ्नै परिवारभित्र उपलब्ध श्रम प्रयोग गरेर लागत घटाए।<ref name=Trocki1999pp64-67/> कोइरी जनताको परिश्रमी स्वभावको वर्णन गर्दै [[:en:Susan Bayly|सुसान बेयली]]ले लेखेकी छन्: {{blockquote|"उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यसम्ममा प्रभावशाली राजस्व विशेषज्ञहरूले जमिनदार व्यक्तिको बाली हेरेरै उसको जात भन्न सक्ने बताउन थालेका थिए। उत्तरमा, यी पर्यवेक्षकहरूका अनुसार, 'दोस्रो दर्जाको जौ' को खेत हलो चलाउन हिचकिचाउने र आफ्ना महिलालाई एकान्तमा राख्नमा गर्व गर्ने [[:en:Rajput|राजपूत]] वा [[:en:Brahmin|ब्राह्मण]]को हुन्थ्यो। यस्तो मानिस आफ्नो पतनका लागि आफैँ दोषी ठहरिन्थ्यो, जसले आफ्ना अनुत्पादक आश्रितहरूलाई पाल्न लापरवाहीपूर्वक जमिन बन्धक राख्थ्यो र त्यसपछि बेच्थ्यो। त्यही तर्क अनुसार, फस्टाएको गहुँको खेत द्विज नभएको किसानको हुन्थ्यो, किनभने गहुँ खेतीमा खेतीकर्ताको सीप र उद्यमशीलता चाहिन्छ। [[:en:Denzil Ibbetson|डेन्जिल इबेट्सन]] र [[:en:E. A. H. Blunt|ई. ए. एच. ब्लन्ट]] जस्ता टिप्पणीकारका अनुसार यी गैर-कुलीन 'किसान'का गुण थिए, उत्तर भारतका मितव्ययी [[:en:Jat|जाट]] वा चतुर कुर्मी, .... यस्तै गुणहरू साना तरकारी बगैँचा गर्ने जनसङ्ख्यामा पनि पाइन्थे, जो हिन्दुस्तानमा कोइरी भनेर चिनिन्थे"<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age|first=Susan|last=Bayly|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2001|isbn=0521798426|access-date=2020-06-30|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200229/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|url-status=live}}</ref>}}उपनिवेशकालका नृविज्ञानी डा. हन्टरले बिहारका केही जिल्लामा कोइरी र औधिया कुर्मीलाई सबै खेती गर्ने जातिमध्ये सबैभन्दा सम्मानित भनी चिनाएका थिए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|title=The Limited Raj Agrarian Relations in Colonial India|author=Anand A. Yang|publisher=University of California Press|year=2021|isbn=978-0520369108|pages=187–188|access-date=27 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|url-status=live}}</ref> सन् १८७७ मा उपनिवेशकालीन [[:en:Bengal Presidency|बंगाल सरकार]]ले भारतीय समाजको विवरण तयार गर्ने प्रयास गर्‍यो र यो सन् १८७१ को पहिलो जनगणनाबाट सुरु भएको विभिन्न जाति र जनजातिहरूको अखिल भारतीय सामाजिक वर्गीकरणको प्रक्रियामा परिणत भयो। सन् १९०१ मा [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले भारतीय समाजको जातीय वर्गीकरण विकास गर्न मानवमितीय विधि प्रयोग गरे, जसले भारतका मानिसहरूलाई वर्गीकरण गर्ने समस्याग्रस्त प्रयासतर्फ डोर्‍यायो। कोइरीहरूलाई कुर्मीसँगै "कृषक जाति" का रूपमा वर्गीकृत गरिएको थियो।<ref name="Bauer">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|title=The Peasant Production of Opium in Nineteenth Century India|author=Rolf Bauer|publisher=BRILL|year=2019|isbn=978-9004385184|page=143|access-date=30 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|url-status=live}}</ref> सन् १९४१ को एक आधिकारिक प्रतिवेदनले उनीहरूलाई बिहारका "सबैभन्दा उन्नत" खेतीकर्ता भनी वर्णन गरेको थियो र भनेको थियो, "बानीमा सरल, अत्यन्त मितव्ययी र तरकारी बजार खेतीको कलामा निपुण कोइरी भारतमा जहाँसुकै पाइने माटो जोत्ने सर्वश्रेष्ठ किसानमध्येका एक हो।"<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |page=197 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=C. Hurst & Co. |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |access-date=29 August 2011 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200231/https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |url-status=live }}</ref> [[:en:British Raj|उपनिवेशकाल]]मा बंगाल जस्ता प्रान्तमा ग्रामीण जनसङ्ख्याको बहुसङ्ख्यक कृषिबाट जीविका चलाउँथे पनि थोरैलाई मात्र "कृषक" वर्गीकरणको योग्य मानिएको थियो। कोइरी, [[:en:Kachhi (caste)|कछी]] र [[:en:Kurmi|कुर्मी]] प्रमुख "कृषक जाति" मात्र नभई सबैभन्दा सीपयुक्त खेतीकर्ताका रूपमा पनि प्रख्यात थिए। समकालीन कृषि समाजबारे [[:en:William Crooke|विलियम क्रुक]]को वर्णन अनुसार कोइरीहरू 'शान्त, परिश्रमी र असल व्यवहारका मानिस' थिए।<ref name="Bauer"/> उन्नाइसौँ शताब्दीको सुरुमा [[:en:Gaya district|गया जिल्ला]]मा फ्रान्सिस बुकाननले कोइरीहरूलाई मुख्यतया गरिब र मध्यम किसानहरू रहेको "हल जोत्ने जनजाति" को समुदायका रूपमा अभिलेख गरेका थिए। तर उनको सर्वेक्षणमा उनीहरूभित्रको एउटा माथिल्लो तह छुटेको थियो, जसले नगद सञ्चित र जम्मा गरेको थियो र आश्रित श्रम प्राप्त गर्न ''कमियौटी'' पेस्की दिने साहुकारका रूपमा उदाएको थियो। उपनिवेशकालका मौखिक साक्ष्यले सङ्केत गर्छन् कि उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यसम्म गया जिल्लाका कोइरीहरूमा धनी किसानहरू समावेश थिए, जसले भूमि सम्बन्धमा सुधार गरेर र बजार सम्बन्ध विस्तार गरेर भौतिक सम्पत्ति आर्जन गरेका थिए। यसले उनीहरूलाई आश्रित मजदुरहरूलाई पेस्की दिएर ऋण बन्धनमा बाँध्न र ''कमिया-मालिक'' सम्बन्ध स्थापना गर्न सक्षम बनायो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|title=Bonded Histories Genealogies of Labor Servitude in Colonial India|issn=0575-6863|author=Gyan Prakash|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=0521526582|pages=162–163|access-date=21 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622094620/https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|url-status=live}}</ref> सन् १८८० को दशकको बंगाल र बिहार जस्ता क्षेत्रको ग्रामीण ऋण बजारको अध्ययन गर्ने लेखक बिन्देश्वर रामका अनुसार कोइरीहरूले ग्रामीण क्षेत्रमा [[:en:Bania|बनिया]] र [[:en:Sunar|सुनार]] जातिसँगै महाजन वा साहुकारको काम गर्थे। रामले उल्लेख गरेका छन् कि यी सामाजिक समूहहरू समृद्ध किसान स्वामी र रैयतहरूलाई ऋण दिने ग्रामीण ऋण बजारका अभिकर्ता दुवैका रूपमा कार्य गर्थे। सन् १८८५ सम्म जमिनको मूल्य बढ्दै जाँदा उनीहरूले खरिदमार्फत आफ्नो भूस्वामित्व बढाउन थाले। रैयतहरूले ऋणका लागि जमिन बन्धक राख्दा यी सामाजिक समूहहरूलाई जमिनको हस्तान्तरण पनि बढ्यो। रामले यो पनि उल्लेख गरेका छन् कि सन् १८८५ पछि कानुनअन्तर्गत जमिन दर्ता बढ्नु र जमिनको मूल्य उकालो लाग्नुका कारण साहुकारका रूपमा काम गर्ने यी समूहहरूको मोलमोलाइ क्षमता निकै बढ्यो।<ref name=Ram>{{cite book|last=Ram|first=B.|year=1997|title=Land and Society in India: Agrarian Relations in Colonial North Bihar|place=India|publisher=Orient Longman|page=69|isbn=9788125006435 |accessdate=29 August 2023|url=https://books.google.com/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103244/https://books.google.co.in/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69&dq=|url-status=live}}</ref> मालबिका चक्रवर्तीले पनि दक्षिण बिहार क्षेत्रका कोइरी जातिका सम्पन्न किसानहरूले खेतीबाट हुने आम्दानीमा थप्न महाजन वा साहुकारको काम गर्थे भनी उल्लेख गरेकी छन्। उनले यो पनि उल्लेख गरेकी छन् कि उनीहरूले स्थानीय [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]] जनसङ्ख्यालाई ''कमियौटी'' पेस्की (एक किसिमको ऋण) दिएर बँधुवा श्रम प्रणालीमा संलग्न गराए। चक्रवर्तीका अनुसार यी कोइरी महाजनहरू [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]]हरूलाई पेस्की दिँदा सबैभन्दा कडा थिए।<ref name=Chakraborty>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99|last=Chakrabarti|first=M.|year=2004|title=The Famine of 1896-1897 in Bengal: Availability Or Entitlement Crisis?|place=India|publisher=Orient BlackSwan|page=99|isbn=9788125023890 |accessdate=29 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103158/https://books.google.co.in/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99&dq=|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|पिछडा जातिको उच्च तह]]मा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013">{{cite book | author = Carolyn Brown Heinz | editor1 = Peter Berger | editor2 = Frank Heidemann | date = 3 June 2013 | title = The Modern Anthropology of India: Ethnography, Themes and Theory | publisher = Routledge | pages = | isbn = 978-1-134-06118-1 | url = https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | quote = The four dominant high caste groups (the forward castes)-Brahman, Bhumihar, Rajput, Kayastha-together constitute about 12 percent of the population. These are the old elite, from whose numbers came the major zamindars and land owning castes. The so-called Backward castes consisting of about half the population of Bihar, were further classified soon after independence into Upper Backward and Lower Backwards(Blair 1980). The upper backwards - Bania, Yadav, Kurmi and Koiri - constitute about 19 percent of the population, and now include most of the rising Kulak class of successful peasants who have acquired land, adopted improved agricultural technology, and become a powerful force in Bihar politics. This is true, above all, of the Yadavas. The lower backwards are shudra castes such as Barhi, Dhanuk, Kahar, Kumhar, Lohar, Mallaah, Teli etc, about 32 percent of the population. The largest components of the scheduled castes(14 percent) are the Dusadh, Chamar, and Musahar, the Dalit groups who are in many parts of the statelocked in struggles for land and living wages and living wages with the rich peasants and landlords of the forward and upper backward castes | access-date = 15 June 2022 | archive-date = 14 June 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220614220553/https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | url-status = live }}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरी जातिको पेसागत विविधीकरण उत्तर बिहारका छानिएका गाउँहरूको अध्ययनले देखाउँछ। आफ्नो ''भूमि र जातीय सम्बन्ध'' शीर्षकको लेखमा अवनीश कुमारले पश्चिम चम्पारण र उत्तर बिहारको [[:en:Samastipur district|समस्तीपुर जिल्ला]]का छानिएका गाउँहरूको अध्ययनबाट देखाए कि यी मध्ये केही गाउँहरूमा समयक्रममा कोइरी र यादव जाति [[:en:Bhumihar|भूमिहार]] जस्ता पुराना कुलीन समूहहरूलाई पछाडि पार्दै प्रभावशाली बने। कुमारको अध्ययनले यी दुवै जाति यी क्षेत्रमा राजनीतिक शक्तिका लागि प्रतिस्पर्धा गर्छन् र आर्थिक रूपमा सम्पन्न केही कोइरी परिवारहरूले स्थानीय [[:en:Primary Agricultural Credit Societies|प्राथमिक कृषि ऋण समिति]] र [[:en:Public Distribution System|सार्वजनिक वितरण प्रणाली]] पनि स्वामित्वमा राखेका छन् भन्ने पाएको थियो। तथापि, कोइरीहरूभित्र जातीय विभेदीकरण पनि उच्च थियो, किनकि अध्ययन गरिएका गाउँहरूका सबै कोइरी घरपरिवारले आफ्ना केही कुलबन्धुहरूले हासिल गरेको समृद्धि बाँडेका थिएनन्। अध्ययनले भूमि र स्रोतमाथिको नियन्त्रणको फरक ढाँचा पनि प्रस्तुत गर्‍यो, किनभने केही क्षेत्रमा कोइरी र यादव जस्ता जाति प्रभावशाली थिए भने अरूमा भूमिहार जातिले अझै खेती योग्य जमिनको ठूलो हिस्सामाथि नियन्त्रण राखेको थियो।<ref>{{cite journal|title=Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages|last=Kumar|first= Awanish|year=2022|journal ="Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages," Review of Agrarian Studies|volume =12|issue=1|url=http://ras.org.in/5baea16fe33094ce0fa6dc641b7b811f}}</ref> ===भूमि सुधारपछि=== कोइरी जस्ता मध्यम जातिका किसानहरूले भारत सरकारको भूमि सुधार नीतिबाट सबैभन्दा बढी लाभ उठाए। जमिनको हदबन्दी कानुन र सन् १९७० को दशकको कम्युनिस्ट दबाबको सामना गर्दै उच्च जातिका जमिन्दारहरूले आफ्ना जमिन बेच्न थाले। अधिकांश अवस्थामा खरिदकर्ता कोइरी, [[:en:Kurmi|कुर्मी]] वा [[:en:Yadav|यादव]] जातिका हुन्थे। यी किसानहरूले आफ्नो जमिनमा कुशलतापूर्वक काम गरे र आफ्ना जमिनलाई थप उत्पादनशील बनाए। यसको विपरीत उच्च जातिहरू त्यसो गर्न असमर्थ भए र उनीहरू आफूले पाएको मूल्यले सन्तुष्ट देखिए। अग्रगामी जातिहरूमा बढ्दो सहरीकरणले ग्रामीण क्षेत्रमा नयाँ जमिन्दारको वर्ग सिर्जना गर्‍यो, किनकि यी तीन मध्यम जातिले आफ्नो जमिन विरलै बेच्थे, बरु सुधारलाई थप जमिन किन्ने अवसरका रूपमा हेर्थे।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=80,81 | publisher=[[:en:Viking Press|Viking]] | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201352/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | url-status=live }}</ref> यो प्रक्रियाले मध्यम किसान जातिहरूको ऊर्ध्वगामी गतिशीलतालाई प्रोत्साहन दियो। यादवहरूमा यो गतिशीलताले उनीहरूलाई ठूला किसान र जमिन्दार दुवैका रूपमा सुदृढ बनायो भने कोइरीहरूमा ऊर्ध्वगामी गतिशीलता विशेष गरी [[:en:Landlords|जमिन्दार]] बन्नेतर्फ मात्र केन्द्रित थियो।<ref>{{cite book|title=Agrarian Reforms, Land Markets, and Rural Poor|first=D. Narasimha|last=Reddy|publisher=Concept Publishing Company|page=279|year=2009|isbn=978-8180696046|url=https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|access-date=16 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|url-status=live}}</ref> कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता जातिको उदय र अग्रगामी जातिहरूको सत्ताबाट पतन यी मध्यम किसानहरूमा बढ्दो आक्रामकताले चिनिन्थ्यो, जो अब आफूले पहिले निन्दा गरेका जमिन्दारहरू जस्तै व्यवहार गर्न थालेका थिए।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=82 | publisher=Viking | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | url-status=live }}</ref> सन् १९८९ मा फ्रान्केलले अवलोकन गरे कि ९५% उच्च जाति र कोइरी तथा यादव जस्ता मध्यम किसान जातिका ३६% धनी किसान-सह-जमिन्दार वर्गका थिए। शारीरिक श्रमप्रतिको अरुचि यो वर्गको विशेषता थियो। तथापि, जीविकोपार्जनका लागि तुलनात्मक रूपमा कम जमिन भएका केही कोइरी र यादवहरूले कृषि मजदुरका रूपमा पनि काम गर्थे, यद्यपि अधिकांश कृषि मजदुर [[:en:Dalit|दलित]] जातिका थिए। फ्रान्केलका अनुसार मध्यम र गरिब किसानको अधिकांश भाग कोइरी र यादव जस्ता जातिका थिए; यो वर्गले आफ्नै खेतमा काम गर्थ्यो तर अरूको खेतमा काम गर्नु आफ्नो मर्यादाभन्दा तल ठान्थ्यो।<ref>{{cite book |title=Rebels From the Mud Houses: Dalits and the Making of the Maoist Revolution ... |page=31 |first=George |last=Kunnath |publisher=[[:en:Taylor and Francis Group|Taylor and Francis Group]] |location=New York |year=2018 |isbn=978-1-138-09955-5 |url=https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |access-date=29 May 2020 |archive-date=15 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115155155/https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |url-status=live }}</ref> तथापि, सामाजिक पदानुक्रमको माथिल्लो छेउतर्फको सामाजिक-आर्थिक प्रगति र सङ्क्रमण निर्बाध थिएन। उत्तर भारतका अन्य मध्यम स्तरका जातिहरू जस्तै कोइरीहरूले यथास्थितिका समर्थक उच्च जातिहरू तथा आफ्ना अधिकारका लागि अब मुखर बनेका दलित र सबैभन्दा तल्ला जातिहरू दुवैतर्फबाट दोहोरो टकरावको सामना गरिरहेका थिए। यी सबैले मध्यम जातिहरूलाई आक्रामक बनायो।<ref>{{cite book|title=Beyond Ambedkar: Essays on Dalits in India|first=Nandu|last=Ram|publisher=Har Anand Publications|year=2009|page=32|isbn=978-8124114193|url=https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|url-status=live}}</ref> सञ्जय कुमारले मध्यम किसान [[:en:Caste|जाति]]हरू, जसलाई [[:en:Upper Backward Castes|उच्च-ओबीसी]] पनि भनिन्छ, को राजनीतिक परिचालनलाई सन् १९७०–९० को अवधिअघिका दशकहरूमा बिहारमा गरिएको भूमि सुधारको क्रमिक प्रक्रियासँग जोडेका छन्। कुमारका अनुसार: {{Blockquote|आफ्ना सबै सीमितताका बावजुद, सन् १९४८ देखिका भूमि सुधार कानुनहरूले विशाल क्षेत्रको जमिनमाथिको स्वामित्व अधिकार उच्च-ओबीसी, मुख्यतः यादव र कोइरी-कुर्मीलाई हस्तान्तरण गरे। यसले उनीहरूलाई राजनीतिक शक्तिमा ठूलो हिस्सा माग्ने बल दियो र सन् १९६० को दशकको अन्त्यसम्म उनीहरूले [[:en:Vidhan Sabha|विधान सभा]]मा आफ्नो प्रतिनिधित्वको ढिलो तर क्रमिक वृद्धिमा प्रतिबिम्बित हुने गरी राजनीतिक रूपमा आफूलाई स्थापित गर्न थालेको देखिन्थ्यो<ref name="Sanjay 55">{{cite book|last=Kumar|first=Sanjay|title=Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns|publisher=SAGE publication|pages=31|isbn=978-93-528-0585-3|url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|date=27 May 2022|access-date=28 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|url-status=live}}</ref>}} उच्च जातिका जमिन्दारहरूसँगको द्वन्द्वले उनीहरूलाई अति-वामपन्थी [[:en:Naxalite|नक्सलवाद]]तर्फ आकर्षित गर्‍यो। यो [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर जिल्ला]]को गाउँ [[:en:Ekwari|एकवारी]]मा देखियो, जहाँ कोइरी शिक्षक [[:en:Jagdish Mahto|जगदीश महतो]]ले सन् १९६७ को [[:en:Bihar Legislative Assembly|बिहार विधानसभा]] निर्वाचनमा [[:en:Communist Party of India|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] (सीपीआई) लाई समर्थन गरेका कारण [[:en:Bhumihar|भूमिहार]]हरूले कुटपिट गरेपछि माओवादीहरूको नेतृत्व गर्न थाले र उच्च जातिका जमिन्दारहरूको हत्या सङ्गठित गरे। महतोले आरामा ''हरिजनिस्तान'' नामक पत्रिका पनि सुरु गरे। सन् १९७१ मा महतोको हत्यापछि भोजपुरको कम्युनिस्ट विद्रोह शान्त भयो।<ref>{{cite book|title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India|first=Gail|last=Omvedt|publisher=[[:en:M.E.Sharpe|M.E.Sharpe]]|page=59|year=1993|isbn=0765631768|url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC&q=Reinventing+Revolution%3A+New+So%2Fjagdish+mahto&pg=PA59|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacRcC&q=Reinventing+Revolution%3A+New+So%2Fjagdish+mahto&pg=PA59|url-status=live}} "Its first mass leader was Jagdish Mahto, a Koeri teacher who had read Ambedkar before he discovered Marx and started a paper in the town of Hrrah called Harijanistan("dalit land").</ref><ref>{{cite book|title=From popular movement to rebellion:The Naxalite dacade|page=317,318|first=Ranbir|last=Samaddar|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|location=New york|year=2019|isbn=978-0-367-13466-2|url=https://books.google.com/books?id=BjZ7DwAAQBAJ&q=jagdish+prasad+mahto+naxal&pg=PT317|access-date=30 May 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=BjZ7DwAAQBAJ&q=jagdish+prasad+mahto+naxal&pg=PT317|url-status=live}}</ref> [[:en:Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी–लेनिनवादी) लिबरेसन]]को ''Flaming fields of Bihar'' शीर्षकको प्रतिवेदनले बिहारका केही जिल्लामा [[:en:Naxalite-Maoist insurgency|नक्सलवादी-माओवादी विद्रोह]]मा कोइरीहरूको सहभागिता देखायो। उच्च जातिका जमिन्दारहरूबाट निरन्तर डकैती र उत्पीडनका पीडित भएका कारण उनीहरू जस्ता मध्यम जातिहरू प्रायः क्रान्तिकारी समूहको छातामुनि आउँछन् भन्ने उल्लेख गरिएको थियो। सीपीआई (एमएल) [[:en:Patna|पटना]], [[:en:Bihar|भोजपुर]], [[:en:Aurangabad|औरङ्गाबाद]] र [[:en:Rohtas District|रोहतास]] जिल्लामा कोइरीहरूलाई परिचालन गर्न सफल रह्यो।<ref>{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zA2rCwAAQBAJ&pg=PT178|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|chapter=Bihar 1990-2011|author=Ranabir Samaddar|date=3 March 2016|publisher=Routledge, 2016|isbn=978-1317125372|access-date=21 June 2022|page=178|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=zA2rCwAAQBAJ&pg=PT178|url-status=live}}</ref> पछि कोइरीहरू र अन्य मध्यम किसान जातिहरूको एक माथिल्लो तहले उग्रवादी सङ्गठन [[:en:Ranvir Sena|रणवीर सेना]]लाई आफ्नो समर्थन जनायो। यो समूहले भूमि सुधारबाट सबैभन्दा बढी लाभ उठाएको थियो र [[:en:Dalits|दलितहरू]]प्रति निर्मम बनेको थियो।<ref>{{cite book|title=The situated politics of belonging|page=135,136|first=Nira-Yuval-Davis|last=Kalpana|publisher=[[:en:SAGE Publications|SAGE Publications]]|location=london|year=2006|isbn=1-4129-2101-5|url=https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&q=koeri+in+army&pg=PA135|access-date=30 May 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421100742/https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&q=koeri+in+army&pg=PA135|url-status=live}}</ref> === सकारात्मक विभेद (आरक्षण) === भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत कोइरीहरू "पिछडा जाति" वा "अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्, त्यसैले उनीहरू सरकारी जागिरमा ओबीसी आरक्षणका हकदार छन्।<ref>{{cite book |last1=Mukherji |first1=Partha Nath |title=Understanding Social Dynamics in South Asia: Essays in Memory of Ramkrishna Mukherjee |date=2019 |publisher=Springer |isbn=9789811303876 |page=28 |url=https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&dq=koeri+other+backwards+caste&pg=PA89 |access-date=14 May 2022 |archive-date=14 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514110508/https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&dq=koeri+other+backwards+caste&pg=PA89 |url-status=live }}</ref> [[:en:2022 Bihar caste-based survey|सन् २०२२ को बिहार जातीय सर्वेक्षण]]का निष्कर्षले सन् २०२३ मा समुदायका कुल १,१२,१०६ सदस्य सरकारी जागिरमा रहेको देखायो, जसका कारण बिहारको [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] श्रेणीमा यादव र कुर्मीसँगै सबैभन्दा बढी सरकारी जागिर भएको समूहमा उनीहरूको समावेश भयो। तथापि, सरकारी जागिरमा उनीहरू [[:en:Forward Castes|अग्रगामी जाति]]भन्दा पछाडि थिए।<ref>{{cite news |last=Bhelari |first=Amit |date=8 November 2023 |url=https://www.thehindu.com/news/national/bihars-caste-based-survey-report-shows-yadavs-hold-most-govt-jobs-among-obcs/article67509087.ece |title=Bihar caste-based survey report {{!}} Poverty highest among Scheduled Castes, lowest among Kayasths |work=The Hindu |access-date=9 November 2023 |archive-date=8 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108181900/https://www.thehindu.com/news/national/bihars-caste-based-survey-report-shows-yadavs-hold-most-govt-jobs-among-obcs/article67509087.ece |url-status=live}}</ref> ==वितरण== [[:en:Anand Yang|आनन्द यङ]]ले तयार पारेको तालिकाबद्ध तथ्याङ्कअनुसार सन् १८७२ देखि १९२१ को बीचमा [[:en:Saran district|सारन जिल्ला]]को जनसङ्ख्याको लगभग सात प्रतिशत कोइरी थिए। यङले सन् १८९३–१९०१ को अवधिमा भाडामा दिइएको भूस्वामित्वमा उनीहरूको संलग्नताको पनि उल्लेख गरेका छन्: कोइरीहरूले जिल्लाको कुल खेती गरिएको क्षेत्रफलको लगभग नौ प्रतिशतमा काम गर्थे, जो अहिरहरूभन्दा एक प्रतिशत कम थियो, यद्यपि उनीहरू जनसङ्ख्यामा लगभग पाँच प्रतिशत बढी थिए।<ref>{{cite book |title=The limited Raj: agrarian relations in colonial India, Saran District, 1793–1920 |first=Anand A. |last=Yang |publisher=[[:en:University of California Press|University of California Press]] |year=1989 |isbn=978-0-520-05711-1 |url=https://books.google.com/books?id=Ck4jmD7H34UC |page=45 |access-date=4 October 2011}}</ref> [[:en:Christopher Bayly|क्रिस्टोफर बेयली]]का अनुसार: {{blockquote|"अठारहौँ शताब्दीमा उत्तरी र पश्चिमी अवधमा कुर्मी, कच्छी र कोइरी खेतीकर्ताका बस्तीहरू पनि धेरै थिए। खेतीको किनारमा रहेका यी जातिहरूलाई जङ्गल क्षेत्रलाई हलोमुनि ल्याएबापत विशेष भाडा दर दिइन्थ्यो। उदाहरणका लागि पहिलो पाँच वर्षमा भाडा उही प्रकारको माटोका लागि सामान्य मानिने रकमको आधा मात्र हुन सक्थ्यो। बस्ती बसाउने उद्यमी वा अधिकारीका लागि राजस्वको फाइदा निकै ठूलो थियो।"<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xfo3AAAAIAAJ&pg=PA101|title=Rulers, Townsmen and Bazaars: North Indian Society in the Age of British Expansion|first=C. A.|last=Bayly|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=1988|isbn=0521310547|access-date=1 July 2020|page=101|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=xfo3AAAAIAAJ&pg=PA101|url-status=live}}</ref>}} उनीहरू बिहारको [[:en:Samastipur|समस्तीपुर]] जिल्लामा पनि बसोबास गर्छन्। यस जिल्लामा कोइरी जाति आपराधिक गतिविधिका लागि कुख्यात छ र यस जिल्लाका दश [[:en:Bihar Legislative Assembly|विधानसभा]] सिटमध्ये अधिकांशको प्रतिनिधित्व गर्छ।<ref>{{cite book|title=Women Empowerment Through Panchayati Raj Institutions|first=Minni|last=Thakur|publisher=Concept Publishing Company|year=2010|isbn=978-8180696800|url=https://books.google.com/books?id=0hbA4A--9HcC&q=koeri+and+bhumihar&pg=PA31|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=0hbA4A--9HcC&q=koeri+and+bhumihar&pg=PA31|url-status=live}}</ref> गौरङ आर. सहायले सन् २००८–११ मा सङ्कलन गरेको तथ्याङ्कमा आधारित क्षेत्रीय अध्ययनमा दक्षिण-पश्चिम बिहारको [[:en:Buxar district|बक्सर]]को उनवास पञ्चायतका एकअर्काको नजिक रहेका १३ गाउँको विवरण अध्ययन गरियो र निष्कर्ष निकालियो कि ती मध्ये दश गाउँमा कोइरीहरूको जनसङ्ख्या सबैभन्दा बढी थियो र उनीहरू मुख्य भूस्वामी जातिमध्ये एक थिए, तर सर्वेक्षण गरिएका गाउँमा प्रति घरपरिवार औसत भूस्वामित्व केवल २.१२ एकड मात्र पाइयो। सीमित भूस्वामित्व पनि जाति र वर्गका आधारमा असमान रूपमा वितरित पाइयो।<ref>{{cite book |last=N. Jayaram |first=Partha Nath Mukherji |url=https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA89 |title=Understanding Social Dynamics in South Asia |publisher=[[:en:Springer Publishing|Springer Publishing]] |year=2019 |isbn=978-9811303876 |page=88-[https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA99 99] |quote= |access-date=16 June 2020 |quote-page= |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA89 |url-status=live }}</ref> यसबाहेक, ग्रामीण बिहारका केही छानिएका गाउँमा गरिएको अर्को अध्ययनले कोइरीहरूले [[:en:Purohit|पुरोहित]] (पारिवारिक पुजारी) को काम गर्ने र उल्लेख्य सङ्ख्यामा घरपरिवारले कोइरी जातिका पुरोहितको सेवा लिइरहेको देखाएको छ।<ref>{{cite book|title=Readings in Indian Sociology: Volume II|first=K. L.|last=Sharma|publisher=[[:en:SAGE Publications|SAGE Publications]]|location=India|year=2013|isbn=978-8132118725|url=https://books.google.com/books?id=JOqICwAAQBAJ&q=koeri+caste+occupational+change&pg=PA136|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201356/https://books.google.com/books?id=JOqICwAAQBAJ&q=koeri+caste+occupational+change&pg=PA136|url-status=live}}</ref> ===भारतबाहिरको वितरण=== भारतबाहिर कोइरीहरू [[:en:Mauritius|मौरिसस]]मा रहेको बिहारी प्रवासी समुदायमा पाइन्छन्। टापु जातीय र धार्मिक आधारमा विभाजित भए पनि 'हिन्दू' मौरिसियनहरूले धेरै मौलिक चलन र परम्परा पालन गर्छन्, जो भारतीय उपमहाद्वीपमा देखिनेभन्दा निकै फरक छन्। मौरिससका केही जातिहरू उपमहाद्वीपीय भारतीय दृष्टिकोणबाट चिन्नै नसकिने हुन्छन् र परस्पर विरोधी जातिहरूलाई एउटै समूहमा समावेश गर्न सक्छन्। कोइरीहरू समावेश भएको 'वैश्य' टापुको सबैभन्दा ठूलो र प्रभावशाली जाति समूह हो। पूर्व ब्राह्मण कुलीन र पूर्व [[:en:Kshatriya|क्षत्रिय]]लाई सँगै 'बाबुजी' भनिन्छ र उनीहरूले उच्च जातीय हैसियतले प्रदान गर्ने प्रतिष्ठा भोग्छन्, यद्यपि राजनीतिक रूपमा उनीहरू किनारीकृत छन्।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=_F7NCwAAQBAJ&q=koeri+in+Mauritius&pg=PA14|title=Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora|first=Crispin|last=Bates|publisher=Springer|page=14|year=2016|isbn=978-0333977293|access-date=1 July 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095011/https://books.google.com/books?id=_F7NCwAAQBAJ&q=koeri+in+Mauritius&pg=PA14|url-status=live}}</ref> कोइरीहरूको [[:en:Nepal|नेपाल]]मा पनि उल्लेख्य जनसङ्ख्या छ। त्यहाँ सन् १९९१ मा गरिएको जनगणनामा उनीहरूको जनसङ्ख्याको अनुमान समावेश थियो तर सन् २००१ को जनगणनामा ती समावेश गरिएनन्।<ref>{{cite book |title=Social Inclusion of Ethnic Communities in Contemporary Nepal |pages=109–110 |first=Monika |last=Mandal |publisher=KW Publishers |year=2013 |isbn=978-93-81904-58-9 |url=https://books.google.com/books?id=f0y6DQAAQBAJ&pg=PT109 |access-date=4 July 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201356/https://books.google.com/books?id=f0y6DQAAQBAJ&pg=PT109 |url-status=live }}</ref> ===उत्तर प्रदेशमा=== [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]]का केही क्षेत्रमा धेरै कोइरीहरू [[:en:Mallaah|मल्लाह]] जातिका सदस्यहरूसँगै [[:en:Weaving|बुनाइ]]को पेसामा पनि संलग्न थिए र स्थानीय प्रयोगका लागि कपडा उत्पादन गर्थे।<ref>{{cite book |last1=Raman |first1=Vasanthi |title=The Warp and the Weft: Community and Gender Identity Among the Weavers of Banaras |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=9781136518003 |page=109 |url=https://books.google.com/books?id=BIFpa2Oea3sC&dq=koeris+weavers&pg=PA109 |quote=The fact that weavers in Banaras are still predominantly Muslim (particularly in the highly skilled silk weaving domain) and the traders and buyers still predominantly Hindu constitutes the basis for interdependence between the two communities. However, many Hindu lower-caste groups (particularly Koeris, Mallaahs, Mauryas, and even Yadavs) and some Dalit groups have also taken to the occupation of weaving. The large majority of Momin Ansaris are still ordinary weavers, trying to eke out a livelihood in very straitened circumstances. |access-date=14 May 2022 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://books.google.com/books?id=BIFpa2Oea3sC&dq=koeris+weavers&pg=PA109 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Uttar Pradesh District Gazetteers: Bijnor |date=1989 |publisher=Government of Uttar Pradesh |page=56 |url=https://books.google.com/books?id=54sbAAAAIAAJ&q=koeris+weavers |access-date=14 May 2022 |archive-date=14 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514110507/https://books.google.com/books?id=54sbAAAAIAAJ&q=koeris+weavers |url-status=live }}</ref> ==उपविभाजन, वर्गीकरण र संस्कृति== उत्तर भारतमा कोइरीसँग मिल्दाजुल्दा जातिहरूमा मौर्य, [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]], [[:en:Mahto|महतो]], [[:en:Kachhi (caste)|कछी]], शाक्य र [[:en:Saini|सैनी]] पर्छन्। समयक्रममा यी जातिहरू नजिक आएका छन्, आपसमा विवाह गर्न थालेका छन् र आफ्नो जातीय एकता सुदृढ गर्न अखिल भारतीय सञ्जाल विकास गर्दै गएका छन्।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=58G8PPAN48cC|title=Awareness in Weaker Section: Perspective Development and Prospects|first=Mahendra Lal|last=Patel|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|year=1997|page=37|isbn=8175330295|access-date=15 August 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201928/https://books.google.com/books?id=58G8PPAN48cC|url-status=live}}</ref> सन् १८११ मा चिकित्सक [[:en:Francis Buchanan-Hamilton|फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन]]ले बिहार र पटनाका उत्पादक जातिहरू—कोइरी, ग्वाला, कुर्मी, सुनार (स्वर्णकार) र [[:en:Kayastha|कायस्थ]] (लेखक जाति) समेतलाई "शुद्ध [[:en:Shudra|शूद्र]]" का रूपमा वर्गीकृत गरे। तथापि, शिक्षाको स्तरमा भएको प्रगतिका कारण कायस्थ समुदाय उनीहरूमध्ये पहिलो थियो जसले आफ्नो शूद्र हैसियतलाई चुनौती दियो र उच्च वर्णको दाबी गर्‍यो। बाँकी समुदायहरू उनीहरूको पछि लागे।<ref name="William Pinch ">{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=University of California Press |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft22900465&chunk.id=s1.2.11&toc.depth=1&toc.id=ch2 |pages=73–75 |quote=Buchanan, in the early nineteenth century, had included in the term "pure shudra" the well-known designations of Kayasth, Koiri, Kurmi, Kahar, Goala, Dhanuk (archers, cultivators, palanquin bearers), Halwai (sweets vendor), Mali (flower gardener), Barai (cultivator and vendor of betel-leaf), Sonar (goldsmith), Kandu (grain parcher), and Gareri (blanket weavers and shepherds)[108].108. Buchanan, Bihar and Patna, 1811–1812, 1:329–39; Martin, Eastern India, 2:466–70 |access-date=13 August 2020 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095003/https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft22900465&chunk.id=s1.2.11&toc.depth=1&toc.id=ch2 |url-status=live }}</ref> कोइरी जस्ता खेती गर्ने जातिका घरपरिवारहरूमा लिङ्गका आधारमा पारिवारिक कर्तव्यको कुनै ठूलो विभाजन थिएन। यहाँ परिवारका पुरुष र महिला दुवै सदस्य खेतीसम्बन्धी कार्यमा सहभागी हुन्थे, जसले समानतावाद र लिङ्गमा आधारित विभेद तथा एकान्तवासको अभावको बाटो खोल्यो। कोइरीहरूको आफ्ना महिलाप्रतिको दृष्टिकोण उनीहरूको (जाति) पुस्तिकाबाट चित्रित हुन्छ, जसमा कोइरी महिलाहरूलाई आफ्ना पतिप्रति वफादार र साँचो [[:en:Kshatriya|क्षत्रिय]] महिलाका सबै गुण भएका, शत्रुको सामना साहसका साथ गर्ने र पराजित हुनुभन्दा पतिसँगै लड्ने भनी वर्णन गरिएको छ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oDeFAAAAIAAJ&q=koeri+women|title=Daughters of the Earth: Women and Land in Uttar Pradesh|first=Smita Tewari|last=Jassal|publisher=Manohar|year=2001|isbn=8173043752|access-date=1 July 2020|page=71,53|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095018/https://books.google.com/books?id=oDeFAAAAIAAJ&q=koeri+women|url-status=live}}</ref> सन् १८९० को दशकमा भएको मध्यम किसान जातिहरूभित्रको क्षत्रिय सुधार आन्दोलनले ग्रामीण बिहारलाई द्वन्द्वको मैदानमा परिणत गर्‍यो। विलियम पिन्चको दाबी छ कि कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता जातिहरू [[:en:British Indian Army|ब्रिटिश भारतीय सेना]]मा सिपाहीका रूपमा भर्ती भए। यी जातिहरूमा ''क्षत्रियत्व'' वा "क्षत्रिय हुनुको सार" आक्रामकताले चिनिन्थ्यो, जसले धेरै जातीय सेनाको गठन गरायो र अन्तरजातीय द्वन्द्व निम्त्यायो।<ref name="George">{{cite book |title=Rebels From the Mud Houses: Dalits and the Making of the Maoist Revolution ... |page=209,210 |first=George |last=kunnath |publisher=Taylor and Francis group |location=New york |year=2018 |isbn=978-1-138-09955-5 |url=https://books.google.com/books?id=JkcrDwAAQBAJ&pg=PA209 |access-date=29 May 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201927/https://books.google.com/books?id=JkcrDwAAQBAJ&pg=PA209 |url-status=live }}</ref> सन् १९८० को दशकमा [[:en:Rohtas district|रोहतास जिल्ला]]को [[:en:Rohtas Plateau|कैमूर पठार]] वरपरको क्षेत्रमा कोइरीहरूले डाँकु समूहहरू पनि सञ्चालन गर्थे, जो प्रतिद्वन्द्वी समूहका सदस्यहरूसँगको जातीय युद्धका लागि जिम्मेवार थिए। यस्तै एउटा समूह [[:en:Ramashish Koeri gang|रामाशीष कोइरी गिरोह]] थियो, जो कैमूरका पहाडबाट सञ्चालित थियो।<ref>{{cite book|title=In the Mirror of Mandal Social Justice, Caste, Class, and the Individual|url=https://books.google.com/books?id=XnjaAAAAMAAJ|isbn=9788120203525|year=1992|publisher=Ajanta Publications|author=Hiranmay Karlekar|quote=Five Yadavs, including a woman, were killed by a gang reportedly led by Ramashish Koeri alias Dada . The incident broke a lull in the gang warfare between the Yadavs and Koeris in the Khaimur hills|access-date=27 July 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103707/https://books.google.com/books?id=XnjaAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ==सङ्गठन== दुई विश्वयुद्धबीचका वर्षहरूमा, जब विभिन्न जातिहरूमा आफ्नो हैसियत उकास्ने सामान्य आन्दोलन चलिरहेको थियो, कोइरी समुदायका लागि कम्तीमा एउटा पत्रिका प्रकाशित हुन्थ्यो, ''काशबला क्षत्रिय मित्र''<!--NB: the source specifically says "Kashbala" - not "Kushwaha" etc-->,<ref>{{cite book |title=Hindu nationalism and the language of politics in late colonial India |first=William |last=Gould |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-83061-4 |url=https://books.google.com/books?id=XNsganXnq-oC |page=31 |access-date=4 October 2011|quote=In the inter-war period religious community was rendered an important site of public political contestation in periodicals and journals. Newspaper publicity, and the symbolism it employed, created and re-created communal stereotypes. 'Communal' controversy, as the early journalistic career of Muhammad Ali who publicised the Kanpur mosque dispute of 1913 demonstrates, was sensational and sold newspapers, causing periodicals to rise and fall. For example, Arti, a Hindi daily from Lucknow, which reached a high circulation of 3,000, was started specifically in response to communal disputes centred around Aminabad Park in the city. The Arya Mitra, a Hindi weekly published from Agra, served as the organ of the Arya Pratinidhi Sabha, which sought to promote shuddhi and the uplifting of the depressed class. The Bharat Bhol was supported by the Rishikesh fund to further agitation over a temple in Dehra Dun. Caste-based journals were also common, such as the Kshattriya, set up to support social reform amongst the Jats of Meerut, the Kashbala Kshattriya Mitra, which promoted the interests of the Koeri community and the Jatava of Agra, which supported the interests of 'untouchables'.}}</ref> जबकि कोइरी समुदायका अन्य हितहरूको ख्याल कुशवाहा क्षत्रिय महासभाले राख्छ।<ref name="Ashwani2008_36"/> यी सङ्गठनहरूबाहेक समुदायका सामाजिक-राजनीतिक आवश्यकता पूरा गर्ने विभिन्न राज्यस्तरीय सङ्गठनहरू पनि छन्। [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]]मा, यस्तै एउटा सङ्गठन कुशवाहा महासभाले समुदायको राजनीतिक सशक्तीकरणका लागि काम गर्छ। [[:en:Aklu Ram Mahto|अक्लु राम महतो]], [[:en:Dev Dyal Kushwaha|देव दयाल कुशवाहा]] र [[:en:Bhubneshwar Prasad Mehta|भुवनेश्वर प्रसाद मेहता]] जस्ता झारखण्डका प्रमुख नेताहरू विगतमा यस सङ्गठनसँग आबद्ध रहेका थिए।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/JHA-BOK-MAT-latest-bokaro-news-021002-348443-NOR.html|title=People of Kushwaha community should be politically represented: Mehta|website=Bhaskar|date=4 August 2014 |accessdate=11 August 2023|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418191003/https://www.bhaskar.com/news/JHA-BOK-MAT-latest-bokaro-news-021002-348443-NOR.html|url-status=live}}</ref> ==राजनीति== बीसौँ शताब्दीको सुरुमा कोइरी र उनीहरूको उपजाति [[:en:Murao|मुराओ]]ले [[:en:Kisan Sabha (1919-1922)|किसान सभा]]को राजनीतिमा भाग लिए, जसले [[:en:Landlordism|जमिन्दारी प्रथा]]का दुष्प्रभावविरुद्ध किसानको हितका लागि काम गर्‍यो, र सन् १९२० को गान्धीवादी [[:en:Non-cooperation movement (1919–22)|असहयोग आन्दोलन]]मा पनि सहभागी भए। लामो स्वतन्त्रता र जातीय एकताको परम्परा भएका यी किसान जातिहरूले किसान सभाहरू स्थापना गरे, जो पछि किसानका मुद्दाको समर्थनमा महत्त्वपूर्ण साधन बने। जमिन्दारहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाउन धोबी र नाईको सेवा रोक्ने परम्परागत विधि "नाई-धोबी बन्द" र उनीहरूका बलिया जातीय पञ्चायतहरूको प्रयोग यस किसान आन्दोलनको प्रतीक बन्यो। कोइरी नेता [[:en:Mata Badal Koeri|माता बदल कोइरी]] [[:en:Baba Ram Chandra|बाबा रामचन्द्र]]सँगै ''अवध किसान सभा'' (अवध किसान सम्मेलन) का संस्थापक नेता बने। अयोध्यामा भएको सन् १९२० को अवध किसान सम्मेलनमा ठूलो सङ्ख्यामा कोइरीहरूले भाग लिए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-A2oDQAAQBAJ&pg=PT210|title=The Rise and Fall of Modern Empires, Volume IV: Reactions to Colonialism|year=2016|place=United Kingdom|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|pages=210–211|isbn=9781351882675|access-date=22 July 2023|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722130106/https://books.google.com/books?id=-A2oDQAAQBAJ&pg=PT210|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Hardiman|first=D|year=2021|title=Noncooperation in India: Nonviolent Strategy and Protest, 1920-22|place=United States|publisher=[[:en:Oxford University Press|Oxford University Press]]|page=74|isbn=978-0-19-754830-1|accessdate=19 July 2023|url=https://books.google.com/books?id=47IYEAAAQBAJ&pg=PA73|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722104609/https://books.google.com/books?id=47IYEAAAQBAJ&pg=PA73|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=U82GAwAAQBAJ&pg=PA194|page=194|last=Menon|first=V|year=2003|title=From Movement To Government: The Congress in the United Provinces, 1937-42|place=India|publisher=SAGE Publications.|isbn=9788132103684|access-date=22 July 2023|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722104609/https://books.google.com/books?id=U82GAwAAQBAJ&pg=PA194|url-status=live}}</ref> [[:en:British Raj|ब्रिटिश राज]]को उत्कर्षकालमा कोइरीहरूले कुर्मी र यादवहरूसँग मिलेर [[:en:Triveni Sangh|त्रिवेणी सङ्घ]] नामक जातीय गठबन्धन-सह-राजनीतिक दल बनाए। त्रिवेणी सङ्घ गठन भएको वास्तविक मिति विद्वानहरूबीच विवादित छ। यो जातीय गठबन्धन [[:en:Indian National Congress|कांग्रेस]] पार्टीको सामना गर्दा कमजोर साबित भयो र कांग्रेसको पिछडा वर्ग महासङ्घबाट ठूलो चुनौती भोग्यो। राजनीतिक रूपमा यसले उल्लेख्य छाप छोड्न नसके पनि यो [[:en:Begar|बेगार]] (जबरजस्ती श्रम) प्रथा उन्मूलन गर्न सफल रह्यो।<ref name="Jaffrelot197">{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |first=Christophe |last=Jaffrelot |edition=Reprinted |publisher=C. Hurst & Co. |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |pages=197–198 |access-date=15 October 2016 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200231/https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |page=44 |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |first=Ashwani |last=Kumar |publisher=Anthem Press |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA44 |isbn=978-1-84331-709-8 |access-date=23 June 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201929/https://www.google.com/books/edition/Community_Warriors/num2I4NFGqIC?hl=en&gbpv=1&pg=PA44&printsec=frontcover |url-status=live }}</ref> [[:en:Indian National Congress|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]ले उच्च-ओबीसीहरूको अझ बढी राजनीतिक प्रतिनिधित्वको मागलाई उचित महत्त्व नदिने आफ्नो नीति जारी राख्यो र समाजको ठूलो हिस्साका लागि राजनीतिक प्रतिनिधित्वको प्रश्नले जोड पाइरहेको स्वतन्त्रतापछिको अवधिमा पनि कोइरीहरू र अन्य ओबीसीहरू असन्तुष्ट नै रहे। कांग्रेसले [[:en:Forward Caste|उच्च जाति]], [[:en:Dalit|दलित]] र [[:en:Muslim|मुस्लिम]]हरूको गठबन्धनलाई जनाउने आफ्नो "चरम पक्षहरूको गठबन्धन" मा निर्भर रहनु नै उच्च-ओबीसीहरूले राजनीतिक वर्चस्व हासिल गर्न वैकल्पिक बाटो खोज्नुको मुख्य कारण बन्यो। "चरम पक्षहरूको गठबन्धन" कांग्रेसभित्रको उच्च जातिको लबीका लागि पनि अनुकूल थियो, किनकि उनीहरूलाई थाहा थियो कि कमजोर सामाजिक-आर्थिक समूह भएका दलितहरूले उच्च-पिछडाहरू जस्तो सामाजिक-आर्थिक क्षेत्रमा आफ्नो हैसियतलाई चुनौती दिन सक्दैनन्।<ref>{{cite book|last=Kumar|first=Sanjay|title=Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns|publisher=SAGE publication|pages=53|isbn=978-93-528-0585-3|url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT53|date=27 May 2022|quote=If any (class/caste) could compete with the upper castes in terms of the social, economic, and political muscle, it was these three upper backward castes—Yadavs, Kurmis, and Koeris. The social coalition of the 1980s was much more politically oiled than the coalition of 1930, during the days of "Triveni Sangh".|access-date=28 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095252/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT53|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newslaundry.com/2020/10/24/caste-anti-congressism-and-quotas-a-history-of-the-plotting-of-social-coalitions-in-bihar-till-2005|title=Caste, land and quotas: A history of the plotting of social coalitions in Bihar till 2005 |first=Anand|last=Vardhan|access-date=28 May 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220527235214/https://www.newslaundry.com/2020/10/24/caste-anti-congressism-and-quotas-a-history-of-the-plotting-of-social-coalitions-in-bihar-till-2005|website=Newslaundry.com|date=24 October 2020 |archive-date=27 May 2022}}</ref> सन् १९६० को दशकमा पिछडा जातिहरूको राजनीतिमा भाग्य सुध्रियो, जसमा बिहार विधानसभामा पिछडा जातिका विधायकहरूको सङ्ख्यामा उल्लेख्य वृद्धि देखियो। सन् १९७० को दशकमा सामाजिक न्यायको परिभाषित नारासहित [[:en:Jagdeo Prasad|जगदेव प्रसाद]]को नेतृत्वमा कोइरीहरू बिहारको राजनीतिमा प्रमुखतामा उदाए। तथापि, यो उपलब्धि अल्पकालीन थियो र प्रसादको मृत्युपछि उनीहरूको प्रतिनिधित्व क्रमशः अन्य पिछडा जातिहरूतर्फ गुम्यो।<ref>{{cite book|last=Kumar|first=Sanjay|title=Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns|publisher=SAGE Publication|isbn=978-93-528-0585-3|url=https://books.google.com/books?id=2zhODwAAQBAJ&q=jagdeo+prasad&pg=PA39|date=5 June 2018|access-date=4 October 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095011/https://books.google.com/books?id=2zhODwAAQBAJ&q=jagdeo+prasad&pg=PA39|url-status=live}}</ref> यही अवधिमा कम चर्चित कोइरी नेता [[:en:Satish Prasad Singh|सतीश प्रसाद सिंह]] [[:en:Mahamaya Prasad Sinha|महामाया प्रसाद सिन्हा]]को सरकार ढलेको एक हप्ताभित्रै बिहारका मुख्यमन्त्री बने। उनले जगदेव प्रसादको शोषित समाज दल र कांग्रेसको गठबन्धनको नेतृत्व गरे।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rik-AAAAMAAJ&q=satish+prasad+singh+caste|title=Teaching Politics, Volume 6 - Volume 7, Issue 4|first=Delhi University|last=Political Science Association|publisher=Delhi University Political Science Association(Original from the University of Michigan)|year=1981|access-date=22 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201930/https://books.google.com/books?id=rik-AAAAMAAJ&q=satish+prasad+singh+caste|url-status=live}} In 1969, Bindeshwar Prasad Mandal, a rich landlord Yadav of Saharsa district in manipulating some M . L . A ' s to defect from U . F . Parties to cause the fall of Mahamaya Ministry, asked Satish Prasad Singh a lesser known Koeri leader to head the ministry for a day to facilitate his nomination in the Council.</ref><ref name="Sharma1989">{{cite book|author=Bijender Kumar Sharma|title=Political Instability in India|url=https://books.google.com/books?id=ZHMBgjfitvQC&pg=PA49|access-date=10 April 2018|year=1989|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-184-7|pages=49–|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201930/https://books.google.com/books?id=ZHMBgjfitvQC&pg=PA49|url-status=live}}</ref> सन् १९७७ मा बिहारको [[:en:Karpoori Thakur|कर्पूरी ठाकुर]] सरकारले सरकारी जागिर र विश्वविद्यालयमा आरक्षणको सकारात्मक विभेद लागू गर्‍यो। तल्ला पिछडा जातिहरूलाई १२% आरक्षण तोकिएको भए पनि कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता भूस्वामी जातिहरूका लागि जम्मा आठ प्रतिशत छुट्याइयो। जातले [[:en:Nai (caste)|नाई]] भएका ठाकुरलाई यी जातिहरूको बलियो आर्थिक हैसियत र आक्रामकताबारे थाहा थियो, जो प्रायः हरिजन र तल्ला पिछडा जातिहरूलाई धम्काउँदै गरेको देखिन्थे।<ref>{{cite book|title=City, Society, and Planning: Society|url=https://books.google.com/books?id=odCJoIaDqZ0C&q=koeri+bihar+politics&pg=PA397|first=Baleshwar|last=Thakur|location=University of Akron. Department of Geography & Planning, Association of American Geographers|publisher=Concept Publishing Company|year=2007|page=397 ,398|isbn=978-8180694608|access-date=16 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421100844/https://books.google.com/books?id=odCJoIaDqZ0C&q=koeri+bihar+politics&pg=PA397|url-status=live}}</ref> पछिका वर्षहरूमा बिहारमा [[:en:Lalu Prasad Yadav|लालु यादव]]को यादव-केन्द्रित राजनीति फस्टाउँदै गर्दा कोइरीहरू लामो समयसम्म राजनीतिमा मौन अवस्थामा वा द्वितीयक भूमिकामा रहे। तथापि, [[:en:Nitish Kumar|नीतीश कुमार]]ले [[:en:Samta Party|समता पार्टी]] (अहिले [[:en:Janata Dal (United)|जनता दल (युनाइटेड)]]) गठन गरेपछि उनीहरूले [[:en:Samta Party|समता]]लाई सामूहिक रूपमा मतदान गरे। यसको गठबन्धनले बिहारका राजनीतिक दलहरू जातिसँग पहिचान गरिएका छन् भन्ने देखायो र समता पार्टी कोइरी-कुर्मी समुदायको पार्टी मानियो।<ref>{{cite book|title=City, Society, and Planning: Society|url=https://books.google.com/books?id=odCJoIaDqZ0C&q=koeri+bihar+politics&pg=PA400|first=Baleshwar|last=Thakur|location=University of Akron. Department of Geography & Planning, Association of American Geographers|publisher=Concept Publishing Company|year=2007|isbn=978-8180694608|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201931/https://books.google.com/books?id=odCJoIaDqZ0C&q=koeri+bihar+politics&pg=PA400|url-status=live}} While Samta with its leader Nitish is considered to be the party of Koeri-Kurmi, Bihar people's party led by Anand Mohan is perceived to be a party having sympathy and support of Rajputs.</ref><ref>{{cite book|title=Caste and Democratic Politics in India|first=Ghanshyam|last=Shah|publisher=Orient Blackswan|year=2004|isbn=8178240955|url=https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=caste+and+bihar+politics&pg=PA346|access-date=18 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=caste+and+bihar+politics&pg=PA346|url-status=live}}</ref> सन् २०१५ को बिहार विधानसभा निर्वाचनसम्म कोइरीहरू [[:en:Janata Dal (United)|जनता दल (युनाइटेड)]]मा राम्ररी प्रतिनिधित्व गरिएका थिए। २४३ सदस्यीय बिहार विधानसभामा निर्वाचित बीस कोइरी विधायकमध्ये एघार जेडीयूका थिए।<ref>{{cite news |title=कुशवाहा राजनैतिक विचार मंच का अभियान 5 से - Patna News |url=https://www.bhaskar.com/bihar/patna/news/campaign-from-kushwaha-political-forum-to-5-043550-3316132.html |work=Dainik Bhaskar |language=hi |date=1 December 2018 |access-date=4 June 2024}}</ref> [[:en:Upendra Kushwaha|उपेन्द्र कुशवाहा]]ले [[:en:Rashtriya Lok Samta Party|राष्ट्रीय लोक समता पार्टी]] गठन गरेपछि कोइरी र कुर्मीबीच बाटो छुट्टिएको र कोइरीहरू [[:en:Janata Dal (United)|जनता दल (युनाइटेड)]] (जेडी(यू)) बाट टाढिएको देखियो, जसले कोइरी जातिका सदस्यहरूबीच ठूलो समर्थन आर्जन गरेका थिए। [[:en:Bharatiya Janata Party|भारतीय जनता पार्टी]]ले सन् २०१४ को निर्वाचनमा पहिले [[:en:Nitish Kumar|नीतीश कुमार]] र जेडी(यू) लाई मतदान गरेका कोइरी जातिको समर्थन पाउने आशामा कुशवाहाहरूलाई आकर्षित गर्‍यो।<ref>{{cite book|title=India's 2014 Elections: A Modi-led BJP Sweep|first=Paul|last=Wallace|publisher=SAGE Publications|location=India|year=2015|isbn=978-9351505174|page=127,129|url=https://books.google.com/books?id=UFslDAAAQBAJ&q=upendra+kushwaha&pg=PT129|access-date=18 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201931/https://books.google.com/books?id=UFslDAAAQBAJ&q=upendra+kushwaha&pg=PT129|url-status=live}}</ref> तथापि, उपेन्द्र कुशवाहाले भाजपा र गठबन्धन छाडेपछि बिहारको कोइरी राजनीति दुविधामा पर्‍यो।<ref>{{cite web|url=https://theprint.in/politics/upendra-kushwahas-exit-could-undo-bjps-carefully-planned-bihar-caste-coalition/|title=Upendra Kushwaha's exit could undo BJP's carefully planned Bihar caste coalition|first=PRAGYA|last=KAUSHIKA|website=theprint.in|date=10 December 2018|access-date=28 May 2020|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605223131/https://theprint.in/politics/upendra-kushwahas-exit-could-undo-bjps-carefully-planned-bihar-caste-coalition/|url-status=live}}</ref> कोइरी र कुर्मीबीचको यो दरार महेन्द्र सिंह र [[:en:Shakuni Choudhury|शकुनि चौधरी]] जस्ता प्रभावशाली कोइरी नेताहरूको उदयले सिर्जना गरेको थियो, जबकि कुशवाहा बिहारमा समुदायका सबैभन्दा बलिया नेता रहे।<ref>{{cite news|url=http://www.openthemagazine.com/article/nation/the-liberation-struggle-of-bihar|title=The Liberation Struggle of Bihar|first=P. R.|last=Ramesh|date=15 October 2015|work=Open Magazine|access-date=30 April 2020|archive-date=9 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309170255/http://www.openthemagazine.com/article/nation/the-liberation-struggle-of-bihar|url-status=live}} The real migraine for the JD-U led alliance is the emergence of strong leaders within the NDA who command Kushwaha loyalties as effectively as Ashok Mahto once did for the fight against Bhumihars in the past. Rocking the Grand Alliance's prospects are Kushwaha leaders such as Upendra Kushwaha, Shakuni Chaudhury and Mahendra Singh.</ref> सन् २०१० को दशकमा समुदायको वंश मौर्य राजा [[:en:Ashoka|अशोक]]सम्म पुर्‍याउने प्रयासहरूलाई [[:en:Bharatiya Janata Party|भारतीय जनता पार्टी]] र [[:en:Janata Dal (United)|जनता दल (युनाइटेड)]]ले समर्थन गरे, जसमा विशेष गरी [[:en:Bihar|बिहार]] र [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]] जस्ता उत्तर भारतीय राज्यमा निर्वाचनी लाभमाथि स्पष्ट दृष्टि थियो।<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/bjp-celebrates-emperor-ashokas-birth-anniversary-in-bihar/article65303366.ece|title=BJP celebrates emperor Ashoka's birth anniversary in Bihar|last=Tewary|first=Amarnath|date=22 April 2022|work=The Hindu|access-date=26 May 2022|archive-date=26 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526164835/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/bjp-celebrates-emperor-ashokas-birth-anniversary-in-bihar/article65303366.ece|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/BJP-banking-on-votes-of-Koeris/articleshow/47321629.cms|title=BJP banking on votes of Koeris|first=Abhay|last=Singh|work=[[:en:The Times of India|The Times of India]]|access-date=18 May 2015|archive-date=28 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428214522/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/BJP-banking-on-votes-of-Koeris/articleshow/47321629.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://theprint.in/opinion/caste-groups-are-burning-rajnath-singhs-effigies-as-he-called-chandragupta-maurya-shepherd/|title=Caste groups are burning Rajnath Singh's effigies as he called Chandragupta Maurya shepherd|first=Shivam|last=Vij|work=theprint.in|access-date=27 May 2020|archive-date=28 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428214837/https://theprint.in/opinion/caste-groups-are-burning-rajnath-singhs-effigies-as-he-called-chandragupta-maurya-shepherd/|url-status=live}}</ref> ==उल्लेखनीय व्यक्तिहरू== *[[:en:Sumitra Devi (politician)|सुमित्रा देवी]], बिहारकी पहिलो महिला मन्त्री, बिहार विधानसभाकी धेरै पटकको सदस्य, पूर्व लोकसभा सभामुख [[:en:Meira Kumar|मीरा कुमार]]की सासू।<ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/education/photo/education-upa-president-candidate-meira-kumar-unknown-facts-education-family-all-details-480843-2017-06-24|title=मीरा कुमार से जड़ी वो बातें, जो आपको हैरान करने के लिए काफी हैं|website=AajTak|date=24 June 2017|language=Hindi|accessdate=15 April 2023|quote=She met Manjul Kumar while studying law. Manjul belonged to the political family of Bihar. His mother Sumitra Devi was a Congress leader. They came from Koeri caste, which is categorised as OBC in Bihar, while Meira was a Dalit.|archive-date=14 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414211125/https://www.aajtak.in/education/photo/education-upa-president-candidate-meira-kumar-unknown-facts-education-family-all-details-480843-2017-06-24|url-status=live}}</ref> *[[:en:Jagdish Mahto|जगदीश महतो]], बिहार राज्यमा [[:en:Naxalism|नक्सलवाद]]का संस्थापक। उनी [[:en:1970 Bhojpur uprising|१९७० को भोजपुर विद्रोह]]का नेता थिए।<ref>{{cite book|last=Singh|first=S.|year=2015|title=Ruled Or Misruled: Story and Destiny of Bihar|publisher=Bloomsbury Publishing|quote= He saw an upper caste Bhumihar man rig the booth in favour of Rajdev Ram. Bhumihars had long been waiting to teach a lesson to this 'fearless and highheaded' Jagdish, a Koeri. }}</ref> *[[:en:Jagdeo Prasad|जगदेव प्रसाद]], समाजवादी नेता र [[:en:Government of Bihar|बिहार सरकार]]का पूर्व उपमुख्यमन्त्री।<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/no-to-casteism-politicians-wont-agree/articleshow/438064.cms|title=No to casteism? Politicians won't agree|website=Times of India|date=22 January 2004|accessdate=27 June 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103717/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/no-to-casteism-politicians-wont-agree/articleshow/438064.cms|url-status=live}}</ref> *[[:en:Upendra Nath Verma|उपेन्द्र नाथ वर्मा]], [[:en:Indian Independence movement|भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन]]मा सहभागी। उनले [[:en:Vishwanath Pratap Singh|विश्वनाथ प्रताप सिंह]]को मन्त्रिपरिषद्मा केन्द्रीय मन्त्रीका रूपमा काम गरे।<ref>{{Cite web|title='Lenin' waits wrapped in plastic|url=https://www.telegraphindia.com/bihar/lenin-waits-wrapped-in-plastic/cid/1668125|access-date=9 September 2021|website=www.telegraphindia.com|archive-date=15 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715023500/https://www.telegraphindia.com/bihar/lenin-waits-wrapped-in-plastic/cid/1668125|url-status=live}}</ref> *[[:en:Chandradeo Prasad Verma|चन्द्रदेव प्रसाद वर्मा]], [[:en:Indian Independence movement|भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन]]मा सहभागी। उनले [[:en:Government of India|भारत सरकार]]मा केन्द्रीय मन्त्रीका रूपमा पनि काम गरे।<ref>{{cite book|title=The situated politics of belonging|page=135,136|first=Nira-Yuval-Davis|last=Kalpana|publisher=Sage publication|location=london|year=2006|isbn=1-4129-2101-5|url=https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&pg=PA135|accessdate=30 May 2020|archive-date=4 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804124732/https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&pg=PA135|url-status=live}}</ref><ref name="womensstudies">{{cite journal |last=Björkert |first=Suruchi Thapar |title=Women as arm-bearers: Gendered caste-violence and the Indian state |journal=Women's Studies International Forum |volume=29 |issue=5 |pages=474–488 |doi=10.1016/j.wsif.2006.07.005 |date=September–October 2006 }}</ref> *[[:en:Ramdeo Verma|रामदेव वर्मा]], [[:en:Bibhutipur Assembly constituency|विभूतिपुर विधानसभा क्षेत्र]]बाट बिहार विधानसभाका छ पटकका सदस्य, [[:en:Communist Party of India (Marxist)|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]]का नेता।<ref>{{cite web|url=https://thewire.in/politics/left-parties-bihar-elections-rjd|title=How a Reinvented Left Is Gaining Electoral Significance in Poll-Bound Bihar|website=The Wire|accessdate=27 June 2023|archive-date=18 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230218183009/https://thewire.in/politics/left-parties-bihar-elections-rjd|url-status=live}}</ref> *[[:en:Satish Prasad Singh|सतीश प्रसाद सिंह]], बिहारका पूर्व मुख्यमन्त्री।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rik-AAAAMAAJ&q=satish+prasad+singh+caste|title=Teaching Politics, Volume 6 - Volume 7, Issue 4|first=Delhi University|last=Political Science Association|publisher=Delhi University Political Science Association(Original from the University of Michigan)|year=1981|accessdate=22 June 2020|archive-date=7 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407103441/https://books.google.com/books?id=rik-AAAAMAAJ&q=|url-status=live}} In 1969, Bindeshwar Prasad Mandal, a rich landlord Yadav of Saharsa district in manipulating some M . L . A ' s to defect from U . F . Parties to cause the fall of Mahamaya Ministry, asked Satish Prasad Singh a lesser known Koeri leader to head the ministry for a day to facilitate his nomination in the Council.</ref> *[[:en:Tulsidas Mehta|तुलसीदास मेहता]], [[:en:Jandaha Assembly constituency|जन्दाहा विधानसभा क्षेत्र]]बाट बिहार विधानसभाका छ पटकका सदस्य, वैशाली सहकारी बैंकका संस्थापक।<ref>{{cite news |last1=Arnimesh |first1=Shanker |title=Denting Nitish's 'Luv-Kush' vote, synergy with Raje, OBC push — why BJP has new chiefs in 4 states |url=https://theprint.in/politics/denting-nitishs-luv-kush-vote-synergy-with-raje-obc-push-why-bjp-has-new-chiefs-in-4-states/1467308/ |access-date=5 October 2023 |work=ThePrint |date=24 March 2023}}</ref> *[[:en:Manju Verma|मञ्जु वर्मा]], [[:en:Government of Bihar|बिहार सरकार]]की पूर्व समाज कल्याण मन्त्री।<ref name="Telegraph">{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/bihar/caste-card-counter/cid/1445945|title=Caste card counter |first=Amit|last=Bhelari|quote="I belong to the Kushwaha caste which is also known as Koiri. Our caste has always become the role model of guiding the society, our ancestor is emperor Asoka and we follow his guidelines. We are engaged in farming and feed others. We never suppress anyone and are not involved in heinous crimes. It is the RJD and the Yadav caste that is involved in such acts," Manju declared at a media conference at her 6 Strand Road residence.|website=[[:en:The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200914064222/https://www.telegraphindia.com/bihar/caste-card-counter/cid/1445945 |accessdate=27 July 2020|archive-date=14 September 2020 }}</ref> *[[:en:Samrat Choudhary|सम्राट चौधरी]], [[:en:Bhartiya Janata Party|भारतीय जनता पार्टी]]का बिहार प्रदेश अध्यक्ष, [[:en:Government of Bihar|बिहार सरकार]]का पूर्व मन्त्री।<ref>{{cite web|url= https://www.bhaskar.com/news/kushwaha-society-is-known-for-cultivating-vegetable-bjp-leader-samrat-choudhary-said-5951802.html|title=भाजपा नेता सम्राट चौधरी बोले-हम न दूध वाले और न चावल वाले, हम तो सब्जी वाले हैं|website=Bhaskar.com|date=5 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115204537/https://www.bhaskar.com/news/kushwaha-society-is-known-for-cultivating-vegetable-bjp-leader-samrat-choudhary-said-5951802.html|accessdate=15 November 2020|archive-date=15 November 2020|quote=BJP leader Samrat Chaudhary who comes from Kushwaha community, on the statement made by the RLSP chief Upendra Kushwaha says that we are neither milk sellers nor rice growers, we are vegetable growers. The Kushvanshis (Kushwaha Caste) are known for vegetables. Rice is grown by people of every society. Although everyone should do the work of cooking kheer in politics, there are no two opinions about it. He was talking to a private television channel. }}</ref> *[[:en:Mewalal Chaudhary|मेवालाल चौधरी]], [[:en:Bihar Agricultural University|बिहार कृषि विश्वविद्यालय]]का पूर्व उपकुलपति, (बिहार सरकार)का पूर्व शिक्षामन्त्री।<ref>{{cite web|url=https://theprint.in/politics/how-bjp-got-jdus-mewa-lal-to-resign-as-nitishs-minister-within-an-hour-of-taking-charge/548012/|title=How BJP got JD(U)'s Mewa Lal to resign as Nitish's minister within an hour of taking charge|website=the Print|date=19 November 2020|accessdate=18 February 2023|archive-date=18 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230218163005/https://theprint.in/politics/how-bjp-got-jdus-mewa-lal-to-resign-as-nitishs-minister-within-an-hour-of-taking-charge/548012/|url-status=live}}</ref> *[[:en:Ajit Kumar Mehta|अजित कुमार मेहता]], शिक्षाविद्, [[:en:Birla Institute of Technology, Mesra|बिरला इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी, मेसरा]]का पूर्व प्रविधि प्राध्यापक र [[:en:Samastipur Lok Sabha constituency|समस्तीपुर लोकसभा क्षेत्र]]का पूर्व सांसद।<ref name=IndiaToday>{{cite magazine|url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19781130-tarakeshwari-sinha-a-hot-favourite-for-samastipur-seat-823413-2014-04-04|title=Tarakeshwari Sinha a hot favourite for Samastipur seat|magazine=India Today|accessdate=24 March 2023|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324191805/https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19781130-tarakeshwari-sinha-a-hot-favourite-for-samastipur-seat-823413-2014-04-04|url-status=live}}</ref> *[[:en:Saurabh Suman|सौरभ सुमन]], [[:en:Agronomy|कृषि अनुसन्धानकर्ता]], सामाजिक सेवाका लागि [[:en:Nari Shakti Puraskar|नारी शक्ति पुरस्कार]] प्राप्त।<ref name=mah>{{Cite web|last=Chandan|first=Sanjeev|date=16 April 2016|title='Mahishasur's daughter' gets award from President|url=https://www.forwardpress.in/2016/04/mahishasurs-daughter-gets-award-from-president-4/|access-date=6 July 2020|website=Forward Press|language=en-US|quote=“I was born into a Kushwaha (OBC) family but I consider myself a daughter of a Dalit foster father who worked as a labourer to provide for me, my sister and my mother. He sent us to school and fed us.”|archive-date=6 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706234410/https://www.forwardpress.in/2016/04/mahishasurs-daughter-gets-award-from-president-4/|url-status=live}}</ref> *[[:en:Baidyanath Prasad Mahto|बैद्यनाथ प्रसाद महतो]], [[:en:Lok Sabha|लोकसभा]]मा [[:en:Janata Dal (United)|जनता दल (युनाइटेड)]]का पूर्व उपनेता, [[:en:Valmiki Nagar Lok Sabha constituency|वाल्मीकि नगर लोकसभा क्षेत्र]]बाट दुई पटकका सांसद।<ref>{{cite web|url=https://www.abplive.com/blog/lok-sabha-election-2019-bihar-nda-announces-seat-names-1090497-1090497|title=NDA सीट गणित: ललन सिंह की वजह से गिरिराज बेगुसराय पहुंचे, BJP ने अपने 5 सांसदों को टिकट से पैदल किया|website=ABP live|date=17 March 2019|accessdate=15 July 2023|quote=वाल्मिकीनगर से कोइरी जाति के पूर्व सांसद वैद्यनाथ महतो का नाम तय है.|archive-date=16 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230716200518/https://www.abplive.com/blog/lok-sabha-election-2019-bihar-nda-announces-seat-names-1090497-1090497|url-status=live}}</ref> *[[:en:Chandrashekhar Prasad|चन्द्रशेखर प्रसाद]], [[:en:Jawaharlal Nehru University Students' Union|जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय विद्यार्थी सङ्घ]]का पूर्व अध्यक्ष, [[:en:All India Students Association|अखिल भारतीय विद्यार्थी सङ्घ]]का संस्थापक नेताहरूमध्ये एक, [[:en:Mohammad Shahabuddin (Indian politician)|मोहम्मद शहाबुद्दीन]]को विरोधका लागि चर्चित।<ref>{{cite web|url=https://www.forwardpress.in/2013/01/jnu-travails-of-a-dalit-comrade-president/|title=JNU: Travails of A Dalit Comrade President|website=forward Press|date=January 2013 |accessdate=12 June 2023|archive-date=29 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129120804/https://www.forwardpress.in/2013/01/jnu-travails-of-a-dalit-comrade-president/|url-status=live}}</ref> *[[:en:Rati Lal Prasad Verma|रतिलाल प्रसाद वर्मा]], बिहार-झारखण्ड क्षेत्रमा [[:en:Bharatiya Jana Sangh|भारतीय जनसङ्घ]] र [[:en:Bharatiya Janata Party|भारतीय जनता पार्टी]]का संस्थापक नेता; [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]]को [[:en:Kodarma Lok Sabha constituency|कोडरमा लोकसभा क्षेत्र]]का पूर्व [[:en:Lok Sabha|लोकसभा]] सदस्य।<ref>{{cite book|title=Towards a New Era: Economic, Social and Political Reforms|year=2001|place=India|publisher=Har-Anand Publication|url=https://books.google.com/books?id=5-CavJF-EVEC&pg=PA166|page=166|isbn=9788124108000 |access-date=22 July 2023|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722074606/https://books.google.co.in/books?id=5-CavJF-EVEC&pg=PA166&dq=|url-status=live|quote= Another BJP MP from Koderma, Ratilal Prasad Verma belongs to backward community of Koeris constituting 10 percent in Bihar. He was upset at ordnance factory not being founded in his constituency but in the constituency of George Fernandes.. Expressing his disappointment and threatening to leave the party he said: "My decision will depend on Koeri Samaj-they have been urging me to leave the party.}}</ref> *[[:en:Binod Singh Kushwaha|विनोद सिंह कुशवाहा]], बिहार सरकारका पिछडा तथा अति पिछडा जाति मन्त्री, [[:en:Pranpur Assembly constituency|प्राणपुर विधानसभा क्षेत्र]]का भाजपाका पूर्व विधायक।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-bihar-cabinet-expansion-not-only-jdu-but-bjp-too-eyeing-on-kushwaha-and-muslim-faces-know-21332972.html|title=Bihar Cabinet Expansion: कुशवाहा व मुसलमान चेहरों पर JDU ही नहीं BJP की भी टिकी हैं नजरें, जानिए|website=jagran|accessdate=28 July 2023|quote=At present there are three Kushwaha MLAs in BJP. In this, in the previous government, the BJP had made Vinod Singh, MLA from Pranapur in Seemanchal, a minister. Vinod passed away. Former minister's wife Nisha Singh has won for the first time in the 17th assembly. On the other hand, Dr. Sunil Kumar from Bihar Sharif won for the third time and Pramod Sinha, MLA from Raxaul won for the first time.|archive-date=28 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728112801/https://www.jagran.com/bihar/patna-city-bihar-cabinet-expansion-not-only-jdu-but-bjp-too-eyeing-on-kushwaha-and-muslim-faces-know-21332972.html|url-status=live}}</ref> *[[:en:Ramdeo Mahto|रामदेव महतो]], बिहारमा भारतीय जनता पार्टी र [[:en:Bhartiya Jana Sangh|भारतीय जनसङ्घ]]का संस्थापक नेता, [[:en:Patna East Assembly constituency|पटना पूर्वी विधानसभा क्षेत्र]]का पूर्व बिहार विधानसभा सदस्य।<ref name=Verma>{{Cite book |last=Varma |first=VP |url=https://books.google.com/books?id=x2HVAAAAMAAJ |title=A Study of the Mid-term Elections in Bihar 1969 |publisher=[[:en:Indian Institute of Public Administration|Institute of Public Administration]] |year=1970 |location=India |quote=The voters belonging to the Backward Class ( Koeri and Awadhia ) and the voters . of the business communities voted in favour of the Jana Sangh candidate Ramdeo Mahto who happened to be a member of the backward community ( Koeri )}}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[:en:Bihari Mauritians|बिहारी मौरिसियनहरू]] *[[:en:History of Backward Caste movement in Bihar|बिहारमा पिछडा जाति आन्दोलनको इतिहास]] *[[:en:Maurya (surname)|मौर्य (थर)]] *[[:en:Kushwaha (surname)|कुशवाहा (थर)]] *[[:en:Shakya (surname)|शाक्य (थर)]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==थप अध्ययन== *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=78rfCgAAQBAJ&q=koeri+rise+of+the+plebeians&pg=PA98|title=Rise of the Plebeians?: The Changing Face of the Indian Legislative Assemblies|first=Christophe Jaffrelot|last=Sanjay Kumar|publisher=Routledge|year=2012|isbn=978-1reduced|access-date=30 June 2020}} [[Category:बिहारका सामाजिक समूहहरू]] [[Category:कृषक जातिहरू]] [[Category:झारखण्डका सामाजिक समूहहरू]] [[Category:उत्तर प्रदेशका सामाजिक समूहहरू]] [[Category:हिन्दू समुदायहरू]] 0qrgyiwlwgndu1hrhzgsr31cu0kpznn 1395618 1395616 2026-11-10T12:46:53Z Madeshi Brahman 78174 /* थप अध्ययन */ 1395618 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = कोइरी | region = [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]], [[:en:Madhesh Province|मधेश]] | languages = [[:en:Bhojpuri language|भोजपुरी]], [[:en:Magahi language|मगही]], [[:en:Awadhi language|अवधी]], [[:en:Hindi|हिन्दी]]-[[:en:Urdu|उर्दू]] | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]], [[:en:Buddhism|बौद्ध धर्म]]<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|title=Sri Lankan missionary engineers conversion in Gaya|website=Times of India|date=5 January 2015 |accessdate=28 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103202/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sri-lankan-missionary-engineers-conversion-in-gaya-about-500-embrace-buddhism/articleshow/45752797.cms|url-status=live}}</ref> | image =| image = [[File:Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur.jpg|180px]] | caption = Ajayb Mahto was Koiri Zamindar from Bhojpur District of Bihar who played major role in 1857 revolt of Bhojpur | country = [[:en:India|भारत]] र [[:en:Nepal|नेपाल]] | classification = [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] }} '''कोइरी''' ('''Koeri''', '''Koiry''' वा '''Koiri''' पनि लेखिन्छ), जसलाई [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] पनि भनिन्छ र उत्तर भारतका धेरै भागमा पछिल्लो समय आफूलाई '''मौर्य''' भनी चिनाउने गरिन्छ,<ref>{{cite web|url=https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|title=Nitish Kumar's 'Triveni Sangh' of Backward Castes May Threaten BJP's Monopoly in 2024 Polls|editor=Soroor Ahmed|website=The Wire|accessdate=2 January 2023|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://thewire.in/politics/nitish-kumar-triveni-sangh-caste-coalition|url-status=live}}</ref> भारतको एक क्षत्रिय <ref>{{cite book |last1=Bayly |first1=Susan |title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age, Part 4, Volume 3 |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521798426 |page=200 |url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |quote=In eastern Gangetic Hindustan, there were yet more high-farming zones where superior rent-receivers could claim to have been following a life of lordly refinement for many centuries. Here the established patricians included many co-parcenors from 'secular' or lokika Brahman groupings such as the Kanyakubjas and Sarjuparins of Awadh; these areas also contained clusters of landed Rajputs. Other Gangetic 'squireens' belonged to the north Indian status group known as Bhumihar, who had achieved a somewhat ambiguous entitlement to be regarded as Brahmans under the patronage of eighteenth-century rulers and their local deputies. In addition, some of upper India's high-farming localities contained sizable groups of elite landed Muslims; landed families of scribal and service origin who used the jati title Kayastha had also come to be included among the proprietary 'squireen' populations. In southern Awadh, eastern NWP, and much of Bihar, non-labouring gentry groups lived in tightly-knit enclaves among much larger populations of non-elite 'peasants' and labouring people. These other groupings included 'untouchable' Chamars and newly recruited 'tribal' labourers, as well as non-elite tilling and cattle keeping people who came to be known by such titles as Kurmi, Koeri and Goala/Ahir. |access-date=14 May 2022 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&dq=koeri+non-elite&pg=PA200 |url-status=live }}</ref>&nbsp;[[:en:Caste|जाति]] हो,<ref>{{Cite news|title=उत्तर प्रदेश चुनावः कितने ताक़तवर हैं स्वामी प्रसाद मौर्य?|language=hi|work=BBC News हिंदी|url=https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|access-date=14 January 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://www.bbc.com/hindi/india-59967724|url-status=live}}</ref> जो मुख्यतया [[:en:Bihar|बिहार]] र [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]]मा पाइन्छ र जसको परम्परागत पेसा कृषि हो। [[:en:Arvind Narayan Das|अरविन्द नारायण दास]]का अनुसार, उनीहरू कृषकभन्दा बढी [[:en:Horticulturist|बागवानी गर्ने]] थिए।<ref>{{Cite book |last=Das |first=Arvind N. |url=https://books.google.com/books?id=UHhuAAAAMAAJ |title=The Republic of Bihar |date=1992 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-012351-7 |pages=23 |language=en}}</ref> सन् १८८० को दशकमा बिहार र [[:en:Bengal Presidency|बंगाल]]का ग्रामीण क्षेत्रको ऋण बजारमा उनीहरूले महाजन (ग्रामीण साहुकार) को काम गरेको अभिलेख पनि पाइन्छ।<ref name=Ram/><ref name=Chakraborty/> कोइरीहरूले सामाजिक पुनर्जागरणको एक अंशका रूपमा [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। ब्रिटिश शासनकालमा कोइरीहरूलाई [[:en:Kurmi|कुर्मी]] तथा [[:en:Caste system in India|अन्य खेती गर्ने जाति]]हरूसँगै "कृषक" भनेर वर्णन गरिएको थियो। विभिन्न मतमा उनीहरूलाई [[:en:Dominant caste|प्रभावशाली जाति]] भनिएको छ।<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |last=Kumar |first=S. |year=2018 |title=Post-Mandal Politics in Bihar: Changing Electoral Patterns|place=India|publisher=SAGE Publications |isbn=9789352805860 |access-date=11 March 2023 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311173417/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT66 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|first=Samaddar|last=Ranabir|year=2016|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|place=United Kingdom|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781317125389|access-date=13 March 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books?id=Ew2rCwAAQBAJ&pg=PA190|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/opinion/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar-news-304876|title=Upper Caste Leaders Back In Circulation In Bihar|website=outlookindia|editor=Giridhar Jha|access-date=12 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311194416/https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-upper-caste-leaders-back-in-circulation-in-bihar/304876|url-status=live}}</ref> सन् १९५० को दशकमा बिहारमा भएको भूमि सुधार अभियानबाट कोइरी जस्ता समूहहरूले लाभ उठाए र ठूला जमिन्दारहरूको जमिन घट्दै गएको बेला उनीहरूले आफ्नो भूस्वामित्व सुदृढ गर्न सके। यी सुधारहरू कृषि समाजका सबैभन्दा कमजोर समूह [[:en:Scheduled Castes|अनुसूचित जाति]]सम्म पुगेनन् भन्ने तर्क गरिन्छ, तर जातमा आधारित परम्परागत कृषि सम्बन्धमा केही परिवर्तन भने आए। यही परिवर्तनको पृष्ठभूमिमा सुधारपछिको कालका धेरै नयाँ [[:en:Landlords|जमिन्दार]] कोइरी जस्ता समूहबाट आए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ju2wEAAAQBAJ|title=Migration, Food Security and Development: Insights from Rural India|author=Chetan Choithani|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2023|isbn=978-1009276771|page=107|quote=Although the end of zamindari led to a mass eviction of sharecroppers and tenant cultivators who were the actual tillers of the land, big landlords from high castes also saw their landholdings diminish. A new class of landlords belonging to the upper-middle caste groups such as Kurmi, Koeri and Yadavs- officially categorised as other backward classes in contemporary Bihar - emerged. These were mostly small and middle peasants who were able to consolidate their landholdings and position in society in the midst of zamindari reforms (Wilson, 1999; Sharma, 2005).|access-date=18 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103157/https://books.google.com/books/about/Migration_Food_Security_and_Development.html?id=ju2wEAAAQBAJ#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|उच्च पिछडा जाति]]का रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013"/> बिहारका केही जिल्लामा उनीहरू [[:en:Feudal|सामन्ती]] व्यवस्थाविरुद्धको [[:en:Naxalite–Maoist insurgency|नक्सलवादी–माओवादी विद्रोह]]मा पनि सहभागी भएका छन्। उत्तर भारतका केही भागमा [[:en:Yadav|यादव]], [[:en:Jat|जाट]] र कुर्मीसँगै उनीहरू सबैभन्दा बढी राजनीतिक रूपमा सङ्गठित किसान समुदायमध्ये मानिन्छन्।<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|title=Amit Shah's choice of UP BJP chief to dampen Nitish Kumar's pitch|website=Economic Times|date=11 April 2016 |access-date=2 January 2023|archive-date=4 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804222626/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/amit-shahs-choice-of-up-bjp-chief-to-dampen-nitish-kumars-pitch/articleshow/51771360.cms|url-status=live |last1=Tiwari |first1=Ravish }}</ref> कोइरीहरू [[:en:Saran district|सारन जिल्ला]]मा पाइन्छन् र [[:en:Munger|मुङ्गेर]], [[:en:Banka, Bihar|बाँका]], [[:en:Khagaria|खगडिया]], [[:en:Samastipur|समस्तीपुर]], [[:en:East Champaran|पूर्वी चम्पारण]], [[:en:West Champaran|पश्चिम चम्पारण]] र [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर]] जिल्लामा अपेक्षाकृत छरिएर बसोबास गर्छन्।<ref name="News18">{{cite web |date=30 January 2021 |title=Bihar: Nitish Kumar is Trying to Consolidate the Luv-Kush-Dhanuk Axis to Expand Social Base |url=https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413103338/https://www.news18.com/news/politics/nitish-kumar-bihar-kurmi-koeri-electoral-base-3364709.html |archive-date=13 April 2021 |access-date=11 April 2021 |website=News18}}</ref> भारतबाहिर, [[:en:Mauritius|मौरिसस]]मा रहेको बिहारी प्रवासी समुदायमा कोइरीहरू पाइन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई करारका मजदुरका रूपमा लगिएको थियो।<ref>{{cite journal |last1=Claveyrolas |first1=Mathieu |title=The 'Land of the Vaish'? Caste Structure and Ideology in Mauritius |journal=[[:en:Archives de sciences sociales des religions|Archives de sciences sociales des religions]] |date=2013 |pages=191–216 |doi=10.4000/samaj.3886 |doi-access=free }}</ref> [[:en:Nepal|नेपाल]]मा पनि उनीहरूको उल्लेख्य जनसङ्ख्या छ। सन् १९७७ मा बिहार सरकारले सरकारी जागिर र विश्वविद्यालयमा आरक्षण (कोटा) को सकारात्मक विभेद लागू गर्‍यो, जसबाट कोइरी जस्ता उच्च पिछडा जातिहरू लाभान्वित भए। भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत उनीहरू "उच्च पिछडा जाति" वा "उच्च अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्। ==संस्कृतीकरण== [[:en:University of Tokyo|टोकियो विश्वविद्यालय]]का प्राध्यापक एमेरिटस हारुका यानागिसावाले आफ्नो कृतिमा उल्लेख गरेका छन् कि कोइरीलाई यादव र कुर्मीसँगै उच्च-मध्यम जातिमा वर्गीकृत गरिएको थियो, जो आफ्नो बलियो र कठोर स्वभावका लागि चिनिन्थे।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hf-VEAAAQBAJ |last=Yanagisawa|first =H.|title=Indian Economic Growth in Historical Perspective: The Roots of Development|date=23 December 2022 |place=United States|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|isbn=9781000803396 |quote= Three upper-middle castes, the Yadav, Koeri and Kurmi (designated OBC), considerably improved their economic position. "These three castes have been the major beneficiaries of the so- called Green Revolution in Bihar.... These sturdy and hardy castes, traditionally engaged in cultivation, have managed to produce more from cultivation than their upper caste counterparts".}}</ref> कोइरीहरू परम्परागत रूपमा "[[:en: vaishya|वैश्य ]]" जातिमा वर्गीकृत थिए<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Shalendra |title=Development and Democracy in India |date=1999 |publisher=Lynne Rienner Publishers |isbn=9781555878108 |page=157 |url=https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |quote=Upper of forward caste(brahmin thakur bania kayastha), cultivating or middle castes(jat bhumihar tyagi), lower shudra or backward caste(yadav, kurmi, lodh koeri gujar kahar gadaria teli harhai nai kachi others), scheduled castes(chamar pasis dhobi bhangi) |access-date=18 April 2022 |archive-date=18 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418013913/https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC&pg=PA157 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Omvedt |first=Gail |url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India |date=18 June 1993 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3176-3 |pages=58 |language=en |quote=But in eastern U.P. and Bihar, marked much more by landlordism and within this the domination of the "twice-born" upper castes (brahmans, bhumihars, and rajputs), even the "shudra" peasant castes (kurmis, koeris, and yadavas) were cruelly subordinated, and there had been little of a broad anticaste movement. |access-date=15 August 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC |url-status=live }}</ref> र आज कोइरीहरूले [[:en:Sanskritisation|संस्कृतीकरण]]को प्रयास गरेका छन्। संस्कृतीकरण भनेको परम्परागत रूपमा मध्यम र तल्ला जातिले सामाजिक तह माथि उक्लने प्रयास हो, जसमा प्रायः पौराणिक पात्रहरूसँग आफ्नो उत्पत्ति जोड्ने वा उच्च ''[[:en:Varna (Hinduism)|वर्ण]]''को जीवनशैली अपनाउने गरिन्छ, जस्तै [[:en:Vegetarianism|शाकाहार]], महिलाहरूलाई एकान्तमा राख्ने, वा पवित्र धागो ''[[:en:Upanayana|जनै]]'' लगाउने।<ref name="Jayapalan2001">{{cite book|author=N. Jayapalan|title=Indian society and social institutions|url=https://books.google.com/books?id=AumuJ2jtRZIC&pg=PA428|access-date=17 January 2013|year=2001|publisher=Atlantic Publishers & Distri|isbn=978-81-7156-925-0|page=428}}</ref> कोइरी लगायत उत्तर भारतका जातिहरूमा देखिएको संस्कृतीकरणको यो प्रवृत्ति [[:en:Vaishnavism|वैष्णव]] परम्परा बाट प्रेरित थियो, जुन उनीहरूले [[:en:Vishnu|विष्णु]]का अवतारसँग सम्बन्ध खोजेबाट पुष्टि हुन्छ। लेखक विलियम पिन्चले लेखेका छन्: {{blockquote|"कुशवाहा-क्षत्रिय आन्दोलनका उन्नाइसौँ शताब्दीका अग्रगामी तत्वहरूले शिव र उनकी दिव्य अर्धाङ्गिनी पार्वतीसँगको स्पष्ट ब्रह्माण्डीय सम्बन्ध देखाउँछन्। कुशवाहा-क्षत्रिय पहिचान गङ्गाको उत्तरी क्षेत्रभर तरकारी र (बीसौँ शताब्दीको सुरुपछि क्रमशः सीमित मात्रामा) अफिम खेतीको विशेषज्ञताका लागि प्रसिद्ध कृषक समुदायले अँगालेको थियो। तीमध्ये मध्य उत्तर प्रदेशका ''कछी'' र ''[[:en:Murao people|मुराओ]]'' कृषक, पश्चिमी उत्तर प्रदेशका ''कछवाहा'' र बिहार तथा पूर्वी उत्तर प्रदेशका ''कोइरी'' प्रमुख थिए।"<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=University of California Press |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |page=91,92 |access-date=4 October 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417221352/https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC&q=peasants+and+monk+in+br&pg=PA92 |url-status=live }}</ref>}} कोइरीहरूको जातीय सङ्गठन कुशवाहा क्षत्रिय महासभाले सन् १९२२ मा आफ्नो पहिलो अधिवेशन गर्‍यो।<ref name="Ashwani2008_36">{{cite book |first=Ashwani |last=Kumar |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |year=2008 |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-84331-709-8 |pages=36 |quote=The Koiris are known as great horticulturists and engage primarily in agricultural operations in the capacity of small landowners and poor peasants. Unlike Kurmis and Yadavs, they are generally considered non aggressive and disinterested in caste riots. They also attempted to attain higher social status by claiming to be descendants of Lord Ram's son Kush. They formed the Kushwaha Kshatriya Mahasabha as their nodal caste association and held the first session of the association in March 1922. |access-date=29 June 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200226/https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA36 |url-status=live }}</ref> बनारसका [[:en:Ganga Prasad|गङ्गा प्रसाद]] गुप्त जस्ता केही [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]] सुधारकहरूले कोइरीहरू [[:en:Kusha|कुश]]का वंशज हुन् र [[:en:Muhammad of Ghor|शिहाबुद्दिन गोरी]]को नेतृत्वमा मुस्लिम शक्ति सुदृढ हुँदै गएको बेला उनीहरूले राजा [[:en:Jayachandra|जयचन्द्र]]को सेवामा सैन्य हैसियतमा काम गरेका थिए भनी तर्क गरे। उनले अझ भने कि पराजयपछि मुस्लिमहरूबाट सताइने डरले कुशवाहा क्षत्रियहरू अस्तव्यस्त भई जङ्गलमा भागे र हिन्दू धर्मका पूर्व रक्षकका रूपमा नचिनिन आफ्ना पवित्र धागा फालिदिए। ब्रिटिश नृविज्ञानी [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले सन् १८९० को दशकमा कोइरीका विभिन्न उत्पत्ति कथा अभिलेख गरेका थिए। एउटा कथा अनुसार, [[:en:Shiva|शिव]] र [[:en:Parvati|पार्वती]]ले बनारसमा आफ्ना तरकारी र फूलका बगैँचाको हेरचाह गर्न कोइरी र [[:en:Kachhi (caste)|कछी]]लाई सिर्जना गरे। अस्सी वर्षअघि [[:en:Francis Buchanan-Hamilton|फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन]]ले बिहारका कोइरीहरू [[:en:Dashanami Sampradaya|दशनामी सम्प्रदाय]]का अनुयायी थिए भने गोरखपुर र अयोध्याका कोइरीहरू आध्यात्मिक मार्गदर्शनका लागि [[:en:Ramanandi Sampradaya|रामानन्दी]] सन्तहरूतिर लागेका थिए भनी अभिलेख गरेका थिए।<ref>{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=[[:en:University of California Press|University of California Press]] |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://books.google.com/books?id=uEP-ceGYsnYC|page=92}}</ref> [[:en:Christophe Jaffrelot|क्रिस्टोफ जाफ्रेलो]]का अनुसार जातीय सङ्गठनहरू व्यक्तिगत जातिहरूलाई एकताबद्ध गर्ने मूल उद्देश्यले बनेका थिए। कोइरी, कछी र मुराओ जस्ता बागवानी तथा तरकारी बजार खेती गर्ने समुदायलाई एउटै छातामुनि ल्याउन अखिल भारतीय कुशवाहा क्षत्रिय महासभा गठन गरिएको थियो। कोइरीहरूले [[:en:Kurmi|कुर्मी]]हरूको समर्थनमा "राघव समाज" नामक जातीय गठबन्धन बनाउने प्रयास पनि गरे, जुन [[:en:Rama|राम]]का एक नामबाट राखिएको थियो। यो क्रमशः [[:en:Lava (Ramayana)|लव]] र [[:en:Kusha (Ramayana)|कुश]]बाट आफ्ना समुदायको वंश जोड्ने दाबीलाई औचित्य दिन गरिएको थियो। सन् १९२८ मा महासभाले कोइरी समुदायका विभिन्न उपजातिको तर्फबाट [[:en:Simon Commission|साइमन आयोग]]समक्ष क्षत्रियका रूपमा मान्यता पाउन निवेदन पनि दिएको थियो।<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |pages=197–199 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=[[:en:C. Hurst & Co.|C. Hurst & Co.]] |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=HWms_1WzF1sC&q=india+silent+revolution+luv+kush&pg=PA197 |access-date=29 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231223916/http://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |archive-date=31 December 2013 |url-status=live }}</ref> कोइरी-कुर्मी समुदायका लागि प्रयोग हुने "लव-कुश" शब्दावली संस्कृतिभन्दा राजनीतिमा बढी महत्त्वपूर्ण बन्यो। बिहारमा यसले कोइरी र कुर्मी जातिको राजनीतिक एकताको प्रतिनिधित्व गर्न थाल्यो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|title=Why India Votes? :Exploring the Political in South Asia|first=Mukulika|last=Banerjee|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|year=2017|isbn=978-1317341666|access-date=25 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095019/https://books.google.com/books?id=hTjbCgAAQBAJ&q=koeri+kurmi+luv+kush&pg=PA91|url-status=live}}</ref> गोरक्षासँग सम्बन्धित साम्प्रदायिक दङ्गाको सन्दर्भमा, केही लेखकहरूको मत छ कि कोइरी, अहिर जस्ता तल्ला जातिका समूहहरूले पनि उच्च सामाजिक हैसियत जनाउन गोरक्षा अँगाले, किनभने हिन्दू धर्ममा ''गाई''को पहिलेदेखि नै प्रतीकात्मक महत्त्व थियो। गोरक्षाबारे यो दृष्टिकोण उत्तर प्रदेशका सहरी कुलीनहरूको दृष्टिकोणभन्दा भिन्न थियो।<ref>{{cite book|first=William|last=Gould|title=Religion and Conflict in Modern South Asia|year=2012|pages=70|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|quote=Gyan Pandey's detailed research on the cow protection riots in eastern UP and Bihar in 1893 and 1917 relates the conflict to specific registers of caste difference and status assertion, in a context where the popular view of cow protection from the point of view of low-caste Ahirs, Koeris and Kurmis was quite different to that of UP's urban elites. For both Freitag and Pandey, cow protection became a means for relatively low-status communities to assert higher status via association with something of symbolic importance to Hinduism as a whole: in this case, the cow.|isbn=978-0-521-87949-1|url=https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|language=en|access-date=14 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200227/https://books.google.com/books?id=K2oexn_mLPIC&q=Religion+and+Conflict+in+Modern+South+Asia+By+Williiam+gould|url-status=live}}</ref> ==अर्थतन्त्र== यो समुदाय भारतीय [[:en:Opium|अफिम]] व्यापारको केन्द्रमा थियो, जसको मुख्य आधार बिहार थियो। धेरै वर्षसम्म [[:en:British East India Company|ब्रिटिश ईस्ट इन्डिया कम्पनी]]ले [[:en:Patna|पटना]]स्थित एजेन्सीमार्फत यसलाई नियन्त्रण र शोषण गर्‍यो। [[:en:Carl Trocki|कार्ल ट्रोकी]]को विश्वास छ कि "अफिम उत्पादकहरू स्वतन्त्र कर्ता थिएनन्" र उनले उत्पादन गराउन अपनाइएको दबाब र आर्थिक व्यवस्थाको वर्णन गरेका छन्, जसमा अनिकालका बेला जनतालाई अन्न चाहिँदा पनि जमिन अफिम खेतीमै सीमित राखिन्थ्यो। कम्पनीका लागि लाभदायक भए पनि किसान उत्पादकका लागि यो प्रायः लाभदायक थिएन, र "कोइरी नामक एउटै जातिले मात्र केही हदसम्म कुशलतापूर्वक खेती जारी राख्न सक्यो। यो उनीहरूले अफिम उत्पादनका कामहरूमा आफ्ना पत्नी र छोराछोरीलाई संलग्न गराउन सक्ने भएकाले सम्भव भयो।"<ref name=Trocki1999pp64-67>{{cite book |title=Opium, empire and the global political economy: a study of the Asian opium trade, 1750–1950 |first=Carl A. |last=Trocki |author-link=Carl A. Trocki|publisher=Routledge |year=1999 |isbn=978-0-415-19918-6 |pages=64–67 |url=https://books.google.com/books?id=DDNvkSC26bcC |access-date=4 October 2011}}</ref> अफिम उत्पादनमा संलग्न अन्य समूहहरूले मजदुर भाडामा लिनुपर्थ्यो, तर कोइरीहरूले आफ्नै परिवारभित्र उपलब्ध श्रम प्रयोग गरेर लागत घटाए।<ref name=Trocki1999pp64-67/> कोइरी जनताको परिश्रमी स्वभावको वर्णन गर्दै [[:en:Susan Bayly|सुसान बेयली]]ले लेखेकी छन्: {{blockquote|"उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यसम्ममा प्रभावशाली राजस्व विशेषज्ञहरूले जमिनदार व्यक्तिको बाली हेरेरै उसको जात भन्न सक्ने बताउन थालेका थिए। उत्तरमा, यी पर्यवेक्षकहरूका अनुसार, 'दोस्रो दर्जाको जौ' को खेत हलो चलाउन हिचकिचाउने र आफ्ना महिलालाई एकान्तमा राख्नमा गर्व गर्ने [[:en:Rajput|राजपूत]] वा [[:en:Brahmin|ब्राह्मण]]को हुन्थ्यो। यस्तो मानिस आफ्नो पतनका लागि आफैँ दोषी ठहरिन्थ्यो, जसले आफ्ना अनुत्पादक आश्रितहरूलाई पाल्न लापरवाहीपूर्वक जमिन बन्धक राख्थ्यो र त्यसपछि बेच्थ्यो। त्यही तर्क अनुसार, फस्टाएको गहुँको खेत द्विज नभएको किसानको हुन्थ्यो, किनभने गहुँ खेतीमा खेतीकर्ताको सीप र उद्यमशीलता चाहिन्छ। [[:en:Denzil Ibbetson|डेन्जिल इबेट्सन]] र [[:en:E. A. H. Blunt|ई. ए. एच. ब्लन्ट]] जस्ता टिप्पणीकारका अनुसार यी गैर-कुलीन 'किसान'का गुण थिए, उत्तर भारतका मितव्ययी [[:en:Jat|जाट]] वा चतुर कुर्मी, .... यस्तै गुणहरू साना तरकारी बगैँचा गर्ने जनसङ्ख्यामा पनि पाइन्थे, जो हिन्दुस्तानमा कोइरी भनेर चिनिन्थे"<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age|first=Susan|last=Bayly|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=2001|isbn=0521798426|access-date=2020-06-30|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200229/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&q=specialists+were+reporting+that+they+could+tell+the+caste+of+a+landed+man&pg=PA212|url-status=live}}</ref>}}उपनिवेशकालका नृविज्ञानी डा. हन्टरले बिहारका केही जिल्लामा कोइरी र औधिया कुर्मीलाई सबै खेती गर्ने जातिमध्ये सबैभन्दा सम्मानित भनी चिनाएका थिए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|title=The Limited Raj Agrarian Relations in Colonial India|author=Anand A. Yang|publisher=University of California Press|year=2021|isbn=978-0520369108|pages=187–188|access-date=27 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=5GjpDwAAQBAJ&pg=PA187|url-status=live}}</ref> सन् १८७७ मा उपनिवेशकालीन [[:en:Bengal Presidency|बंगाल सरकार]]ले भारतीय समाजको विवरण तयार गर्ने प्रयास गर्‍यो र यो सन् १८७१ को पहिलो जनगणनाबाट सुरु भएको विभिन्न जाति र जनजातिहरूको अखिल भारतीय सामाजिक वर्गीकरणको प्रक्रियामा परिणत भयो। सन् १९०१ मा [[:en:Herbert Hope Risley|हर्बर्ट होप रिस्ले]]ले भारतीय समाजको जातीय वर्गीकरण विकास गर्न मानवमितीय विधि प्रयोग गरे, जसले भारतका मानिसहरूलाई वर्गीकरण गर्ने समस्याग्रस्त प्रयासतर्फ डोर्‍यायो। कोइरीहरूलाई कुर्मीसँगै "कृषक जाति" का रूपमा वर्गीकृत गरिएको थियो।<ref name="Bauer">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|title=The Peasant Production of Opium in Nineteenth Century India|author=Rolf Bauer|publisher=BRILL|year=2019|isbn=978-9004385184|page=143|access-date=30 May 2022|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200228/https://books.google.com/books?id=UCmVDwAAQBAJ&pg=PA143|url-status=live}}</ref> सन् १९४१ को एक आधिकारिक प्रतिवेदनले उनीहरूलाई बिहारका "सबैभन्दा उन्नत" खेतीकर्ता भनी वर्णन गरेको थियो र भनेको थियो, "बानीमा सरल, अत्यन्त मितव्ययी र तरकारी बजार खेतीको कलामा निपुण कोइरी भारतमा जहाँसुकै पाइने माटो जोत्ने सर्वश्रेष्ठ किसानमध्येका एक हो।"<ref>{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |page=197 |first=Christophe |last=Jaffrelot |publisher=C. Hurst & Co. |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |access-date=29 August 2011 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200231/https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |url-status=live }}</ref> [[:en:British Raj|उपनिवेशकाल]]मा बंगाल जस्ता प्रान्तमा ग्रामीण जनसङ्ख्याको बहुसङ्ख्यक कृषिबाट जीविका चलाउँथे पनि थोरैलाई मात्र "कृषक" वर्गीकरणको योग्य मानिएको थियो। कोइरी, [[:en:Kachhi (caste)|कछी]] र [[:en:Kurmi|कुर्मी]] प्रमुख "कृषक जाति" मात्र नभई सबैभन्दा सीपयुक्त खेतीकर्ताका रूपमा पनि प्रख्यात थिए। समकालीन कृषि समाजबारे [[:en:William Crooke|विलियम क्रुक]]को वर्णन अनुसार कोइरीहरू 'शान्त, परिश्रमी र असल व्यवहारका मानिस' थिए।<ref name="Bauer"/> उन्नाइसौँ शताब्दीको सुरुमा [[:en:Gaya district|गया जिल्ला]]मा फ्रान्सिस बुकाननले कोइरीहरूलाई मुख्यतया गरिब र मध्यम किसानहरू रहेको "हल जोत्ने जनजाति" को समुदायका रूपमा अभिलेख गरेका थिए। तर उनको सर्वेक्षणमा उनीहरूभित्रको एउटा माथिल्लो तह छुटेको थियो, जसले नगद सञ्चित र जम्मा गरेको थियो र आश्रित श्रम प्राप्त गर्न ''कमियौटी'' पेस्की दिने साहुकारका रूपमा उदाएको थियो। उपनिवेशकालका मौखिक साक्ष्यले सङ्केत गर्छन् कि उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यसम्म गया जिल्लाका कोइरीहरूमा धनी किसानहरू समावेश थिए, जसले भूमि सम्बन्धमा सुधार गरेर र बजार सम्बन्ध विस्तार गरेर भौतिक सम्पत्ति आर्जन गरेका थिए। यसले उनीहरूलाई आश्रित मजदुरहरूलाई पेस्की दिएर ऋण बन्धनमा बाँध्न र ''कमिया-मालिक'' सम्बन्ध स्थापना गर्न सक्षम बनायो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|title=Bonded Histories Genealogies of Labor Servitude in Colonial India|issn=0575-6863|author=Gyan Prakash|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=0521526582|pages=162–163|access-date=21 June 2022|archive-date=22 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622094620/https://books.google.com/books?id=MQFvks7lahoC&pg=PA162|url-status=live}}</ref> सन् १८८० को दशकको बंगाल र बिहार जस्ता क्षेत्रको ग्रामीण ऋण बजारको अध्ययन गर्ने लेखक बिन्देश्वर रामका अनुसार कोइरीहरूले ग्रामीण क्षेत्रमा [[:en:Bania|बनिया]] र [[:en:Sunar|सुनार]] जातिसँगै महाजन वा साहुकारको काम गर्थे। रामले उल्लेख गरेका छन् कि यी सामाजिक समूहहरू समृद्ध किसान स्वामी र रैयतहरूलाई ऋण दिने ग्रामीण ऋण बजारका अभिकर्ता दुवैका रूपमा कार्य गर्थे। सन् १८८५ सम्म जमिनको मूल्य बढ्दै जाँदा उनीहरूले खरिदमार्फत आफ्नो भूस्वामित्व बढाउन थाले। रैयतहरूले ऋणका लागि जमिन बन्धक राख्दा यी सामाजिक समूहहरूलाई जमिनको हस्तान्तरण पनि बढ्यो। रामले यो पनि उल्लेख गरेका छन् कि सन् १८८५ पछि कानुनअन्तर्गत जमिन दर्ता बढ्नु र जमिनको मूल्य उकालो लाग्नुका कारण साहुकारका रूपमा काम गर्ने यी समूहहरूको मोलमोलाइ क्षमता निकै बढ्यो।<ref name=Ram>{{cite book|last=Ram|first=B.|year=1997|title=Land and Society in India: Agrarian Relations in Colonial North Bihar|place=India|publisher=Orient Longman|page=69|isbn=9788125006435 |accessdate=29 August 2023|url=https://books.google.com/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103244/https://books.google.co.in/books?id=2b_j0mNe2FwC&pg=PA69&dq=|url-status=live}}</ref> मालबिका चक्रवर्तीले पनि दक्षिण बिहार क्षेत्रका कोइरी जातिका सम्पन्न किसानहरूले खेतीबाट हुने आम्दानीमा थप्न महाजन वा साहुकारको काम गर्थे भनी उल्लेख गरेकी छन्। उनले यो पनि उल्लेख गरेकी छन् कि उनीहरूले स्थानीय [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]] जनसङ्ख्यालाई ''कमियौटी'' पेस्की (एक किसिमको ऋण) दिएर बँधुवा श्रम प्रणालीमा संलग्न गराए। चक्रवर्तीका अनुसार यी कोइरी महाजनहरू [[:en:Bhuiya|भुइयाँ]]हरूलाई पेस्की दिँदा सबैभन्दा कडा थिए।<ref name=Chakraborty>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99|last=Chakrabarti|first=M.|year=2004|title=The Famine of 1896-1897 in Bengal: Availability Or Entitlement Crisis?|place=India|publisher=Orient BlackSwan|page=99|isbn=9788125023890 |accessdate=29 August 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103158/https://books.google.co.in/books?id=J3R6umYMROsC&pg=PA99&dq=|url-status=live}}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरीहरूलाई बिहारका चार [[:en:Other Backward Class|ओबीसी]] समुदायको समूहको हिस्सा भएकै कारण [[:en:Upper Backward Castes|पिछडा जातिको उच्च तह]]मा वर्गीकृत गरिएको छ। यी समुदायले समयक्रममा जमिन प्राप्त गरे, सुधारिएको कृषि प्रविधि अपनाए र राजनीतिक शक्ति हासिल गरी भारतीय कृषि समाजमा उदाउँदो ''[[:en:Kulak|कुलाक]]'' वर्ग बने।<ref name="BergerHeidemann2013">{{cite book | author = Carolyn Brown Heinz | editor1 = Peter Berger | editor2 = Frank Heidemann | date = 3 June 2013 | title = The Modern Anthropology of India: Ethnography, Themes and Theory | publisher = Routledge | pages = | isbn = 978-1-134-06118-1 | url = https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | quote = The four dominant high caste groups (the forward castes)-Brahman, Bhumihar, Rajput, Kayastha-together constitute about 12 percent of the population. These are the old elite, from whose numbers came the major zamindars and land owning castes. The so-called Backward castes consisting of about half the population of Bihar, were further classified soon after independence into Upper Backward and Lower Backwards(Blair 1980). The upper backwards - Bania, Yadav, Kurmi and Koiri - constitute about 19 percent of the population, and now include most of the rising Kulak class of successful peasants who have acquired land, adopted improved agricultural technology, and become a powerful force in Bihar politics. This is true, above all, of the Yadavas. The lower backwards are shudra castes such as Barhi, Dhanuk, Kahar, Kumhar, Lohar, Mallaah, Teli etc, about 32 percent of the population. The largest components of the scheduled castes(14 percent) are the Dusadh, Chamar, and Musahar, the Dalit groups who are in many parts of the statelocked in struggles for land and living wages and living wages with the rich peasants and landlords of the forward and upper backward castes | access-date = 15 June 2022 | archive-date = 14 June 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220614220553/https://books.google.com/books?id=sQF5-d9BMqcC&pg=PT48 | url-status = live }}</ref> स्वतन्त्रतापछिको भारतमा कोइरी जातिको पेसागत विविधीकरण उत्तर बिहारका छानिएका गाउँहरूको अध्ययनले देखाउँछ। आफ्नो ''भूमि र जातीय सम्बन्ध'' शीर्षकको लेखमा अवनीश कुमारले पश्चिम चम्पारण र उत्तर बिहारको [[:en:Samastipur district|समस्तीपुर जिल्ला]]का छानिएका गाउँहरूको अध्ययनबाट देखाए कि यी मध्ये केही गाउँहरूमा समयक्रममा कोइरी र यादव जाति [[:en:Bhumihar|भूमिहार]] जस्ता पुराना कुलीन समूहहरूलाई पछाडि पार्दै प्रभावशाली बने। कुमारको अध्ययनले यी दुवै जाति यी क्षेत्रमा राजनीतिक शक्तिका लागि प्रतिस्पर्धा गर्छन् र आर्थिक रूपमा सम्पन्न केही कोइरी परिवारहरूले स्थानीय [[:en:Primary Agricultural Credit Societies|प्राथमिक कृषि ऋण समिति]] र [[:en:Public Distribution System|सार्वजनिक वितरण प्रणाली]] पनि स्वामित्वमा राखेका छन् भन्ने पाएको थियो। तथापि, कोइरीहरूभित्र जातीय विभेदीकरण पनि उच्च थियो, किनकि अध्ययन गरिएका गाउँहरूका सबै कोइरी घरपरिवारले आफ्ना केही कुलबन्धुहरूले हासिल गरेको समृद्धि बाँडेका थिएनन्। अध्ययनले भूमि र स्रोतमाथिको नियन्त्रणको फरक ढाँचा पनि प्रस्तुत गर्‍यो, किनभने केही क्षेत्रमा कोइरी र यादव जस्ता जाति प्रभावशाली थिए भने अरूमा भूमिहार जातिले अझै खेती योग्य जमिनको ठूलो हिस्सामाथि नियन्त्रण राखेको थियो।<ref>{{cite journal|title=Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages|last=Kumar|first= Awanish|year=2022|journal ="Land and Caste Relations in North Bihar: Observations from Two Villages," Review of Agrarian Studies|volume =12|issue=1|url=http://ras.org.in/5baea16fe33094ce0fa6dc641b7b811f}}</ref> ===भूमि सुधारपछि=== कोइरी जस्ता मध्यम जातिका किसानहरूले भारत सरकारको भूमि सुधार नीतिबाट सबैभन्दा बढी लाभ उठाए। जमिनको हदबन्दी कानुन र सन् १९७० को दशकको कम्युनिस्ट दबाबको सामना गर्दै उच्च जातिका जमिन्दारहरूले आफ्ना जमिन बेच्न थाले। अधिकांश अवस्थामा खरिदकर्ता कोइरी, [[:en:Kurmi|कुर्मी]] वा [[:en:Yadav|यादव]] जातिका हुन्थे। यी किसानहरूले आफ्नो जमिनमा कुशलतापूर्वक काम गरे र आफ्ना जमिनलाई थप उत्पादनशील बनाए। यसको विपरीत उच्च जातिहरू त्यसो गर्न असमर्थ भए र उनीहरू आफूले पाएको मूल्यले सन्तुष्ट देखिए। अग्रगामी जातिहरूमा बढ्दो सहरीकरणले ग्रामीण क्षेत्रमा नयाँ जमिन्दारको वर्ग सिर्जना गर्‍यो, किनकि यी तीन मध्यम जातिले आफ्नो जमिन विरलै बेच्थे, बरु सुधारलाई थप जमिन किन्ने अवसरका रूपमा हेर्थे।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=80,81 | publisher=[[:en:Viking Press|Viking]] | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201352/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA81 | url-status=live }}</ref> यो प्रक्रियाले मध्यम किसान जातिहरूको ऊर्ध्वगामी गतिशीलतालाई प्रोत्साहन दियो। यादवहरूमा यो गतिशीलताले उनीहरूलाई ठूला किसान र जमिन्दार दुवैका रूपमा सुदृढ बनायो भने कोइरीहरूमा ऊर्ध्वगामी गतिशीलता विशेष गरी [[:en:Landlords|जमिन्दार]] बन्नेतर्फ मात्र केन्द्रित थियो।<ref>{{cite book|title=Agrarian Reforms, Land Markets, and Rural Poor|first=D. Narasimha|last=Reddy|publisher=Concept Publishing Company|page=279|year=2009|isbn=978-8180696046|url=https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|access-date=16 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=jJgfNVjZ8koC&q=bihar+and+caste&pg=PA279|url-status=live}}</ref> कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता जातिको उदय र अग्रगामी जातिहरूको सत्ताबाट पतन यी मध्यम किसानहरूमा बढ्दो आक्रामकताले चिनिन्थ्यो, जो अब आफूले पहिले निन्दा गरेका जमिन्दारहरू जस्तै व्यवहार गर्न थालेका थिए।<ref>{{cite book | last=Sinha | first=A. | title=Nitish Kumar and the Rise of Bihar | page=82 | publisher=Viking | year=2011 | isbn=978-0-670-08459-3 | url=https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | access-date=7 April 2015 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=rT2xWp_iTCYC&pg=PA82 | url-status=live }}</ref> सन् १९८९ मा फ्रान्केलले अवलोकन गरे कि ९५% उच्च जाति र कोइरी तथा यादव जस्ता मध्यम किसान जातिका ३६% धनी किसान-सह-जमिन्दार वर्गका थिए। शारीरिक श्रमप्रतिको अरुचि यो वर्गको विशेषता थियो। तथापि, जीविकोपार्जनका लागि तुलनात्मक रूपमा कम जमिन भएका केही कोइरी र यादवहरूले कृषि मजदुरका रूपमा पनि काम गर्थे, यद्यपि अधिकांश कृषि मजदुर [[:en:Dalit|दलित]] जातिका थिए। फ्रान्केलका अनुसार मध्यम र गरिब किसानको अधिकांश भाग कोइरी र यादव जस्ता जातिका थिए; यो वर्गले आफ्नै खेतमा काम गर्थ्यो तर अरूको खेतमा काम गर्नु आफ्नो मर्यादाभन्दा तल ठान्थ्यो।<ref>{{cite book |title=Rebels From the Mud Houses: Dalits and the Making of the Maoist Revolution ... |page=31 |first=George |last=Kunnath |publisher=[[:en:Taylor and Francis Group|Taylor and Francis Group]] |location=New York |year=2018 |isbn=978-1-138-09955-5 |url=https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |access-date=29 May 2020 |archive-date=15 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115155155/https://books.google.com/books?id=IkcrDwAAQBAJ&pg=PT31 |url-status=live }}</ref> तथापि, सामाजिक पदानुक्रमको माथिल्लो छेउतर्फको सामाजिक-आर्थिक प्रगति र सङ्क्रमण निर्बाध थिएन। उत्तर भारतका अन्य मध्यम स्तरका जातिहरू जस्तै कोइरीहरूले यथास्थितिका समर्थक उच्च जातिहरू तथा आफ्ना अधिकारका लागि अब मुखर बनेका दलित र सबैभन्दा तल्ला जातिहरू दुवैतर्फबाट दोहोरो टकरावको सामना गरिरहेका थिए। यी सबैले मध्यम जातिहरूलाई आक्रामक बनायो।<ref>{{cite book|title=Beyond Ambedkar: Essays on Dalits in India|first=Nandu|last=Ram|publisher=Har Anand Publications|year=2009|page=32|isbn=978-8124114193|url=https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=BV0FuSXACbUC&q=koeri+caste+improved+economic+status&pg=PA32|url-status=live}}</ref> सञ्जय कुमारले मध्यम किसान [[:en:Caste|जाति]]हरू, जसलाई [[:en:Upper Backward Castes|उच्च-ओबीसी]] पनि भनिन्छ, को राजनीतिक परिचालनलाई सन् १९७०–९० को अवधिअघिका दशकहरूमा बिहारमा गरिएको भूमि सुधारको क्रमिक प्रक्रियासँग जोडेका छन्। कुमारका अनुसार: {{Blockquote|आफ्ना सबै सीमितताका बावजुद, सन् १९४८ देखिका भूमि सुधार कानुनहरूले विशाल क्षेत्रको जमिनमाथिको स्वामित्व अधिकार उच्च-ओबीसी, मुख्यतः यादव र कोइरी-कुर्मीलाई हस्तान्तरण गरे। यसले उनीहरूलाई राजनीतिक शक्तिमा ठूलो हिस्सा माग्ने बल दियो र सन् १९६० को दशकको अन्त्यसम्म उनीहरूले [[:en:Vidhan Sabha|विधान सभा]]मा आफ्नो प्रतिनिधित्वको ढिलो तर क्रमिक वृद्धिमा प्रतिबिम्बित हुने गरी राजनीतिक रूपमा आफूलाई स्थापित गर्न थालेको देखिन्थ्यो<ref name="Sanjay 55">{{cite book|last=Kumar|first=Sanjay|title=Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns|publisher=SAGE publication|pages=31|isbn=978-93-528-0585-3|url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|date=27 May 2022|access-date=28 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095251/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT31|url-status=live}}</ref>}} उच्च जातिका जमिन्दारहरूसँगको द्वन्द्वले उनीहरूलाई अति-वामपन्थी [[:en:Naxalite|नक्सलवाद]]तर्फ आकर्षित गर्‍यो। यो [[:en:Bhojpur district, India|भोजपुर जिल्ला]]को गाउँ [[:en:Ekwari|एकवारी]]मा देखियो, जहाँ कोइरी शिक्षक [[:en:Jagdish Mahto|जगदीश महतो]]ले सन् १९६७ को [[:en:Bihar Legislative Assembly|बिहार विधानसभा]] निर्वाचनमा [[:en:Communist Party of India|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] (सीपीआई) लाई समर्थन गरेका कारण [[:en:Bhumihar|भूमिहार]]हरूले कुटपिट गरेपछि माओवादीहरूको नेतृत्व गर्न थाले र उच्च जातिका जमिन्दारहरूको हत्या सङ्गठित गरे। महतोले आरामा ''हरिजनिस्तान'' नामक पत्रिका पनि सुरु गरे। सन् १९७१ मा महतोको हत्यापछि भोजपुरको कम्युनिस्ट विद्रोह शान्त भयो।<ref>{{cite book|title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India|first=Gail|last=Omvedt|publisher=[[:en:M.E.Sharpe|M.E.Sharpe]]|page=59|year=1993|isbn=0765631768|url=https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacnRcC&q=Reinventing+Revolution%3A+New+So%2Fjagdish+mahto&pg=PA59|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201353/https://books.google.com/books?id=Wlxb0uacRcC&q=Reinventing+Revolution%3A+New+So%2Fjagdish+mahto&pg=PA59|url-status=live}} "Its first mass leader was Jagdish Mahto, a Koeri teacher who had read Ambedkar before he discovered Marx and started a paper in the town of Hrrah called Harijanistan("dalit land").</ref><ref>{{cite book|title=From popular movement to rebellion:The Naxalite dacade|page=317,318|first=Ranbir|last=Samaddar|publisher=[[:en:Routledge|Routledge]]|location=New york|year=2019|isbn=978-0-367-13466-2|url=https://books.google.com/books?id=BjZ7DwAAQBAJ&q=jagdish+prasad+mahto+naxal&pg=PT317|access-date=30 May 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=BjZ7DwAAQBAJ&q=jagdish+prasad+mahto+naxal&pg=PT317|url-status=live}}</ref> [[:en:Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी–लेनिनवादी) लिबरेसन]]को ''Flaming fields of Bihar'' शीर्षकको प्रतिवेदनले बिहारका केही जिल्लामा [[:en:Naxalite-Maoist insurgency|नक्सलवादी-माओवादी विद्रोह]]मा कोइरीहरूको सहभागिता देखायो। उच्च जातिका जमिन्दारहरूबाट निरन्तर डकैती र उत्पीडनका पीडित भएका कारण उनीहरू जस्ता मध्यम जातिहरू प्रायः क्रान्तिकारी समूहको छातामुनि आउँछन् भन्ने उल्लेख गरिएको थियो। सीपीआई (एमएल) [[:en:Patna|पटना]], [[:en:Bihar|भोजपुर]], [[:en:Aurangabad|औरङ्गाबाद]] र [[:en:Rohtas District|रोहतास]] जिल्लामा कोइरीहरूलाई परिचालन गर्न सफल रह्यो।<ref>{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zA2rCwAAQBAJ&pg=PT178|title=Government of Peace: Social Governance, Security and the Problematic of Peace|chapter=Bihar 1990-2011|author=Ranabir Samaddar|date=3 March 2016|publisher=Routledge, 2016|isbn=978-1317125372|access-date=21 June 2022|page=178|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=zA2rCwAAQBAJ&pg=PT178|url-status=live}}</ref> पछि कोइरीहरू र अन्य मध्यम किसान जातिहरूको एक माथिल्लो तहले उग्रवादी सङ्गठन [[:en:Ranvir Sena|रणवीर सेना]]लाई आफ्नो समर्थन जनायो। यो समूहले भूमि सुधारबाट सबैभन्दा बढी लाभ उठाएको थियो र [[:en:Dalits|दलितहरू]]प्रति निर्मम बनेको थियो।<ref>{{cite book|title=The situated politics of belonging|page=135,136|first=Nira-Yuval-Davis|last=Kalpana|publisher=[[:en:SAGE Publications|SAGE Publications]]|location=london|year=2006|isbn=1-4129-2101-5|url=https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&q=koeri+in+army&pg=PA135|access-date=30 May 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421100742/https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&q=koeri+in+army&pg=PA135|url-status=live}}</ref> === सकारात्मक विभेद (आरक्षण) === भारत सरकारको सकारात्मक विभेद प्रणाली अन्तर्गत कोइरीहरू "पिछडा जाति" वा "अन्य पिछडा जाति" का रूपमा वर्गीकृत छन्, त्यसैले उनीहरू सरकारी जागिरमा ओबीसी आरक्षणका हकदार छन्।<ref>{{cite book |last1=Mukherji |first1=Partha Nath |title=Understanding Social Dynamics in South Asia: Essays in Memory of Ramkrishna Mukherjee |date=2019 |publisher=Springer |isbn=9789811303876 |page=28 |url=https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&dq=koeri+other+backwards+caste&pg=PA89 |access-date=14 May 2022 |archive-date=14 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514110508/https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&dq=koeri+other+backwards+caste&pg=PA89 |url-status=live }}</ref> [[:en:2022 Bihar caste-based survey|सन् २०२२ को बिहार जातीय सर्वेक्षण]]का निष्कर्षले सन् २०२३ मा समुदायका कुल १,१२,१०६ सदस्य सरकारी जागिरमा रहेको देखायो, जसका कारण बिहारको [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] श्रेणीमा यादव र कुर्मीसँगै सबैभन्दा बढी सरकारी जागिर भएको समूहमा उनीहरूको समावेश भयो। तथापि, सरकारी जागिरमा उनीहरू [[:en:Forward Castes|अग्रगामी जाति]]भन्दा पछाडि थिए।<ref>{{cite news |last=Bhelari |first=Amit |date=8 November 2023 |url=https://www.thehindu.com/news/national/bihars-caste-based-survey-report-shows-yadavs-hold-most-govt-jobs-among-obcs/article67509087.ece |title=Bihar caste-based survey report {{!}} Poverty highest among Scheduled Castes, lowest among Kayasths |work=The Hindu |access-date=9 November 2023 |archive-date=8 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108181900/https://www.thehindu.com/news/national/bihars-caste-based-survey-report-shows-yadavs-hold-most-govt-jobs-among-obcs/article67509087.ece |url-status=live}}</ref> ==वितरण== [[:en:Anand Yang|आनन्द यङ]]ले तयार पारेको तालिकाबद्ध तथ्याङ्कअनुसार सन् १८७२ देखि १९२१ को बीचमा [[:en:Saran district|सारन जिल्ला]]को जनसङ्ख्याको लगभग सात प्रतिशत कोइरी थिए। यङले सन् १८९३–१९०१ को अवधिमा भाडामा दिइएको भूस्वामित्वमा उनीहरूको संलग्नताको पनि उल्लेख गरेका छन्: कोइरीहरूले जिल्लाको कुल खेती गरिएको क्षेत्रफलको लगभग नौ प्रतिशतमा काम गर्थे, जो अहिरहरूभन्दा एक प्रतिशत कम थियो, यद्यपि उनीहरू जनसङ्ख्यामा लगभग पाँच प्रतिशत बढी थिए।<ref>{{cite book |title=The limited Raj: agrarian relations in colonial India, Saran District, 1793–1920 |first=Anand A. |last=Yang |publisher=[[:en:University of California Press|University of California Press]] |year=1989 |isbn=978-0-520-05711-1 |url=https://books.google.com/books?id=Ck4jmD7H34UC |page=45 |access-date=4 October 2011}}</ref> [[:en:Christopher Bayly|क्रिस्टोफर बेयली]]का अनुसार: {{blockquote|"अठारहौँ शताब्दीमा उत्तरी र पश्चिमी अवधमा कुर्मी, कच्छी र कोइरी खेतीकर्ताका बस्तीहरू पनि धेरै थिए। खेतीको किनारमा रहेका यी जातिहरूलाई जङ्गल क्षेत्रलाई हलोमुनि ल्याएबापत विशेष भाडा दर दिइन्थ्यो। उदाहरणका लागि पहिलो पाँच वर्षमा भाडा उही प्रकारको माटोका लागि सामान्य मानिने रकमको आधा मात्र हुन सक्थ्यो। बस्ती बसाउने उद्यमी वा अधिकारीका लागि राजस्वको फाइदा निकै ठूलो थियो।"<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xfo3AAAAIAAJ&pg=PA101|title=Rulers, Townsmen and Bazaars: North Indian Society in the Age of British Expansion|first=C. A.|last=Bayly|publisher=[[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]]|year=1988|isbn=0521310547|access-date=1 July 2020|page=101|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=xfo3AAAAIAAJ&pg=PA101|url-status=live}}</ref>}} उनीहरू बिहारको [[:en:Samastipur|समस्तीपुर]] जिल्लामा पनि बसोबास गर्छन्। यस जिल्लामा कोइरी जाति आपराधिक गतिविधिका लागि कुख्यात छ र यस जिल्लाका दश [[:en:Bihar Legislative Assembly|विधानसभा]] सिटमध्ये अधिकांशको प्रतिनिधित्व गर्छ।<ref>{{cite book|title=Women Empowerment Through Panchayati Raj Institutions|first=Minni|last=Thakur|publisher=Concept Publishing Company|year=2010|isbn=978-8180696800|url=https://books.google.com/books?id=0hbA4A--9HcC&q=koeri+and+bhumihar&pg=PA31|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=0hbA4A--9HcC&q=koeri+and+bhumihar&pg=PA31|url-status=live}}</ref> गौरङ आर. सहायले सन् २००८–११ मा सङ्कलन गरेको तथ्याङ्कमा आधारित क्षेत्रीय अध्ययनमा दक्षिण-पश्चिम बिहारको [[:en:Buxar district|बक्सर]]को उनवास पञ्चायतका एकअर्काको नजिक रहेका १३ गाउँको विवरण अध्ययन गरियो र निष्कर्ष निकालियो कि ती मध्ये दश गाउँमा कोइरीहरूको जनसङ्ख्या सबैभन्दा बढी थियो र उनीहरू मुख्य भूस्वामी जातिमध्ये एक थिए, तर सर्वेक्षण गरिएका गाउँमा प्रति घरपरिवार औसत भूस्वामित्व केवल २.१२ एकड मात्र पाइयो। सीमित भूस्वामित्व पनि जाति र वर्गका आधारमा असमान रूपमा वितरित पाइयो।<ref>{{cite book |last=N. Jayaram |first=Partha Nath Mukherji |url=https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA89 |title=Understanding Social Dynamics in South Asia |publisher=[[:en:Springer Publishing|Springer Publishing]] |year=2019 |isbn=978-9811303876 |page=88-[https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA99 99] |quote= |access-date=16 June 2020 |quote-page= |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201354/https://books.google.com/books?id=IHWKDwAAQBAJ&pg=PA89 |url-status=live }}</ref> यसबाहेक, ग्रामीण बिहारका केही छानिएका गाउँमा गरिएको अर्को अध्ययनले कोइरीहरूले [[:en:Purohit|पुरोहित]] (पारिवारिक पुजारी) को काम गर्ने र उल्लेख्य सङ्ख्यामा घरपरिवारले कोइरी जातिका पुरोहितको सेवा लिइरहेको देखाएको छ।<ref>{{cite book|title=Readings in Indian Sociology: Volume II|first=K. L.|last=Sharma|publisher=[[:en:SAGE Publications|SAGE Publications]]|location=India|year=2013|isbn=978-8132118725|url=https://books.google.com/books?id=JOqICwAAQBAJ&q=koeri+caste+occupational+change&pg=PA136|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201356/https://books.google.com/books?id=JOqICwAAQBAJ&q=koeri+caste+occupational+change&pg=PA136|url-status=live}}</ref> ===भारतबाहिरको वितरण=== भारतबाहिर कोइरीहरू [[:en:Mauritius|मौरिसस]]मा रहेको बिहारी प्रवासी समुदायमा पाइन्छन्। टापु जातीय र धार्मिक आधारमा विभाजित भए पनि 'हिन्दू' मौरिसियनहरूले धेरै मौलिक चलन र परम्परा पालन गर्छन्, जो भारतीय उपमहाद्वीपमा देखिनेभन्दा निकै फरक छन्। मौरिससका केही जातिहरू उपमहाद्वीपीय भारतीय दृष्टिकोणबाट चिन्नै नसकिने हुन्छन् र परस्पर विरोधी जातिहरूलाई एउटै समूहमा समावेश गर्न सक्छन्। कोइरीहरू समावेश भएको 'वैश्य' टापुको सबैभन्दा ठूलो र प्रभावशाली जाति समूह हो। पूर्व ब्राह्मण कुलीन र पूर्व [[:en:Kshatriya|क्षत्रिय]]लाई सँगै 'बाबुजी' भनिन्छ र उनीहरूले उच्च जातीय हैसियतले प्रदान गर्ने प्रतिष्ठा भोग्छन्, यद्यपि राजनीतिक रूपमा उनीहरू किनारीकृत छन्।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=_F7NCwAAQBAJ&q=koeri+in+Mauritius&pg=PA14|title=Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora|first=Crispin|last=Bates|publisher=Springer|page=14|year=2016|isbn=978-0333977293|access-date=1 July 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095011/https://books.google.com/books?id=_F7NCwAAQBAJ&q=koeri+in+Mauritius&pg=PA14|url-status=live}}</ref> कोइरीहरूको [[:en:Nepal|नेपाल]]मा पनि उल्लेख्य जनसङ्ख्या छ। त्यहाँ सन् १९९१ मा गरिएको जनगणनामा उनीहरूको जनसङ्ख्याको अनुमान समावेश थियो तर सन् २००१ को जनगणनामा ती समावेश गरिएनन्।<ref>{{cite book |title=Social Inclusion of Ethnic Communities in Contemporary Nepal |pages=109–110 |first=Monika |last=Mandal |publisher=KW Publishers |year=2013 |isbn=978-93-81904-58-9 |url=https://books.google.com/books?id=f0y6DQAAQBAJ&pg=PT109 |access-date=4 July 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201356/https://books.google.com/books?id=f0y6DQAAQBAJ&pg=PT109 |url-status=live }}</ref> ===उत्तर प्रदेशमा=== [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]]का केही क्षेत्रमा धेरै कोइरीहरू [[:en:Mallaah|मल्लाह]] जातिका सदस्यहरूसँगै [[:en:Weaving|बुनाइ]]को पेसामा पनि संलग्न थिए र स्थानीय प्रयोगका लागि कपडा उत्पादन गर्थे।<ref>{{cite book |last1=Raman |first1=Vasanthi |title=The Warp and the Weft: Community and Gender Identity Among the Weavers of Banaras |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=9781136518003 |page=109 |url=https://books.google.com/books?id=BIFpa2Oea3sC&dq=koeris+weavers&pg=PA109 |quote=The fact that weavers in Banaras are still predominantly Muslim (particularly in the highly skilled silk weaving domain) and the traders and buyers still predominantly Hindu constitutes the basis for interdependence between the two communities. However, many Hindu lower-caste groups (particularly Koeris, Mallaahs, Mauryas, and even Yadavs) and some Dalit groups have also taken to the occupation of weaving. The large majority of Momin Ansaris are still ordinary weavers, trying to eke out a livelihood in very straitened circumstances. |access-date=14 May 2022 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200224/https://books.google.com/books?id=BIFpa2Oea3sC&dq=koeris+weavers&pg=PA109 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Uttar Pradesh District Gazetteers: Bijnor |date=1989 |publisher=Government of Uttar Pradesh |page=56 |url=https://books.google.com/books?id=54sbAAAAIAAJ&q=koeris+weavers |access-date=14 May 2022 |archive-date=14 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514110507/https://books.google.com/books?id=54sbAAAAIAAJ&q=koeris+weavers |url-status=live }}</ref> ==उपविभाजन, वर्गीकरण र संस्कृति== उत्तर भारतमा कोइरीसँग मिल्दाजुल्दा जातिहरूमा मौर्य, [[:en:Kushwaha|कुशवाहा]], [[:en:Mahto|महतो]], [[:en:Kachhi (caste)|कछी]], शाक्य र [[:en:Saini|सैनी]] पर्छन्। समयक्रममा यी जातिहरू नजिक आएका छन्, आपसमा विवाह गर्न थालेका छन् र आफ्नो जातीय एकता सुदृढ गर्न अखिल भारतीय सञ्जाल विकास गर्दै गएका छन्।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=58G8PPAN48cC|title=Awareness in Weaker Section: Perspective Development and Prospects|first=Mahendra Lal|last=Patel|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|year=1997|page=37|isbn=8175330295|access-date=15 August 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201928/https://books.google.com/books?id=58G8PPAN48cC|url-status=live}}</ref> सन् १८११ मा चिकित्सक [[:en:Francis Buchanan-Hamilton|फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन]]ले बिहार र पटनाका उत्पादक जातिहरू—कोइरी, ग्वाला, कुर्मी, सुनार (स्वर्णकार) र [[:en:Kayastha|कायस्थ]] (लेखक जाति) समेतलाई "शुद्ध [[:en:Shudra|शूद्र]]" का रूपमा वर्गीकृत गरे। तथापि, शिक्षाको स्तरमा भएको प्रगतिका कारण कायस्थ समुदाय उनीहरूमध्ये पहिलो थियो जसले आफ्नो शूद्र हैसियतलाई चुनौती दियो र उच्च वर्णको दाबी गर्‍यो। बाँकी समुदायहरू उनीहरूको पछि लागे।<ref name="William Pinch ">{{cite book |title=Peasants and monks in British India |first=William R. |last=Pinch |publisher=University of California Press |year=1996 |isbn=978-0-520-20061-6 |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft22900465&chunk.id=s1.2.11&toc.depth=1&toc.id=ch2 |pages=73–75 |quote=Buchanan, in the early nineteenth century, had included in the term "pure shudra" the well-known designations of Kayasth, Koiri, Kurmi, Kahar, Goala, Dhanuk (archers, cultivators, palanquin bearers), Halwai (sweets vendor), Mali (flower gardener), Barai (cultivator and vendor of betel-leaf), Sonar (goldsmith), Kandu (grain parcher), and Gareri (blanket weavers and shepherds)[108].108. Buchanan, Bihar and Patna, 1811–1812, 1:329–39; Martin, Eastern India, 2:466–70 |access-date=13 August 2020 |archive-date=21 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095003/https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft22900465&chunk.id=s1.2.11&toc.depth=1&toc.id=ch2 |url-status=live }}</ref> कोइरी जस्ता खेती गर्ने जातिका घरपरिवारहरूमा लिङ्गका आधारमा पारिवारिक कर्तव्यको कुनै ठूलो विभाजन थिएन। यहाँ परिवारका पुरुष र महिला दुवै सदस्य खेतीसम्बन्धी कार्यमा सहभागी हुन्थे, जसले समानतावाद र लिङ्गमा आधारित विभेद तथा एकान्तवासको अभावको बाटो खोल्यो। कोइरीहरूको आफ्ना महिलाप्रतिको दृष्टिकोण उनीहरूको (जाति) पुस्तिकाबाट चित्रित हुन्छ, जसमा कोइरी महिलाहरूलाई आफ्ना पतिप्रति वफादार र साँचो [[:en:Kshatriya|क्षत्रिय]] महिलाका सबै गुण भएका, शत्रुको सामना साहसका साथ गर्ने र पराजित हुनुभन्दा पतिसँगै लड्ने भनी वर्णन गरिएको छ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oDeFAAAAIAAJ&q=koeri+women|title=Daughters of the Earth: Women and Land in Uttar Pradesh|first=Smita Tewari|last=Jassal|publisher=Manohar|year=2001|isbn=8173043752|access-date=1 July 2020|page=71,53|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095018/https://books.google.com/books?id=oDeFAAAAIAAJ&q=koeri+women|url-status=live}}</ref> सन् १८९० को दशकमा भएको मध्यम किसान जातिहरूभित्रको क्षत्रिय सुधार आन्दोलनले ग्रामीण बिहारलाई द्वन्द्वको मैदानमा परिणत गर्‍यो। विलियम पिन्चको दाबी छ कि कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता जातिहरू [[:en:British Indian Army|ब्रिटिश भारतीय सेना]]मा सिपाहीका रूपमा भर्ती भए। यी जातिहरूमा ''क्षत्रियत्व'' वा "क्षत्रिय हुनुको सार" आक्रामकताले चिनिन्थ्यो, जसले धेरै जातीय सेनाको गठन गरायो र अन्तरजातीय द्वन्द्व निम्त्यायो।<ref name="George">{{cite book |title=Rebels From the Mud Houses: Dalits and the Making of the Maoist Revolution ... |page=209,210 |first=George |last=kunnath |publisher=Taylor and Francis group |location=New york |year=2018 |isbn=978-1-138-09955-5 |url=https://books.google.com/books?id=JkcrDwAAQBAJ&pg=PA209 |access-date=29 May 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201927/https://books.google.com/books?id=JkcrDwAAQBAJ&pg=PA209 |url-status=live }}</ref> सन् १९८० को दशकमा [[:en:Rohtas district|रोहतास जिल्ला]]को [[:en:Rohtas Plateau|कैमूर पठार]] वरपरको क्षेत्रमा कोइरीहरूले डाँकु समूहहरू पनि सञ्चालन गर्थे, जो प्रतिद्वन्द्वी समूहका सदस्यहरूसँगको जातीय युद्धका लागि जिम्मेवार थिए। यस्तै एउटा समूह [[:en:Ramashish Koeri gang|रामाशीष कोइरी गिरोह]] थियो, जो कैमूरका पहाडबाट सञ्चालित थियो।<ref>{{cite book|title=In the Mirror of Mandal Social Justice, Caste, Class, and the Individual|url=https://books.google.com/books?id=XnjaAAAAMAAJ|isbn=9788120203525|year=1992|publisher=Ajanta Publications|author=Hiranmay Karlekar|quote=Five Yadavs, including a woman, were killed by a gang reportedly led by Ramashish Koeri alias Dada . The incident broke a lull in the gang warfare between the Yadavs and Koeris in the Khaimur hills|access-date=27 July 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103707/https://books.google.com/books?id=XnjaAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> ==सङ्गठन== दुई विश्वयुद्धबीचका वर्षहरूमा, जब विभिन्न जातिहरूमा आफ्नो हैसियत उकास्ने सामान्य आन्दोलन चलिरहेको थियो, कोइरी समुदायका लागि कम्तीमा एउटा पत्रिका प्रकाशित हुन्थ्यो, ''काशबला क्षत्रिय मित्र''<!--NB: the source specifically says "Kashbala" - not "Kushwaha" etc-->,<ref>{{cite book |title=Hindu nationalism and the language of politics in late colonial India |first=William |last=Gould |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-83061-4 |url=https://books.google.com/books?id=XNsganXnq-oC |page=31 |access-date=4 October 2011|quote=In the inter-war period religious community was rendered an important site of public political contestation in periodicals and journals. Newspaper publicity, and the symbolism it employed, created and re-created communal stereotypes. 'Communal' controversy, as the early journalistic career of Muhammad Ali who publicised the Kanpur mosque dispute of 1913 demonstrates, was sensational and sold newspapers, causing periodicals to rise and fall. For example, Arti, a Hindi daily from Lucknow, which reached a high circulation of 3,000, was started specifically in response to communal disputes centred around Aminabad Park in the city. The Arya Mitra, a Hindi weekly published from Agra, served as the organ of the Arya Pratinidhi Sabha, which sought to promote shuddhi and the uplifting of the depressed class. The Bharat Bhol was supported by the Rishikesh fund to further agitation over a temple in Dehra Dun. Caste-based journals were also common, such as the Kshattriya, set up to support social reform amongst the Jats of Meerut, the Kashbala Kshattriya Mitra, which promoted the interests of the Koeri community and the Jatava of Agra, which supported the interests of 'untouchables'.}}</ref> जबकि कोइरी समुदायका अन्य हितहरूको ख्याल कुशवाहा क्षत्रिय महासभाले राख्छ।<ref name="Ashwani2008_36"/> यी सङ्गठनहरूबाहेक समुदायका सामाजिक-राजनीतिक आवश्यकता पूरा गर्ने विभिन्न राज्यस्तरीय सङ्गठनहरू पनि छन्। [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]]मा, यस्तै एउटा सङ्गठन कुशवाहा महासभाले समुदायको राजनीतिक सशक्तीकरणका लागि काम गर्छ। [[:en:Aklu Ram Mahto|अक्लु राम महतो]], [[:en:Dev Dyal Kushwaha|देव दयाल कुशवाहा]] र [[:en:Bhubneshwar Prasad Mehta|भुवनेश्वर प्रसाद मेहता]] जस्ता झारखण्डका प्रमुख नेताहरू विगतमा यस सङ्गठनसँग आबद्ध रहेका थिए।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/JHA-BOK-MAT-latest-bokaro-news-021002-348443-NOR.html|title=People of Kushwaha community should be politically represented: Mehta|website=Bhaskar|date=4 August 2014 |accessdate=11 August 2023|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418191003/https://www.bhaskar.com/news/JHA-BOK-MAT-latest-bokaro-news-021002-348443-NOR.html|url-status=live}}</ref> ==राजनीति== बीसौँ शताब्दीको सुरुमा कोइरी र उनीहरूको उपजाति [[:en:Murao|मुराओ]]ले [[:en:Kisan Sabha (1919-1922)|किसान सभा]]को राजनीतिमा भाग लिए, जसले [[:en:Landlordism|जमिन्दारी प्रथा]]का दुष्प्रभावविरुद्ध किसानको हितका लागि काम गर्‍यो, र सन् १९२० को गान्धीवादी [[:en:Non-cooperation movement (1919–22)|असहयोग आन्दोलन]]मा पनि सहभागी भए। लामो स्वतन्त्रता र जातीय एकताको परम्परा भएका यी किसान जातिहरूले किसान सभाहरू स्थापना गरे, जो पछि किसानका मुद्दाको समर्थनमा महत्त्वपूर्ण साधन बने। जमिन्दारहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाउन धोबी र नाईको सेवा रोक्ने परम्परागत विधि "नाई-धोबी बन्द" र उनीहरूका बलिया जातीय पञ्चायतहरूको प्रयोग यस किसान आन्दोलनको प्रतीक बन्यो। कोइरी नेता [[:en:Mata Badal Koeri|माता बदल कोइरी]] [[:en:Baba Ram Chandra|बाबा रामचन्द्र]]सँगै ''अवध किसान सभा'' (अवध किसान सम्मेलन) का संस्थापक नेता बने। अयोध्यामा भएको सन् १९२० को अवध किसान सम्मेलनमा ठूलो सङ्ख्यामा कोइरीहरूले भाग लिए।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-A2oDQAAQBAJ&pg=PT210|title=The Rise and Fall of Modern Empires, Volume IV: Reactions to Colonialism|year=2016|place=United Kingdom|publisher=[[:en:Taylor & Francis|Taylor & Francis]]|pages=210–211|isbn=9781351882675|access-date=22 July 2023|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722130106/https://books.google.com/books?id=-A2oDQAAQBAJ&pg=PT210|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Hardiman|first=D|year=2021|title=Noncooperation in India: Nonviolent Strategy and Protest, 1920-22|place=United States|publisher=[[:en:Oxford University Press|Oxford University Press]]|page=74|isbn=978-0-19-754830-1|accessdate=19 July 2023|url=https://books.google.com/books?id=47IYEAAAQBAJ&pg=PA73|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722104609/https://books.google.com/books?id=47IYEAAAQBAJ&pg=PA73|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=U82GAwAAQBAJ&pg=PA194|page=194|last=Menon|first=V|year=2003|title=From Movement To Government: The Congress in the United Provinces, 1937-42|place=India|publisher=SAGE Publications.|isbn=9788132103684|access-date=22 July 2023|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722104609/https://books.google.com/books?id=U82GAwAAQBAJ&pg=PA194|url-status=live}}</ref> [[:en:British Raj|ब्रिटिश राज]]को उत्कर्षकालमा कोइरीहरूले कुर्मी र यादवहरूसँग मिलेर [[:en:Triveni Sangh|त्रिवेणी सङ्घ]] नामक जातीय गठबन्धन-सह-राजनीतिक दल बनाए। त्रिवेणी सङ्घ गठन भएको वास्तविक मिति विद्वानहरूबीच विवादित छ। यो जातीय गठबन्धन [[:en:Indian National Congress|कांग्रेस]] पार्टीको सामना गर्दा कमजोर साबित भयो र कांग्रेसको पिछडा वर्ग महासङ्घबाट ठूलो चुनौती भोग्यो। राजनीतिक रूपमा यसले उल्लेख्य छाप छोड्न नसके पनि यो [[:en:Begar|बेगार]] (जबरजस्ती श्रम) प्रथा उन्मूलन गर्न सफल रह्यो।<ref name="Jaffrelot197">{{cite book |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |first=Christophe |last=Jaffrelot |edition=Reprinted |publisher=C. Hurst & Co. |year=2003 |isbn=978-1-85065-670-8 |url=https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |pages=197–198 |access-date=15 October 2016 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202200231/https://books.google.com/books?id=OAkW94DtUMAC |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |page=44 |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |first=Ashwani |last=Kumar |publisher=Anthem Press |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC&pg=PA44 |isbn=978-1-84331-709-8 |access-date=23 June 2020 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201929/https://www.google.com/books/edition/Community_Warriors/num2I4NFGqIC?hl=en&gbpv=1&pg=PA44&printsec=frontcover |url-status=live }}</ref> [[:en:Indian National Congress|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]ले उच्च-ओबीसीहरूको अझ बढी राजनीतिक प्रतिनिधित्वको मागलाई उचित महत्त्व नदिने आफ्नो नीति जारी राख्यो र समाजको ठूलो हिस्साका लागि राजनीतिक प्रतिनिधित्वको प्रश्नले जोड पाइरहेको स्वतन्त्रतापछिको अवधिमा पनि कोइरीहरू र अन्य ओबीसीहरू असन्तुष्ट नै रहे। कांग्रेसले [[:en:Forward Caste|उच्च जाति]], [[:en:Dalit|दलित]] र [[:en:Muslim|मुस्लिम]]हरूको गठबन्धनलाई जनाउने आफ्नो "चरम पक्षहरूको गठबन्धन" मा निर्भर रहनु नै उच्च-ओबीसीहरूले राजनीतिक वर्चस्व हासिल गर्न वैकल्पिक बाटो खोज्नुको मुख्य कारण बन्यो। "चरम पक्षहरूको गठबन्धन" कांग्रेसभित्रको उच्च जातिको लबीका लागि पनि अनुकूल थियो, किनकि उनीहरूलाई थाहा थियो कि कमजोर सामाजिक-आर्थिक समूह भएका दलितहरूले उच्च-पिछडाहरू जस्तो सामाजिक-आर्थिक क्षेत्रमा आफ्नो हैसियतलाई चुनौती दिन सक्दैनन्।<ref>{{cite book|last=Kumar|first=Sanjay|title=Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns|publisher=SAGE publication|pages=53|isbn=978-93-528-0585-3|url=https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT53|date=27 May 2022|quote=If any (class/caste) could compete with the upper castes in terms of the social, economic, and political muscle, it was these three upper backward castes—Yadavs, Kurmis, and Koeris. The social coalition of the 1980s was much more politically oiled than the coalition of 1930, during the days of "Triveni Sangh".|access-date=28 May 2022|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095252/https://books.google.com/books?id=IVxODwAAQBAJ&pg=PT53|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newslaundry.com/2020/10/24/caste-anti-congressism-and-quotas-a-history-of-the-plotting-of-social-coalitions-in-bihar-till-2005|title=Caste, land and quotas: A history of the plotting of social coalitions in Bihar till 2005 |first=Anand|last=Vardhan|access-date=28 May 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220527235214/https://www.newslaundry.com/2020/10/24/caste-anti-congressism-and-quotas-a-history-of-the-plotting-of-social-coalitions-in-bihar-till-2005|website=Newslaundry.com|date=24 October 2020 |archive-date=27 May 2022}}</ref> सन् १९६० को दशकमा पिछडा जातिहरूको राजनीतिमा भाग्य सुध्रियो, जसमा बिहार विधानसभामा पिछडा जातिका विधायकहरूको सङ्ख्यामा उल्लेख्य वृद्धि देखियो। सन् १९७० को दशकमा सामाजिक न्यायको परिभाषित नारासहित [[:en:Jagdeo Prasad|जगदेव प्रसाद]]को नेतृत्वमा कोइरीहरू बिहारको राजनीतिमा प्रमुखतामा उदाए। तथापि, यो उपलब्धि अल्पकालीन थियो र प्रसादको मृत्युपछि उनीहरूको प्रतिनिधित्व क्रमशः अन्य पिछडा जातिहरूतर्फ गुम्यो।<ref>{{cite book|last=Kumar|first=Sanjay|title=Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns|publisher=SAGE Publication|isbn=978-93-528-0585-3|url=https://books.google.com/books?id=2zhODwAAQBAJ&q=jagdeo+prasad&pg=PA39|date=5 June 2018|access-date=4 October 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095011/https://books.google.com/books?id=2zhODwAAQBAJ&q=jagdeo+prasad&pg=PA39|url-status=live}}</ref> यही अवधिमा कम चर्चित कोइरी नेता [[:en:Satish Prasad Singh|सतीश प्रसाद सिंह]] [[:en:Mahamaya Prasad Sinha|महामाया प्रसाद सिन्हा]]को सरकार ढलेको एक हप्ताभित्रै बिहारका मुख्यमन्त्री बने। उनले जगदेव प्रसादको शोषित समाज दल र कांग्रेसको गठबन्धनको नेतृत्व गरे।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rik-AAAAMAAJ&q=satish+prasad+singh+caste|title=Teaching Politics, Volume 6 - Volume 7, Issue 4|first=Delhi University|last=Political Science Association|publisher=Delhi University Political Science Association(Original from the University of Michigan)|year=1981|access-date=22 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201930/https://books.google.com/books?id=rik-AAAAMAAJ&q=satish+prasad+singh+caste|url-status=live}} In 1969, Bindeshwar Prasad Mandal, a rich landlord Yadav of Saharsa district in manipulating some M . L . A ' s to defect from U . F . Parties to cause the fall of Mahamaya Ministry, asked Satish Prasad Singh a lesser known Koeri leader to head the ministry for a day to facilitate his nomination in the Council.</ref><ref name="Sharma1989">{{cite book|author=Bijender Kumar Sharma|title=Political Instability in India|url=https://books.google.com/books?id=ZHMBgjfitvQC&pg=PA49|access-date=10 April 2018|year=1989|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-184-7|pages=49–|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201930/https://books.google.com/books?id=ZHMBgjfitvQC&pg=PA49|url-status=live}}</ref> सन् १९७७ मा बिहारको [[:en:Karpoori Thakur|कर्पूरी ठाकुर]] सरकारले सरकारी जागिर र विश्वविद्यालयमा आरक्षणको सकारात्मक विभेद लागू गर्‍यो। तल्ला पिछडा जातिहरूलाई १२% आरक्षण तोकिएको भए पनि कोइरी, कुर्मी र यादव जस्ता भूस्वामी जातिहरूका लागि जम्मा आठ प्रतिशत छुट्याइयो। जातले [[:en:Nai (caste)|नाई]] भएका ठाकुरलाई यी जातिहरूको बलियो आर्थिक हैसियत र आक्रामकताबारे थाहा थियो, जो प्रायः हरिजन र तल्ला पिछडा जातिहरूलाई धम्काउँदै गरेको देखिन्थे।<ref>{{cite book|title=City, Society, and Planning: Society|url=https://books.google.com/books?id=odCJoIaDqZ0C&q=koeri+bihar+politics&pg=PA397|first=Baleshwar|last=Thakur|location=University of Akron. Department of Geography & Planning, Association of American Geographers|publisher=Concept Publishing Company|year=2007|page=397 ,398|isbn=978-8180694608|access-date=16 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421100844/https://books.google.com/books?id=odCJoIaDqZ0C&q=koeri+bihar+politics&pg=PA397|url-status=live}}</ref> पछिका वर्षहरूमा बिहारमा [[:en:Lalu Prasad Yadav|लालु यादव]]को यादव-केन्द्रित राजनीति फस्टाउँदै गर्दा कोइरीहरू लामो समयसम्म राजनीतिमा मौन अवस्थामा वा द्वितीयक भूमिकामा रहे। तथापि, [[:en:Nitish Kumar|नीतीश कुमार]]ले [[:en:Samta Party|समता पार्टी]] (अहिले [[:en:Janata Dal (United)|जनता दल (युनाइटेड)]]) गठन गरेपछि उनीहरूले [[:en:Samta Party|समता]]लाई सामूहिक रूपमा मतदान गरे। यसको गठबन्धनले बिहारका राजनीतिक दलहरू जातिसँग पहिचान गरिएका छन् भन्ने देखायो र समता पार्टी कोइरी-कुर्मी समुदायको पार्टी मानियो।<ref>{{cite book|title=City, Society, and Planning: Society|url=https://books.google.com/books?id=odCJoIaDqZ0C&q=koeri+bihar+politics&pg=PA400|first=Baleshwar|last=Thakur|location=University of Akron. Department of Geography & Planning, Association of American Geographers|publisher=Concept Publishing Company|year=2007|isbn=978-8180694608|access-date=16 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201931/https://books.google.com/books?id=odCJoIaDqZ0C&q=koeri+bihar+politics&pg=PA400|url-status=live}} While Samta with its leader Nitish is considered to be the party of Koeri-Kurmi, Bihar people's party led by Anand Mohan is perceived to be a party having sympathy and support of Rajputs.</ref><ref>{{cite book|title=Caste and Democratic Politics in India|first=Ghanshyam|last=Shah|publisher=Orient Blackswan|year=2004|isbn=8178240955|url=https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=caste+and+bihar+politics&pg=PA346|access-date=18 June 2020|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421095002/https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=caste+and+bihar+politics&pg=PA346|url-status=live}}</ref> सन् २०१५ को बिहार विधानसभा निर्वाचनसम्म कोइरीहरू [[:en:Janata Dal (United)|जनता दल (युनाइटेड)]]मा राम्ररी प्रतिनिधित्व गरिएका थिए। २४३ सदस्यीय बिहार विधानसभामा निर्वाचित बीस कोइरी विधायकमध्ये एघार जेडीयूका थिए।<ref>{{cite news |title=कुशवाहा राजनैतिक विचार मंच का अभियान 5 से - Patna News |url=https://www.bhaskar.com/bihar/patna/news/campaign-from-kushwaha-political-forum-to-5-043550-3316132.html |work=Dainik Bhaskar |language=hi |date=1 December 2018 |access-date=4 June 2024}}</ref> [[:en:Upendra Kushwaha|उपेन्द्र कुशवाहा]]ले [[:en:Rashtriya Lok Samta Party|राष्ट्रीय लोक समता पार्टी]] गठन गरेपछि कोइरी र कुर्मीबीच बाटो छुट्टिएको र कोइरीहरू [[:en:Janata Dal (United)|जनता दल (युनाइटेड)]] (जेडी(यू)) बाट टाढिएको देखियो, जसले कोइरी जातिका सदस्यहरूबीच ठूलो समर्थन आर्जन गरेका थिए। [[:en:Bharatiya Janata Party|भारतीय जनता पार्टी]]ले सन् २०१४ को निर्वाचनमा पहिले [[:en:Nitish Kumar|नीतीश कुमार]] र जेडी(यू) लाई मतदान गरेका कोइरी जातिको समर्थन पाउने आशामा कुशवाहाहरूलाई आकर्षित गर्‍यो।<ref>{{cite book|title=India's 2014 Elections: A Modi-led BJP Sweep|first=Paul|last=Wallace|publisher=SAGE Publications|location=India|year=2015|isbn=978-9351505174|page=127,129|url=https://books.google.com/books?id=UFslDAAAQBAJ&q=upendra+kushwaha&pg=PT129|access-date=18 June 2020|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202201931/https://books.google.com/books?id=UFslDAAAQBAJ&q=upendra+kushwaha&pg=PT129|url-status=live}}</ref> तथापि, उपेन्द्र कुशवाहाले भाजपा र गठबन्धन छाडेपछि बिहारको कोइरी राजनीति दुविधामा पर्‍यो।<ref>{{cite web|url=https://theprint.in/politics/upendra-kushwahas-exit-could-undo-bjps-carefully-planned-bihar-caste-coalition/|title=Upendra Kushwaha's exit could undo BJP's carefully planned Bihar caste coalition|first=PRAGYA|last=KAUSHIKA|website=theprint.in|date=10 December 2018|access-date=28 May 2020|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605223131/https://theprint.in/politics/upendra-kushwahas-exit-could-undo-bjps-carefully-planned-bihar-caste-coalition/|url-status=live}}</ref> कोइरी र कुर्मीबीचको यो दरार महेन्द्र सिंह र [[:en:Shakuni Choudhury|शकुनि चौधरी]] जस्ता प्रभावशाली कोइरी नेताहरूको उदयले सिर्जना गरेको थियो, जबकि कुशवाहा बिहारमा समुदायका सबैभन्दा बलिया नेता रहे।<ref>{{cite news|url=http://www.openthemagazine.com/article/nation/the-liberation-struggle-of-bihar|title=The Liberation Struggle of Bihar|first=P. R.|last=Ramesh|date=15 October 2015|work=Open Magazine|access-date=30 April 2020|archive-date=9 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309170255/http://www.openthemagazine.com/article/nation/the-liberation-struggle-of-bihar|url-status=live}} The real migraine for the JD-U led alliance is the emergence of strong leaders within the NDA who command Kushwaha loyalties as effectively as Ashok Mahto once did for the fight against Bhumihars in the past. Rocking the Grand Alliance's prospects are Kushwaha leaders such as Upendra Kushwaha, Shakuni Chaudhury and Mahendra Singh.</ref> सन् २०१० को दशकमा समुदायको वंश मौर्य राजा [[:en:Ashoka|अशोक]]सम्म पुर्‍याउने प्रयासहरूलाई [[:en:Bharatiya Janata Party|भारतीय जनता पार्टी]] र [[:en:Janata Dal (United)|जनता दल (युनाइटेड)]]ले समर्थन गरे, जसमा विशेष गरी [[:en:Bihar|बिहार]] र [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]] जस्ता उत्तर भारतीय राज्यमा निर्वाचनी लाभमाथि स्पष्ट दृष्टि थियो।<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/bjp-celebrates-emperor-ashokas-birth-anniversary-in-bihar/article65303366.ece|title=BJP celebrates emperor Ashoka's birth anniversary in Bihar|last=Tewary|first=Amarnath|date=22 April 2022|work=The Hindu|access-date=26 May 2022|archive-date=26 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526164835/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/bjp-celebrates-emperor-ashokas-birth-anniversary-in-bihar/article65303366.ece|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/BJP-banking-on-votes-of-Koeris/articleshow/47321629.cms|title=BJP banking on votes of Koeris|first=Abhay|last=Singh|work=[[:en:The Times of India|The Times of India]]|access-date=18 May 2015|archive-date=28 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428214522/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/BJP-banking-on-votes-of-Koeris/articleshow/47321629.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://theprint.in/opinion/caste-groups-are-burning-rajnath-singhs-effigies-as-he-called-chandragupta-maurya-shepherd/|title=Caste groups are burning Rajnath Singh's effigies as he called Chandragupta Maurya shepherd|first=Shivam|last=Vij|work=theprint.in|access-date=27 May 2020|archive-date=28 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428214837/https://theprint.in/opinion/caste-groups-are-burning-rajnath-singhs-effigies-as-he-called-chandragupta-maurya-shepherd/|url-status=live}}</ref> ==उल्लेखनीय व्यक्तिहरू== *[[:en:Sumitra Devi (politician)|सुमित्रा देवी]], बिहारकी पहिलो महिला मन्त्री, बिहार विधानसभाकी धेरै पटकको सदस्य, पूर्व लोकसभा सभामुख [[:en:Meira Kumar|मीरा कुमार]]की सासू।<ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/education/photo/education-upa-president-candidate-meira-kumar-unknown-facts-education-family-all-details-480843-2017-06-24|title=मीरा कुमार से जड़ी वो बातें, जो आपको हैरान करने के लिए काफी हैं|website=AajTak|date=24 June 2017|language=Hindi|accessdate=15 April 2023|quote=She met Manjul Kumar while studying law. Manjul belonged to the political family of Bihar. His mother Sumitra Devi was a Congress leader. They came from Koeri caste, which is categorised as OBC in Bihar, while Meira was a Dalit.|archive-date=14 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414211125/https://www.aajtak.in/education/photo/education-upa-president-candidate-meira-kumar-unknown-facts-education-family-all-details-480843-2017-06-24|url-status=live}}</ref> *[[:en:Jagdish Mahto|जगदीश महतो]], बिहार राज्यमा [[:en:Naxalism|नक्सलवाद]]का संस्थापक। उनी [[:en:1970 Bhojpur uprising|१९७० को भोजपुर विद्रोह]]का नेता थिए।<ref>{{cite book|last=Singh|first=S.|year=2015|title=Ruled Or Misruled: Story and Destiny of Bihar|publisher=Bloomsbury Publishing|quote= He saw an upper caste Bhumihar man rig the booth in favour of Rajdev Ram. Bhumihars had long been waiting to teach a lesson to this 'fearless and highheaded' Jagdish, a Koeri. }}</ref> *[[:en:Jagdeo Prasad|जगदेव प्रसाद]], समाजवादी नेता र [[:en:Government of Bihar|बिहार सरकार]]का पूर्व उपमुख्यमन्त्री।<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/no-to-casteism-politicians-wont-agree/articleshow/438064.cms|title=No to casteism? Politicians won't agree|website=Times of India|date=22 January 2004|accessdate=27 June 2023|archive-date=29 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829103717/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/no-to-casteism-politicians-wont-agree/articleshow/438064.cms|url-status=live}}</ref> *[[:en:Upendra Nath Verma|उपेन्द्र नाथ वर्मा]], [[:en:Indian Independence movement|भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन]]मा सहभागी। उनले [[:en:Vishwanath Pratap Singh|विश्वनाथ प्रताप सिंह]]को मन्त्रिपरिषद्मा केन्द्रीय मन्त्रीका रूपमा काम गरे।<ref>{{Cite web|title='Lenin' waits wrapped in plastic|url=https://www.telegraphindia.com/bihar/lenin-waits-wrapped-in-plastic/cid/1668125|access-date=9 September 2021|website=www.telegraphindia.com|archive-date=15 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715023500/https://www.telegraphindia.com/bihar/lenin-waits-wrapped-in-plastic/cid/1668125|url-status=live}}</ref> *[[:en:Chandradeo Prasad Verma|चन्द्रदेव प्रसाद वर्मा]], [[:en:Indian Independence movement|भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन]]मा सहभागी। उनले [[:en:Government of India|भारत सरकार]]मा केन्द्रीय मन्त्रीका रूपमा पनि काम गरे।<ref>{{cite book|title=The situated politics of belonging|page=135,136|first=Nira-Yuval-Davis|last=Kalpana|publisher=Sage publication|location=london|year=2006|isbn=1-4129-2101-5|url=https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&pg=PA135|accessdate=30 May 2020|archive-date=4 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804124732/https://books.google.com/books?id=d6pIf0EjBXIC&pg=PA135|url-status=live}}</ref><ref name="womensstudies">{{cite journal |last=Björkert |first=Suruchi Thapar |title=Women as arm-bearers: Gendered caste-violence and the Indian state |journal=Women's Studies International Forum |volume=29 |issue=5 |pages=474–488 |doi=10.1016/j.wsif.2006.07.005 |date=September–October 2006 }}</ref> *[[:en:Ramdeo Verma|रामदेव वर्मा]], [[:en:Bibhutipur Assembly constituency|विभूतिपुर विधानसभा क्षेत्र]]बाट बिहार विधानसभाका छ पटकका सदस्य, [[:en:Communist Party of India (Marxist)|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]]का नेता।<ref>{{cite web|url=https://thewire.in/politics/left-parties-bihar-elections-rjd|title=How a Reinvented Left Is Gaining Electoral Significance in Poll-Bound Bihar|website=The Wire|accessdate=27 June 2023|archive-date=18 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230218183009/https://thewire.in/politics/left-parties-bihar-elections-rjd|url-status=live}}</ref> *[[:en:Satish Prasad Singh|सतीश प्रसाद सिंह]], बिहारका पूर्व मुख्यमन्त्री।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rik-AAAAMAAJ&q=satish+prasad+singh+caste|title=Teaching Politics, Volume 6 - Volume 7, Issue 4|first=Delhi University|last=Political Science Association|publisher=Delhi University Political Science Association(Original from the University of Michigan)|year=1981|accessdate=22 June 2020|archive-date=7 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407103441/https://books.google.com/books?id=rik-AAAAMAAJ&q=|url-status=live}} In 1969, Bindeshwar Prasad Mandal, a rich landlord Yadav of Saharsa district in manipulating some M . L . A ' s to defect from U . F . Parties to cause the fall of Mahamaya Ministry, asked Satish Prasad Singh a lesser known Koeri leader to head the ministry for a day to facilitate his nomination in the Council.</ref> *[[:en:Tulsidas Mehta|तुलसीदास मेहता]], [[:en:Jandaha Assembly constituency|जन्दाहा विधानसभा क्षेत्र]]बाट बिहार विधानसभाका छ पटकका सदस्य, वैशाली सहकारी बैंकका संस्थापक।<ref>{{cite news |last1=Arnimesh |first1=Shanker |title=Denting Nitish's 'Luv-Kush' vote, synergy with Raje, OBC push — why BJP has new chiefs in 4 states |url=https://theprint.in/politics/denting-nitishs-luv-kush-vote-synergy-with-raje-obc-push-why-bjp-has-new-chiefs-in-4-states/1467308/ |access-date=5 October 2023 |work=ThePrint |date=24 March 2023}}</ref> *[[:en:Manju Verma|मञ्जु वर्मा]], [[:en:Government of Bihar|बिहार सरकार]]की पूर्व समाज कल्याण मन्त्री।<ref name="Telegraph">{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/bihar/caste-card-counter/cid/1445945|title=Caste card counter |first=Amit|last=Bhelari|quote="I belong to the Kushwaha caste which is also known as Koiri. Our caste has always become the role model of guiding the society, our ancestor is emperor Asoka and we follow his guidelines. We are engaged in farming and feed others. We never suppress anyone and are not involved in heinous crimes. It is the RJD and the Yadav caste that is involved in such acts," Manju declared at a media conference at her 6 Strand Road residence.|website=[[:en:The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200914064222/https://www.telegraphindia.com/bihar/caste-card-counter/cid/1445945 |accessdate=27 July 2020|archive-date=14 September 2020 }}</ref> *[[:en:Samrat Choudhary|सम्राट चौधरी]], [[:en:Bhartiya Janata Party|भारतीय जनता पार्टी]]का बिहार प्रदेश अध्यक्ष, [[:en:Government of Bihar|बिहार सरकार]]का पूर्व मन्त्री।<ref>{{cite web|url= https://www.bhaskar.com/news/kushwaha-society-is-known-for-cultivating-vegetable-bjp-leader-samrat-choudhary-said-5951802.html|title=भाजपा नेता सम्राट चौधरी बोले-हम न दूध वाले और न चावल वाले, हम तो सब्जी वाले हैं|website=Bhaskar.com|date=5 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115204537/https://www.bhaskar.com/news/kushwaha-society-is-known-for-cultivating-vegetable-bjp-leader-samrat-choudhary-said-5951802.html|accessdate=15 November 2020|archive-date=15 November 2020|quote=BJP leader Samrat Chaudhary who comes from Kushwaha community, on the statement made by the RLSP chief Upendra Kushwaha says that we are neither milk sellers nor rice growers, we are vegetable growers. The Kushvanshis (Kushwaha Caste) are known for vegetables. Rice is grown by people of every society. Although everyone should do the work of cooking kheer in politics, there are no two opinions about it. He was talking to a private television channel. }}</ref> *[[:en:Mewalal Chaudhary|मेवालाल चौधरी]], [[:en:Bihar Agricultural University|बिहार कृषि विश्वविद्यालय]]का पूर्व उपकुलपति, (बिहार सरकार)का पूर्व शिक्षामन्त्री।<ref>{{cite web|url=https://theprint.in/politics/how-bjp-got-jdus-mewa-lal-to-resign-as-nitishs-minister-within-an-hour-of-taking-charge/548012/|title=How BJP got JD(U)'s Mewa Lal to resign as Nitish's minister within an hour of taking charge|website=the Print|date=19 November 2020|accessdate=18 February 2023|archive-date=18 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230218163005/https://theprint.in/politics/how-bjp-got-jdus-mewa-lal-to-resign-as-nitishs-minister-within-an-hour-of-taking-charge/548012/|url-status=live}}</ref> *[[:en:Ajit Kumar Mehta|अजित कुमार मेहता]], शिक्षाविद्, [[:en:Birla Institute of Technology, Mesra|बिरला इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी, मेसरा]]का पूर्व प्रविधि प्राध्यापक र [[:en:Samastipur Lok Sabha constituency|समस्तीपुर लोकसभा क्षेत्र]]का पूर्व सांसद।<ref name=IndiaToday>{{cite magazine|url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19781130-tarakeshwari-sinha-a-hot-favourite-for-samastipur-seat-823413-2014-04-04|title=Tarakeshwari Sinha a hot favourite for Samastipur seat|magazine=India Today|accessdate=24 March 2023|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324191805/https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19781130-tarakeshwari-sinha-a-hot-favourite-for-samastipur-seat-823413-2014-04-04|url-status=live}}</ref> *[[:en:Saurabh Suman|सौरभ सुमन]], [[:en:Agronomy|कृषि अनुसन्धानकर्ता]], सामाजिक सेवाका लागि [[:en:Nari Shakti Puraskar|नारी शक्ति पुरस्कार]] प्राप्त।<ref name=mah>{{Cite web|last=Chandan|first=Sanjeev|date=16 April 2016|title='Mahishasur's daughter' gets award from President|url=https://www.forwardpress.in/2016/04/mahishasurs-daughter-gets-award-from-president-4/|access-date=6 July 2020|website=Forward Press|language=en-US|quote=“I was born into a Kushwaha (OBC) family but I consider myself a daughter of a Dalit foster father who worked as a labourer to provide for me, my sister and my mother. He sent us to school and fed us.”|archive-date=6 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706234410/https://www.forwardpress.in/2016/04/mahishasurs-daughter-gets-award-from-president-4/|url-status=live}}</ref> *[[:en:Baidyanath Prasad Mahto|बैद्यनाथ प्रसाद महतो]], [[:en:Lok Sabha|लोकसभा]]मा [[:en:Janata Dal (United)|जनता दल (युनाइटेड)]]का पूर्व उपनेता, [[:en:Valmiki Nagar Lok Sabha constituency|वाल्मीकि नगर लोकसभा क्षेत्र]]बाट दुई पटकका सांसद।<ref>{{cite web|url=https://www.abplive.com/blog/lok-sabha-election-2019-bihar-nda-announces-seat-names-1090497-1090497|title=NDA सीट गणित: ललन सिंह की वजह से गिरिराज बेगुसराय पहुंचे, BJP ने अपने 5 सांसदों को टिकट से पैदल किया|website=ABP live|date=17 March 2019|accessdate=15 July 2023|quote=वाल्मिकीनगर से कोइरी जाति के पूर्व सांसद वैद्यनाथ महतो का नाम तय है.|archive-date=16 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230716200518/https://www.abplive.com/blog/lok-sabha-election-2019-bihar-nda-announces-seat-names-1090497-1090497|url-status=live}}</ref> *[[:en:Chandrashekhar Prasad|चन्द्रशेखर प्रसाद]], [[:en:Jawaharlal Nehru University Students' Union|जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय विद्यार्थी सङ्घ]]का पूर्व अध्यक्ष, [[:en:All India Students Association|अखिल भारतीय विद्यार्थी सङ्घ]]का संस्थापक नेताहरूमध्ये एक, [[:en:Mohammad Shahabuddin (Indian politician)|मोहम्मद शहाबुद्दीन]]को विरोधका लागि चर्चित।<ref>{{cite web|url=https://www.forwardpress.in/2013/01/jnu-travails-of-a-dalit-comrade-president/|title=JNU: Travails of A Dalit Comrade President|website=forward Press|date=January 2013 |accessdate=12 June 2023|archive-date=29 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129120804/https://www.forwardpress.in/2013/01/jnu-travails-of-a-dalit-comrade-president/|url-status=live}}</ref> *[[:en:Rati Lal Prasad Verma|रतिलाल प्रसाद वर्मा]], बिहार-झारखण्ड क्षेत्रमा [[:en:Bharatiya Jana Sangh|भारतीय जनसङ्घ]] र [[:en:Bharatiya Janata Party|भारतीय जनता पार्टी]]का संस्थापक नेता; [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]]को [[:en:Kodarma Lok Sabha constituency|कोडरमा लोकसभा क्षेत्र]]का पूर्व [[:en:Lok Sabha|लोकसभा]] सदस्य।<ref>{{cite book|title=Towards a New Era: Economic, Social and Political Reforms|year=2001|place=India|publisher=Har-Anand Publication|url=https://books.google.com/books?id=5-CavJF-EVEC&pg=PA166|page=166|isbn=9788124108000 |access-date=22 July 2023|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722074606/https://books.google.co.in/books?id=5-CavJF-EVEC&pg=PA166&dq=|url-status=live|quote= Another BJP MP from Koderma, Ratilal Prasad Verma belongs to backward community of Koeris constituting 10 percent in Bihar. He was upset at ordnance factory not being founded in his constituency but in the constituency of George Fernandes.. Expressing his disappointment and threatening to leave the party he said: "My decision will depend on Koeri Samaj-they have been urging me to leave the party.}}</ref> *[[:en:Binod Singh Kushwaha|विनोद सिंह कुशवाहा]], बिहार सरकारका पिछडा तथा अति पिछडा जाति मन्त्री, [[:en:Pranpur Assembly constituency|प्राणपुर विधानसभा क्षेत्र]]का भाजपाका पूर्व विधायक।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-bihar-cabinet-expansion-not-only-jdu-but-bjp-too-eyeing-on-kushwaha-and-muslim-faces-know-21332972.html|title=Bihar Cabinet Expansion: कुशवाहा व मुसलमान चेहरों पर JDU ही नहीं BJP की भी टिकी हैं नजरें, जानिए|website=jagran|accessdate=28 July 2023|quote=At present there are three Kushwaha MLAs in BJP. In this, in the previous government, the BJP had made Vinod Singh, MLA from Pranapur in Seemanchal, a minister. Vinod passed away. Former minister's wife Nisha Singh has won for the first time in the 17th assembly. On the other hand, Dr. Sunil Kumar from Bihar Sharif won for the third time and Pramod Sinha, MLA from Raxaul won for the first time.|archive-date=28 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728112801/https://www.jagran.com/bihar/patna-city-bihar-cabinet-expansion-not-only-jdu-but-bjp-too-eyeing-on-kushwaha-and-muslim-faces-know-21332972.html|url-status=live}}</ref> *[[:en:Ramdeo Mahto|रामदेव महतो]], बिहारमा भारतीय जनता पार्टी र [[:en:Bhartiya Jana Sangh|भारतीय जनसङ्घ]]का संस्थापक नेता, [[:en:Patna East Assembly constituency|पटना पूर्वी विधानसभा क्षेत्र]]का पूर्व बिहार विधानसभा सदस्य।<ref name=Verma>{{Cite book |last=Varma |first=VP |url=https://books.google.com/books?id=x2HVAAAAMAAJ |title=A Study of the Mid-term Elections in Bihar 1969 |publisher=[[:en:Indian Institute of Public Administration|Institute of Public Administration]] |year=1970 |location=India |quote=The voters belonging to the Backward Class ( Koeri and Awadhia ) and the voters . of the business communities voted in favour of the Jana Sangh candidate Ramdeo Mahto who happened to be a member of the backward community ( Koeri )}}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[:en:Bihari Mauritians|बिहारी मौरिसियनहरू]] *[[:en:History of Backward Caste movement in Bihar|बिहारमा पिछडा जाति आन्दोलनको इतिहास]] *[[:en:Maurya (surname)|मौर्य (थर)]] *[[:en:Kushwaha (surname)|कुशवाहा (थर)]] *[[:en:Shakya (surname)|शाक्य (थर)]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==थप अध्ययन== *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=78rfCgAAQBAJ&q=koeri+rise+of+the+plebeians&pg=PA98|title=Rise of the Plebeians?: The Changing Face of the Indian Legislative Assemblies|first=Christophe Jaffrelot|last=Sanjay Kumar|publisher=Routledge|year=2012|isbn=978-1136516610|access-date=30 June 2020}} [[Category:बिहारका सामाजिक समूहहरू]] [[Category:कृषक जातिहरू]] [[Category:झारखण्डका सामाजिक समूहहरू]] [[Category:उत्तर प्रदेशका सामाजिक समूहहरू]] [[Category:हिन्दू समुदायहरू]] 5mnwnlpoymlofs01yanukw88z29gft4 3 151944 1395617 2026-11-10T12:43:41Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1395617 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Babita boharaज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०७९]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Babita bohara|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) १८:२८, १० नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) akclbu0uxkznw2cmnqyfm0i71hd3sut 3 151945 1395626 2026-11-10T15:13:32Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1395626 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Komalrajphuyalज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०७९]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Komalrajphuyal|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) २०:५८, १० नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) 64bh1mzsqfo59s7qi7ixt1ozuudc0gx 1 151946 1395627 2026-11-10T15:14:25Z Komalrajphuyal 81872 /* ४.१. फुयल जातिको उत्पत्ति मूलतः फुयलहरू पाण्डेहरू थिए। पाण्डेहरू भारतको कन्नौजबाट नेपालको पश्चिमी जिल्ला जुम्लामा आएर बसेका थिए। ती नेपालको जुम्लामा आएर बस्ने पाण्डेहरूमध्ये गोपीनाथ पाण्डे उपाध्याय पनि एक थिए। उनले नेउपाने रुद्र उपाध्यायकी छोरी विवाह गरे। उनका पुत्र मल्लनाथ थिए। तिनलाई पुत्र जन्मिए चन्द्रनाथ। तिनलाई तीन पुत्र भए—विश्वनाथ, केशुनाथ र माधवनाथ। केशुनाथ र माधवनाथको औताली पर्यो। विश्वनाथ पाध्याय पाण्डेले सिजामा गई दुई विवाह गरे। जेठीका पट्टिका सन्तान दुल्लुमा छन्। कान्छी ब्राह्म... 1395627 wikitext text/x-wiki == ४.१. फुयल जातिको उत्पत्ति मूलतः फुयलहरू पाण्डेहरू थिए। पाण्डेहरू भारतको कन्नौजबाट नेपालको पश्चिमी जिल्ला जुम्लामा आएर बसेका थिए। ती नेपालको जुम्लामा आएर बस्ने पाण्डेहरूमध्ये गोपीनाथ पाण्डे उपाध्याय पनि एक थिए। उनले नेउपाने रुद्र उपाध्यायकी छोरी विवाह गरे। उनका पुत्र मल्लनाथ थिए। तिनलाई पुत्र जन्मिए चन्द्रनाथ। तिनलाई तीन पुत्र भए—विश्वनाथ, केशुनाथ र माधवनाथ। केशुनाथ र माधवनाथको औताली पर्यो। विश्वनाथ पाध्याय पाण्डेले सिजामा गई दुई विवाह गरे। जेठीका पट्टिका सन्तान दुल्लुमा छन्। कान्छी ब्राह्मणीका पुत्र भिकु पाण्डे थिए। उनलाई जुम्लाका दिपाईले बिर्ता ताम्रपत्र गरी फुई गाउँ पाए। फुई फुयाल बोलाए। यसरी गोपीनाथ पाण्डे उपाध्यायका दुई पुस्ता पछिका विश्वनाथ उपाध्याय पाण्डेका कान्छी पट्टिका छोराले जुम्लाको फुई गाउँमा दिपाई बिर्ता ताम्रपत्र पाएर फुयल भए। == '''४.१. फुयल जातिको उत्पत्ति''' मूलतः फुयलहरू पाण्डेहरू थिए। पाण्डेहरू भारतको कन्नौजबाट नेपालको पश्चिमी जिल्ला जुम्लामा आएर बसेका थिए। ती नेपालको जुम्लामा आएर बस्ने पाण्डेहरूमध्ये गोपीनाथ पाण्डे उपाध्याय पनि एक थिए। उनले नेउपाने रुद्र उपाध्यायकी छोरी विवाह गरे। उनका पुत्र मल्लनाथ थिए। तिनलाई पुत्र जन्मिए चन्द्रनाथ। तिनलाई तीन पुत्र भए—विश्वनाथ, केशुनाथ र माधवनाथ। केशुनाथ र माधवनाथको औताली पर्यो। विश्वनाथ पाध्याय पाण्डेले सिजामा गई दुई विवाह गरे। जेठीका पट्टिका सन्तान दुल्लुमा छन्। कान्छी ब्राह्मणीका पुत्र भिकु पाण्डे थिए। उनलाई जुम्लाका दिपाईले बिर्ता ताम्रपत्र गरी फुई गाउँ पाए। फुई फुयाल बोलाए। यसरी गोपीनाथ पाण्डे उपाध्यायका दुई पुस्ता पछिका विश्वनाथ उपाध्याय पाण्डेका कान्छी पट्टिका छोराले जुम्लाको फुई गाउँमा दिपाई बिर्ता ताम्रपत्र पाएर फुयल भए। [[User:Komalrajphuyal|Komalrajphuyal]] ([[User talk:Komalrajphuyal|कुरा गर्नुहोस्]]) २०:५९, १० नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) ph2j3x2fi4m3ry49g2q4t8fcl3pli47 0 151947 1395632 2026-11-10T21:33:46Z Madeshi Brahman 78174 नयाँ पृष्ठ: {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} '''कोरी''' वा '''कोली''' भारतको एक [[:en:Caste system in India|जाति]] हो, जो परम्परागत रूपमा (तटीय क्षेत्रमा) माछा मार्ने, (उत्तरी राज्यहरूमा) बुनाइ गर्ने र (विशेष गरी गुजरातमा)... 1395632 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} '''कोरी''' वा '''कोली''' भारतको एक [[:en:Caste system in India|जाति]] हो, जो परम्परागत रूपमा (तटीय क्षेत्रमा) माछा मार्ने, (उत्तरी राज्यहरूमा) बुनाइ गर्ने र (विशेष गरी गुजरातमा) खेती गर्ने गर्थे। यस जातिका अन्य नामहरूमा बनोधा, वैश्य, कोली, महौर, महावर, अनुरागी, कबीरपन्थी र जुलाहा पर्छन्।<ref name="Narayan2006">{{cite book |last=Narayan |first=Badri |date=2006 |title=Women Heroes and Dalit Assertion in North India: Culture, Identity and Politics |url=https://books.google.com/books?id=7feHAwAAQBAJ&pg=PA119 |publisher=SAGE |page=119 |isbn=978-81-321-0280-9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712070226/https://books.google.com/books?id=7feHAwAAQBAJ&pg=PA119 |archive-date=12 July 2023 |access-date=29 October 2019}}</ref> कोरीहरू [[:en:Haryana|हरियाणा]], [[:en:Himachal Pradesh|हिमाचल प्रदेश]], [[:en:Madhya Pradesh|मध्य प्रदेश]], [[:en:Odisha|ओडिशा]], [[:en:Punjab, India|पञ्जाब]], [[:en:Rajasthan|राजस्थान]], [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[:en:Chhattisgarh|छत्तीसगढ]] र [[:en:Uttarakhand|उत्तराखण्ड]] राज्य तथा केन्द्रशासित प्रदेश [[:en:Chandigarh|चण्डीगढ]]मा [[:en:Scheduled Caste|अनुसूचित जाति]]का रूपमा वर्गीकृत छन्।<ref>{{cite web |title=LIST OF SCHEDULED CASTES |url=https://socialjustice.gov.in/writereaddata/UploadFile/Compendium-2016.pdf |website=socialjustice.gov.in |access-date=10 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=State wise / UT wise list of Scheduled Caste (updated) |url=https://socialjustice.gov.in/common/76750 |publisher=Department of Social Justice and Empowerment |date=7 July 2025 |access-date=10 July 2025}}</ref> दिल्ली, राजस्थान, गुजरात, महाराष्ट्र र दक्षिणी राज्यहरूमा कोरी जाति "कोली" भनेर चिनिन्छ।<ref>{{cite book |last=Chandel |first=M. P. S. |date=1 January 1991 |title=Democratic Transformation of a Social Class |url=https://books.google.com/books?id=Ao5tlGH2sFQC&pg=PA49 |location=[[:en:New Delhi|New Delhi]], India |publisher=Mittal Publications |page=49 |isbn=978-81-7099-314-8}}</ref> [[:en:2011 census of India|सन् २०११ को भारतको जनगणना]]अनुसार उत्तर प्रदेशमा अनुसूचित जातिमा पर्ने कोरीहरूको जनसङ्ख्या २,२९३,९३७ थियो।<ref>{{cite web |title=A-10 Individual Scheduled Caste Primary Census Abstract Data and its Appendix - Uttar Pradesh |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/SC_ST/PCA-A10/SC-0900-PCA-A-10-ddw.xlsx |publisher=Registrar General & Census Commissioner, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731072159/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/SC_ST/PCA-A10/SC-0900-PCA-A-10-ddw.xlsx |archive-date=31 July 2018 |access-date=6 February 2017}}</ref> कोरीहरूको परम्परागत जातीय परिषद्ले कल्याणकारी गतिविधिको योजना बनाउँछ र कार्यान्वयन गर्छ, साथै विवाद पनि समाधान गर्छ। नगद जरिबाना लगाउनु परिषद्ले दिने एक किसिमको सजाय हो।<ref name=":2">{{cite book |last=Chanchreek |first=K. L. |date=2007 |title=Sant Kabir: life and philosophy |url=https://books.google.com/books?id=nGkaAQAAIAAJ |location=New Delhi, India |publisher=Shree Publications |page=190 |isbn=978-81-8329-161-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604111630/https://books.google.com/books?id=nGkaAQAAIAAJ |archive-date=4 June 2023 |access-date=28 May 2023}}</ref> "कोरी" नाम "कोल" सँग सम्बन्धित छ, जो मुख्यतया उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश र झारखण्डमा बसोबास गर्ने एक जनजाति हो।<ref>{{cite book |last=Singh |first=K. S. |date=1998 |title=India's Communities |url=https://books.google.com/books?id=g9MVAQAAMAAJ |publisher=Oxford University Press |page=1822 |isbn=978-0-19-563354-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414083901/https://books.google.com/books?id=g9MVAQAAMAAJ |archive-date=14 April 2023 |access-date=15 October 2016}}</ref> [[:en:Harold A. Gould|हेरोल्ड गुल्ड]]ले उत्तर प्रदेशको [[:en:Jajmani system|जजमानी प्रणाली]]सम्बन्धी आफ्नो अनुसन्धानमा उल्लेख गरेका छन् कि सन् १९६० को दशकसम्ममा उनले अध्ययन गरेका गाउँहरूका सबै कोरीहरूले कृषक, हलो जोत्ने र सुँडेनीको भूमिका अपनाइसकेका थिए, किनभने औद्योगीकरणले उनीहरूको परम्परागत बुनकरको पेसालाई अनावश्यक बनाइदिएको थियो।<ref>{{cite journal |last=Gould |first=Harold A. |date=January 1964 |title=A Jajmani System of North India: Its Structure, Magnitude, and Meaning |journal=Ethnology |volume=3 |issue=1 |pages=12–41 |doi=10.2307/4617554 |jstor=4617554}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 054jos9mtedwq0iwuho4rpwiodzn1d5 1395633 1395632 2026-11-10T21:40:37Z Madeshi Brahman 78174 /* */ 1395633 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} :''यो लेख कोरी (कोली) जातिबारे हो। यो कुशवाहा वा कोइरी समुदायभन्दा फरक हो। ती समुदायबारे जान्न [[कुशवाहा]], [[कोइरी]] र [[बिहारका कोइरी]] हेर्नुहोस्।'' '''कोरी''' वा '''कोली''' भारतको एक [[:en:Caste system in India|जाति]] हो, जो परम्परागत रूपमा (तटीय क्षेत्रमा) माछा मार्ने, (उत्तरी राज्यहरूमा) बुनाइ गर्ने र (विशेष गरी गुजरातमा) खेती गर्ने गर्थे। यस जातिका अन्य नामहरूमा बनोधा, वैश्य, कोली, महौर, महावर, अनुरागी, कबीरपन्थी र जुलाहा पर्छन्।<ref name="Narayan2006">{{cite book |last=Narayan |first=Badri |date=2006 |title=Women Heroes and Dalit Assertion in North India: Culture, Identity and Politics |url=https://books.google.com/books?id=7feHAwAAQBAJ&pg=PA119 |publisher=SAGE |page=119 |isbn=978-81-321-0280-9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712070226/https://books.google.com/books?id=7feHAwAAQBAJ&pg=PA119 |archive-date=12 July 2023 |access-date=29 October 2019}}</ref> कोरीहरू [[:en:Haryana|हरियाणा]], [[:en:Himachal Pradesh|हिमाचल प्रदेश]], [[:en:Madhya Pradesh|मध्य प्रदेश]], [[:en:Odisha|ओडिशा]], [[:en:Punjab, India|पञ्जाब]], [[:en:Rajasthan|राजस्थान]], [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[:en:Chhattisgarh|छत्तीसगढ]] र [[:en:Uttarakhand|उत्तराखण्ड]] राज्य तथा केन्द्रशासित प्रदेश [[:en:Chandigarh|चण्डीगढ]]मा [[:en:Scheduled Caste|अनुसूचित जाति]]का रूपमा वर्गीकृत छन्।<ref>{{cite web |title=LIST OF SCHEDULED CASTES |url=https://socialjustice.gov.in/writereaddata/UploadFile/Compendium-2016.pdf |website=socialjustice.gov.in |access-date=10 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=State wise / UT wise list of Scheduled Caste (updated) |url=https://socialjustice.gov.in/common/76750 |publisher=Department of Social Justice and Empowerment |date=7 July 2025 |access-date=10 July 2025}}</ref> दिल्ली, राजस्थान, गुजरात, महाराष्ट्र र दक्षिणी राज्यहरूमा कोरी जाति "कोली" भनेर चिनिन्छ।<ref>{{cite book |last=Chandel |first=M. P. S. |date=1 January 1991 |title=Democratic Transformation of a Social Class |url=https://books.google.com/books?id=Ao5tlGH2sFQC&pg=PA49 |location=[[:en:New Delhi|New Delhi]], India |publisher=Mittal Publications |page=49 |isbn=978-81-7099-314-8}}</ref> [[:en:2011 census of India|सन् २०११ को भारतको जनगणना]]अनुसार उत्तर प्रदेशमा अनुसूचित जातिमा पर्ने कोरीहरूको जनसङ्ख्या २,२९३,९३७ थियो।<ref>{{cite web |title=A-10 Individual Scheduled Caste Primary Census Abstract Data and its Appendix - Uttar Pradesh |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/SC_ST/PCA-A10/SC-0900-PCA-A-10-ddw.xlsx |publisher=Registrar General & Census Commissioner, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731072159/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/SC_ST/PCA-A10/SC-0900-PCA-A-10-ddw.xlsx |archive-date=31 July 2018 |access-date=6 February 2017}}</ref> कोरीहरूको परम्परागत जातीय परिषद्ले कल्याणकारी गतिविधिको योजना बनाउँछ र कार्यान्वयन गर्छ, साथै विवाद पनि समाधान गर्छ। नगद जरिबाना लगाउनु परिषद्ले दिने एक किसिमको सजाय हो।<ref name=":2">{{cite book |last=Chanchreek |first=K. L. |date=2007 |title=Sant Kabir: life and philosophy |url=https://books.google.com/books?id=nGkaAQAAIAAJ |location=New Delhi, India |publisher=Shree Publications |page=190 |isbn=978-81-8329-161-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604111630/https://books.google.com/books?id=nGkaAQAAIAAJ |archive-date=4 June 2023 |access-date=28 May 2023}}</ref> "कोरी" नाम "कोल" सँग सम्बन्धित छ, जो मुख्यतया उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश र झारखण्डमा बसोबास गर्ने एक जनजाति हो।<ref>{{cite book |last=Singh |first=K. S. |date=1998 |title=India's Communities |url=https://books.google.com/books?id=g9MVAQAAMAAJ |publisher=Oxford University Press |page=1822 |isbn=978-0-19-563354-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414083901/https://books.google.com/books?id=g9MVAQAAMAAJ |archive-date=14 April 2023 |access-date=15 October 2016}}</ref> [[:en:Harold A. Gould|हेरोल्ड गुल्ड]]ले उत्तर प्रदेशको [[:en:Jajmani system|जजमानी प्रणाली]]सम्बन्धी आफ्नो अनुसन्धानमा उल्लेख गरेका छन् कि सन् १९६० को दशकसम्ममा उनले अध्ययन गरेका गाउँहरूका सबै कोरीहरूले कृषक, हलो जोत्ने र सुँडेनीको भूमिका अपनाइसकेका थिए, किनभने औद्योगीकरणले उनीहरूको परम्परागत बुनकरको पेसालाई अनावश्यक बनाइदिएको थियो।<ref>{{cite journal |last=Gould |first=Harold A. |date=January 1964 |title=A Jajmani System of North India: Its Structure, Magnitude, and Meaning |journal=Ethnology |volume=3 |issue=1 |pages=12–41 |doi=10.2307/4617554 |jstor=4617554}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 9smccstbzs1xc5ii7xai7bnizy1a746 1395634 1395633 2026-11-10T21:45:27Z Madeshi Brahman 78174 /* */ 1395634 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} :''यो लेख कोरी (कोली) जातिबारे हो। यो कुशवाहा वा कोइरी समुदायभन्दा फरक हो। ती समुदायबारे जान्न [[कुशवाहा]], [[कोइरी]] र [[बिहारका कोइरी]] हेर्नुहोस्।'' '''कोरी''' वा '''कोली''' भारतको एक [[:en:Caste system in India|जाति]] हो, जो परम्परागत रूपमा (तटीय क्षेत्रमा) माछा मार्ने, (उत्तरी राज्यहरूमा) बुनाइ गर्ने र (विशेष गरी गुजरातमा) खेती गर्ने गर्थे। यस जातिका अन्य नामहरूमा बनोधा, वैश्य, कोली, महौर, महावर, अनुरागी, कबीरपन्थी र जुलाहा पर्छन्।<ref name="Narayan2006">{{cite book |last=Narayan |first=Badri |date=2006 |title=Women Heroes and Dalit Assertion in North India: Culture, Identity and Politics |url=https://books.google.com/books?id=7feHAwAAQBAJ&pg=PA119 |publisher=SAGE |page=119 |isbn=978-81-321-0280-9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712070226/https://books.google.com/books?id=7feHAwAAQBAJ&pg=PA119 |archive-date=12 July 2023 |access-date=29 October 2019}}</ref> कोरीहरू [[:en:Haryana|हरियाणा]], [[:en:Himachal Pradesh|हिमाचल प्रदेश]], [[:en:Madhya Pradesh|मध्य प्रदेश]], [[:en:Odisha|ओडिशा]], [[:en:Punjab, India|पञ्जाब]], [[:en:Rajasthan|राजस्थान]], [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[:en:Chhattisgarh|छत्तीसगढ]] र [[:en:Uttarakhand|उत्तराखण्ड]] राज्य तथा केन्द्रशासित प्रदेश [[:en:Chandigarh|चण्डीगढ]]मा [[:en:Scheduled Caste|अनुसूचित जाति]]का रूपमा वर्गीकृत छन्।<ref>{{cite web |title=LIST OF SCHEDULED CASTES |url=https://socialjustice.gov.in/writereaddata/UploadFile/Compendium-2016.pdf |website=socialjustice.gov.in |access-date=10 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=State wise / UT wise list of Scheduled Caste (updated) |url=https://socialjustice.gov.in/common/76750 |publisher=Department of Social Justice and Empowerment |date=7 July 2025 |access-date=10 July 2025}}</ref> दिल्ली, राजस्थान, गुजरात, महाराष्ट्र र दक्षिणी राज्यहरूमा कोरी जाति "कोली" भनेर चिनिन्छ।<ref>{{cite book |last=Chandel |first=M. P. S. |date=1 January 1991 |title=Democratic Transformation of a Social Class |url=https://books.google.com/books?id=Ao5tlGH2sFQC&pg=PA49 |location=[[:en:New Delhi|New Delhi]], India |publisher=Mittal Publications |page=49 |isbn=978-81-7099-314-8}}</ref> [[:en:2011 census of India|सन् २०११ को भारतको जनगणना]]अनुसार उत्तर प्रदेशमा अनुसूचित जातिमा पर्ने कोरीहरूको जनसङ्ख्या २,२९३,९३७ थियो।<ref>{{cite web |title=A-10 Individual Scheduled Caste Primary Census Abstract Data and its Appendix - Uttar Pradesh |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/SC_ST/PCA-A10/SC-0900-PCA-A-10-ddw.xlsx |publisher=Registrar General & Census Commissioner, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731072159/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/SC_ST/PCA-A10/SC-0900-PCA-A-10-ddw.xlsx |archive-date=31 July 2018 |access-date=6 February 2017}}</ref> कोरीहरूको परम्परागत जातीय परिषद्ले कल्याणकारी गतिविधिको योजना बनाउँछ र कार्यान्वयन गर्छ, साथै विवाद पनि समाधान गर्छ। नगद जरिबाना लगाउनु परिषद्ले दिने एक किसिमको सजाय हो।<ref name=":2">{{cite book |last=Chanchreek |first=K. L. |date=2007 |title=Sant Kabir: life and philosophy |url=https://books.google.com/books?id=nGkaAQAAIAAJ |location=New Delhi, India |publisher=Shree Publications |page=190 |isbn=978-81-8329-161-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604111630/https://books.google.com/books?id=nGkaAQAAIAAJ |archive-date=4 June 2023 |access-date=28 May 2023}}</ref> "कोरी" नाम "कोल" सँग सम्बन्धित छ, जो मुख्यतया उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश र झारखण्डमा बसोबास गर्ने एक जनजाति हो।<ref>{{cite book |last=Singh |first=K. S. |date=1998 |title=India's Communities |url=https://books.google.com/books?id=g9MVAQAAMAAJ |publisher=Oxford University Press |page=1822 |isbn=978-0-19-563354-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414083901/https://books.google.com/books?id=g9MVAQAAMAAJ |archive-date=14 April 2023 |access-date=15 October 2016}}</ref> [[:en:Harold A. Gould|हेरोल्ड गुल्ड]]ले उत्तर प्रदेशको [[:en:Jajmani system|जजमानी प्रणाली]]सम्बन्धी आफ्नो अनुसन्धानमा उल्लेख गरेका छन् कि सन् १९६० को दशकसम्ममा उनले अध्ययन गरेका गाउँहरूका सबै कोरीहरूले कृषक, हलो जोत्ने र सुँडेनीको भूमिका अपनाइसकेका थिए, किनभने औद्योगीकरणले उनीहरूको परम्परागत बुनकरको पेसालाई अनावश्यक बनाइदिएको थियो।<ref>{{cite journal |last=Gould |first=Harold A. |date=January 1964 |title=A Jajmani System of North India: Its Structure, Magnitude, and Meaning |journal=Ethnology |volume=3 |issue=1 |pages=12–41 |doi=10.2307/4617554 |jstor=4617554}}</ref> ==नेपालमा== नेपालमा कोरी समुदायलाई मधेशी [[दलित]] समूहमा वर्गीकृत गरिएको छ।<ref name="ethnic-np">{{cite web |title=Ethnic groups in Nepal |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Ethnic_groups_in_Nepal |website=Wikipedia |access-date=11 November 2026}}</ref> सन् २०११ को जनगणनाअनुसार नेपालमा कोरीको जनसङ्ख्या १२,२७६ थियो।<ref name="ethnic-np"/> नेपालमा पहिचान गरिएका दलित जातिहरूको सूचीमा पनि कोरीको नाम समावेश छ।<ref>{{cite web |title=List of Dalit castes of Nepal |url=https://edusanjal.com/post/list-of-dalit-castes-of-nepal |website=Edusanjal |access-date=11 November 2026}}</ref> स्वास्थ्य सूचना व्यवस्थापन प्रणाली (HMIS) अनुसार जातजातिको वर्गीकरण गर्ने एउटा अध्ययनले कोरीलाई कलार, मण्डल, चमार, मुसहर, दुसाध/पासवान, डोम र धोबीसँगै तराई दलित समूहमा राखेको छ।<ref>{{cite web |title=Caste and ethnicity classification of the study population (Terai Dalit) |url=https://www.researchsquare.com/article/rs-57411/v1 |website=Research Square |access-date=11 November 2026}}</ref> नेपालको संविधान (२०७२) को धारा ४० ले दलितका हकहरू सुनिश्चित गरेको छ, र जातीय भेदभाव तथा छुवाछूत (कसुर र सजाय) ऐन, २०६८ ले जातका आधारमा हुने भेदभावलाई अपराध मानेको छ।<ref>{{cite web |title=Dalit people in Nepal |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Dalit_people_in_Nepal |website=Wikipedia |access-date=11 November 2026}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} gsy00fw6yvod5889syz5i5y1cjauyr3 1395635 1395634 2026-11-10T21:47:09Z Madeshi Brahman 78174 /* नेपालमा */ 1395635 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} :''यो लेख कोरी (कोली) जातिबारे हो। यो कुशवाहा वा कोइरी समुदायभन्दा फरक हो। ती समुदायबारे जान्न [[कुशवाहा]], [[कोइरी]] र [[बिहारका कोइरी]] हेर्नुहोस्।'' '''कोरी''' वा '''कोली''' भारतको एक [[:en:Caste system in India|जाति]] हो, जो परम्परागत रूपमा (तटीय क्षेत्रमा) माछा मार्ने, (उत्तरी राज्यहरूमा) बुनाइ गर्ने र (विशेष गरी गुजरातमा) खेती गर्ने गर्थे। यस जातिका अन्य नामहरूमा बनोधा, वैश्य, कोली, महौर, महावर, अनुरागी, कबीरपन्थी र जुलाहा पर्छन्।<ref name="Narayan2006">{{cite book |last=Narayan |first=Badri |date=2006 |title=Women Heroes and Dalit Assertion in North India: Culture, Identity and Politics |url=https://books.google.com/books?id=7feHAwAAQBAJ&pg=PA119 |publisher=SAGE |page=119 |isbn=978-81-321-0280-9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712070226/https://books.google.com/books?id=7feHAwAAQBAJ&pg=PA119 |archive-date=12 July 2023 |access-date=29 October 2019}}</ref> कोरीहरू [[:en:Haryana|हरियाणा]], [[:en:Himachal Pradesh|हिमाचल प्रदेश]], [[:en:Madhya Pradesh|मध्य प्रदेश]], [[:en:Odisha|ओडिशा]], [[:en:Punjab, India|पञ्जाब]], [[:en:Rajasthan|राजस्थान]], [[:en:Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[:en:Chhattisgarh|छत्तीसगढ]] र [[:en:Uttarakhand|उत्तराखण्ड]] राज्य तथा केन्द्रशासित प्रदेश [[:en:Chandigarh|चण्डीगढ]]मा [[:en:Scheduled Caste|अनुसूचित जाति]]का रूपमा वर्गीकृत छन्।<ref>{{cite web |title=LIST OF SCHEDULED CASTES |url=https://socialjustice.gov.in/writereaddata/UploadFile/Compendium-2016.pdf |website=socialjustice.gov.in |access-date=10 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=State wise / UT wise list of Scheduled Caste (updated) |url=https://socialjustice.gov.in/common/76750 |publisher=Department of Social Justice and Empowerment |date=7 July 2025 |access-date=10 July 2025}}</ref> दिल्ली, राजस्थान, गुजरात, महाराष्ट्र र दक्षिणी राज्यहरूमा कोरी जाति "कोली" भनेर चिनिन्छ।<ref>{{cite book |last=Chandel |first=M. P. S. |date=1 January 1991 |title=Democratic Transformation of a Social Class |url=https://books.google.com/books?id=Ao5tlGH2sFQC&pg=PA49 |location=[[:en:New Delhi|New Delhi]], India |publisher=Mittal Publications |page=49 |isbn=978-81-7099-314-8}}</ref> [[:en:2011 census of India|सन् २०११ को भारतको जनगणना]]अनुसार उत्तर प्रदेशमा अनुसूचित जातिमा पर्ने कोरीहरूको जनसङ्ख्या २,२९३,९३७ थियो।<ref>{{cite web |title=A-10 Individual Scheduled Caste Primary Census Abstract Data and its Appendix - Uttar Pradesh |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/SC_ST/PCA-A10/SC-0900-PCA-A-10-ddw.xlsx |publisher=Registrar General & Census Commissioner, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731072159/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/SC_ST/PCA-A10/SC-0900-PCA-A-10-ddw.xlsx |archive-date=31 July 2018 |access-date=6 February 2017}}</ref> कोरीहरूको परम्परागत जातीय परिषद्ले कल्याणकारी गतिविधिको योजना बनाउँछ र कार्यान्वयन गर्छ, साथै विवाद पनि समाधान गर्छ। नगद जरिबाना लगाउनु परिषद्ले दिने एक किसिमको सजाय हो।<ref name=":2">{{cite book |last=Chanchreek |first=K. L. |date=2007 |title=Sant Kabir: life and philosophy |url=https://books.google.com/books?id=nGkaAQAAIAAJ |location=New Delhi, India |publisher=Shree Publications |page=190 |isbn=978-81-8329-161-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604111630/https://books.google.com/books?id=nGkaAQAAIAAJ |archive-date=4 June 2023 |access-date=28 May 2023}}</ref> "कोरी" नाम "कोल" सँग सम्बन्धित छ, जो मुख्यतया उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश र झारखण्डमा बसोबास गर्ने एक जनजाति हो।<ref>{{cite book |last=Singh |first=K. S. |date=1998 |title=India's Communities |url=https://books.google.com/books?id=g9MVAQAAMAAJ |publisher=Oxford University Press |page=1822 |isbn=978-0-19-563354-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414083901/https://books.google.com/books?id=g9MVAQAAMAAJ |archive-date=14 April 2023 |access-date=15 October 2016}}</ref> [[:en:Harold A. Gould|हेरोल्ड गुल्ड]]ले उत्तर प्रदेशको [[:en:Jajmani system|जजमानी प्रणाली]]सम्बन्धी आफ्नो अनुसन्धानमा उल्लेख गरेका छन् कि सन् १९६० को दशकसम्ममा उनले अध्ययन गरेका गाउँहरूका सबै कोरीहरूले कृषक, हलो जोत्ने र सुँडेनीको भूमिका अपनाइसकेका थिए, किनभने औद्योगीकरणले उनीहरूको परम्परागत बुनकरको पेसालाई अनावश्यक बनाइदिएको थियो।<ref>{{cite journal |last=Gould |first=Harold A. |date=January 1964 |title=A Jajmani System of North India: Its Structure, Magnitude, and Meaning |journal=Ethnology |volume=3 |issue=1 |pages=12–41 |doi=10.2307/4617554 |jstor=4617554}}</ref> ==नेपालमा== नेपालमा कोरी समुदायलाई मधेशी [[दलित]] समूहमा वर्गीकृत गरिएको छ।<ref name="ethnic-np">{{cite web |title=Ethnic groups in Nepal |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Ethnic_groups_in_Nepal |website=Wikipedia |access-date=11 November 2026}}</ref> सन् २०११ को जनगणनाअनुसार नेपालमा कोरीको जनसङ्ख्या १२,२७६ थियो।<ref name="ethnic-np"/> नेपालमा पहिचान गरिएका दलित जातिहरूको सूचीमा पनि कोरीको नाम समावेश छ।<ref>{{cite web |title=List of Dalit castes of Nepal |url=https://edusanjal.com/post/list-of-dalit-castes-of-nepal |website=Edusanjal |access-date=11 November 2026}}</ref> स्वास्थ्य सूचना व्यवस्थापन प्रणाली (HMIS) अनुसार जातजातिको वर्गीकरण गर्ने एउटा अध्ययनले कोरीलाई कलार, मण्डल, चमार, मुसहर, दुसाध/पासवान, डोम र धोबीसँगै तराई दलित समूहमा राखेको छ।<ref>{{cite web |title=Caste and ethnicity classification of the study population (Terai Dalit) |url=https://www.researchsquare.com/article/rs-57411/v1 |website=Research Square |access-date=11 November 2026}}</ref> नेपालको संविधान (२०७२) को धारा ४० ले दलितका हकहरू सुनिश्चित गरेको छ, र जातीय भेदभाव तथा छुवाछूत (कसुर र सजाय) ऐन, २०६८ ले जातका आधारमा हुने भेदभावलाई अपराध मानेको छ।<ref>{{cite web |title=Dalit people in Nepal |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Dalit_people_in_Nepal |website=Wikipedia |access-date=11 November 2026}}</ref> सन् २०२१ को राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार नेपालमा कोरीको जनसङ्ख्या २०,६७० थियो, जसमा १०,५७० पुरुष र १०,१०० महिला थिए।<ref name="nso2021">{{cite web |title=National Population and Housing Census 2021: National Report on Caste/ethnicity, Language & Religion |url=https://www.lahurnip.org/uploads/resource/file/caste-ethnicity-report-nphc-2021.pdf |publisher=National Statistics Office, Government of Nepal |access-date=11 November 2026}}</ref> सन् २०११ मा यो सङ्ख्या १२,२७६ थियो, अर्थात् दस वर्षमा करिब ६८ प्रतिशतले बढ्यो।<ref name="ethnic-np"/> नेपालमा कोरीको बसोबास केही क्षेत्रमा केन्द्रित छ। सन् २०२१ को जनगणनामा [[:en:Lumbini Province|लुम्बिनी प्रदेश]]मा १८,६२३ कोरी गणना गरिएका थिए, जो देशभरिका कोरीको करिब ९० प्रतिशत हो। जिल्लागत रूपमा [[:en:Kapilvastu District|कपिलवस्तु]]मा सबैभन्दा बढी (१२,८०९) छन्।<ref name="nso2021"/> अन्य प्रदेशमा मधेश प्रदेशमा १,१०२, कोशी प्रदेशमा ४२४, बागमती प्रदेशमा २४९ र गण्डकी प्रदेशमा ६९ कोरी गणना गरिएका थिए।<ref name="nso2021"/> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} f2rni2o083lmf5hr339k0by8im0g1dg 0 151948 1395637 2026-11-11T09:20:48Z Madeshi Brahman 78174 नयाँ पृष्ठ: {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = सुन्धी | image = | caption = | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]] | classification = पश्चिम बङ्गालमा अनुसूचित जाति; बिहार, झारखण्ड र ओडिशामा अन्य पिछडा वर्ग }} '''... 1395637 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = सुन्धी | image = | caption = | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]] | classification = पश्चिम बङ्गालमा अनुसूचित जाति; बिहार, झारखण्ड र ओडिशामा अन्य पिछडा वर्ग }} '''सुन्धी''' (Sundhi), जसलाई '''सोधी''', '''सुन्दी''', '''सुदी''', '''सुधी''' वा '''शौण्डिक''' पनि भनिन्छ, भारतको एक [[:en:Caste|जाति]] हो, जसको परम्परागत पेसा मदिरा (रक्सी) बनाउने रहेको छ।<ref>{{cite book |last=Mahana |first=Rajakishor |date=2019 |title=Negotiating Marginality Conflicts Over Tribal Development in India |url=https://books.google.com/books?id=LpCKDwAAQBAJ&dq=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol&pg=PT156 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780429647826}}</ref><ref>{{cite book |last=Acharya |first=Manoranjan |date=2005 |title=Problems of Slums and Viable Strategies for Development |url=https://books.google.com/books?id=ZW1PAAAAMAAJ&q=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol |publisher=Pratibha Prakashan |page=49 |isbn=9788177021080 |access-date=29 November 2020}}</ref><ref>{{cite web |editor-last=Taradatt |editor-first=Dr. |title=Odisha district gazetteers –Kandhamal |url=http://gopabandhuacademy.gov.in/sites/default/files/gazetter/Kandhamal_Gazetteer.pdf |website=gopabandhuacademy.gov.in |pages=73–74 |access-date=20 March 2022}}</ref> सुन्धीहरू [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]] र [[:en:Odisha|ओडिशा]] राज्यमा [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] श्रेणीमा समावेश छन्।<ref name="ODISHA">{{cite web |title=Minorities & Backward Classes Welfare Department Notification |url=https://www.odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |work=The Odisha Gazette |date=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309192729/http://odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |archive-date=9 March 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Central List of OBCs for the State of Jharkhand |url=http://ncbc.nic.in/Writereaddata/cl/jharkhand.pdf |access-date=29 March 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=OBC's List |url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |website=www.scbc.bih.nic.in |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |archive-date=3 November 2019 |access-date=24 November 2020}}</ref> तथापि, सुरथ कुमार मलिकका अनुसार ओडिशाको [[:en:Koraput district|कोरापुट जिल्ला]]का सुन्धीहरू [[:en:Dalit|दलित]] समुदायका हुन्, जो अवैध रक्सी ([[:en:Moonshine|hooch]]) को व्यापार र साना व्यवसाय गर्छन्।<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Suratha Kumar |date=4 September 2017 |title=Tribal-Dalit Conflict Over Land: A Case of Narayanpatna Land Movement in the Koraput District of Odisha |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2455328X17722680 |journal=Contemporary Voice of Dalit |volume=9 |issue=2 |pages=184–193 |doi=10.1177/2455328X17722680 |issn=2455-328X |s2cid=182082528}}</ref> [[:en:West Bengal|पश्चिम बङ्गाल]]मा उनीहरू [[:en:Scheduled Caste|अनुसूचित जाति]]मा गनिन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई [[:en:Shunri|शुन्री]] पनि भनिन्छ (साहा बाहेक)।<ref>{{cite book |author=Office of the Registrar General, India |title=Census of India, 1961 |url=https://books.google.com/books?id=ylmFAAAAIAAJ&q=sundhi+caste+west+bengal |publisher=Office of the Registrar General |page=1213}}</ref><ref>{{cite book |author=Bengal (India) |date=1883 |title=Vyavasthá-Darpana: Digest of Hindu Law as Current in Bengal. (Syámá Charana Sarkar.) |url=https://books.google.com/books?id=iVsSAAAAYAAJ&dq=Shunri+caste&pg=PA671 |page=671}}</ref><ref>{{cite book |last=Singh |first=K. S. |date=1992 |title=People of India: The scheduled castes |publisher=Anthropological Survey of India |page=1244}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 1unoh46g2rxh5r8sc31cbkuafx3c2co 1395638 1395637 2026-11-11T09:22:59Z Madeshi Brahman 78174 1395638 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = सुन्धी | image = [[File:Women in adivasi village, Umaria district, India.jpg|thumb|sudi women in Nepal low shudra caste ]] | caption = | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]] | classification = पश्चिम बङ्गालमा अनुसूचित जाति; बिहार, झारखण्ड र ओडिशामा अन्य पिछडा वर्ग }} '''सुन्धी''' (Sundhi), जसलाई '''सोधी''', '''सुन्दी''', '''सुदी''', '''सुधी''' वा '''शौण्डिक''' पनि भनिन्छ, भारतको एक [[:en:Caste|जाति]] हो, जसको परम्परागत पेसा मदिरा (रक्सी) बनाउने रहेको छ।<ref>{{cite book |last=Mahana |first=Rajakishor |date=2019 |title=Negotiating Marginality Conflicts Over Tribal Development in India |url=https://books.google.com/books?id=LpCKDwAAQBAJ&dq=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol&pg=PT156 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780429647826}}</ref><ref>{{cite book |last=Acharya |first=Manoranjan |date=2005 |title=Problems of Slums and Viable Strategies for Development |url=https://books.google.com/books?id=ZW1PAAAAMAAJ&q=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol |publisher=Pratibha Prakashan |page=49 |isbn=9788177021080 |access-date=29 November 2020}}</ref><ref>{{cite web |editor-last=Taradatt |editor-first=Dr. |title=Odisha district gazetteers –Kandhamal |url=http://gopabandhuacademy.gov.in/sites/default/files/gazetter/Kandhamal_Gazetteer.pdf |website=gopabandhuacademy.gov.in |pages=73–74 |access-date=20 March 2022}}</ref> सुन्धीहरू [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]] र [[:en:Odisha|ओडिशा]] राज्यमा [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] श्रेणीमा समावेश छन्।<ref name="ODISHA">{{cite web |title=Minorities & Backward Classes Welfare Department Notification |url=https://www.odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |work=The Odisha Gazette |date=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309192729/http://odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |archive-date=9 March 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Central List of OBCs for the State of Jharkhand |url=http://ncbc.nic.in/Writereaddata/cl/jharkhand.pdf |access-date=29 March 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=OBC's List |url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |website=www.scbc.bih.nic.in |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |archive-date=3 November 2019 |access-date=24 November 2020}}</ref> तथापि, सुरथ कुमार मलिकका अनुसार ओडिशाको [[:en:Koraput district|कोरापुट जिल्ला]]का सुन्धीहरू [[:en:Dalit|दलित]] समुदायका हुन्, जो अवैध रक्सी ([[:en:Moonshine|hooch]]) को व्यापार र साना व्यवसाय गर्छन्।<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Suratha Kumar |date=4 September 2017 |title=Tribal-Dalit Conflict Over Land: A Case of Narayanpatna Land Movement in the Koraput District of Odisha |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2455328X17722680 |journal=Contemporary Voice of Dalit |volume=9 |issue=2 |pages=184–193 |doi=10.1177/2455328X17722680 |issn=2455-328X |s2cid=182082528}}</ref> [[:en:West Bengal|पश्चिम बङ्गाल]]मा उनीहरू [[:en:Scheduled Caste|अनुसूचित जाति]]मा गनिन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई [[:en:Shunri|शुन्री]] पनि भनिन्छ (साहा बाहेक)।<ref>{{cite book |author=Office of the Registrar General, India |title=Census of India, 1961 |url=https://books.google.com/books?id=ylmFAAAAIAAJ&q=sundhi+caste+west+bengal |publisher=Office of the Registrar General |page=1213}}</ref><ref>{{cite book |author=Bengal (India) |date=1883 |title=Vyavasthá-Darpana: Digest of Hindu Law as Current in Bengal. (Syámá Charana Sarkar.) |url=https://books.google.com/books?id=iVsSAAAAYAAJ&dq=Shunri+caste&pg=PA671 |page=671}}</ref><ref>{{cite book |last=Singh |first=K. S. |date=1992 |title=People of India: The scheduled castes |publisher=Anthropological Survey of India |page=1244}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} jtrj93vpngtebpdj2fv4ts04fo07497 1395639 1395638 2026-11-11T09:24:34Z Madeshi Brahman 78174 1395639 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = सुन्धी | image = [[File:Women in adivasi village, Umaria district, India.jpg|thumb|sudi women in Nepal low shudra caste ]] | caption = | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]] | classification = पश्चिम बङ्गालमा अनुसूचित जाति; बिहार, झारखण्ड र ओडिशामा अन्य पिछडा वर्ग }} '''सुन्धी''' (Sundhi), जसलाई '''सोधी''', '''सुन्दी''', '''सुदी''', '''सुधी''' वा '''शौण्डिक''' पनि भनिन्छ, भारतको एक [[:en:Caste|जाति]] हो, जसको परम्परागत पेसा मदिरा (रक्सी) बनाउने रहेको छ।<ref>{{cite book |last=Mahana |first=Rajakishor |date=2019 |title=Negotiating Marginality Conflicts Over Tribal Development in India |url=https://books.google.com/books?id=LpCKDwAAQBAJ&dq=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol&pg=PT156 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780429647826}}</ref><ref>{{cite book |last=Acharya |first=Manoranjan |date=2005 |title=Problems of Slums and Viable Strategies for Development |url=https://books.google.com/books?id=ZW1PAAAAMAAJ&q=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol |publisher=Pratibha Prakashan |page=49 |isbn=9788177021080 |access-date=29 November 2020}}</ref><ref>{{cite web |editor-last=Taradatt |editor-first=Dr. |title=Odisha district gazetteers –Kandhamal |url=http://gopabandhuacademy.gov.in/sites/default/files/gazetter/Kandhamal_Gazetteer.pdf |website=gopabandhuacademy.gov.in |pages=73–74 |access-date=20 March 2022}}</ref> सुन्धीहरू [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]] र [[:en:Odisha|ओडिशा]] राज्यमा [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] श्रेणीमा समावेश छन्।<ref name="ODISHA">{{cite web |title=Minorities & Backward Classes Welfare Department Notification |url=https://www.odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |work=The Odisha Gazette |date=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309192729/http://odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |archive-date=9 March 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Central List of OBCs for the State of Jharkhand |url=http://ncbc.nic.in/Writereaddata/cl/jharkhand.pdf |access-date=29 March 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=OBC's List |url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |website=www.scbc.bih.nic.in |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |archive-date=3 November 2019 |access-date=24 November 2020}}</ref> तथापि, सुरथ कुमार मलिकका अनुसार ओडिशाको [[:en:Koraput district|कोरापुट जिल्ला]]का सुन्धीहरू [[:en:Dalit|दलित]] समुदायका हुन्, जो अवैध रक्सी ([[:en:Moonshine|hooch]]) को व्यापार र साना व्यवसाय गर्छन्।<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Suratha Kumar |date=4 September 2017 |title=Tribal-Dalit Conflict Over Land: A Case of Narayanpatna Land Movement in the Koraput District of Odisha |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2455328X17722680 |journal=Contemporary Voice of Dalit |volume=9 |issue=2 |pages=184–193 |doi=10.1177/2455328X17722680 |issn=2455-328X |s2cid=182082528}}</ref> [[:en:West Bengal|पश्चिम बङ्गाल]]मा उनीहरू [[:en:Scheduled Caste|अनुसूचित जाति]]मा गनिन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई [[:en:Shunri|शुन्री]] पनि भनिन्छ (साहा बाहेक)।<ref>{{cite book |author=Office of the Registrar General, India |title=Census of India, 1961 |url=https://books.google.com/books?id=ylmFAAAAIAAJ&q=sundhi+caste+west+bengal |publisher=Office of the Registrar General |page=1213}}</ref><ref>{{cite book |author=Bengal (India) |date=1883 |title=Vyavasthá-Darpana: Digest of Hindu Law as Current in Bengal. (Syámá Charana Sarkar.) |url=https://books.google.com/books?id=iVsSAAAAYAAJ&dq=Shunri+caste&pg=PA671 |page=671}}</ref><ref>{{cite book |last=Singh |first=K. S. |date=1992 |title=People of India: The scheduled castes |publisher=Anthropological Survey of India |page=1244}}</ref> नेपालको तराई क्षेत्रमा सुन्दी (सुदी) समुदायले पछिल्ला केही दशकमा सामाजिक हैसियत सुधार गरी "पानी नचल्ने" बाट "पानी चल्ने" समुदायमा स्थान बनाएको एक राष्ट्रिय प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको छ।<ref>{{cite web |title=Caste system in Nepal |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_system_in_Nepal |website=Wikipedia |access-date=11 November 2026}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} sws8ee4knim2bn4ixqn5n0niao46tux 1395640 1395639 2026-11-11T09:30:53Z Madeshi Brahman 78174 1395640 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = सुन्धी | image = [[File:Women in adivasi village, Umaria district, India.jpg|thumb|sudi women in Nepal low shudra caste ]] | caption = | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]] | classification = पश्चिम बङ्गालमा अनुसूचित जाति; बिहार, झारखण्ड र ओडिशामा अन्य पिछडा वर्ग }} '''सुन्धी''' (Sundhi), जसलाई '''सोधी''', '''सुन्दी''', '''सुदी''', '''सुधी''' वा '''शौण्डिक''' पनि भनिन्छ, भारतको एक [[:en:Caste|जाति]] हो, जसको परम्परागत पेसा मदिरा (रक्सी) बनाउने रहेको छ।<ref>{{cite book |last=Mahana |first=Rajakishor |date=2019 |title=Negotiating Marginality Conflicts Over Tribal Development in India |url=https://books.google.com/books?id=LpCKDwAAQBAJ&dq=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol&pg=PT156 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780429647826}}</ref><ref>{{cite book |last=Acharya |first=Manoranjan |date=2005 |title=Problems of Slums and Viable Strategies for Development |url=https://books.google.com/books?id=ZW1PAAAAMAAJ&q=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol |publisher=Pratibha Prakashan |page=49 |isbn=9788177021080 |access-date=29 November 2020}}</ref><ref>{{cite web |editor-last=Taradatt |editor-first=Dr. |title=Odisha district gazetteers –Kandhamal |url=http://gopabandhuacademy.gov.in/sites/default/files/gazetter/Kandhamal_Gazetteer.pdf |website=gopabandhuacademy.gov.in |pages=73–74 |access-date=20 March 2022}}</ref> सुन्धीहरू [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]] र [[:en:Odisha|ओडिशा]] राज्यमा [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] श्रेणीमा समावेश छन्।<ref name="ODISHA">{{cite web |title=Minorities & Backward Classes Welfare Department Notification |url=https://www.odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |work=The Odisha Gazette |date=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309192729/http://odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |archive-date=9 March 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Central List of OBCs for the State of Jharkhand |url=http://ncbc.nic.in/Writereaddata/cl/jharkhand.pdf |access-date=29 March 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=OBC's List |url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |website=www.scbc.bih.nic.in |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |archive-date=3 November 2019 |access-date=24 November 2020}}</ref> तथापि, सुरथ कुमार मलिकका अनुसार ओडिशाको [[:en:Koraput district|कोरापुट जिल्ला]]का सुन्धीहरू [[:en:Dalit|दलित]] समुदायका हुन्, जो अवैध रक्सी ([[:en:Moonshine|hooch]]) को व्यापार र साना व्यवसाय गर्छन्।<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Suratha Kumar |date=4 September 2017 |title=Tribal-Dalit Conflict Over Land: A Case of Narayanpatna Land Movement in the Koraput District of Odisha |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2455328X17722680 |journal=Contemporary Voice of Dalit |volume=9 |issue=2 |pages=184–193 |doi=10.1177/2455328X17722680 |issn=2455-328X |s2cid=182082528}}</ref> [[:en:West Bengal|पश्चिम बङ्गाल]]मा उनीहरू [[:en:Scheduled Caste|अनुसूचित जाति]]मा गनिन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई [[:en:Shunri|शुन्री]] पनि भनिन्छ (साहा बाहेक)।<ref>{{cite book |author=Office of the Registrar General, India |title=Census of India, 1961 |url=https://books.google.com/books?id=ylmFAAAAIAAJ&q=sundhi+caste+west+bengal |publisher=Office of the Registrar General |page=1213}}</ref><ref>{{cite book |author=Bengal (India) |date=1883 |title=Vyavasthá-Darpana: Digest of Hindu Law as Current in Bengal. (Syámá Charana Sarkar.) |url=https://books.google.com/books?id=iVsSAAAAYAAJ&dq=Shunri+caste&pg=PA671 |page=671}}</ref><ref>{{cite book |last=Singh |first=K. S. |date=1992 |title=People of India: The scheduled castes |publisher=Anthropological Survey of India |page=1244}}</ref> नेपालको तराई क्षेत्रमा सुन्दी (सुदी) समुदायले पछिल्ला केही दशकमा सामाजिक हैसियत सुधार गरी "पानी नचल्ने" बाट "पानी चल्ने" समुदायमा स्थान बनाएको एक राष्ट्रिय प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको छ।<ref>{{cite web |title=Caste system in Nepal |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_system_in_Nepal |website=Wikipedia |access-date=11 November 2026}}</ref> ब्रिटिश अधिकारी आर. भी. रसेलले आफ्नो ''The Tribes and Castes of the Central Provinces of India'' (१९१६) मा सुन्दीलाई मदिरा खारेर (distil गरेर) बनाउने जातिका रूपमा सूचीकृत गरेका थिए।<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=IV |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 |page=534 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/20668}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 5bmhkgslz2qj8ined9hcug0t13fu71w 1395641 1395640 2026-11-11T09:34:20Z Madeshi Brahman 78174 /* */ 1395641 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = सुन्धी | image = [[File:Women in adivasi village, Umaria district, India.jpg|thumb|sudi women in Nepal low shudra caste ]] | caption = | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]] | classification = पश्चिम बङ्गालमा अनुसूचित जाति; बिहार, झारखण्ड र ओडिशामा अत्यन्तै पिछडा वर्ग }} '''सुन्धी''' (Sundhi), जसलाई '''सोधी''', '''सुन्दी''', '''सुदी''', '''सुधी''' वा '''शौण्डिक''' पनि भनिन्छ, भारतको एक [[:en:Caste|जाति]] हो, जसको परम्परागत पेसा मदिरा (रक्सी) बनाउने रहेको छ।<ref>{{cite book |last=Mahana |first=Rajakishor |date=2019 |title=Negotiating Marginality Conflicts Over Tribal Development in India |url=https://books.google.com/books?id=LpCKDwAAQBAJ&dq=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol&pg=PT156 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780429647826}}</ref><ref>{{cite book |last=Acharya |first=Manoranjan |date=2005 |title=Problems of Slums and Viable Strategies for Development |url=https://books.google.com/books?id=ZW1PAAAAMAAJ&q=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol |publisher=Pratibha Prakashan |page=49 |isbn=9788177021080 |access-date=29 November 2020}}</ref><ref>{{cite web |editor-last=Taradatt |editor-first=Dr. |title=Odisha district gazetteers –Kandhamal |url=http://gopabandhuacademy.gov.in/sites/default/files/gazetter/Kandhamal_Gazetteer.pdf |website=gopabandhuacademy.gov.in |pages=73–74 |access-date=20 March 2022}}</ref> सुन्धीहरू [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]] र [[:en:Odisha|ओडिशा]] राज्यमा [[:en:Other Backward Class|अन्य पिछडा वर्ग]] श्रेणीमा समावेश छन्।<ref name="ODISHA">{{cite web |title=Minorities & Backward Classes Welfare Department Notification |url=https://www.odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |work=The Odisha Gazette |date=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309192729/http://odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |archive-date=9 March 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Central List of OBCs for the State of Jharkhand |url=http://ncbc.nic.in/Writereaddata/cl/jharkhand.pdf |access-date=29 March 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=OBC's List |url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |website=www.scbc.bih.nic.in |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |archive-date=3 November 2019 |access-date=24 November 2020}}</ref> तथापि, सुरथ कुमार मलिकका अनुसार ओडिशाको [[:en:Koraput district|कोरापुट जिल्ला]]का सुन्धीहरू [[:en:Dalit|दलित]] समुदायका हुन्, जो अवैध रक्सी ([[:en:Moonshine|hooch]]) को व्यापार र साना व्यवसाय गर्छन्।<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Suratha Kumar |date=4 September 2017 |title=Tribal-Dalit Conflict Over Land: A Case of Narayanpatna Land Movement in the Koraput District of Odisha |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2455328X17722680 |journal=Contemporary Voice of Dalit |volume=9 |issue=2 |pages=184–193 |doi=10.1177/2455328X17722680 |issn=2455-328X |s2cid=182082528}}</ref> [[:en:West Bengal|पश्चिम बङ्गाल]]मा उनीहरू [[:en:Scheduled Caste|अनुसूचित जाति]]मा गनिन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई [[:en:Shunri|शुन्री]] पनि भनिन्छ (साहा बाहेक)।<ref>{{cite book |author=Office of the Registrar General, India |title=Census of India, 1961 |url=https://books.google.com/books?id=ylmFAAAAIAAJ&q=sundhi+caste+west+bengal |publisher=Office of the Registrar General |page=1213}}</ref><ref>{{cite book |author=Bengal (India) |date=1883 |title=Vyavasthá-Darpana: Digest of Hindu Law as Current in Bengal. (Syámá Charana Sarkar.) |url=https://books.google.com/books?id=iVsSAAAAYAAJ&dq=Shunri+caste&pg=PA671 |page=671}}</ref><ref>{{cite book |last=Singh |first=K. S. |date=1992 |title=People of India: The scheduled castes |publisher=Anthropological Survey of India |page=1244}}</ref> नेपालको तराई क्षेत्रमा सुन्दी (सुदी) समुदायले पछिल्ला केही दशकमा सामाजिक हैसियत सुधार गरी "पानी नचल्ने" बाट "पानी चल्ने" समुदायमा स्थान बनाएको एक राष्ट्रिय प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको छ।<ref>{{cite web |title=Caste system in Nepal |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_system_in_Nepal |website=Wikipedia |access-date=11 November 2026}}</ref> ब्रिटिश अधिकारी आर. भी. रसेलले आफ्नो ''The Tribes and Castes of the Central Provinces of India'' (१९१६) मा सुन्दीलाई मदिरा खारेर (distil गरेर) बनाउने जातिका रूपमा सूचीकृत गरेका थिए।<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=IV |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 |page=534 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/20668}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ldzjvcko84u3n26t15uydaa4k41275p 1395642 1395641 2026-11-11T09:35:44Z Madeshi Brahman 78174 /* */ 1395642 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = सुन्धी | image = [[File:Women in adivasi village, Umaria district, India.jpg|thumb|sudi women in Nepal low shudra caste ]] | caption = | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]] | classification = पश्चिम बङ्गालमा अनुसूचित जाति; बिहार, झारखण्ड र ओडिशामा अत्यन्तै पिछडा वर्ग }} '''सुन्धी''' (Sundhi), जसलाई '''सोधी''', '''सुन्दी''', '''सुदी''', '''सुधी''' वा '''शौण्डिक''' पनि भनिन्छ, भारतको एक [[:en:Caste|जाति]] हो, जसको परम्परागत पेसा मदिरा (रक्सी) बनाउने रहेको छ।<ref>{{cite book |last=Mahana |first=Rajakishor |date=2019 |title=Negotiating Marginality Conflicts Over Tribal Development in India |url=https://books.google.com/books?id=LpCKDwAAQBAJ&dq=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol&pg=PT156 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780429647826}}</ref><ref>{{cite book |last=Acharya |first=Manoranjan |date=2005 |title=Problems of Slums and Viable Strategies for Development |url=https://books.google.com/books?id=ZW1PAAAAMAAJ&q=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol |publisher=Pratibha Prakashan |page=49 |isbn=9788177021080 |access-date=29 November 2020}}</ref><ref>{{cite web |editor-last=Taradatt |editor-first=Dr. |title=Odisha district gazetteers –Kandhamal |url=http://gopabandhuacademy.gov.in/sites/default/files/gazetter/Kandhamal_Gazetteer.pdf |website=gopabandhuacademy.gov.in |pages=73–74 |access-date=20 March 2022}}</ref> सुन्धीहरू [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]] र [[:en:Odisha|ओडिशा]] राज्यमा [[:en: extremely Backward Class|अत्यन्तै पिछडा वर्ग]] श्रेणीमा समावेश छन्।<ref name="ODISHA">{{cite web |title=Minorities & Backward Classes Welfare Department Notification |url=https://www.odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |work=The Odisha Gazette |date=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309192729/http://odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |archive-date=9 March 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Central List of OBCs for the State of Jharkhand |url=http://ncbc.nic.in/Writereaddata/cl/jharkhand.pdf |access-date=29 March 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=OBC's List |url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |website=www.scbc.bih.nic.in |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |archive-date=3 November 2019 |access-date=24 November 2020}}</ref> तथापि, सुरथ कुमार मलिकका अनुसार ओडिशाको [[:en:Koraput district|कोरापुट जिल्ला]]का सुन्धीहरू [[:en:Dalit|दलित]] समुदायका हुन्, जो अवैध रक्सी ([[:en:Moonshine|hooch]]) को व्यापार र साना व्यवसाय गर्छन्।<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Suratha Kumar |date=4 September 2017 |title=Tribal-Dalit Conflict Over Land: A Case of Narayanpatna Land Movement in the Koraput District of Odisha |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2455328X17722680 |journal=Contemporary Voice of Dalit |volume=9 |issue=2 |pages=184–193 |doi=10.1177/2455328X17722680 |issn=2455-328X |s2cid=182082528}}</ref> [[:en:West Bengal|पश्चिम बङ्गाल]]मा उनीहरू [[:en:Scheduled Caste|अनुसूचित जाति]]मा गनिन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई [[:en:Shunri|शुन्री]] पनि भनिन्छ (साहा बाहेक)।<ref>{{cite book |author=Office of the Registrar General, India |title=Census of India, 1961 |url=https://books.google.com/books?id=ylmFAAAAIAAJ&q=sundhi+caste+west+bengal |publisher=Office of the Registrar General |page=1213}}</ref><ref>{{cite book |author=Bengal (India) |date=1883 |title=Vyavasthá-Darpana: Digest of Hindu Law as Current in Bengal. (Syámá Charana Sarkar.) |url=https://books.google.com/books?id=iVsSAAAAYAAJ&dq=Shunri+caste&pg=PA671 |page=671}}</ref><ref>{{cite book |last=Singh |first=K. S. |date=1992 |title=People of India: The scheduled castes |publisher=Anthropological Survey of India |page=1244}}</ref> नेपालको तराई क्षेत्रमा सुन्दी (सुदी) समुदायले पछिल्ला केही दशकमा सामाजिक हैसियत सुधार गरी "पानी नचल्ने" बाट "पानी चल्ने" समुदायमा स्थान बनाएको एक राष्ट्रिय प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको छ।<ref>{{cite web |title=Caste system in Nepal |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_system_in_Nepal |website=Wikipedia |access-date=11 November 2026}}</ref> ब्रिटिश अधिकारी आर. भी. रसेलले आफ्नो ''The Tribes and Castes of the Central Provinces of India'' (१९१६) मा सुन्दीलाई मदिरा खारेर (distil गरेर) बनाउने जातिका रूपमा सूचीकृत गरेका थिए।<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=IV |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 |page=534 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/20668}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} fr6c85i0myk34w6jltj4v4uery6m7kd 1395643 1395642 2026-11-11T09:38:57Z Madeshi Brahman 78174 /* */ 1395643 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = सुन्धी | image = [[File:Women in adivasi village, Umaria district, India.jpg|thumb|sudi women in Nepal low shudra caste ]] | caption = | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]] | classification = पश्चिम बङ्गालमा अनुसूचित जाति; बिहार, झारखण्ड र ओडिशामा अत्यन्तै पिछडा वर्ग }} '''सुन्धी''' (Sundhi), जसलाई '''सोधी''', '''सुन्दी''', '''सुदी''', '''सुधी''' वा '''शौण्डिक''' पनि भनिन्छ, भारतको एक [[:en:Caste|जाति]] हो, जसको परम्परागत पेसा मदिरा (रक्सी) बनाउने रहेको छ।<ref>{{cite book |last=Mahana |first=Rajakishor |date=2019 |title=Negotiating Marginality Conflicts Over Tribal Development in India |url=https://books.google.com/books?id=LpCKDwAAQBAJ&dq=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol&pg=PT156 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780429647826}}</ref><ref>{{cite book |last=Acharya |first=Manoranjan |date=2005 |title=Problems of Slums and Viable Strategies for Development |url=https://books.google.com/books?id=ZW1PAAAAMAAJ&q=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol |publisher=Pratibha Prakashan |page=49 |isbn=9788177021080 |access-date=29 November 2020}}</ref><ref>{{cite web |editor-last=Taradatt |editor-first=Dr. |title=Odisha district gazetteers –Kandhamal |url=http://gopabandhuacademy.gov.in/sites/default/files/gazetter/Kandhamal_Gazetteer.pdf |website=gopabandhuacademy.gov.in |pages=73–74 |access-date=20 March 2022}}</ref> सुन्धीहरू [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]] र [[:en:Odisha|ओडिशा]] राज्यमा [[:en: extremely Backward Class|अत्यन्तै पिछडा वर्ग]] श्रेणीमा समावेश छन्।<ref name="ODISHA">{{cite web |title=Minorities & Backward Classes Welfare Department Notification |url=https://www.odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |work=The Odisha Gazette |date=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309192729/http://odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |archive-date=9 March 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Central List of OBCs for the State of Jharkhand |url=http://ncbc.nic.in/Writereaddata/cl/jharkhand.pdf |access-date=29 March 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=OBC's List |url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |website=www.scbc.bih.nic.in |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |archive-date=3 November 2019 |access-date=24 November 2020}}</ref> तथापि, सुरथ कुमार मलिकका अनुसार ओडिशाको [[:en:Koraput district|कोरापुट जिल्ला]]का सुन्धीहरू [[:en:Dalit|दलित]] समुदायका हुन्, जो अवैध रक्सी ([[:en:Moonshine|hooch]]) को व्यापार र साना व्यवसाय गर्छन्।<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Suratha Kumar |date=4 September 2017 |title=Tribal-Dalit Conflict Over Land: A Case of Narayanpatna Land Movement in the Koraput District of Odisha |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2455328X17722680 |journal=Contemporary Voice of Dalit |volume=9 |issue=2 |pages=184–193 |doi=10.1177/2455328X17722680 |issn=2455-328X |s2cid=182082528}}</ref> [[:en:West Bengal|पश्चिम बङ्गाल]]मा उनीहरू [[:en:Scheduled Caste|अनुसूचित जाति]]मा गनिन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई [[:en:Shunri|शुन्री]] पनि भनिन्छ (साहा बाहेक)।<ref>{{cite book |author=Office of the Registrar General, India |title=Census of India, 1961 |url=https://books.google.com/books?id=ylmFAAAAIAAJ&q=sundhi+caste+west+bengal |publisher=Office of the Registrar General |page=1213}}</ref><ref>{{cite book |author=Bengal (India) |date=1883 |title=Vyavasthá-Darpana: Digest of Hindu Law as Current in Bengal. (Syámá Charana Sarkar.) |url=https://books.google.com/books?id=iVsSAAAAYAAJ&dq=Shunri+caste&pg=PA671 |page=671}}</ref><ref>{{cite book |last=Singh |first=K. S. |date=1992 |title=People of India: The scheduled castes |publisher=Anthropological Survey of India |page=1244}}</ref> नेपालको तराई क्षेत्रमा सुन्दी (सुदी) समुदायले पछिल्ला केही दशकमा सामाजिक हैसियत सुधार गरी "पानी नचल्ने" बाट "पानी चल्ने" समुदायमा स्थान बनाएको एक राष्ट्रिय प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको छ।सुदीहरू नेपालमा निम्न-मध्यम जातका मधेशी जाति हुन्, जुन मधेशी दलितहरूभन्दा माथि छन् तर प्रभावशाली उच्च र उच्च-मध्यम मधेशी जातिहरूभन्दा तल छन्। <ref>{{cite web |title=Caste system in Nepal |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_system_in_Nepal |website=Wikipedia |access-date=11 November 2026}}</ref> ब्रिटिश अधिकारी आर. भी. रसेलले आफ्नो ''The Tribes and Castes of the Central Provinces of India'' (१९१६) मा सुन्दीलाई मदिरा खारेर (distil गरेर) बनाउने जातिका रूपमा सूचीकृत गरेका थिए।<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=IV |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 |page=534 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/20668}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} by0rtj6mltzrq56o0hoppljko7tm09y 1395644 1395643 2026-11-11T09:41:15Z Madeshi Brahman 78174 /* */ 1395644 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = सुन्धी | image = [[File:Women in adivasi village, Umaria district, India.jpg|thumb|sudi women in Nepal low shudra caste ]] | caption = | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]] | classification = पश्चिम बङ्गालमा अनुसूचित जाति; बिहार, झारखण्ड र ओडिशामा अत्यन्तै पिछडा वर्ग }} '''सुन्धी''' (Sundhi), जसलाई '''सोधी''', '''सुन्दी''', '''सुदी''', '''सुधी''' वा '''शौण्डिक''' पनि भनिन्छ, भारतको एक [[:en:Caste|जाति]] हो, जसको परम्परागत पेसा मदिरा (रक्सी) बनाउने रहेको छ।<ref>{{cite book |last=Mahana |first=Rajakishor |date=2019 |title=Negotiating Marginality Conflicts Over Tribal Development in India |url=https://books.google.com/books?id=LpCKDwAAQBAJ&dq=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol&pg=PT156 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780429647826}}</ref><ref>{{cite book |last=Acharya |first=Manoranjan |date=2005 |title=Problems of Slums and Viable Strategies for Development |url=https://books.google.com/books?id=ZW1PAAAAMAAJ&q=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol |publisher=Pratibha Prakashan |page=49 |isbn=9788177021080 |access-date=29 November 2020}}</ref><ref>{{cite web |editor-last=Taradatt |editor-first=Dr. |title=Odisha district gazetteers –Kandhamal |url=http://gopabandhuacademy.gov.in/sites/default/files/gazetter/Kandhamal_Gazetteer.pdf |website=gopabandhuacademy.gov.in |pages=73–74 |access-date=20 March 2022}}</ref> सुन्धीहरू [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]] र [[:en:Odisha|ओडिशा]] राज्यमा [[:en: extremely Backward Class|अत्यन्तै पिछडा वर्ग]] श्रेणीमा समावेश छन्।<ref name="ODISHA">{{cite web |title=Minorities & Backward Classes Welfare Department Notification |url=https://www.odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |work=The Odisha Gazette |date=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309192729/http://odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |archive-date=9 March 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Central List of OBCs for the State of Jharkhand |url=http://ncbc.nic.in/Writereaddata/cl/jharkhand.pdf |access-date=29 March 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=OBC's List |url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |website=www.scbc.bih.nic.in |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |archive-date=3 November 2019 |access-date=24 November 2020}}</ref> तथापि, सुरथ कुमार मलिकका अनुसार ओडिशाको [[:en:Koraput district|कोरापुट जिल्ला]]का सुन्धीहरू [[:en:Dalit|दलित]] समुदायका हुन्, जो अवैध रक्सी ([[:en:Moonshine|hooch]]) को व्यापार र साना व्यवसाय गर्छन्।<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Suratha Kumar |date=4 September 2017 |title=Tribal-Dalit Conflict Over Land: A Case of Narayanpatna Land Movement in the Koraput District of Odisha |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2455328X17722680 |journal=Contemporary Voice of Dalit |volume=9 |issue=2 |pages=184–193 |doi=10.1177/2455328X17722680 |issn=2455-328X |s2cid=182082528}}</ref> [[:en:West Bengal|पश्चिम बङ्गाल]]मा उनीहरू [[:en:Scheduled Caste|अनुसूचित जाति]]मा गनिन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई [[:en:Shunri|शुन्री]] पनि भनिन्छ (साहा बाहेक)।<ref>{{cite book |author=Office of the Registrar General, India |title=Census of India, 1961 |url=https://books.google.com/books?id=ylmFAAAAIAAJ&q=sundhi+caste+west+bengal |publisher=Office of the Registrar General |page=1213}}</ref><ref>{{cite book |author=Bengal (India) |date=1883 |title=Vyavasthá-Darpana: Digest of Hindu Law as Current in Bengal. (Syámá Charana Sarkar.) |url=https://books.google.com/books?id=iVsSAAAAYAAJ&dq=Shunri+caste&pg=PA671 |page=671}}</ref><ref>{{cite book |last=Singh |first=K. S. |date=1992 |title=People of India: The scheduled castes |publisher=Anthropological Survey of India |page=1244}}</ref> नेपालको तराई क्षेत्रमा सुन्दी (सुदी) समुदायले पछिल्ला केही दशकमा सामाजिक हैसियत सुधार गरी "पानी नचल्ने" बाट "पानी चल्ने" समुदायमा स्थान बनाएको एक राष्ट्रिय प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको छ।सुदीहरू नेपालमा निम्न-मध्यम जातका मधेशी जाति हुन्, जुन मधेशी दलितहरूभन्दा माथि छन् तर प्रभावशाली उच्च र उच्च-मध्यम मधेशी जातिहरूभन्दा तल छन्। नेपालमा आजभोलि केही सुदीहरूले पनि आफ्नो जात लुकाउन कोइरी/कुशवाहा जातिको थर महतो प्रयोग गर्छन्। <ref>{{cite web |title=Caste system in Nepal |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_system_in_Nepal |website=Wikipedia |access-date=11 November 2026}}</ref> ब्रिटिश अधिकारी आर. भी. रसेलले आफ्नो ''The Tribes and Castes of the Central Provinces of India'' (१९१६) मा सुन्दीलाई मदिरा खारेर (distil गरेर) बनाउने जातिका रूपमा सूचीकृत गरेका थिए।<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=IV |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 |page=534 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/20668}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 2fog3sqkcbhd2jv47q8klu0r21lcs5s 1395645 1395644 2026-11-11T10:00:49Z Madeshi Brahman 78174 /* */ 1395645 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतको जातीय समुदाय}} {{Infobox caste | caste_name = सुन्धी | image = [[File:Women in adivasi village, Umaria district, India.jpg|thumb|sudi women in Nepal low shudra caste ]] | caption = | religions = [[:en:Hinduism|हिन्दू धर्म]] | classification = पश्चिम बङ्गालमा अनुसूचित जाति; बिहार, झारखण्ड र ओडिशामा अत्यन्तै पिछडा वर्ग }} '''सुन्धी''' (Sundhi), जसलाई '''सोधी''', '''सुन्दी''', '''सुदी''', '''सुधी''' वा '''शौण्डिक''' पनि भनिन्छ, भारतको एक [[:en:Caste|जाति]] हो, जसको परम्परागत पेसा मदिरा (रक्सी) बनाउने रहेको छ।<ref>{{cite book |last=Mahana |first=Rajakishor |date=2019 |title=Negotiating Marginality Conflicts Over Tribal Development in India |url=https://books.google.com/books?id=LpCKDwAAQBAJ&dq=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol&pg=PT156 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780429647826}}</ref><ref>{{cite book |last=Acharya |first=Manoranjan |date=2005 |title=Problems of Slums and Viable Strategies for Development |url=https://books.google.com/books?id=ZW1PAAAAMAAJ&q=Sundhi+caste+brewing+of+alcohol |publisher=Pratibha Prakashan |page=49 |isbn=9788177021080 |access-date=29 November 2020}}</ref><ref>{{cite web |editor-last=Taradatt |editor-first=Dr. |title=Odisha district gazetteers –Kandhamal |url=http://gopabandhuacademy.gov.in/sites/default/files/gazetter/Kandhamal_Gazetteer.pdf |website=gopabandhuacademy.gov.in |pages=73–74 |access-date=20 March 2022}}</ref> सुन्धीहरू [[:en:Bihar|बिहार]], [[:en:Jharkhand|झारखण्ड]] र [[:en:Odisha|ओडिशा]] राज्यमा [[:en: extremely Backward Class|अत्यन्तै पिछडा वर्ग]] श्रेणीमा समावेश छन्।<ref name="ODISHA">{{cite web |title=Minorities & Backward Classes Welfare Department Notification |url=https://www.odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |work=The Odisha Gazette |date=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309192729/http://odisha.gov.in/govtpress/pdf/2012/53.pdf |archive-date=9 March 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Central List of OBCs for the State of Jharkhand |url=http://ncbc.nic.in/Writereaddata/cl/jharkhand.pdf |access-date=29 March 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=OBC's List |url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |website=www.scbc.bih.nic.in |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103135501/http://scbc.bih.nic.in/ObcList.htm |archive-date=3 November 2019 |access-date=24 November 2020}}</ref> तथापि, सुरथ कुमार मलिकका अनुसार ओडिशाको [[:en:Koraput district|कोरापुट जिल्ला]]का सुन्धीहरू [[:en:Dalit|दलित]] समुदायका हुन्, जो अवैध रक्सी ([[:en:Moonshine|hooch]]) को व्यापार र साना व्यवसाय गर्छन्।<ref>{{cite journal |last=Malik |first=Suratha Kumar |date=4 September 2017 |title=Tribal-Dalit Conflict Over Land: A Case of Narayanpatna Land Movement in the Koraput District of Odisha |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2455328X17722680 |journal=Contemporary Voice of Dalit |volume=9 |issue=2 |pages=184–193 |doi=10.1177/2455328X17722680 |issn=2455-328X |s2cid=182082528}}</ref> [[:en:West Bengal|पश्चिम बङ्गाल]]मा उनीहरू [[:en:Scheduled Caste|अनुसूचित जाति]]मा गनिन्छन्, जहाँ उनीहरूलाई [[:en:Shunri|शुन्री]] पनि भनिन्छ (साहा बाहेक)।<ref>{{cite book |author=Office of the Registrar General, India |title=Census of India, 1961 |url=https://books.google.com/books?id=ylmFAAAAIAAJ&q=sundhi+caste+west+bengal |publisher=Office of the Registrar General |page=1213}}</ref><ref>{{cite book |author=Bengal (India) |date=1883 |title=Vyavasthá-Darpana: Digest of Hindu Law as Current in Bengal. (Syámá Charana Sarkar.) |url=https://books.google.com/books?id=iVsSAAAAYAAJ&dq=Shunri+caste&pg=PA671 |page=671}}</ref><ref>{{cite book |last=Singh |first=K. S. |date=1992 |title=People of India: The scheduled castes |publisher=Anthropological Survey of India |page=1244}}</ref> नेपालको तराई क्षेत्रमा सुन्दी (सुदी) समुदायले पछिल्ला केही दशकमा सामाजिक हैसियत सुधार गरी "पानी नचल्ने" बाट "पानी चल्ने" समुदायमा स्थान बनाएको एक राष्ट्रिय प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको छ। सुदीहरू नेपालमा निम्न-मध्यम जातका मधेशी जाति हुन्, जुन मधेशी दलितहरूभन्दा माथि छन् तर प्रभावशाली उच्च र उच्च-मध्यम मधेशी जातिहरूभन्दा तल छन्। नेपालमा आजभोलि केही सुदीहरूले पनि आफ्नो जात लुकाउन कोइरी/कुशवाहा जातिको थर महतो प्रयोग गर्छन्। <ref>{{cite web |title=Caste system in Nepal |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_system_in_Nepal |website=Wikipedia |access-date=11 November 2026}}</ref> ब्रिटिश अधिकारी आर. भी. रसेलले आफ्नो ''The Tribes and Castes of the Central Provinces of India'' (१९१६) मा सुन्दीलाई मदिरा खारेर (distil गरेर) बनाउने जातिका रूपमा सूचीकृत गरेका थिए।<ref>{{cite book |last=Russell |first=R. V. |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=IV |publisher=Macmillan and Co. |location=London |year=1916 |page=534 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/20668}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} 8kd0zfs1xd39mb26dbpvuqrpot75icy 3 151949 1395646 2026-11-11T10:36:29Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1395646 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, DavidGgoldज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०८१]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:DavidGgold|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) १६:२१, ११ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) b0pqh0mweljbk2102jjxc0p6jwqo87u