Wikipedia newwiki https://new.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%82_%E0%A4%AA%E0%A5%8C MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter माध्यम विशेष खँलाबँला छ्येलेमि छ्येलेमि खँलाबँला विकिपिडिया विकिपिडिया खँलाबँला किपा किपा खँलाबँला मिडियाविकि मिडियाविकि खँलाबँला Template Template talk ग्वाहालि ग्वाहालि खँलाबँला पुचः पुचः खँलाबँला दबू दबू खँलाबँला TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 874 1127284 1062089 2026-11-12T11:02:50Z CommonsDelinker 49 Replacing Combat_deuxième_croisade.jpg with [[File:Bataille_de_Damas_(1148)_-_Français_22495.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · Nom de 1127284 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/क्रुसेड्स्}} [[Image:Bataille de Damas (1148) - Français 22495.jpg|thumb|upright=1.35|14th-century miniature of the [[Battle of Dorylaeum (1147)]]]] [[Image:Crusader Graffiti in the Church of the holy supulchure Jerusalem Victor 2011 -1-21.jpg|thumb|right|alt=A stone wall bearing engraved crosses|Crosses carved by [[Christian pilgrimage|pilgrims]]]] [[Image:11th century unknown painters - Last Judgment (detail) - WGA19745.jpg|thumb|left|alt=A mural depicting naked men, one of them captured by a winged figure at a firing place|Detail of an 11th-century [[mural]]]] क्रुसेड्स् ख्रिस्टी व मुस्मांतेगु दथुइ जूगु युद्ध ख। {{Commonscat|Crusades}} [[पुचः:इतिहास]] limet2hb088pof5u4poyut4a7fm009n 0 17580 1127279 1127277 2026-11-11T15:20:17Z Profpremnitcalicutkeralam 32071 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut ♡ प्रोफेसर प्रें राज पुष्पाकरण, राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान, कालीकट 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 1127279 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/मुवात्तुपुझा}} [[Image:Muvattupuzha River.JPG|thumb|right|300px|Muvattupuzha River]] [[Image:Moovattupuzha (2).jpg|thumb|300px|The name Moovattupuzha written on a wall in Toronto Canada]] [[Image:Muvattupuzha_Town_DSC02663.JPG|thumb|300px|Muvattupuzha Town (Kacherithazham)]] <!-- See [[Wikipedia:WikiProject Indian cities]] for details -->{{भारतयागु नगर इलाकायागु तथ्यांक | native_name = मुवात्तुपुझा | |native_name_lang = ml |settlement_type = [[नगर]] |nickname = त्रिधारा पारिस्थितिक प्रणाली; आर्द्र-उष्णकटिबन्धीय कृषि-क्षेत्र; मध्य-केरल जैविक मार्ग (जैव-करिडोर) type = city | |pushpin_map = India Kerala |pushpin_map_caption = केरल में स्थिति latd =9.9798 | longd = 76.5803| state_name = केरला | district = [[इर्नाकुलम जिल्ला|इर्नाकुलम]] | leader_title = | leader_name = | altitude = | population_as_of = 2001 | population_total = २९,२३०| |area_footnotes =<ref name="gcda">{{cite web |url=https://gcda.kerala.gov.in/overview |title=जीसीडीए अधिकार क्षेत्र और विकास योजनाएं |publisher=ग्रेटर कोच्चि विकास प्राधिकरण (GCDA) |accessdate=11 नवंबर 2026}}</ref> | unit_pref = Metric | area_rank = | area_total_km2 = 13.18 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = |population_demonym = मूवाट्टुपुड़ावासी; [[मलयाली]]; केरलवासी |population_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.co.in |title="मूवाट्टुपुड़ा शहर जनसंख्या" - जनगणना 2011 |publisher=भारत की जनगणना 2011 |accessdate=11 नवंबर 2026}}</ref> |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मलयालम भाषा|मलयालम]]; [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |government_type = [[नगरपालिका]] |governing_body = [[नगरपालिका परिषद]]=[[मूवाट्टुपुड़ा]]; [[तालुक]]=[[मूवाट्टुपुड़ा]]; [[पंचायत समिति (ब्लॉक)]]=[[मूवाट्टुपुड़ा]] |subdivision_type1 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name1 = [[मूवाट्टुपुड़ा]] |subdivision_type6 = [[लोक सभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name6 = [[इदुक्की लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र| इडुक्की जिला]] |elevation_m = 15 |elevation_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://en-in.topographic-map.com/map-bwtsnx/Muvattupuzha/?center=9.98274%2C76.58023&zoom=17&popup=9.9826%2C76.57656| title=मूवाट्टुपुड़ा का स्थलाकृतिक मानचित्र, ऊँचाई और भूभाग|publisher= Topographic-map.com |accessdate=11 नवंबर 2026}}</ref> |postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] |postal_code = 686661 |area_code_type = दूरभाष कूट |area_code = +91 485 |registration_plate = KL-17 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1000: 1025 [[पुरुष|♂]] / [[महिला|♀]] |blank3_name_sec1 = [[साक्षरता]] |blank3_info_sec1 = 96.11% (पुरुष: 97.20%, महिला: 95.07%) | blank4_name_sec1 = [[नई दिल्ली]] से दूरी | blank4_info_sec1 = {{convert|2550|km|mi|abbr=on}} N ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec1 = [[मुंबई]] से दूरी | blank5_info_sec1 = {{convert|1310|km|mi|abbr=on}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank6_name_sec1 = [[कन्नूर]] से दूरी | blank6_info_sec1 = {{convert|295|km|mi|abbr=on}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec1 = [[बंगलुरु|बंगलूरू]] से दूरी | blank7_info_sec1 = {{convert|525|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank1_name_sec2 = [[भारत की जलवायु|जलवायु]] | blank1_info_sec2 = उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु <small>([[कोप्पन जलवायु वर्गीकरण|कोप्पन]] ''Am'')</small> | blank2_name_sec2 = औसत वार्षिक [[वर्षा]] | blank2_info_sec2 = {{convert|2611|mm|in|abbr=on}} | blank4_name_sec2 = [[तिरुवनन्तपुरम]] से दूरी | blank4_info_sec2 = {{convert|195|km|mi|abbr=on}} S ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec2 = [[कोड़िकोड]] से दूरी | blank5_info_sec2 = {{convert|190|km|mi|abbr=on}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec2 = [[चेन्नई]] से दूरी | blank7_info_sec2 = {{convert|665|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|https://muvattupuzhamunicipality.lsgkerala.gov.in/ml}} |footnotes = {{URL|https://www.kudumbashree.org/sub-district/991014/12}} }} '''मुवात्तुपुझा''' ({{lang-ml|മൂവാറ്റുപുഴ}}) ([[अंग्रेजी भाय|अंग्रेजी]]:Muvattupuzha), [[भारत|भारतयागु]] [[केरला]] (या केरलम्) राज्ययागु [[इर्नाकुलम जिल्ला|इर्नाकुलम]] जिल्लायागु छगु सहर इलाका खः। 'मुवाट्टुपुझा' नामको व्युत्पत्ति मलयालम भाषाका तीन शब्दहरू—'मुनु' (तीन), 'आरु' ([[नदी]]) र 'पुझा' (नदी वा सङ्गम क्षेत्र)—को संयोजनबाट भएको हो। यो नामाकरणले यस क्षेत्रको विशिष्ट जल-भौगोलिक संरचनालाई निरूपण गर्दछ, जहाँ तीन प्रमुख नदीहरू—कोठयार, कालियार र थोडुपुझायार—को त्रिवेणी सङ्गम हुन्छ, जसबाट अघि बढेर मुख्य मुवाट्टुपुझा नदीको निर्माण हुन्छ। भौगोलिक रूपमा यस क्षेत्रले [[पश्चिमी घाट]]को फेदी र मध्य केरलको तटीय मैदानहरूका बीच एक सङ्क्रमणकालीन क्षेत्र को निर्माण गर्दछ। भूवैज्ञानिक दृष्टिकोणले यो भूभाग प्रिक्याम्ब्रियन युगका रूपान्तरित चट्टानहरू, विशेष गरी चार्नोकाइट र हर्नब्लेन्ड-बायोटाइट नाइस बाट निर्मित छ। नदी उपत्यकाहरूमा [[चतुर्थ कल्प]] का [[जलोढ]] निक्षेप तथा उच्च भूभागहरूमा [[ल्याटेराइट माटो]] को प्रधानता पाइन्छ। प्राचीन कालमा मुवाट्टुपुझा 'कीझमलैनाडु' रियासतको अभिन्न अङ्ग थियो, जसमाथि पछि वडक्कुमकूर राजवंशको आधिपत्य स्थापित भयो। १८औँ शताब्दीको मध्यतिर [[त्रावणकोर]]का महाराजा मार्तण्ड वर्माद्वारा यसको विलय पश्चात् यो त्रावणकोर साम्राज्य अन्तर्गत एक प्रमुख प्रशासनिक तथा वाणिज्यिक केन्द्रका रूपमा उदायो। यस क्षेत्रमा प्राचीन [[मन्दिर]] [[वास्तुकला]], परम्परागत नालुकेट्टु (Nalukettu) आवास, तथा औपनिवेशिक कालका पुल र प्रशासनिक भवनहरू प्रमुख ऐतिहासिक सम्पदा स्थलका रूपमा विद्यमान छन्। क्षेत्रीय पौराणिक आख्यानहरूका अनुसार, यस भूभागको स्थापना र पवित्रताको सम्बन्ध भगवान् [[परशुराम]] र प्राचीन ऋषिहरूको तपस्यासँग जोडिएको छ। केरलको परम्परागत द्रविड-शैली (केरलीय वास्तुकला) मा निर्मित प्रमुख मन्दिरहरू निम्नलिखित छन्: • वेल्लूरकुन्नम [[शिव | महादेव]] मन्दिर: भगवान् [[शिव]]लाई समर्पित यो प्राचीन मन्दिर आफ्नो काष्ठकला, भित्तिचित्र र परम्परागत वार्षिक उत्सवहरूका लागि विख्यात छ। • पुझक्कारकावु [[देवी]] मन्दिर: मुवाट्टुपुझा नदीको तटमा अवस्थित यो मन्दिर देवी [[भद्रकाली]]लाई समर्पित छ, जहाँ 'मीना भरणी' [[उत्सव]]को विशेष धार्मिक महत्त्व रहेको छ। • तिरुवुम्पलावि महादेव मन्दिर: ऐतिहासिक तथा आध्यात्मिक दृष्टिकोणले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण यो शिवालय आफ्नो विशाल परिसर र [[महाशिवरात्रि]] तथा [[तिरुवातिरै]] महोत्सवहरूका लागि परिचित छ। तीव्र सहरीकरणका कारण मुवाट्टुपुझा एक प्रमुख उप-महानगरीय केन्द्रका रूपमा विकसित भएको छ। मुवाट्टुपुझा उपत्यका सिँचाइ परियोजना अन्तर्गत निर्मित मलङ्करा बाँधले यस क्षेत्रको जल आपूर्ति, सिँचाइ र पारिस्थितिक प्रणाली लाई नियन्त्रण गर्दछ। सन् १९१४ मा निर्मित मुवाट्टुपुझा पुल भारतमा [[कङ्क्रिट]]बाट निर्मित प्रारम्भिक चापाकार पुलहरूमध्ये एक हो, जुन यस सहरको [[इन्जिनियरिङ]] सम्पदाको प्रमाण हो। वर्तमान समयमा यातायात सुगमताका लागि यसको समानान्तर आधुनिक बहु-लेन पुलहरूको निर्माण गरिएको छ। मुवाट्टुपुझा मध्य केरलको एक प्रमुख पारवहन केन्द्र हो। यहाँबाट [[राष्ट्रीय राजमार्ग ८५ (भारत) | राष्ट्रिय राजमार्ग ८५]] (कोच्चि-[[धनुषकोडी]] मार्ग) र मेन सेन्ट्रल रोड (MC Road) सहित कैयौँ महत्त्वपूर्ण राज्य राजमार्गहरू गुज्रन्छन्, जसले यसलाई इडुक्कीका पहाडी क्षेत्रहरू र कोच्चि बन्दरगाहसँग जोड्दछन्। केरल राज्य सडक परिवहन निगमको क्षेत्रीय डिपो र निजी बस टर्मिनलले यसलाई राज्यका समस्त जिल्लाहरू र अन्तर्राज्यीय गन्तव्यहरूसँग जोड्दछन्। निकटतम रेलवे स्टेसनहरू [[अलुवा]] र [[अङ्गमाली]] (लगभग ३५–४० कि.मि.) हुन्, जबकि [[कोचीन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] लगभग ३८ कि.मि. को दूरीमा अवस्थित छ। प्रस्तावित अङ्गमाली-[[सबरीमाला]] रेल परियोजना अन्तर्गत मुवाट्टुपुझामा एक प्रमुख रेलवे स्टेसन प्रस्तावित छ। वर्तमानमा यो भूपरिवेष्ठित नगर भएकाले यहाँ प्रत्यक्ष फेरी, [[कोच्चि मेट्रो]] वा वाटर मेट्रो सेवा उपलब्ध छैन; तथापि, कोच्चि मेट्रो र वाटर मेट्रो टर्मिनलहरू (जस्तै [[वइटिला]] र [[काक्कनाड]]) सम्म यसको सिधा सडक सञ्जाल रहेको छ। मुवाट्टुपुझाको अर्थतन्त्र [[कृषि]]-आधारित उद्योग र वाणिज्यिक गतिविधिहरूमा निर्भर छ। यो क्षेत्र प्राकृतिक [[रबर]], मसलाहरू ([[मरिच]], [[जाइफल]], [[अदुवा]]) र [[भुइँकटहर]] (विशेष गरी निकटवर्ती [[वाडकुलम]]) को व्यापारको प्रमुख केन्द्र हो। [[इडुक्की जिल्ला]]का उच्च पर्वतीय क्षेत्रहरू र कोच्चि बन्दरगाहको मध्यभागमा अवस्थित भएकाले यसले एक महत्त्वपूर्ण रसद एवं भण्डारण केन्द्रका रूपमा कार्य गर्दछ। यो सहर मध्य केरलको एक प्रमुख शैक्षिक केन्द्र हो। यहाँ अवस्थित प्रमुख संस्थानहरूमा निर्मला कलेज, मुवाट्टुपुझा (स्वायत्त महाविद्यालय), स्कुल अफ आर्किटेक्चर, मुकाम्बिका टेक्निकल क्याम्पस, ईट्टापिल्ली तथा मुकाम्बिका कलेज अफ फार्मेसी, ईट्टापिल्ली समावेश छन्, जसले [[कला]], [[विज्ञान]], वास्तुकला र [[औषधि विज्ञान]] मा उच्चस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्दछन्। सार्वजनिक स्वास्थ्य पूर्वाधार अन्तर्गत यहाँ तालुका मुख्यालय [[अस्पताल]]का साथै अनेकौँ आधुनिक मल्टि-स्पेसियालिटी निजी अस्पताल र [[आयुर्वेद | आयुर्वेदिक]] चिकित्सा केन्द्रहरू कार्यरत छन्। मुवाट्टुपुझा [[मुन्नार]], थेक्कडी र [[कोतमङ्गलम]] (थाट्टेक्काड पक्षी आरक्ष) जस्ता प्रसिद्ध [[पर्यटन]] स्थलहरूको प्रवेशद्वारका रूपमा कार्य गर्दछ। नदी तट पर्यटन र मन्दिर सम्पदा यात्राहरू यहाँका प्रमुख आकर्षण हुन्। भविष्यका विकास योजनाहरूमा कोच्चि-[[थेनी जिल्ला | थेनी]] ग्रीनफिल्ड [[राष्ट्रीय राजमार्ग ८५ (भारत) | राष्ट्रिय राजमार्ग ८५]] चौडा पार्ने कार्य, मुवाट्टुपुझा बाइपासको विस्तार, अङ्गमाली-सबरीमाला रेलवे करिडोरको निर्माण, तथा आधुनिक फोहोरमैला व्यवस्थापन एवं स्मार्ट ट्राफिक प्रणालीको कार्यान्वयन प्रमुख रूपले समावेश छन्। ==जनसंख्या== भारतयागु दं २००१ यागु जनगणना कथं मुवात्तुपुझा शहरयागु जनसंख्या २९,२३० खः।<ref name="census">{{cite web | accessdate = मार्च २४ | accessyear = २००७ | url = http://web.archive.org/web/20040616075334/www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 | title = भारतीय जनगणना २००१}}</ref> थुकिली मिजंत ४९%, व मिसात ५१% दु। थनयागु साक्षरता प्रतिशत ८४% दु, । मिजंतेगु साक्षरता ८५% दु, व मिसातेगु साक्षरता ८२% दु। सकल भारतयागु साक्षरता प्रतिशत ५९.५%, स्वया मुवात्तुपुझा यागु साक्षरता अप्व दु। थ्व शहरयगु जनसंख्याय् ११% ६ दं स्वया म्हो जु। ==लिधंसा== <references/> {{केरलायागु-शहर-जगच्वसु}} {{Commonscat|Muvattupuzha}} [[पुचः:केरलायागु शहर]] 28izzdq3vu7bbc1nqqi9he3fq3shk2z 0 102397 1127280 1069739 2026-11-12T04:50:47Z CommonsDelinker 49 Removing [[:c:File:Turmeric_Product_by_JMKPM.jpg|Turmeric_Product_by_JMKPM.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: [[:c:Commons:Deletion requests/File:Turmeric Product by JMKPM.jpg|]]. 1127280 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/जक्रान्‌पल्ले मण्डल, निजामाबाद जिल्ला}} {{भारतयागु नगर इलाकायागु तथ्यांक | type = mandal | native_name = जक्रान्‌पल्ले मण्डल| state_name = तेलङ्गाना | skyline = | district = [[निजामाबाद जिल्ला]] | leader_title = | leader_name = | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = | sex_ratio = | unlocode = | website = www.aponline.gov.in| footnotes = | }} '''जक्रान्‌पल्ले मण्डल''' ([[तेलुगु भाषा|तेलुगु]]: జక్రాన్‌పల్లె) [[भारत|भारतया]] [[तेलङ्गाना]] राज्यया [[निजामाबाद जिल्ला]]या छगु मण्डल ख। ==भूगोल== * पूर्व: * पश्चिम: * उत्तर: * दक्षिण: ==भाषा== थ्व थासय् छ्यलिगु मू भाय् [[तेलुगु भाषा]] ख। तेलुगु बाहेक थन अंग्रेजी, हिन्दी आदि भाय् नं छ्येलिगु खने दु। ==लिधंसा== <references/> ==पिनेया स्वापू== *[http://www.aponline.gov.in आन्ध्रप्रदेश सरकारया वेबथाय्] {{निजामाबाद जिल्लाया मण्डल}} [[Category:जक्रान्‌पल्ले मण्डल, निजामाबाद जिल्ला]] rv6oevbrzmv81oaa8mmjhpv32iro2o9 0 123721 1127278 1060368 2026-11-11T11:59:55Z Profpremnitcalicutkerala 32080 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut ♡ प्रोफेसर प्रें राज पुष्पाकरण, राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान, कालीकट 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 1127278 wikitext text/x-wiki {{नेपाललिपिपरिक्षण|छ्येलेमि:Eukesh/Auto/NepalScript/केरलया जिल्ला}} [[Image:Regions of Kerala.svg|thumb|Regional grouping of districts in Kerala]] [[Image:India Kerala Alappuzha district.svg|100px]] [[Image:India Kerala Ernakulam district.svg|100px]] भारतया दक्षिणी राज्य [[केरल]]य् १४गु जिल्ला दु। थ्व राज्यया जिल्ला थ्व कथं दु- {| border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 width=98% style="border:1px solid black" |- bgcolor=#f8dc17 ! width="10%" | विभाग ! width="10%" | चिं ! width="25%" | जिल्ला ! width="25%" | प्रशासकीय केन्द्र ! width="10%" | लनसंख्या (सन् २००१या गणना) ! width="10%" | क्षेत्रफल् (किमी&sup2;) ! width="10%" | जनघनत्त्व (प्रती किमी&sup2;) |---- bgcolor=#F4F9FF |KL || AL || [[आलप्पुल जिल्ला|आलप्पुल]] || [[आलप्पुल]] || २,१०५,३४९ || १,४१४ || १,४८९ |---- bgcolor=#F4F9FF |KL || ER || [[ऐरणाकुलम् जिल्ला|ऐरणाकुलम]] || [[कोची]] || ३,०९८,३७८ || २,९५१ || १,०५० |---- bgcolor=#F4F9FF |KL || ID || [[इटुक्कि जिल्ला|इटुक्की]] || [[पैनाव]] || १,१२८,६०५ || ४,४७९ || २५२ |---- bgcolor=#F4F9FF |KL || KL || [[कोल्लम् जिल्ला|कोल्लम]] || [[कोल्लम]] || २,५८४,११८ || २,४९८ || १,०३४ |---- bgcolor=#F4F9FF |KL || KN || [[कण्णूर जिल्ला|कण्णुर]] || [[कण्णुर]] || २,४१२,३६५ || २,९६६ || ८१३ |---- bgcolor=#F4F9FF |KL || KS || [[कासरगोड जिल्ला|कासरगोड]] || [[कासरगोड]] || १,२०३,३४२ || १,९९२ || ६०४ |---- bgcolor=#F4F9FF |KL || KT || [[कोट्टयम् जिल्ला|कोट्टयम्]] || [[कोट्टयम्]] || १,९५२,९०१ || २,२०३ || ८८६ |---- bgcolor=#F4F9FF |KL || KZ || [[कोलिक्कोट जिल्ला|कोलिक्कोट]] || [[कोल्लिकोट]] || २,८७८,४९८ || २,३४५ || १,२२८ |---- bgcolor=#F4F9FF |KL || MA || [[मलप्पुरम् जिल्ला|मलप्पुरम]] || [[मलप्पुरम]] || ३,६२९,६४० || ३,५५० || १,०२२ |---- bgcolor=#F4F9FF |KL || PL || [[पालक्काट जिल्ला|पालक्काट]] || [[पालक्काट]] || २,६१७,०७२ || ४,४८० || ५८४ |---- bgcolor=#F4F9FF |KL || PT || [[पत्तनंतिट्ट जिल्ला|पत्तनंतिट्ट]] || [[पत्तनंतिट्ट]] || १,२३१,५७७ || २,४६२ || ५०० |---- bgcolor=#F4F9FF |KL || TS || [[तृश्शूर जिल्ला|त्रिश्शुर]] || [[त्रिश्शुर]] || २,९७५,४४० || ३,०३२ || ९८१ |---- bgcolor=#F4F9FF |KL || TV || [[तिरुवनन्तपुरम् जिल्ला|तिरुवनन्तपुरम्]] || [[तिरुवनन्तपुरम्]] || ३,२३४,७०७ || २,१९२ || १,४७६ |---- bgcolor=#F4F9FF |KL || WA || [[वयनाट जिल्ला|वायनाट]] || [[कल्पेट्टा]] || ७८६,६२७ || २,१३१ || ३६९ |} == तालुका== {| class="wikitable sortable" cellpadding=१ cellspacing=१ width=९८ style="text-align border:१px solid black" |- bgcolor=९९ccff !कोड<ref>{{cite web | url = https://www.mail.nic.in/docs/MailServicee-mailaddressPolicyWithCodes.pdf | format=PDF | title = NIC Policy on format of e-mail Address: Appendix (२): Districts Abbreviations as per ISO ३१६६–२ | pages = pp. ५–१० | publisher = [[Ministry of Communications and Information Technology (India)| Ministry Of Communications and Information Technology]], Government of India | date = २००४-०८-१८ | accessdate = २००८-११-२४ }}</ref> !जिल्ला !जाःथाय्<ref name="kldistp">{{cite web| url=http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra१.php?stateid=KL| title=Districts : Kerala| publisher=Government of India portal| accessdate=२००९-०३-११}}</ref> !पलिस्था<ref>Here ऽEstablishedऽ means year of establishment as a district of Kerala. If the district was formed earlier to the formation of district in the state of Kerala ,१ Nov १९५६ will be considered as the day of establishment of the district.</ref> !तालुका !जनसंख्या (सन् २००१)<ref name=kldistp/> !क्षेत्रफल (वर्ग किमि)<ref name=kldistp/> !जनघनत्त्व (प्रति वर्ग किमि) |- bgcolor=F४F९FF | AL | [[आलप्पुल जिल्ला| आलप्पुऴ]] | [[आलप्पुल|आलप्पुऴ]] | [[अगस्ट ७]], [[सन् १९५७]]<ref name="alappuzhanic">{{cite web| url=http://alappuzha.nic.in/history.htm| title=Alappuzha : History | publisher=alappuzha.nic.in| accessdate=२००९-०३-११}}</ref> | align="left"| * ६ तालुका<ref name="alappuzhanic" /> * [[अम्पलप्पुऴ तालुका| अम्पलप्पुऴ]] * [[चॆङ्ङन्नूर् तालुका| चॆङ्ङन्नूर्]] * [[चेर्त्तल तालुका| चेर्त्तल]] * [[कार्त्तिकप्पळ्ळि तालुका| कार्त्तिकप्पळ्ळि]] * [[कुट्टनाट् तालुका| कुट्टनाट्]] * [[मावेलिक्कर तालुका| मावेलिक्कर]] | २,१०५,३४९ | १४१४ | १४८९ |- bgcolor=F४F९FF | ER | [[ऐरणाकुलम् जिल्ला| ऎऱणाकुळं]] | [[ऎऱणाकुळं]] | [[एप्रिल १]], [[सन् १९५८]]<ref name="ernakulamnic">{{cite web| url=http://ernakulam.nic.in/history.htm| title=History of Ernakulam| publisher=ernakulam.nic.in ( Ministry of Communication & Information Technology, Govt. of India)| accessdate=२००९-०३-११}}</ref> | align="left"| * ७ तालुका<ref>{{cite web| url=http://ernakulam.nic.in/taluk.asp| title=Taluks — Ernakulam District| publisher=ernakulam.nic.in| accessdate=२००९-०३-११}}</ref> * [[आलुव तालुका| आलुव]] * [[कणयन्नूर् तालुका| कणयन्नूर्]] * [[कोची]] * [[कोतमंगलं तालुका| कोतमंगलं]] * [[कुन्नत्तुनाट् तालुका| कुन्नत्तुनाट्]] * [[मूवाऱ्ऱुपुऴ तालुका| मूवाऱ्ऱुपुऴ]] * [[पऱवूर् तालुका| पऱवूर्]] | ३,०९८,३७८ | २९५१ | १०५० |- bgcolor=F४F९FF | ID | [[इटुक्कि जिल्ला| इटुक्कि]] | [[पैनाव्]] | [[ज्यानुवरी २६]], [[सन् १९७२]]<ref name="idukkinic">{{cite web| url=http://idukki.nic.in/formation.htm| title=IDUKKI : History| publisher=idukki.nic.in ( Ministry of Communication & Information Technology, Govt. of India)| accessdate=२००९-०३-११}}</ref><ref>as per Government notification No ५४१३१/C२/७१/RD dated २४ January १९७२, Government of Kerala</ref> | align="left"| * ४ तालुका * [[देविकुळं तालुका| देविकुळं]] * [[पीरुमेट् तालुका| पीरुमेट्]] * [[तॊटुपुऴ तालुका| तॊटुपुऴ]] * [[उटुम्पन्चोल तालुका| उटुम्पन्चोल]] | १,१२८,६०५ | ४४७९ | २५२ |- bgcolor=F४F९FF | KL | [[कोल्लम् जिल्ला| कॊल्लं]] | [[कॊल्लं]] | [[नोभेम्बर १]], [[सन् १९५६]]<ref>{{cite web| url=http://kollam.nic.in/history.html| title=Short History of Kollam| publisher=kollam.nic.in| accessdate=२००९-०३-११}}</ref> | align="left"| * ५ तालुका<ref name="kollamnictaluk">{{cite web| url=http://kollam.nic.in/villa.html| title=Taluks and Villages| publisher=Kollam.nic.in| accessdate=२००९-०३-११}}</ref> * [[करुनागप्पळ्ळि तालुका| करुनागप्पळ्ळि]] * [[कॊल्लं तालुका| कॊल्लं]] * [[कॊट्टारक्कर तालुका| कॊट्टारक्कर]] * [[कुन्नत्तूर् तालुका| कुन्नत्तूर्]] * [[पत्तनापुरं तालुका| पत्तनापुरं]] | २,५८४,११८ | २४९८ | १०३४ |- bgcolor=F४F९FF | KN | [[कण्णूर जिल्ला| कण्णूर्]] | [[कण्णूर|कण्णूर्]] | [[ज्यानुवरी १]], [[सन् १९५७]]<ref name="knr">{{cite web| url=http://www.knr.kerala.gov.in/administration.htm| title=Kannur district : Administration| publisher=knr.kerala.gov.in ( Govt. of Kerala)| accessdate=२००९-०३-११}}</ref> | align="left"| * ३ तालुका<ref name="knr" /> * [[कण्णूर् तालुका| कण्णूर्]] * [[तलश्शेरि तालुका| तलश्शेरि]] * [[तळिप्पऱम्प् तालुका| तळिप्पऱम्प्]] | २,४१२,३६५ | २९६६ | ८१३ |- bgcolor=F४F९FF | KS | [[कासरगोड जिल्ला| कासर्गोड्]] | [[कासरगोड|कासर्गोड्]] | [[मे २४]], [[सन् १९८४]]<ref>{{cite web| url=http://kasargod.nic.in/profile/afterdisform.htm| title=DISTRICT CAME INTO EXISTENCE...| publisher=kasargod.nic.in| accessdate=२००९-०३-११}}</ref><ref>As per GO.(MS)No.५२०/८४/RD dated १९.०५.१९८४ , Government of Kerala</ref> | align="left"| * २ तालुका<ref>{{cite web| url=http://kasargod.nic.in/| title=Kasaragod District > taluks| publisher=kasargod.nic.in| accessdate=२००९-०३-११}}</ref> * [[कासर्गोड् तालुका| कासर्गोड्]] * [[होस्‌दुर्ग् तालुका| होस्‌दुर्ग्]] | १,२०३,३४२ | १९९२ | ६०४ |- bgcolor=F४F९FF | KT | [[कोट्टयम् जिल्ला| कोट्टयं]] | [[कोट्टयं]] | [[नोभेम्बर १]], [[सन् १९५६]]<ref>{{cite web| url=http://www.kerala.gov.in/districthandbook/Kottayam.pdf| title=District Handbooks of Kerala KOTTAYAM| publisher=kerala.gov.in| accessdate=२००९-०३-११}}</ref> <br /> ( )<ref name="previousdate" /> | align="left"| * ५ तालुका<ref>{{cite web| url=http://www.kerala.gov.in/statistical/panchayatstatistics२००१/ktmshis.htm| title= KOTTAYAM : Short History| publisher=Kerala.gov.in| accessdate=२००९-०३-१२}}</ref> * [[चङ्ङनाश्शेरि तालुका| चङ्ङनाश्शेरि]] * [[काञ्ञिरप्पळ्ळि तालुका| काञ्ञिरप्पळ्ळि]] * [[कोट्टयं तालुका| कोट्टयं]] * [[मीनच्चिल् तालुका| मीनच्चिल्]] * [[वैक्कं तालुका| वैक्कं]] | १,९५२,९०१ | २२०३ | ८८६ |- bgcolor=F४F९FF | KZ | [[कोलिक्कोट जिल्ला| कोऴिक्कोट्]] | [[कोऴिक्कोट्]] | [[ज्यानुवरी १]], [[सन् १९५७]]<ref name="kozhikodenic">{{cite web| url=http://kozhikode.nic.in/kzk/History.htm| title=kozhikode: History| publisher=kozhikode.nic.in| accessdate=२००९-०३-१२}}</ref> | align="left"| * ३ तालुका<ref>{{cite web| url=http://kozhikode.nic.in/kzk/administration.htm| title=Kozhikode:Administration| publisher=kozhikode.nic.in| accessdate=२००९-०३-१२}}</ref> * [[कॊयिलाण्टि तालुका| कॊयिलाण्टि]] * [[कोऴिक्कोट् तालुका| कोऴिक्कोट्]] * [[वटकर तालुका| वटकर]] | २,८७८,४९८ | २३४५ | १२२८ |- bgcolor=F४F९FF | MA | [[मलप्पुरम् जिल्ला| मलप्पुऱं]] | [[मलप्पुऱं]] | [[जुन १६]], [[सन् १९६९]]<ref name="malappuramnichist">{{cite web| url=http://malappuram.nic.in/history.html| title=Malappuram: HISTORY| publisher=malappuram.nic.in| accessdate=२००९-०३-१२}}</ref> | align="left"| * ६ तालुका<ref name="malappuramnichist" /> * [[एऱनाट् तालुका| एऱनाट्]] * [[निलम्पूर् तालुका| निलम्पूर्]] * [[पॆरिन्तल्मण्ण तालुका| पॆरिन्तल्मण्ण]] * [[पॊन्नानि तालुका| पॊन्नानि]] * [[तिरूर् तालुका| तिरूर्]] * [[तिरूरङ्ङाटि तालुका| तिरूरङ्ङाटि]] | ३,६२९,६४० | ३५५० | १०२२ |- bgcolor=F४F९FF | PL | [[पालक्काट जिल्ला| पालक्काट्]] | [[पालक्काट्]] | [[ज्यानुवरी १]], [[सन् १९५७]]<ref>{{cite web| url=http://www.palghat.net/html/glancefrm.htm| title=Welcome to Palghat| publisher=palghat.net| accessdate=२००९-०३-१२}}</ref> | align="left"| * ५ तालुका<ref>{{cite web| url=http://palakkad.nic.in/basicstats.htm| title=BASIC STATISTICS of PALAKKAD| publisher=palakkad.nic.in| accessdate=२००९-०३-१२}}</ref> * [[आलत्तूर् तालुका| आलत्तूर्]] * [[चिऱ्ऱूर् तालुका| चिऱ्ऱूर्]] * [[मण्णार्क्काट् तालुका| मण्णार्क्काट्]] * [[ऒऱ्ऱप्पालं तालुका| ऒऱ्ऱप्पालं]] * [[पालक्काट् तालुका| पालक्काट्]] | २,६१७,०७२ | ४४८० | ५८४ |- bgcolor=F४F९FF | PT | [[पत्तनंतिट्ट जिल्ला| पत्तनंतिट्ट]] | [[पत्तनंतिट्ट]] | [[नोभेम्बर १]], [[सन् १९८२]]<ref name="pathanamthittanic">{{cite web| url=http://pathanamthitta.nic.in/History२.htm| title=Pathanamthitta : History| publisher=pathanamthitta.nic.in| accessdate=२००९-०३-१२}}</ref><ref>As per GO (MS) No.१०२६/८२/(RD) dated २९.१०.१९८२, Government of Kerala </ref> | align="left"| * ५ तालुका<ref>{{cite web| url=http://pathanamthitta.nic.in/Administration१.htm| title=Pathanamthitta : Administration| publisher=pathanamthitta.nic.in| accessdate=२००९-०३-१२}}</ref> * [[अटूर् तालुका| अटूर्]] * [[कोऴञ्चेरि तालुका| कोऴञ्चेरि]] * [[मल्लप्पळ्ळि तालुका| मल्लप्पळ्ळि]] * [[ऱान्नि तालुका| ऱान्नि]] * [[तिरुवल्ल तालुका| तिरुवल्ल]] | १,२३१,५७७ | २४६२ | ५०० |- bgcolor=F४F९FF | TS | [[तृश्शूर जिल्ला| तृश्शूर्]] | [[तृश्शूर्]] | [[नोभेम्बर १]], [[सन् १९५६]]<ref name="thrissurnic">{{cite web| url=http://thrissur.nic.in/tsrglance.asp| title=Thrissur At A Glance | publisher=thrissur.nic.in| accessdate=२००९-०३-१२}}</ref> <br /> (१ Jul १९४९)<ref name="previousdate"> Note: This date means the day when the district was intially formed , even before the formation of the state of Kerala. Hence १ Nov १९५६ will be considered as the day of formation of district in the state of Kerala </ref> | align="left"| * ५ तालुका<ref name="thrissurnic" /> * [[चावक्काट् तालुका| चावक्काट्]] * [[कॊटुङ्ङल्लूर् तालुका| कॊटुङ्ङल्लूर्]] * [[मुकुन्दपुरं तालुका| मुकुन्दपुरं]] * [[तलप्पिळ्ळि तालुका| तलप्पिळ्ळि]] * [[तृश्शूर् तालुका| तृश्शूर्]] | २,९७५,४४० | ३०३२ | ९८१ |- bgcolor=F४F९FF | TV | [[तिरुवनन्तपुरम् जिल्ला| तिरुवनन्तपुरं]] | [[तिरुवनन्तपुरं]] | [[नोभेम्बर १]], [[सन् १९५६]]<ref name="previousdate" /><ref name="THIRUVANANTHAPURAM">{{cite web| url=http://www.kerala.gov.in/knowkerala/tvm.htm| title=THIRUVANANTHAPURAM| accessdate=२००९-०३-१२}}</ref> | align="left"| * ४ तालुका<ref name="THIRUVANANTHAPURAM" /> * [[चिऱयिन्कीऴ् तालुका| चिऱयिन्कीऴ्]] * [[नॆटुमङ्ङाट् तालुका| नॆटुमङ्ङाट्]] * [[नॆय्याऱ्ऱिन्कर तालुका| नॆय्याऱ्ऱिन्कर]] * [[तिरुवनन्तपुरं तालुका| तिरुवनन्तपुरं]] | ३,२३४,७०७ | २१९२ | १४७६ |- bgcolor=F४F९FF | WA | [[वयनाट जिल्ला| वयनाट्]] | [[कल्पऱ्ऱ]] | [[नोभेम्बर १]], [[सन् १९८०]]<ref name="wayanadnic">{{cite web| url=http://wayanad.nic.in/profile.htm| title=Wayanad :profile| publisher=wayanad.nic.in| accessdate=२००९-०३-१२}}</ref> | align="left"| * ३ तालुका<ref name="wayanadnic" /> * [[मानन्तवाटि तालुका| मानन्तवाटि]] * [[सुल्त्तान् बत्तेरि तालुका| सुल्त्तान् बत्तेरि]] * [[वैत्तिरि तालुका| वैत्तिरि]] | ७८६,६२७ | २१३१ | ३६९ |- !सकल ! — ! — ! — ! — !३१,८४१,३७४ ! ३८८६३ ! ८१९.३२ |} === जिल्लाकथं साक्षरता सूचं === {| class="wikitable sortable" |- ! ! जिल्ला ! जनसंख्या !मिजं !मिसा !साक्षरता !साक्षरता (मिजं) !साक्षरत (मिसा) ! १९९१ - २००१ जनसंख्या वृद्धि ! जनघनत्त्व |- | १ | [[कासरगोड जिल्ला|कासर्गोड्‌ जिल्ला]] <ref>http://www.censusindia.gov.in/DistFile/datasheet-३२०१.pdf</ref> | १,२०४,०७८ | ५८८,०८३ | ६१५,९९५ | ८४.५७ | ९०.३६ | ७९.१२ | १२.३० | ६०४ |- | २ | [[कण्णूर जिल्ला|कण्णूर् जिल्ला]] <ref>http://www.censusindia.gov.in/DistFile/datasheet-३२०२.pdf</ref> | २,४०८,९५६ | १,१५२,८१७ | १,२५६,१३९ | ९२.५९ | ९६.१३ | ८९.४० | ७.१३ | ८१३ |- | ३ | [[वयनाट जिल्ला|वयनाट् जिल्ला]] <ref>http://www.censusindia.gov.in/DistFile/datasheet-३२०३.pdf</ref> | ७८०,६१९ | ३९१,२७३ | ३८९,३४६ | ८५.२५ | ८९.७७ | ८०.७२ | १७.०४ | ३६९ |- | ४ | [[कोलिक्कोट जिल्ला|कोऴिक्कोट् जिल्ला]] <ref>http://www.censusindia.gov.in/DistFile/datasheet-३२०४.pdf</ref> | २,८७९,१३१ | १,३९९,३५८ | १,४७९,७७३ | ९२.२४ | ९६.११ | ८८.६२ | ९.८७ | १२२८ |- | ५ | [[मलप्पुरम् जिल्ला|मलप्पुऱं जिल्ला]] <ref>http://www.censusindia.gov.in/DistFile/datasheet-३२०५.pdf</ref> | ३,६२५,४७१ | १,७५४,५७६ | १,८७०,८९५ | ८९.६१ | ९३.२५ | ८६.२६ | १७.२२ | १०२२ |- | ६ | [[पालक्काट जिल्ला|पालक्काट् जिल्ला]] <ref>http://www.censusindia.gov.in/DistFile/datasheet-३२०६.pdf</ref> | २,६१७,४८२ | १,२६६,९८५ | १,३५०,४९७ | ८४.३५ | ८९.५२ | ७९.५६ | ९.८६ | ५८४ |- | ७ | [[तृश्शूर जिल्ला|तृश्शूर्‍ जिल्ला]] <ref>http://www.censusindia.gov.in/DistFile/datasheet-3207.pdf</ref> | २,९७४,२३२ | १,४२२,०५२ | १,५५२,१८० | ९२.२७ | ९५.११ | ८९.७१ | ८.७० | ९८१ |- | ८ | [[ऐरणाकुलम् जिल्ला|ऎऱणाकुळं जिल्ला]] <ref>http://www.censusindia.gov.in/DistFile/datasheet-3208.pdf</ref> | ३,१०५,७९८ | १,५३८,३९७ | १,५६७,४०१ | ९३.२० | ९५.८१ | ९०.६६ | ९.०९ | १०५० |- | ९ | [[इटुक्कि जिल्ला]] <ref>http://www.censusindia.gov.in/DistFile/datasheet-3209.pdf</ref> | १,१२९,२२१ | ५६६,६८२ | ५६२,५३९ | ८८.६९ | ९२.३३ | ८५.०२ | ६.९६ | २५२ |- | १० | [[आलप्पुल जिल्ला|आलप्पुऴ जिल्ला]] <ref>http://www.censusindia.gov.in/DistFile/datasheet-3211.pdf</ref> | २,१०९,१६० | १,०१४,५२९ | १,०९४,६३१ | ९३.४३ | ९६.२७ | ९०.८२ | ५.२१ | १४९६ |- | ११ | [[कोट्टयम् जिल्ला|कोट्टयं जिल्ला]] <ref>http://www.censusindia.gov.in/DistFile/datasheet-3210.pdf</ref> | १,९५३,६४६ | ९६४,९२६ | ९८८,७२० | ९५.८२ | ९७.३४ | ९४.३५ | ६.७६ | ७२२ |- | १२ | [[पत्तनंतिट्ट जिल्ला]] <ref>http://www.censusindia.gov.in/DistFile/datasheet-3212.pdf</ref> | १,२३४,०१६ | ५८९,३९८ | ६४४,६१८ | ९४.८४ | ९६.४१ | ९३.४३ | ३.७२ | ५७४ |- | १३ | [[कोल्लम् जिल्ला|कॊल्लं जिल्ला]] <ref>http://www.censusindia.gov.in/DistFile/datasheet-3213.pdf</ref> | २,५८५,२०८ | १,२४९,६२१ | १,३३५,५८७ | ९१.१८ | ९४.४३ | ८८.१८ | ७.३३ | १०३८ |- | १४ | [[तिरुवनन्तपुरम् जिल्ला|तिरुवनन्तपुरं जिल्ला]] <ref>http://www.censusindia.gov.in/DistFile/datasheet-3214.pdf</ref> | ३,२३४,३५६ | १,५६९,९१७ | १,६६४,४३९ | ८९.२८ | ९२.६४ | ८६.१४ | ९.७८ | १४७६ |} ==स्वयादिसँ== * [[केरल]] ==लिधंसा== {{लिधंसा|}} {{केरलया जिल्ला}} {{Commonscat|Districts of Kerala}} [[पुचः:केरलया जिल्ला]] [[पुचः:भारतया जिल्ला]] 96o19nhgm46krycgo6qpm9z4y0gyqpi 2 208038 1127283 909282 2026-11-12T11:02:31Z CommonsDelinker 49 Replacing Combat_deuxième_croisade.jpg with [[File:Bataille_de_Damas_(1148)_-_Français_22495.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · Nom de 1127283 wikitext text/x-wiki {{देवनागरी|क्रुसेड्स्}} ''थ्व पौ देवनागरीं बोट छ्यला थःमंतुं नेपाललिपिइ हिलातःगु ख। थ्व पौयात च्वसु पतिइ यंकेन्ह्यः छकः ब्वनाः पाय्छि जू/मजूगू स्वयादिसँ।'' [[Image:Bataille de Damas (1148) - Français 22495.jpg|thumb|upright=1.35|14th-century miniature of the [[Battle of Dorylaeum (1147)]]]] [[Image:Crusader Graffiti in the Church of the holy supulchure Jerusalem Victor 2011 -1-21.jpg|thumb|right|alt=A stone wall bearing engraved crosses|Crosses carved by [[Christian pilgrimage|pilgrims]]]] [[Image:11th century unknown painters - Last Judgment (detail) - WGA19745.jpg|thumb|left|alt=A mural depicting naked men, one of them captured by a winged figure at a firing place|Detail of an 11th-century [[mural]]]] 𑐎𑑂𑐬𑐸𑐳𑐾𑐜𑑂𑐳𑑂 𑐏𑑂𑐬𑐶𑐳𑑂𑐚𑐷 𑐰 𑐩𑐸𑐳𑑂𑐩𑐵𑑄𑐟𑐾𑐐𑐸 𑐡𑐠𑐸𑐂 𑐖𑐹𑐐𑐸 𑐫𑐸𑐡𑑂𑐢 𑐏। {{Commonscat|Crusades}} [[𑐥𑐸𑐔𑑅:𑐂𑐟𑐶𑐴𑐵𑐳]] nb2oh12mmmmn1yy89qwfnw5e0mbkh12 2 235171 1127281 961164 2026-11-12T04:50:50Z CommonsDelinker 49 Removing [[:c:File:Turmeric_Product_by_JMKPM.jpg|Turmeric_Product_by_JMKPM.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: [[:c:Commons:Deletion requests/File:Turmeric Product by JMKPM.jpg|]]. 1127281 wikitext text/x-wiki {{देवनागरी|जक्रान्‌पल्ले मण्डल, निजामाबाद जिल्ला}} ''थ्व पौ देवनागरीं बोट छ्यला थःमंतुं नेपाललिपिइ हिलातःगु ख। थ्व पौयात च्वसु पतिइ यंकेन्ह्यः छकः ब्वनाः पाय्छि जू/मजूगू स्वयादिसँ।'' {{𑐨𑐵𑐬𑐟𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐣𑐐𑐬 𑐂𑐮𑐵𑐎𑐵𑐫𑐵𑐐𑐸 𑐟𑐠𑑂𑐫𑐵𑑄𑐎 | type = mandal | native_name = 𑐖𑐎𑑂𑐬𑐵𑐣𑑂‌𑐥𑐮𑑂𑐮𑐾 𑐩𑐞𑑂𑐜𑐮| state_name = 𑐟𑐾𑐮𑐒𑑂𑐐𑐵𑐣𑐵 | skyline = | district = [[𑐣𑐶𑐖𑐵𑐩𑐵𑐧𑐵𑐡 𑐖𑐶𑐮𑑂𑐮𑐵]] | leader_title = | leader_name = | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = | sex_ratio = | unlocode = | website = www.aponline.gov.in| footnotes = | }} '''𑐖𑐎𑑂𑐬𑐵𑐣𑑂‌𑐥𑐮𑑂𑐮𑐾 𑐩𑐞𑑂𑐜𑐮''' ([[𑐟𑐾𑐮𑐸𑐐𑐸 𑐨𑐵𑐲𑐵|𑐟𑐾𑐮𑐸𑐐𑐸]]: జక్రాన్‌పల్లె) [[𑐨𑐵𑐬𑐟|𑐨𑐵𑐬𑐟𑐫𑐵]] [[𑐟𑐾𑐮𑐒𑑂𑐐𑐵𑐣𑐵]] 𑐬𑐵𑐖𑑂𑐫𑐫𑐵 [[𑐣𑐶𑐖𑐵𑐩𑐵𑐧𑐵𑐡 𑐖𑐶𑐮𑑂𑐮𑐵]]𑐫𑐵 𑐕𑐐𑐸 𑐩𑐞𑑂𑐜𑐮 𑐏। ==𑐨𑐹𑐐𑑀𑐮== * 𑐥𑐹𑐬𑑂𑐰: * 𑐥𑐱𑑂𑐔𑐶𑐩: * 𑐄𑐟𑑂𑐟𑐬: * 𑐡𑐎𑑂𑐲𑐶𑐞: ==𑐨𑐵𑐲𑐵== 𑐠𑑂𑐰 𑐠𑐵𑐳𑐫𑑂 𑐕𑑂𑐫𑐮𑐶𑐐𑐸 𑐩𑐹 𑐨𑐵𑐫𑑂 [[𑐟𑐾𑐮𑐸𑐐𑐸 𑐨𑐵𑐲𑐵]] 𑐏। 𑐟𑐾𑐮𑐸𑐐𑐸 𑐧𑐵𑐴𑐾𑐎 𑐠𑐣 𑐀𑑄𑐐𑑂𑐬𑐾𑐖𑐷, 𑐴𑐶𑐣𑑂𑐡𑐷 𑐁𑐡𑐶 𑐨𑐵𑐫𑑂 𑐣𑑄 𑐕𑑂𑐫𑐾𑐮𑐶𑐐𑐸 𑐏𑐣𑐾 𑐡𑐸। ==𑐮𑐶𑐢𑑄𑐳𑐵== <references/> ==𑐥𑐶𑐣𑐾𑐫𑐵 𑐳𑑂𑐰𑐵𑐥𑐹== *[http://www.aponline.gov.in 𑐁𑐣𑑂𑐢𑑂𑐬𑐥𑑂𑐬𑐡𑐾𑐱 𑐳𑐬𑐎𑐵𑐬𑐫𑐵 𑐰𑐾𑐧𑐠𑐵𑐫𑑂] {{𑐣𑐶𑐖𑐵𑐩𑐵𑐧𑐵𑐡 𑐖𑐶𑐮𑑂𑐮𑐵𑐫𑐵 𑐩𑐞𑑂𑐜𑐮}} [[Category:𑐖𑐎𑑂𑐬𑐵𑐣𑑂‌𑐥𑐮𑑂𑐮𑐾 𑐩𑐞𑑂𑐜𑐮, 𑐣𑐶𑐖𑐵𑐩𑐵𑐧𑐵𑐡 𑐖𑐶𑐮𑑂𑐮𑐵]] toui24nh7272lz1vbb73lztwm10nge5 0 309238 1127282 2026-11-12T10:00:04Z Profpremnitcalicutkerala 32080 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut ♡ प्रोफेसर प्रें राज पुष्पाकरण, राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान, कालीकट 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 1127282 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = वइटिला |other_name = Vyttila<br />വൈറ്റില |native_name_lang = ml |settlement_type = [[उपनगर]] |nickname = बहुआयामी पारगमन केंद्र; धान्यक्षेत्र संगम |image = Vyttila Junction - A harthal day view.JPG |image_caption = वइटिला जंक्शन, कोच्चि में एक प्रमुख चौराहा |pushpin_label = वइटिला |pushpin_map = India Kerala |latd = 9.969 |longd =76.318 |pushpin_map_caption = केरल में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[ऐरणाकुलम् जिल्ला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[केरल]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 40386 |population_as_of = 2011 |area_footnotes =<ref name="gcda">{{cite web |url=https://gcda.kerala.gov.in/overview |title=जीसीडीए अधिकार क्षेत्र और विकास योजनाएं |publisher=ग्रेटर कोच्चि विकास प्राधिकरण (GCDA) |accessdate=12 नवंबर 2026}}</ref> | unit_pref = Metric | area_rank = | area_total_km2 = 4.37 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = |population_demonym = वइटिलावासी; [[मलयाली]]; केरलवासी |population_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.co.in |title="वइटिला शहर जनसंख्या" - जनगणना 2011 |publisher=भारत की जनगणना 2011 |accessdate=12 नवंबर 2026}}</ref> |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मलयालम भाषा|मलयालम]]; [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |government_type = [[महापौर-परिषद सरकार]] |governing_body = [[नगरपालिका परिषद]]=[[कोच्चि नगर निगम]]; [[तालुक]]=कनयन्नूर; [[नगर निगम]]=[[कोच्चि नगर निगम]] |subdivision_type1 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name1 = त्रिक्काकरा |subdivision_type6 = [[लोक सभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name6 = [[एर्णाकुलम लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|ऐरणाकुलम्]] |elevation_m = 7 |elevation_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://en-in.topographic-map.com/map-mc2514/Ernakulam/?center=9.96514%2C76.32071&zoom=16&popup=9.96707%2C76.31778| title=वइटिला का स्थलाकृतिक मानचित्र, ऊँचाई और भूभाग|publisher= Topographic-map.com |accessdate=12 नवंबर 2026}}</ref> |postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] |postal_code = 682019 |area_code_type = दूरभाष कूट |area_code = +91 484 |registration_plate = KL-07, KL-39 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1000: 1027 [[पुरुष|♂]] / [[महिला|♀]] |blank3_name_sec1 = [[साक्षरता]] |blank3_info_sec1 = 97.36% (पुरुष: 98.25%, महिला: 96.51%) | blank4_name_sec1 = [[नई दिल्ली]] से दूरी | blank4_info_sec1 = {{convert|2670|km|mi|abbr=on}} N ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec1 = [[मुंबई]] से दूरी | blank5_info_sec1 = {{convert|1325|km|mi|abbr=on}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec1 = [[बंगलुरु|बंगलूरू]] से दूरी | blank7_info_sec1 = {{convert|522|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec2 = [[चेन्नई]] से दूरी | blank7_info_sec2 = {{convert|679|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank4_name_sec2 = [[तिरुवनन्तपुरम]] से दूरी | blank4_info_sec2 = {{convert|218|km|mi|abbr=on}} S ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec2 = [[कोड़िकोड]] से दूरी | blank5_info_sec2 = {{convert|191|km|mi|abbr=on}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank6_name_sec1 = [[कन्नूर]] से दूरी | blank6_info_sec1 = {{convert|278|km|mi|abbr=on}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank1_name_sec2 = [[भारत की जलवायु|जलवायु]] | blank1_info_sec2 = उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु <small>([[कोप्पन जलवायु वर्गीकरण|कोप्पन]] ''Am'')</small> | blank2_name_sec2 = औसत वार्षिक [[वर्षा]] | blank2_info_sec2 = {{convert|3053|mm|in|abbr=on}} | utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|https://kochicorporation.web.lsgkerala.gov.in/ml}} |footnotes = {{URL|https://www.kudumbashree.org/sub-district/9991003/12}} }} '''वैट्टिला''' ({{lang-ml|വൈറ്റില}}), ([[अंग्रेजी भाय|अंग्रेजी]]:Vyttila) [[भारत]]को [[केरल]] राज्यस्थित [[ऐरणाकुलम् जिल्ला]]को [[कोची]] महानगरको एक प्रमुख [[उपनगर]] हो। === नामकरण तथा व्युत्पत्ति === 'वैट्टिला' शब्दको उत्पत्तिका सन्दर्भमा मुख्यतया दुई भाषावैज्ञानिक तथा ऐतिहासिक मतहरू प्रचलित छन्: * '''कृषि-आधारित मत:''' प्रमुख मतअनुसार यो शब्द मलयालम भाषाको 'वयल तला' बाट विकसित भएको हो, जसको शाब्दिक अर्थ 'धान खेतहरूको मुख्य भाग वा शीर्ष' भन्ने हुन्छ। ऐतिहासिक रूपमा एलमकुलम, गिरिनगर र कणियमपुझासम्म फैलिएको यो सम्पूर्ण भू-भाग विशाल सिमसार क्षेत्र तथा [[धान]] खेतहरूले ढाकिएको थियो। * '''ऐतिहासिक-लोक मत:''' अर्को मतअनुसार, प्राचीन कालमा यस मार्गमा यात्रुहरूलाई लुटपाट गर्ने डाँकाहरूको सक्रियता रहेकाले यस स्थानलाई 'वऴितला' (मार्गको अन्तिम छेउ) भनिन्थ्यो, जुन कालान्तरमा अपभ्रंश भई 'वैट्टिला' बन्न पुग्यो। === भूगोल तथा भूगर्भशास्त्र === वैट्टिलाको पश्चिममा चिलवन्नूर ताल र पूर्वमा कणियमपुझा [[नदी]] प्रवाहित छन्, जुन [[वेम्बनाड ताल]]को पश्चजल (ब्याकवाटर) प्रणालीका अभिन्न अङ्ग हुन्। भौगोलिक दृष्टिकोणले यो क्षेत्र केरलको तटीय मैदानअन्तर्गत पर्दछ। यसको भूगर्भीय संरचना मुख्यतया [[चतुर्थ कल्प]] का [[जलोढ]] निक्षेप, समुद्री बालुवा, [[पाँगो]] (गाद) र [[लैटेराइट माटो]]बाट निर्मित छ। === इतिहास तथा सहरीकरण === बीसौँ शताब्दीको मध्यसम्म वैट्टिला मुख्यतया कृषि र आन्तरिक [[जलयातायात]]मा निर्भर एक ग्रामीण क्षेत्र थियो। त्यस समयमा चिलवन्नूर ताल र चेट्टीचिरालाई जोड्ने 'पुतेनपालम पुल' नै वैट्टिलालाई मुख्य एर्नाकुलम सहरसँग जोड्ने एकमात्र स्थलीय मार्ग थियो। आधुनिक पूर्वाधारको विकाससँगै यो क्षेत्र कोच्चिको एक प्रमुख व्यापारिक तथा आवासीय केन्द्रमा रूपान्तरण भएको छ। === प्रमुख धार्मिक स्थल तथा सांस्कृतिक परम्परा === वैट्टिलामा प्राचीन शैव, शाक्त तथा सामाजिक सुधार आन्दोलनहरूसँग सम्बन्धित अनेक ऐतिहासिक मन्दिरहरू अवस्थित छन्: * '''वैट्टिला शिव सुब्रह्मण्य स्वयंभू मन्दिर:''' कोचीन देवस्वोम बोर्डको स्वामित्वमा रहेको यो एक अत्यन्त प्राचीन मन्दिर परिसर हो। यहाँ एउटै प्राङ्गणमा भगवान् [[शिव]] र भगवान् [[कार्तिकेय|सुब्रह्मण्य]]का दुई स्वतन्त्र गर्भगृह (चतुर श्रीकोविल), छुट्टाछुट्टै ध्वजस्तम्भ (कोडिमारम) तथा नालम्बलम अवस्थित छन्। यहाँको शिवलिङ्गलाई भगवान् [[परशुराम]]द्वारा स्थापित प्राचीन १०८ शिवालयहरूमध्ये एक मानिन्छ भने भगवान् सुब्रह्मण्यको प्रतिमा [[स्वयंभू]] (स्वतः प्रकट) मानिन्छ। यसको धार्मिक महत्त्वका कारण यसलाई 'दक्षिण [[पलनी]]' पनि भनिन्छ। मकरम महिना (माघ–फागुन) मा मनाइने ८ दिवसीय [[थाईपुसम]] [[पर्व]], थलप्पोली, [[महाशिवरात्रि]] र [[युनेस्को]]को अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदामा सूचीकृत परम्परागत अनुष्ठान नाट्य 'मुडियेट्टु' यहाँका प्रमुख आकर्षण हुन्। * '''श्री नारायणेश्वरम मन्दिर, पोन्नुरुन्नी:''' पोन्नुरुन्नी (महाकवि [[वैलोप्पिली श्रीधर मेनन|वैलोप्पिल्ली]] मार्ग) मा अवस्थित यो मन्दिर महान समाज सुधारक तथा दार्शनिक श्री [[नारायण गुरु]]को प्रेरणाबाट स्थापना गरिएको थियो। यहाँ शिव, [[पार्वती]], [[विष्णु]], [[गणेश]] र कार्तिकेयको आराधना गरिन्छ तथा वार्षिक 'उत्सवम' भव्य रूपमा मनाइन्छ। * '''कावलमपिल्ली नीलिङ्गाट्टु भगवती मन्दिर:''' वैट्टिलामा अवस्थित यो एक प्राचीन स्थानीय शाक्त ([[देवी]]) मन्दिर हो, जहाँ भगवतीको पूजा-अर्चनाका साथै क्षेत्रीय परम्परागत उत्सवहरू आयोजना गरिन्छन्। * '''कावलमपिल्ली धर्म दैव मन्दिर:''' केरलको परम्परागत कुलदेवता तथा ग्राम-रक्षक (धर्म दैव / चामुण्डी र क्षेत्रपाल) उपासना पद्धतिमा समर्पित यो मन्दिर स्थानीय समुदायको आस्थाको केन्द्र हो। * '''अय्यमपिल्लीक्कावु देवी मन्दिर:''' वैट्टिला मेट्रो स्टेसनको नजिक (एरूर उत्तर मार्गमा) अवस्थित यो एक प्राचीन 'कावु' (पवित्र उपवन शैलीको देवी मन्दिर) हो, जुन देवी [[भद्रकाली]]/[[दुर्गा]]प्रति समर्पित छ। === यातायात तथा भौतिक पूर्वाधार === सडक, रेल, मेट्रो र जल यातायात एउटै बिन्दुमा जोडिने भएकाले वैट्टिलालाई 'केरलको यातायात चौबाटो' भनिन्छ: * '''वैट्टिला मोबिलिटी हब:''' करिब ३७ एकड क्षेत्रफलमा फैलिएको यो भारतको सबैभन्दा ठूला एकीकृत बहु-आयामिक पारवहन केन्द्र हरूमध्ये एक हो। फेब्रुअरी २०११ मा यसको पहिलो चरण सुरु भएको थियो। यहाँबाट केरल राज्य सडक परिवहन निगम (KSRTC) तथा निजी अन्तर-जिल्ला र अन्तर-राज्यीय बसहरू सञ्चालन हुन्छन्। * '''राष्ट्रिय तथा प्रादेशिक राजमार्ग:''' यो क्षेत्र [[राष्ट्रिय राजमार्ग ६६ (भारत)|राष्ट्रिय राजमार्ग ६६]] (कोच्चि बाईपास) र [[राष्ट्रिय राजमार्ग ९६६बी (भारत)|राष्ट्रिय राजमार्ग ९६६बी]] / [[राष्ट्रिय राजमार्ग ८५ (भारत)|राष्ट्रिय राजमार्ग ८५]] (कुण्डन्नूर–[[विलिङ्गडन टापु]] एवं मुन्नार मार्ग) को प्रमुख सङ्गममा अवस्थित छ। सहोदरन अय्यप्पन रोड र वैट्टिला–[[त्रिप्पुनितुरा]] रोडले यसलाई सहरको मध्य र पूर्वी भागसँग जोड्दछन्। * '''वैट्टिला फ्लाईओभर तथा प्रमुख पुलहरू:''' राष्ट्रिय राजमार्ग ६६ मा निर्मित ६-लेनको 'वैट्टिला फ्लाईओभर' करिब ७००–७१७ मिटर लामो र ८ मिटर अग्लो छ, जसको ठीक माथि १६ मिटरको उचाइमा [[कोच्चि मेट्रो]]को वायडक्ट (पुल मार्ग) गुज्रिन्छ। 5ivd79c9rm9c8vki5evppx8lilrrkww