Kunstgeschiedenis

Wikibooks nlwikibooks https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikibooks Overleg Wikibooks Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Transwiki Overleg transwiki Wikijunior Overleg Wikijunior TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk Kunstgeschiedenis 0 6004 429057 426374 2026-07-02T17:58:04Z Incall 29708 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Thr muze art islam 22.jpg]] → [[File:Pottery Bowl Painted on Slip under Transparent Glaze - Nishapur Style - Kufic Inscription - Razavi Khorasan Province - 9-10th century AD - National Museum of Iran - Inv. number 22090 (3).jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 429057 wikitext text/x-wiki {{Bi}} {| cellpadding="0" cellspacing="0" style="margin-left: auto; margin-right: auto; text-align: center;" |- |[[Afbeelding:Kalabari masks BM.jpg|left|999x130px]] |<div style="text-align: center;">'''[[Kunstgeschiedenis/Inleiding & inhoud|Kunstgeschiedenis]]''' [[Kunstgeschiedenis/Inleiding & inhoud|Inleiding & inhoud]] </div> |[[Afbeelding:Iran orientale o asia centrale, coppa, x sec 02.JPG|right|999x130px]] |- |colspan="3" |[[Afbeelding:Egypte louvre 223 femme.jpg|999x130px]][[Afbeelding:Cones - Bert Flugelman.jpg|999x130px]] [[Afbeelding:Pottery Bowl Painted on Slip under Transparent Glaze - Nishapur Style - Kufic Inscription - Razavi Khorasan Province - 9-10th century AD - National Museum of Iran - Inv. number 22090 (3).jpg|120px]] [[Afbeelding:Rubens Painting Adam Eve.jpg|999x130px]][[Afbeelding:MonaLisa sfumato.jpeg|999x130px]] |- |colspan="3" |[[Afbeelding:Lightmatter chichen15.jpg|999x130px]][[Afbeelding:Dahschur-snofru-red.jpg|999x130px]][[Afbeelding:Pantheon (Rome) - Right side and front.jpg|999x130px]] |} {{References}} {{Wikipedia | Pagina = Kunstgeschiedenis | Naam = Kunstgeschiedenis }} {{Boek}} {{Fase|2}} [[Categorie:Kunstgeschiedenis - inhoud| ]] aagqxkvh4yyiijw97wj1o774hj212i2 Handleiding moderatoren/Herstellen van de geschiedenis en samenvoegen artikelen 0 8595 429061 427443 2026-07-03T08:17:06Z Kuddekop 28509 429061 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} '''Vermeld samen te voegen artikelen op [[Project:Samenvoegen]]''' '''Samenvoegen van artikelen''' kan gedaan worden wanneer twee bestaande artikelen elkaar in inhoud overlappen. Het is een handmatig (niet geautomatiseerd) proces waarbij twee bestaande overeenkomstige artikelen worden samengevoegd tot één artikel. ===Samenvoegen voorgeschiedenis=== Het is mogelijk de voorgeschiedenis samen te voegen van pagina's. Bijvoorbeeld: de tekst van Artikel A is verplaatst naar Artikel Apennootje, zonder de titel te veranderen. Dat is wat veel onervaren gebruikers doen bij het maken van een redirect. Van Artikel A wordt dan handmatig een redirect gemaakt. Hierdoor blijft een deel van de voorgeschiedenis van Artikel Apennootje staan bij de redirect. Als er vervolgens nog is gewerkt aan Artikel Apennootje (en dat dus niet zonder meer verwijderd kan worden t.b.v. titelwijziging), dan kunnen de voorgeschiedenissen van beide artikelen toch nog als volgt worden samengevoegd: #Verwijder Artikel Apennootje #Hernoem Artikel A (wijzig titel) #Plaats alle eerdere versies van Artikel Apennootje terug (dus geen enkel vakje aanvinken) #(Kijk eventueel welke de laatste versie was en sla die op) ===Duplicaten opmerken=== Zie je een artikel dat zou moeten worden samengevoegd met een ander artikel, dan kun je de wikipediagemeenschap op de volgende manier daarop wijzen: Als eerste: Plaats op beide artikelen een sjabloon dat aangeeft dat de artikelen moeten worden samengevoegd. Door plaatsing van het sjabloon wordt het artikel automatisch in de categorie Wikipedia:Samenvoegen geplaatst. Als je een mening hebt over welk artikel de juiste titel heeft, kan je deze sjablonen gebruiken: * in het artikel met de verkeerde titel: <nowiki>{{</nowiki>svvan|''naam van het andere artikel''<nowiki>}}</nowiki>. * in het artikel met de juiste titel: <nowiki>{{</nowiki>svnaar|''naam van het andere artikel''<nowiki>}}</nowiki>. Als je niet kunt kiezen, of de keuze aan een ander wilt overlaten, kan je in beide artikelen dit sjabloon gebruiken: * <nowiki>{{</nowiki>sv|''naam van het andere artikel''<nowiki>}}</nowiki>. Vermeld de beide artikelen ook even op [[Wikipedia:Samenvoegen]], voor het overzicht hoe lang het verzoek er al staat, en om eventueel je opmerkingen toe te voegen. Ook wanneer je twijfelt of pagina's wel of niet moeten worden samengevoegd, kan dat daar besproken worden. ===Zelf samenvoegen=== Zélf twee artikelen samenvoegen verdient echter de voorkeur, dus heb je de tijd en de kennis in huis, ga dan vooral je gang. Het samenvoegen doe je als volgt: * Knip de tekst handmatig uit een van beide artikelen naar het andere artikel waarvan de titel het onderwerp het beste dekt. Vermeld in de samenvatting duidelijk waar de nieuwe tekst vandaan komt, om geen [[auteursrechten]] van eerdere schrijvers te schenden * Integreer beide teksten zodat een logisch en lopend verhaal ontstaat * Maak een [[help:Redirect|redirect]]pagina van het eerste, nu lege artikel, zodat deze voortaan doorverwijst naar het tweede artikel waarin alle tekst terecht is gekomen. Wie op de titel van de nu lege pagina terechtkomt, wordt dan automatisch doorgestuurd naar de nieuwe plek waar het artikel staat. * Controleer met "links naar deze pagina" of er geen [[Help:Dubbele redirects|dubbele redirects]] zijn ontstaan *Het is ook mogelijk dat de voor samenvoeging voorgedragen artikelen over verschillende zaken gaan, wat niet voor iedereen duidelijk is. In dat geval dienen de artikelen zodanig te worden herschreven dat de kans op verwarring kleiner wordt. ===Samenvoegen van categorieën=== Als je twee [[Help:Gebruik van categorieën|categorieën]] tegenkomt die over hetzelfde gaan, kan je dit meestal het beste via de [[WP:VC|categorieverwijderlijst]] regelen. ==Betrokken sjablonen== *{{Tl|sv}} *{{Tl|svvan}} *{{Tl|svnaar}} {{Sub}} jhttoc4m5q55rgdcyhlot41ius2dxfk Kookboek/Karnemelk 0 10976 429059 406798 2026-07-03T08:10:35Z Kuddekop 28509 429059 wikitext text/x-wiki [[File:Buttermilk.jpg|thumb|Glas karnemelk]] [[Kookboek/Zuivel|Zuivel]]   '''Karnemelk''' is een zuur zuivelproduct. Het wordt gemaakt door room aan te zuren en het vervolgens te karnen. Het opdrijvende vet wordt als boter van het zuivelmengsel afgeschept. Wat overblijft is vetarme karnemelk. Karnemelk wordt ook wel botermelk genoemd. Karnemelk wordt door veel mensen als dorstlesser op een warme zomerdag gedronken. ==Gebruik== Het bekendste gerecht dat met karnemelk wordt gemaakt, is [[Kookboek/Karnemelkse pap|karnemelkse pap]] of [[kookboek/Hangop|hangop]]. Het kan ook gebruikt worden in recepten voor pannenkoeken, het kan bijgevoegd worden in soepen en als basis voor een dessertgerecht. == Recepten met karnemelk == <DynamicPageList> category= KB-karnemelk mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> {{Sub}} {{Wikipedia|Pagina=Karnemelk|Naam=Karnemelk}} [[Categorie:Zuivel|Karnemelk]] [[Categorie:Drank|Karnemelk]] hm3794w2kys5q4mytwvlurpq2c2e9t9 Afdeling:Natuurkunde/Inleiding in de natuurkunde/Basiskennis 0 29115 429060 429045 2026-07-03T08:14:09Z Kuddekop 28509 429060 wikitext text/x-wiki = Basiskennis natuurkunde = Door middel van natuurkunde proberen we te ontdekken hoe we het technische deel van de wereld om ons heen kunnen beheersen. We willen graag kunnen voorspellen wat we kunnen verwachten van de wereld om ons heen. Zo hebben we er meer grip op. Om de wereld om ons heen onder controle te brengen, moeten we meten, want het spreekwoord zegt: "meten is weten". == Atomen en moleculen == === deeltjes === We werken allemaal met heel veel soorten stoffen. Het is belangrijk om goed te weten hoe deze stoffen zich gedragen. Alleen zo krijgen we er controle over. Stoffen zijn opgebouwd uit heel kleine deeltjes. Het is heel lastig om je voor te stellen hoe klein ze eigenlijk zijn. ;de grootte van de deeltjes van water: een waterdruppel uit een kraan bevat ongeveer 3.000.000.000.000.000.000.000 waterdeeltjes. Dat getal is maar moeilijk te bevatten, ook voor mensen die vaker met dat soort getallen omgaan. Misschien begrijp je het beter als we het in geld uitdrukken. Als je zoveel eurocenten (!) zou hebben en deze eerlijk zou verdelen over alle mensen op aarde, dan zou iedereen direct miljardair worden. Toch mag je niet zeggen dat het oneindig veel deeltjes zijn, want de deeltjes zijn telbaar, hoewel dat tellen een lastige klus is. === moleculen === Moleculen zijn de kleinste deeltjes die nog de eigenschappen van een stof hebben. Deze deeltjes bepalen de materiaaleigenschappen van een stof. ;moleculen: Moleculen zijn de kleinste deeltjes die nog de eigenschappen van een stof hebben. Waterdeeltjes zijn de kleinste deeltjes die nog de eigenschappen van water hebben. Zuurstof in de lucht bestaat ook uit moleculen. Het pvc van een afvoerleiding ook. Je eigen hand ook, maar die bestaat uit heel veel verschillende soorten moleculen. Feitelijk bestaat alles wat tastbaar is, uit moleculen of atomen. Veel materialen bestaan uit een mengsel van verschillende soorten moleculen. Zo is hout een bonte verzameling van verschillende moleculen die ook nog eens behoorlijk kunnen verschillen van houtsoort tot houtsoort. === ionen === Ionen zijn vergelijkbaar met moleculen, met dat verschil dat ze geladen zijn. Ze hebben een elektrische lading die hun gedrag vaak sterk beïnvloedt. Ionen vind je met name in water. Water is in staat sommige moleculen uiteen te laten vallen in positief en negatief geladen deeltjes. Dat noemen we meestal oplossen: zout lost op in water. Ionen gedragen zich vaak anders dan een gewoon molecuul. ;ionen: Een ion is een elektrisch geladen deeltje, vergelijkbaar met een molecuul. === atomen === De eigenschappen van een stof worden bepaald door de opbouw van het deeltje. Een deeltje bestaat op zijn beurt ook weer uit kleinere onderdelen. Deze onderdelen noemen we atomen. Er zijn ongeveer 130 soorten atomen bekend. We spreken ook wel van 'chemisch element' als we het 'soort atoom' bedoelen. Ongeveer de helft van deze chemische elementen speelt echt een rol in ons dagelijks leven. Alle chemische elementen hebben een naam en een afkorting. De belangrijkste chemische elementen met hun naam en afkorting vind je in [[Selectie uit Periodiek Systeem|dit overzicht]]. == Stoffen == === enkelvoudige stoffen === Een enkelvoudige stof bevat atomen van één soort. Drie voorbeelden: {| class="wikitable" |- ! naam !! formule !! vorm van de molecule |- | kwik || Hg || [[Bestand:Mercury-3D-vdW.png|x50px]] |- | ijzer || Fe || [[Bestand:Iron-3D-vdW.png|x50px]] |- | zuurstof || O2 || [[Bestand:Oxygen O2.png|x50px]] |} Een molecuul kwik of ijzer bevat dus steeds maar 1 atoom. Een molecuul zuurstof bestaat uit 2 atomen. ;enkelvoudige stoffen:Stoffen die bestaan uit moleculen met maar 1 soort atomen noemen we enkelvoudige stoffen. === samengestelde stoffen === De meeste stoffen bevatten atomen van meerdere soorten. Dat zijn samengestelde stoffen. Drie voorbeelden: {| class="wikitable" |- ! naam !! formule !! vorm van de molecule |- | water || H2O || [[Bestand:Water Molecule Ball and Stick.png|x50px]] |- | propaan || C3H8 || [[Bestand:Propan-Valenz-Winkel.svg|x50px]] |- | keukenzout || NaCl || [[Bestand:Formula chimica del cloruro di sodio.png|x50px]] |} Moleculen van water, propaan en keukenzout bevatten dus meerdere verschillende atomen. ;samengestelde stoffen: Stoffen die bestaan uit moleculen met meerdere soorten atomen noemen we samengestelde stoffen. == Wisselwerking tussen stoffen == === Cohesie en adhesie === Deeltjes kunnen elkaar aantrekken of afstoten. Over het algemeen zullen de aantrekkende krachten het sterkst zijn. De kracht waarmee dit gebeurt, is afhankelijk van de soort moleculen. Moleculen van dezelfde soort zullen altijd graag bij elkaar in de buurt willen zijn. De deeltjes van een waterdruppel blijven het allerliefst bij elkaar. Maar waterdeeltjes willen ook best graag bij andere stoffen horen. Daarom blijft een waterdruppel op heel veel materialen 'plakken'. Maar niet op vettige oppervlakken of op bepaalde soorten plastic. Deze verschillende vormen van aantrekking van deeltjes hebben verschillende namen gekregen: cohesie en adhesie. ;''definitie'' cohesie: Cohesie is de aantrekking tussen gelijke soorten moleculen. Denk hierbij ook aan het woord 'coherent': samenhangend. Bijvoorbeeld: * De deeltjes van een stuk steen blijven bij elkaar door cohesiekrachten. Als je een steen wil breken, zul je flink wat kracht moeten gebruiken. * De deeltjes van een stuk hout zitten stevig aan elkaar vast. Er is veel samenhang tussen de deeltjes. * De aantrekkingskracht tussen kwik en glas (adhesie) is veel minder dan de aantrekking tussen de moleculen kwik (cohesie). Het kwik lijkt zich los te trekken van het glas. ;''definitie'' adhesie: Adhesie is de aantrekking tussen ongelijke soorten moleculen. Adhesie wil zoveel zeggen als 'aanhangen' of 'plakken'. [[Bestand:Nat-adhesie.svg]] Bijvoorbeeld: * Je gebruikt een lijm om tegels mee te plakken. * Het staal van de wapening van beton hecht niet zonder meer aan de steenachtige materialen eromheen. Betonijzer heeft daarom een structuur aan de buitenkant, dus men kan betonijzer eerst laten roesten om de hechting te verbeteren. * Aantrekkingskracht tussen water en glas (adhesie) is groter dan de aantrekkingskracht tussen de watermoleculen (cohesie). Het glas trekt het water omhoog. [[Bestand:Meniscus (PSF).png|x150px]] === capillaire werking === Water wordt omhoog getrokken door glas, zoals je in onderstaande tekening ziet. Voor andere stoffen dan glas werkt dat ook. Daardoor zal water in een nauwe buis of nauwe spleet omhoog worden gezogen. Op deze manier zuigen bomen water vanuit de wortels tot helemaal bij de bladeren. Zo kan ook vocht van buitenaf via een muur een huis binnendringen. Baksteen is namelijk gemaakt van kleikorrels. Die kleikorrels zijn aan elkaar vastgebakken, maar tussen die vastgebakken korrels is er nog steeds ruimte voor een beetje water. ;''definitie'' capillaire werking: Capillaire werking is de 'zuigende' werking in een nauwe buis, als gevolg van de adhesiekrachten. [[Bestand:Capillarity-small.svg|x150px]] '''Oefening:''' atomen en moleculen == Temperatuur == De temperatuur is een maat voor de hoeveelheid beweging van de deeltjes van een stof. Je kunt de deeltjes van een stof dus meer beweging geven door de stof warmer te maken. Dit betekent dat er dus een temperatuur bestaat waarbij alle deeltjes stilstaan. Lager dan die temperatuur kan het niet worden. Stiller dan stil kunnen deeltjes immers niet staan. Die temperatuur blijkt −273 °C te zijn. We noemen dat het absolute nulpunt. Lord Kelvin heeft dat onderzocht. Daarom heet de temperatuur bij het absolute nulpunt 0 kelvin, afgekort 0 K. [[Bestand:CelsiusKelvin.svg|x250px|right]] De Kelvin-temperatuur is eigenlijk een verschoven Celsius-temperatuur, dus: ''Tkelvin = TCelsius + 273'' Wil je de temperatuur in graden Celsius berekenen vanuit de temperatuur in kelvin, dan gaat dat zo: ''TCelsius = Tkelvin − 273'' Een aantal voorbeelden: 0 °C = 273 K −100 °C = 173 K 50 °C = 323 K Het verschil tussen −100 °C en 50 °C is 150. Het verschil tussen 173 K en 323 K is ook 150. Het verschil tussen twee temperaturen is dus hetzelfde, of ik nu in graden Celsius of in kelvin meet. == Fasen of aggregatietoestanden == De toestand waarin een stof zich bevindt, heet de fase ofwel de aggregatietoestand. Bij een andere soort stof zal de temperatuur waarbij die vast, vloeibaar of gasvormig is anders zijn. Zie bijlagen. De temperatuur bepaalt hoe vervormbaar en samendrukbaar de stof is. * Is de temperatuur laag, dan is er gewoonlijk sprake van een vaste stof. De stof is niet vervormbaar en niet samendrukbaar. * Is de temperatuur erg hoog, dan is er gewoonlijk sprake van een gasvormige stof. De stof is wel vervormbaar en wel samendrukbaar. * Ergens daartussenin is er gewoonlijk sprake van een vloeibare stof. De stof is wel vervormbaar, maar niet samendrukbaar. === vaste stof === Zijn de temperaturen erg laag, dan bewegen de deeltjes zich langzaam, dan hebben de cohesie-krachten (de samenhang-krachten) het voor het zeggen en dus blijven de deeltjes dicht bij elkaar. Vrijwel alle stoffen worden dan vast. De deeltjes bewegen nog wel, maar alleen rondom een vaste plek in de stof. [[Bestand:Different minerals.jpg|250px|right]] Dat leidt tot de volgende eigenschappen van vaste stoffen: * De moleculen kunnen niet dichter naar elkaar toe. Daardoor is de stof niet samendrukbaar. * De moleculen hebben een vaste plaats in de stof. Daardoor is de stof niet vervormbaar. === vloeibare stof === Zijn de temperaturen hoger, dan bewegen de deeltjes iets sneller. Door die beweging hechten de deeltjes niet meer zo sterk aan elkaar, maar de cohesiekrachten zijn nog steeds behoorlijk sterk. Daardoor kunnen de moleculen langs elkaar bewegen. Het is een beweeglijke stof. [[Bestand:Dedo de agua (8066530918).jpg|250px|right]] Dat leidt tot de volgende eigenschappen van vloeistoffen: * De moleculen kunnen niet dichter naar elkaar toe. Daardoor is de stof niet samendrukbaar. · De moleculen hebben geen vaste plaats in de stof Daardoor is de stof wel vervormbaar. === gasvormige stof === Zijn de temperaturen erg hoog, dan bewegen de deeltjes nog sneller, dan zit er nog meer beweging in de deeltjes van de stof. Als het maar warm genoeg wordt, dan kan dat ertoe leiden dat de deeltjes helemaal los van elkaar raken. Er zijn overigens ook een paar stoffen die al bij heel lage temperatuur gasvormig zijn. Die stoffen vinden we in lucht: zuurstof, stikstof, koolzuurgas (CO2), enz. [[Bestand:Diossido di azoto crop.jpg|x250px|right]] Dat leidt tot de volgende eigenschappen van gassen: * De moleculen kunnen niet dichter naar elkaar toe. Daardoor is de stof niet samendrukbaar. * De moleculen hebben geen vaste plaats in de stof. Daardoor is de stof wel vervormbaar. === faseovergangen === In bijgaande tekening zie je hoe de overgangen tussen de verschillende fasen worden genoemd. In de tekening staan de drie fasen aangegeven met een S (solid) = vast, L (liquid )= vloeibaar en G (gas). [[Bestand:Aggregatie.png|250px]] ==== een voorbeeld van verdampen ==== Neem nu bijvoorbeeld een stof die wel allemaal kennen in alle 3 de fasen: water. In een waterkoker kunnen we deze stof aan het koken brengen. Door de toevoer van warmte aan de vloeistof gaan de deeltjes steeds heftiger bewegen en een deel van de vloeistof wordt gasvormig. Zou er geen thermostaat in de waterkoker zijn om hem af te laten slaan, dan zou hij droogkoken. ==== een voorbeeld van condenseren ==== Het verdampte water uit een waterkoker komt in de lucht. Komt dit water in aanraking met een koud oppervlak, bijvoorbeeld een raam, dan 'slaat de damp neer'. De dampdeeltjes worden weer vloeibaar en vormen druppeltjes. ==== een voorbeeld van smelten ==== Maar er is nog een stof die we goed kennen in alle 3 de fasen: kaarsvet. Bedenk wel dat dit geen 'zuivere' stof is. Het bestaat uit deeltjes die op elkaar lijken, maar niet allemaal precies hetzelfde zijn, zoals water. Het kaarsvet van een kaars smelt doordat er een vlam brandt. Door de toevoer van warmte gaan de deeltjes steeds sneller bewegen. Daardoor wordt de stof uiteindelijk vloeibaar en dus vervormbaar. Sterker nog: het verdampt zelfs door de hitte van de vlam. Daardoor kan het mengen met de zuurstof in de lucht. Alleen het verdampte kaarsvet kan branden. ==== een voorbeeld van stollen ==== Blazen we een kaars uit, dan zal de warmte uit de kaars wegvloeien naar de rest van de ruimte. De kaars zal uiteindelijk dezelfde temperatuur hebben als de ruimte waarin hij staat. De deeltjes zullen rustiger gaan bewegen en uiteindelijk zo dicht bijeen zitten dat ze eens vaste stof vormen. Dat noemen we stollen. ==== een voorbeeld van rijpen ==== Soms slaan we de vloeibare fase over. Water is een heel mooie stof om ook dat te laten zien. Rijp is de witte neerslag die je kunt zien op gras en op bomen op een koude winterochtend. Er is vrijwel altijd een beetje water in de lucht aanwezig. Dat water in de lucht is gasvormig, ook al is het niet boven 100°C. Als het gaat vriezen, dan bewegen de deeltjes in de lucht steeds minder. Dan zoeken die waterdeeltjes een plek om hun 'rust' te vinden. Dat is op gras en op bomen. ==== een voorbeeld van vervluchtigen ==== Rijp op gras en op bomen op een koude winterochtend is na verloop van tijd toch weer verdwenen. Door de opwarming van de zon gaan de luchtdeeltjes steeds meer bewegen en de berijpte delen raken hun witte bedekking kwijt zonder dat die eerst nat worden. De vloeistoffase wordt overgeslagen. '''Oefening:''' temperatuur en de 3 fasen == Uitzetting van stoffen == Bij de beschrijving van vaste stoffen en vloeistoffen is gezegd dat deze niet samendrukbaar zijn. Dat is niet helemaal waar. Het kost gewoonlijk veel kracht om ze samen te drukken. In vaste en vloeibare vorm hebben stoffen een zekere voorkeur voor de ruimte die ze innemen. Die ruimte is afhankelijk van de temperatuur. Als de temperatuur toeneemt, dan bewegen de deeltjes meer en daardoor neemt de stof meer ruimte in beslag. Met andere woorden: de stof zet uit. Andersom krimpt een stof als de temperatuur afneemt. De krimp of uitzetting is meestal maar klein, maar het kan heel fout uitpakken als je er geen rekening mee houdt. De krimp of uitzetting van een materiaal hangt af van: * de lengte Zet een staaf van 10 m lengte 1 mm uit, dan zet een staaf van 20 m lengte 2 mm uit. * temperatuurverandering Zet een staaf 1 mm uit bij 1 °C temperatuurstijging, dan zet een staaf 2 mm uit bij 2 °C. * het soort materiaal Kunststof zet veel meer uit dan metaal onder dezelfde omstandigheden. '''Vraag:''' Dit betekent dat als een dakgoot van 10 m pvc van 10 °C naar 60 °C wordt verwarmd, deze een flink stuk langer wordt. Hoeveel langer wordt de dakgoot? Van pvc kun je nagaan dat 1 m pvc 0,08 mm langer wordt bij een temperatuurstijging van 1 °C. Dat kun je vinden op deze {{Wp|Uitzettingscoëfficiënt|webpagina}}. In de tabel op die webpagina staat bij pvc: 80. Let op: Boven de tabel staat dat de uitzettingscoëfficiënt is gegeven in 10−6 m/m·K. We moeten lezen dat pvc 80 · 10−6 m uitzet per meter en per kelvin. Dat is 0,080 mm per meter en per kelvin. Wat zal het antwoord zijn? {{Toggletext |koptekst=Klik op uitklappen voor het antwoord. |hoofdtekst=De dakgoot van 10 m pvc wordt 10 × 0,08 mm = 0,8 mm langer bij een temperatuurverhoging van 1 °C. En dus wordt de dakgoot 60 × 0,8 mm = 48 mm langer bij een temperatuurverschil van 60 °C. Dat is toch bijna een halve centimeter. }} === formuleberekening van de uitzetting === Voor berekeningen van de lengteverandering als gevolg van de temperatuur kunnen we de volgende formule gebruiken: {{Formule |formule= <math>\Delta l = l \cdot \alpha \cdot \Delta T</math> |grootheden= :<math>\Delta l</math>: lengteverandering (in m) :<math> l </math>: lengte (in m) :<math>\alpha</math>: uitzettingscoëfficiënt (in m/m·K) :<math>\Delta T</math>: temperatuurverandering (in K of in °C) }} ;wat is dat driehoekje Δ?:Dat teken Δ (de Griekse hoofdletter delta) geeft aan dat het om een verschil gaat. We berekenen hier de lengteverandering als gevolg van het temperatuurverschil. * Bedoelen we de temperatuur van het voorwerp, dan gebruiken we het symbool 'T'. * Bedoelen we het temperatuurverschil van het voorwerp, dan gebruiken we het symbool ' ΔT'. '''Let op:''' Het maakt bij het verschil niet uit of we K of °C gebruiken. ΔT is een temperatuurverschil. Een verwarming van 10 °C (= 283 K) naar 60 °C ( = 333 K) is een temperatuurverschil van 50 °C maar ook van 50 K. Stel we werken met lichte vorst van −5 °C aan een huis met een gevel van 10 m lang. Aan die gevel wordt 10 m dakgoot van pvc gemonteerd. Op een dag in de zomer staat de zon erop en de temperatuur van het pvc is opgelopen naar 40 °C. '''Vraag:''' Hoeveel langer zal die dakgoot worden? Dat kon wel eens langer zijn dan je verwacht. Allereerst zullen we moeten weten hoe dat zit met pvc. Hoeveel zet 1 m pvc uit als je het 1 °C (= 1 K) verwarmt? De uitzettingscoëfficiënt α geeft dit aan. Zoek de uitzettings-coëfficiënt van pvc op op deze {{Wp|Uitzettingscoëfficiënt|webpagina}}. Het blijkt dus dat 1 m pvc per graad temperatuurverhoging 0,00008 m uitzet. Dat is dus 0,08 mm. Dat is bijna niet te meten. Maar de verlenging van die dakgoot wordt heel wat meer, want de pijp is 10 meter lang en de temperatuurverhoging is 45 graden. De verlenging wordt dan 10 x 45 = 450 keer zo lang. :0,08 mm × 10 × 45 = 36 mm Je kunt het ook netjes met de formule berekenen: {| |- | <math>\Delta l</math>||=||<math>l</math>||<math>\cdot</math>||<math>\alpha</math>||<math>\cdot</math>||<math>\Delta T</math> |- | || = ||<math>10</math>||<math>\times</math>||<math>0{,}00008</math>||<math>\times</math>||<math>(40 + 5)</math> |- | || = ||0,036 m|| || || || |- | || = ||36 mm|| || || || |} === uitzetting van water === In de techniek moeten we vaak rekening houden met het uitzetten van water. Water is echter een bijzondere stof. Water zet niet bij elke temperatuur hetzelfde uit. Bij een lage temperatuur zet water minder uit dan bij een hoge temperatuur. Sterker nog: tussen 0 °C en 4 °C krimpt water zelfs als je het warmer maakt! Kijk maar naar onderstaande grafiek. [[Bestand:Density of water.jpg]] Deze grafiek gaat niet verder dan 10 °C. Bij andere temperatuurverhogingen krijg je andere waarden: * van 10° tot 40 °C zet water 0,8 % uit. * van 40° tot 70 °C zet water 1,5 % uit. * van 70° tot 100 °C zet water 2,1 % uit. Bij het opstoken van een cv-installatie van 10 °C naar 80 °C zet het water 2,9 % uit. Je mag dat afronden naar 3%. Als water ijs wordt gebeurt er pas echt iets vreemds. Het ijs neemt 9% meer volume in dan hetzelfde water. Dat spat van bovenstaande grafiek af! Deze overgang van water naar ijs gaat bovendien erg snel. Dat veroorzaakt het kapot springen van leidingen in de winter. '''Oefening:''' lengteverandering {{Sub}} {{Navigatie Inleiding in de natuurkunde}} pjlzwah12f53w7oxlz9u8v8thyyq0qv Kookboek/Flensje 0 43792 429058 428634 2026-07-03T08:08:41Z Kuddekop 28509 429058 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Roscoff 2008 PD 30.JPG|300px]] | Categorie = Cake, gebak en taart | Porties = 4 (8 flensjes) | Energie = | Tijd = | Stippen = 3 }} '''Flensjes''' zijn flinterdunne [[Kookboek/Pannenkoeken|pannenkoeken]], en verfijnder dan pannenkoeken. Meestal worden ze geserveerd als dessert met siroop/stroop, fruit, slagroom en/of een bolletje ijs. Ze lijken op '''crêpes''' uit Frankrijk. ==Benodigdheden== ===Ingrediënten=== *125 gr {{Kb|bloem}} *½ theelepel zout *3 {{Kb|p=ei|eieren}} *350 ml {{Kb|melk}} *1 eetlepel gesmolten boter + boter om in te vetten ===Keukengereedschap=== * 1 grote mengkom * garde of elektrische keukenmixer * middelgrote koekenpan met een anti-aanbaklaag (liever iets te klein dan te groot) * pannenkoekmes of keukenspatel * oven of [[Kookboek/Vlamverdeler|vlamverdeler]]/sudderplaatje voor fornuis * plat bord ==Bereidingswijze== * Zeef de bloem boven de mengkom en voeg een snufje zout toe; meng goed door elkaar. * Voeg de eieren toe en roer die door de bloem (op lage snelheid). * Voeg beetje bij beetje de melk toe en klop het tot een glad beslag. * Voeg een eetlepel gesmolten boter toe aan het beslag en roer opnieuw goed door. * Dek de kom af en zet die een uur in de koelkast. * Roer het beslag opnieuw door en verwarm de rest van de boter. * Verhit de koekenpan op middelhoog vuur. * Per pannenkoek: ** Doe een beetje gesmolten boter in de pan (om in te vetten). Zorg ervoor dat de boter gelijkmatig over de pan is verdeeld. ** Giet een kleine hoeveelheid beslag in de pan (1 grote eetlepel, een ijsschep of 1/4 kopje) en draai de pan rond, zodat het beslag gelijkmatig over de bodem verspreid wordt. De bodem moet net bedekt zijn; er mogen geen gaten zichtbaar zijn. ** Bak de flensjes aan één zijde totdat de onderkant goudbruin is, na ongeveer 1-2 minuten. ** Draai het flensje voorzichtig om met het pannenkoekemes of de spatel en bak de andere kant ook goudbruin, nog eens 1-2 minuten. ** Leg het flensje op een warm bord, dat wordt warm gehouden in een oven op lage temperatuur of met een vlamverdeler of sudderplaatje op een laag vuur op het fornuis. * Herhaal het bakproces met de rest van het beslag. * Serveer de flensjes warm met een zoete topping naar keuze. Desgewenst kunnen ze worden opgevouwen tot kwarten (zie foto), zodat er twee of meer op een dessertbord passen. ==Varianten== Er zijn allerlei soorten beleg mogelijk. Maak bijvoorbeeld een keuze uit de volgende of combineer: * zoet broodbeleg, zoals siroop (o.a. ahornsiroop), honing, jam en chocopasta * vers zacht fruit, zoals aardbeien, bessen, bramen, frambozen, kersen of appelmoes, al of niet verwarmd * poedersuiker * slagroom * een bolletje ijs * likeur, zie ook [[Kookboek/Crêpe Suzette|Crêpe Suzette]] <gallery widths="250" heights="180"> Making of Crêpes 02 crop.jpg|De officiële manier: op een hete ronde plaat Herstellung eines Crêpe 2011.JPG|Met een pannenkoekmes Lyon 7e - Crêperie Caramel Salé, crêpe au caramel beurre salé.jpg|Met gezouten caramelboter Crêpe Suzette.jpg|Met frambozen Cinnamon Banana and Butterscotch Crêpe - Crêpeaffaire, Brighton 2024-03-19.jpg|Met butterscotch, banaan en slagroom Oreo Cookie Crêpe - Crêpeaffaire, Brighton 2024-03-19.jpg|Met gesmolten chocolade, verkruimelde Oreo-cookies en slagroom </gallery> {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Platbrood|Flensje]] [[Categorie:Dessert|Flensje]] {{Sub}} aie949qu1mcu7sn6zvue0794yvfs1d5 Overleg:Schilderen/Inlijsten (olieverf of acryl) 1 46738 429055 2026-07-02T14:40:25Z ~2026-37949-52 29707 /* inlijsten */ — nieuwe sectie 429055 wikitext text/x-wiki == inlijsten == Ik heb schilderingen op schilderspa[ier.Deze moeten eerst ergens opgeplakt worden voordat ze ingelijst kunnen worden.waar kan ik dat laten doen? [[Speciaal:Bijdragen/~2026-37949-52|~2026-37949-52]] ([[Overleg gebruiker:~2026-37949-52|overleg]]) 2 jul 2026 16:40 (CEST) bvkksoni7zoqvkbhelig405u5h9qzf2 429056 429055 2026-07-02T15:56:02Z Ellywa 451 /* inlijsten */ Reactie 429056 wikitext text/x-wiki == inlijsten == Ik heb schilderingen op schilderspa[ier.Deze moeten eerst ergens opgeplakt worden voordat ze ingelijst kunnen worden.waar kan ik dat laten doen? [[Speciaal:Bijdragen/~2026-37949-52|~2026-37949-52]] ([[Overleg gebruiker:~2026-37949-52|overleg]]) 2 jul 2026 16:40 (CEST) :ik denk bij een lijstenmakerij. Het kan misschien ook achter glas met een passe-partout. Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 2 jul 2026 17:56 (CEST) kyjh4hbm4rk0skjtgwcriju416aqsur