Wikibooks:Help

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="nl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>nlwikibooks</dbname>
    <base>https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speciaal</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Overleg</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Gebruiker</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Overleg gebruiker</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Overleg Wikibooks</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Bestand</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Overleg bestand</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Overleg MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Sjabloon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Overleg sjabloon</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Overleg help</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Overleg categorie</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Transwiki</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Overleg transwiki</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Wikijunior</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Overleg Wikijunior</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Overleg module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Wikibooks:Help</title>
    <ns>4</ns>
    <id>296</id>
    <revision>
      <id>431067</id>
      <parentid>431002</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56698-17</username>
        <id>29882</id>
      </contributor>
      <comment>Tekst vervangen door &quot;&lt;DynamicPageList&gt; mode=ordered ordermethod = sortkey category = Help redirects = include order=descending suppresserrors = true &lt;/DynamicPageList&gt;&quot;</comment>
      <origin>431067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="mi6wbjialbjxn38bzvn030k9arb45j0" xml:space="preserve">&lt;DynamicPageList&gt;
mode=ordered
ordermethod = sortkey
category = Help
redirects = include
order=descending
suppresserrors = true
&lt;/DynamicPageList&gt;</text>
      <sha1>mi6wbjialbjxn38bzvn030k9arb45j0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431068</id>
      <parentid>431067</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56698-17</username>
        <id>29882</id>
      </contributor>
      <comment>Versie [[Special:Diff/431067|431067]] van [[Special:Contributions/~2026-56698-17|~2026-56698-17]] ([[User talk:~2026-56698-17|overleg]]) ongedaan gemaakt</comment>
      <origin>431068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1982" sha1="7r3v8p78y2pvvzof1acbgrjq3e0gp89" xml:space="preserve">__NOEDITSECTION__{{Helpmenu}}
===Als u een vraag heeft===
# Indien u een algemene vraag heeft over Wikibooks, lees dan de [[Help:Veelgestelde vragen|veel gestelde vragen]] of lees [[Wikibooks:Welkom|welkom voor nieuwelingen]]. Kijk ook eens op het [[Wikibooks:Gebruikersportaal|gebruikersportaal]] voor een handig overzicht van informatieve pagina's. 
# Als u een algemene vraag heeft waarop u het antwoord op Wikibooks-NL niet kunt vinden, probeer dan indien mogelijk de Engelse, Duitse, Franse of anderstalige varianten te raadplegen. Lukt dat niet, probeer dan via [https://search.yahoo.com/ Yahoo] of [https://www.google.nl/ Google] uw vraag beantwoord te krijgen. Andere gebruikers van Wikibooks kunnen uw vraag hoogstwaarschijnlijk niet beantwoorden, dus ons via e-mail zo'n vraag stellen is nagenoeg zinloos. Wel kunt u de vraag op de overlegpagina van een relevant artikel plaatsen - en na een tijdje nog eens kijken of iemand de vraag heeft beantwoord.
# Als u een huiswerkopdracht heeft gekregen, probeer die dan ZELF op te lossen. Wij maken geen huiswerk. Zie ook het punt hierboven.
# Als u een opmerking heeft over een specifiek artikel, gebruik dan &quot;overleg&quot; bovenaan het artikel in kwestie.
# Als u ergens een duidelijke fout ziet, pas de tekst dan zelf aan middels de verwijzing &quot;bewerk&quot; bovenaan het artikel.
# '''Als geen van de bovenstaande opties voor u mogelijk is''': stel uw vraag in [[Wikibooks:Lerarenkamer|de lerarenkamer]]; bedenk echter wel dat uw medegebruikers ook gewone mensen zijn zoals uzelf, en geen alwetend orakel. 

{{Clear both}}
==Hulppagina's==
:Dynamische lijst van alle hulp- en aanverwante pagina's in Wikibooks &lt;sup&gt;(voorlopig)&lt;/sup&gt;   &lt;!-- omdat de index verre van compleet is --&gt;
{{Kolommen automatisch
 |min-width = 22em
 |inhoud =
&lt;DynamicPageList&gt;
namespace = Help
redirects = include
mode=unordered
order=ascending
suppresserrors = true
ordermethod = sortkey
&lt;/DynamicPageList&gt;
}}

[[Categorie:Wikibooks|Help]]
[[Categorie:Help| ]]</text>
      <sha1>7r3v8p78y2pvvzof1acbgrjq3e0gp89</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431074</id>
      <parentid>431068</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>met &quot;category = Help&quot; werkt het beter</comment>
      <origin>431074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2018" sha1="jybdy89rdh7clj1avauxlxigbmrwjhb" xml:space="preserve">__NOEDITSECTION__{{Helpmenu}}
===Als u een vraag heeft===
# Indien u een algemene vraag heeft over Wikibooks, lees dan de [[Help:Veelgestelde vragen|veel gestelde vragen]] of lees [[Wikibooks:Welkom|welkom voor nieuwelingen]]. Kijk ook eens op het [[Wikibooks:Gebruikersportaal|gebruikersportaal]] voor een handig overzicht van informatieve pagina's. 
# Als u een algemene vraag heeft waarop u het antwoord op Wikibooks-NL niet kunt vinden, probeer dan indien mogelijk de Engelse, Duitse, Franse of anderstalige varianten te raadplegen. Lukt dat niet, probeer dan via [https://search.yahoo.com/ Yahoo] of [https://www.google.nl/ Google] uw vraag beantwoord te krijgen. Andere gebruikers van Wikibooks kunnen uw vraag hoogstwaarschijnlijk niet beantwoorden, dus ons via e-mail zo'n vraag stellen is nagenoeg zinloos. Wel kunt u de vraag op de overlegpagina van een relevant artikel plaatsen - en na een tijdje nog eens kijken of iemand de vraag heeft beantwoord.
# Als u een huiswerkopdracht heeft gekregen, probeer die dan ZELF op te lossen. Wij maken geen huiswerk. Zie ook het punt hierboven.
# Als u een opmerking heeft over een specifiek artikel, gebruik dan &quot;overleg&quot; bovenaan het artikel in kwestie.
# Als u ergens een duidelijke fout ziet, pas de tekst dan zelf aan middels de verwijzing &quot;bewerk&quot; bovenaan het artikel.
# '''Als geen van de bovenstaande opties voor u mogelijk is''': stel uw vraag in [[Wikibooks:Lerarenkamer|de lerarenkamer]]; bedenk echter wel dat uw medegebruikers ook gewone mensen zijn zoals uzelf, en geen alwetend orakel. 

{{Clear both}}
==Hulppagina's==
:Dynamische lijst van alle hulp- en aanverwante pagina's in Wikibooks &lt;sup&gt;(voorlopig)&lt;/sup&gt;   &lt;!-- omdat de index verre van compleet is --&gt;
{{Kolommen automatisch
 |min-width = 22em
 |inhoud =
&lt;DynamicPageList&gt;
category       = Help
redirects      = include
mode           = unordered
order          = ascending
suppresserrors = true
ordermethod    = sortkey
&lt;/DynamicPageList&gt;
}}

[[Categorie:Wikibooks|Help]]
[[Categorie:Help| ]]</text>
      <sha1>jybdy89rdh7clj1avauxlxigbmrwjhb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Geluid</title>
    <ns>12</ns>
    <id>3416</id>
    <revision>
      <id>431085</id>
      <parentid>431061</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Inladen van opnames */ Aanvulling</comment>
      <origin>431085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3761" sha1="mvq92kd84w2bmzzvjx99qwbb2waxmkx" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}
:'''Let op: ben je niet zeker of een opname vrij is van auteursrechten (copyright) neem dan eerst een kijkje bij [[:w:Wikipedia:Beleid voor gebruik van media]]! Opnames waar copyright op zit mogen niet gebruikt worden en zullen verwijderd worden!'''

Deze handleiding legt uit hoe je de Wiki-codes gebruikt om opnames in pagina's te plaatsen en te bewerken.

==Inladen van opnames==
Klik op &quot;Bestand uploaden&quot; (in de rechterkolom onder het kopje &quot;Algemeen&quot;). Log in. Volg de aanwijzingen, voor hulp zie [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden]].

Het kan niet genoeg herhaald worden: opnames moeten vrij zijn van copyright! Auteursrechtelijk beschermde opnamen die via Wikibooks verspreid worden, kunnen overal ter wereld gebruikt worden en door rechtszaken tegen copyright-overtredingen kan de Wikimedia-organisatie in grote problemen komen! Schending van copyright is strafbaar! Vermeldt daarom zo volledig mogelijk de informatie over de copyright-situatie.

De opname wordt opgeslagen als '''File:OpnameNaam.ogg'''. Voeg aan elk bestand ten minste één subcategorie van [[c:Category:Audio files|Category:Audio files]] toe.

==Het hoorbaar maken van de opname==
Nadat de opname bij voorkeur in Commons of in het nl:Wikibooks is opgeslagen, en de copyrightinformatie is bijgevoegd, kan de opname toegevoegd worden aan het betreffende artikel. De syntax voor het bestand ''nl-Nederlands.ogg'' is: &lt;nowiki&gt;[[Media:nl-Nederlands.ogg|Nederlands (Ogg Vorbis)]]&lt;/nowiki&gt;, en het ziet er zo uit: [[Media:nl-Nederlands.ogg|Nederlands (Ogg Vorbis)]]. De toevoeging (ogg-vorbis) dient om de luisteraar er op te wijzen dat er gebruik gemaakt wordt van het [[Ogg Vorbis|Ogg Vorbis]] formaat.

Opnemen in een aanklikbaar icoon kan door gebruik te maken van sjabloon gebruiksfragment:
&lt;pre&gt;
{{Geluidsfragment|Pools Les1 3.ogg}}
&lt;/pre&gt;

Dit wordt:

{{Geluidsfragment|Pools Les1 3.ogg}}

==Wat te doen als uw computer Ogg Vorbis niet ondersteunt==
Het geluidsformaat Ogg Vorbis, wordt niet door elk geluidsprogramma ondersteund; met name Windows Mediaplayer ondersteunt Ogg niet. Er zijn diverse programma's die dit wel doen. Een recente versie van [http://www.irfanview.com/ Irfanview], [http://winamp.com/ Winamp] of [http://www.ashampoo.com/ Ashampoo] gaan verder waar Microsoft de bal laat vallen. Macintosh-gebruikers kunnen een Ogg Vorbis plugin voor QuickTime downloaden, die de QuickTime-speler in staat stelt Ogg Vorbis af te spelen.

===Error checking (Windows)===
Eerst controleer je of je geluid het doet. Daarna controleer je of je een .ogg file kunt horen. Wanneer je op [[Media:nl-Zweeds.ogg]] of op een link naar een andere geluidslink drukt, dan wordt de geluidsfile gedownload. De file  nl-Zweeds.ogg komt dan in bijvoorbeeld ...\Local Settings\Temp te staan. Als er geen applicatie opstart, dan moet de extentie '''.ogg''' geassocieerd worden met de applicatie die .ogg files kan afspelen.

==Wat te doen als u een opname wilt maken==
[http://audacity.sourceforge.net/ Audacity] is vrije geluidsbewerkingssoftware waarmee je WAV, AIFF, Ogg Vorbis, en MP3 bestanden en nog veel meer mee kunt maken en bewerken. Audacity is beschikbaar voor meerdere platforms, o.a. Windows, Mac OS X en GNU/Linux.

===Microfoon===
Voor het maken van een opname is een microfoon nodig. Teneinde een optimale opname te kunnen maken is een stille omgeving zeker een voordeel: de kinderen van de buren bijvoorbeeld vallen niet zondermeer onder [[GNU/FDL]]. Zorg voor zo min mogelijk bijgeluiden. Neem een geschikte afstand tot de microfoon (circa 30 centimeter), een onjuist gekozen afstand geeft een vreemd resultaat.

===Samplefrequentie===
Kies een geschikte sample-frequentie zoals bijvoorbeeld 44,1 kHz, voor teksten volstaat een mono-opname.

[[Categorie:Help]]</text>
      <sha1>mvq92kd84w2bmzzvjx99qwbb2waxmkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg gebruiker:Erik Baas</title>
    <ns>3</ns>
    <id>15692</id>
    <revision>
      <id>431075</id>
      <parentid>431003</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>met &quot;category = Help&quot; werkt het beter</comment>
      <origin>431075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21120" sha1="rp5m1l6bfdsl8tpjgdkj4rthjmh4di2" xml:space="preserve">__TOC__ __NOINDEX__

* Archief: [[Overleg_gebruiker:Erik_Baas/Archief_2008-2019|2008-2019]] &amp;middot; {{Archieflinks|vanaf=2020}}

== Over de link in Wikidata naar [[Munt]] ==
Ik zag dat je de link in het Wikidata-item [[d:Q47859]] had gewijzigd van [[Kookboek/Munt]] naar de nieuwe doorverwijspagina [[Munt]] (ik heb die wijziging teniet gedaan zonder dat ik doorhad dat hij was gewijzigd). Enkele opmerkingen:
#  Dat mag eigenlijk alleen als het betreffende Wikidata-item óók over een doorverwijspagina gaat. Dat is niet het geval met [[d:Q47859]]. Officieel zou je dan een nieuw Wikidata-item hiervoor moeten maken, maar dan ben je alle links naar  Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen kwijt, en daar gaat het nu juist om.
# In [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items#Problemen en uitdagingen]] had ik voor dit soort gevallen een oplossing vermeld. Als die niet voldoet, wil ik graag meedenken. Maar als een doorverwijspagina de oplossing wordt, dan:
## zijn er nog heel wat doorverwijspagina's te maken en te implementeren, ook in Wikidata.;
## moet je in NL-WB voor koppelingen met Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen, etc. naar die doorverwijspagina's; dat lijkt me een mijl op zeven, wat niemand zomaar zal gaan doen (want wie weet dat? of je moet in elke pagina waarnaar de doorverwijspagina verwijst een link opnemen naar die doorverwijspagina);
## moet je niet alleen in de betreffende Tuin-pagina's het sjabloon &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; opnemen, maar ook in de Kookboek-pagina's; dat lijkt me dubbelop.
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 okt 2025 16:59 (CEST)

:Maar [[d:Q47859]] gaat duidelijk over de ''plant'', een koppeling met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] ligt dus mi. meer voor de hand dan met Kookboek/Munt! Overigens is ook [[en:Cookbook:Mint]] gekoppeld aan Q47859, dat klopt dan ook niet. Zou Wikidata geen items moeten hebben met &quot;munt, de plant&quot; en &quot;munt als ingredi&amp;euml;nt&quot; ? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2025 17:43 (CEST)
::Daar heb je een punt. Dan zou dat nieuwe Wikidata-item iets worden als in [[c:Category:Mint]], met meer toepassingen dan alleen ingrediënt in gerechten, ook de kleur mintgroen en als geneesmiddel. Alleen dan weer jammer dan de link met Wikipedia en Wikispecies gaat ontbreken. Wat weegt het zwaarste? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2025 06:41 (CET)
:::Ik heb in Wikidata de doorverwijspagina gevonden: [[d:Q6936966]], en daarheen de WB-doorverwijspagina [[Munt]] verplaatst.
:::Ik heb [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] in het &quot;oude&quot; Wikidata-item [[d:Q47859]] opgenomen.
:::Ik heb een nieuw Wikidata-item gemaakt voor het keukenkruid: [[d:Q141597197]] en daarin [[Kookboek/Munt]] geplaatst.
:::Volgens mij is deze kwestie zo goed opgelost. Mee eens? Zo ja, dan is deze kwestie wat mij betreft afgehandeld. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:58 (CEST)
::::Ja, prima, dank je! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:23 (CEST)

== Lokaal terugplaatsen ==
Dag Erik,

Ik zag dat je een bestand lokaal had teruggeplaatst. Kan dat en hoe doe je dat want dan zou ik geen last meer hebben van Wikimedia Commons.

Mvg, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:11 (CEST)

:Zoals steeds [&lt;nowiki/&gt;[[commons:User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2|&lt;nowiki&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2]&lt;/nowiki&gt;]] dit moeten doen. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:12 (CEST)
::Ja, en we waren zo te zien tegelijk bezig met de beide artikelen waar de foto gebruikt werd. 
::Van dit gedoe op commons heb ik zo langzamerhand helemaal de buik vol. Er zijn in de loop der jaren al heel veel bestanden verwijderd, om allerlei redenen, en het blijkt nu weer te gebeuren door één verwijdernominatie, waarbij [[c:COM:INUSE]] én een protest mijnerzijds volkomen genegeerd worden. De ergernis, veel extra werk voor alle betrokkenen, bah...
::Lokaal uploaden kan via [[Speciaal:Uploaden]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 07:35 (CEST)

== Lintfouten afsluitende tag ==
Dag Erik, je hebt er - sorry daarvoor - lang op moeten wachten ([[Overleg gebruiker:BeeBringer#Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt|https://nl.wikibooks.org/wiki/Overleg_gebruiker:BeeBringer#Lintfouten:_Afsluitende_tag_ontbreekt]]) maar [[Speciaal:LintErrors/missing-end-tag]] lijkt nu schoon. Ik moet nog wel twee andere lintfouten herstellen. Maar deze is eindelijk weg ZONDER een lelijke truc die weer andere problemen veroorzaakten op de pagina's zelf die het [[Sjabloon:Opmaak]] gebruikten. Bedankt voor je geduld. Misschien komt het sjabloon eindelijk uit de in ontwikkelingsfase. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 27 apr 2026 15:58 (CEST)

:Dag Erik, er zijn geen [[:Categorie:Wikibooks:Pagina%27s_met_scriptfouten]] of [[Speciaal:LintErrors]] die uit de [[Module:Layout]] voortkomen (op dit moment). Dus dat is goed nieuws omdat ik weet dat ik dan naar deze toestand altijd terug kan keren. Lastig is dat de betreffende pagina's traag updaten en niet te purgen lijken te zijn, dus soms pas later na edits deze fouten opduiken. Maar goed in die zin is het [[Sjabloon:Opmaak]] veilig te gebruiken. Ik wil nog wel extra's checks doen op de gebruikersinput. Zo kwam 1 lintfout niet uit de module maar uit de pagina zelf die een ongebalanceerde tag meegaf. Daarop heb ik nu een warning ingebouwd in de module zodat de gebruiker ziet dat de invoer niet correct is. Nogmaals bedankt voor je geduld met mij wat betreft dit sjabloon. Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 05:50 (CEST)

== MediaWiki:Scribunto-doc-page-show ==
Hoi Erik,
Ik zie dat jij momenteel de edits doet aan [[MediaWiki:Scribunto-doc-page-show]], dus ik heb een vraagje voor je.
Het valt me op dat de tekst &quot;Documentatie: Module:Layout/doc&quot; (via MediaWiki:Scribunto-doc-page-show) nu standaard bovenaan elke module verschijnt en veel witruimte inneemt. Omdat je die documentatie bij de modules waar ik aan werk, ook gewoon kunt openen door op het document-symbool te klikken, voelt dit nu een beetje dubbelop.
Is het mogelijk om die regel bovenaan weg te halen? Dat maakt het overzicht in de modules waar ik aan werk een stuk rustiger.
Ik hoor graag of dat lukt!
Groetjes, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:01 (CEST)

:Dag Erik, ik wil natuurlijk ook niet jouw werk dwarszitten daarom heb ik het zo maar opgelost https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&amp;diff=424823&amp;oldid=424803. Dan kan ik via [[Gebruiker:BeeBringer/common.css]] het voor mezelf uitzetten. Ik hoop dat het goed voor je zo is, groeten [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:37 (CEST)
::Het is laat ik kan het natuurlijk net zo goed zo oplossen voor iedereen die dan de module bekijkt https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&amp;diff=424829&amp;oldid=424803 [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:55 (CEST)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 apr 2026 22:06 (CEST) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== Commons gemeenschap ==
Dag Erik, zie [https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2], [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File:Unconscience_learning.png] en [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons_talk:Project_scope#Proposal:_clarify_relationship_between_COM:INUSE_and_actual_practice]. Dan is het hier toch veel ...... ;) Dank voor je steun trouwens aldaar! [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 08:31 (CEST)
:Tja, daar kan ik kort over zijn: ik volg het niet meer, de ergernis werd me te veel. Het is toch ongelofelijk dat je zo moet strijden om je vrijwilligerswerk (!) te rechtvaardigen tegenover een paar egootjes die de richtlijnen niet respecteren? Bah. Mocht het tot een peiling of stemming komen zal ik mijn steentje bijdragen, maar verder bemoei ik me er niet meer mee: het moet wel leuk blijven, simpel gezegd. Als ik me rot wil ergeren en elke dag ruzie wil hebben ga ik wel naar nl.wikipedia. Oh, wacht... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 10:38 (CEST)
::Was toch nog een lange reactie hahaha. Het was even ter onderbouwing van de wijzigingen op bestanden uploaden aangezien dit zorgvuldig afwegen vraagt omdat het een systeem pagina is. Dus nu dat bewijs binnen is laat ik het verder, maar dank voor je steun [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 11:12 (CEST)
::*Was ik toch bozer dan ik dacht... ;-)
::*Goed beschouwd is de [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AUploadtext&amp;diff=424936&amp;oldid=400493 zinsnede over lokaal uploaden] natuurlijk wel een belangrijke aanpassing van het beleid. Het lijkt me verstandig het op z'n minst even te melden in de [[wb:l|lerarenkamer]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 11:49 (CEST)

== Hik in [[Sjabloon:Niet te koppelen]]? ==
Het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] lijkt niet meer helemaal goed te werken. De [[:Categorie:Wikibooks:Niet te koppelen pagina's]] wordt wel aan de betreffende pagina toegevoegd, maar de [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan in plaats van te verdwijnen. Deze laatste categorie wordt automatisch toegevoegd en die kan ik niet handmatig verwijderen. Ik kan op &lt;purge&gt; drukken wat ik wil, maar hij verdwijnt niet, ook niet na enkele dagen. Voorbeeld: [[Van Idee tot Publicatie/Printversie]] en [[Ubuntu: Linux voor mensen]]. Hierdoor blijven deze pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] staan, terwijl dat niet zou moeten. 

Bij [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Plato]] is het wel goed gegaan. 

Kan dit worden opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:12 (CEST)

:De oorzaak zit niet in {{Tl|Niet te koppelen}} maar in {{Tl|Boek}}, en dat is zo te zien &quot;intended behaviour&quot;; er zijn ongetwijfeld meer voorbeelden te vinden. Wat er staat is trouwens niet ''fout'', toch? 
:PS. Dat Plato niet in die cat staat komt doordat die pagina geen {{Tl|Boek}} bevat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 okt 2026 22:24 (CEST)
::Dank voor het uitzoeken.
::Mijn/het probleem is, dat een pagina in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan, terwijl het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] is toegevoegd. Als ik bij wijze van onderhoud pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] wil gaan koppelen aan Wikidata-items (waarvoor deze categorie volgens mij ook is bedoeld), dan kom ik daar pagina's tegen waaraan ik (of iemand anders) al tijd heb besteed en heb geconcludeerd dat ze niet te koppelen zijn. Ze horen daar dus helemaal niet thuis en leveren alleen maar nutteloos extra werk op. 
::Is het sjabloon &lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Boek|Boek]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt; en/of &lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Niet te koppelen|Niet te koppelen]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt; zodanig aan te passen dat dit probleem wordt opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:12 (CEST)

::Het probleem speelt ook bij printversies (met {{Tl|Printversie}}), zie [[Ab Urbe Condita/Printversie]]. En ook bij [[Kookboek/Quatre quart]] blijft [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] ten onrechte staan. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 okt 2026 16:11 (CEST)

::Ik begrijp het probleem nu. Er is geen simpele oplossing, omdat beide categorieën door ''drie verschillende sjablonen'' (Boek, Sub en  Niet te koppelen, onafhankelijk van elkaar) worden toegevoegd. Zal ik ook mijn hoofd eens over breken... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 okt 2026 21:56 (CEST)

== Een Infobox voor [[Wikijunior:Klokkijken]] - hulp gevraagd ==
Voor [[Wikijunior:Klokkijken]] wil ik een Infobox maken. 
* Als je op de knop drukt waarmee je automatisch het formulier krijgt, dan wordt die opgeslagen als [[Wikijunior:Infobox/Klokkijken]], met een rode link naar het boek en aantal hoofdstukken (rode link) op 0 terwijl er al 4 zijn. 
* Dus ik denk: ik hernoem hem en zorg ervoor dat Infobox/Wikijunior:Klokkijken in de titel komt te staan en die begint met &quot;Wikibooks&quot;, want zo zien ook de andere infoboxen eruit. Dan krijg je [[Wikijunior:Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] (later bleek ik niet goed te hebben opgelet, er staat nog een keuzemogelijkheid voor het soort boek ervóór). Dat leek me iets teveel van het goede (de link naar het boek is nu wel blauw, maar het aantal boeken (nog steeds rode link) nog steeds 0).
* Een nieuwe poging leverde uiteindelijk [[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] op. Boek zelf heeft blauwe link, maar aantal boeken heeft nog steeds een rode link met aantal 0. 
Nu geef ik het op.

Het probleem zit hem waarschijnlijk in het format van ''Categorie:Wikijunior:Klokkijken - inhoud'' in de automatische link in de Infobox. Alle categorieën in [[:Categorie:Boeken in Wikijunior]] hebben echter als format ''Categorie:Wikijunior-Naam boek- inhoud'', met een koppelteken in plaats van een dubbele punt na ''Wikijunior''. Dus dat had ik ook gedaan voor dit nieuwe boek. 

Ik kon trouwens geen enkel boek in Wikijunior vinden met een Infobox. 

Is het niet nodig/gewenst om een Infobox op te nemen bij Wikijunior-boeken? Als het wel gewenst is: wat is dan de oplossing? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:34 (CEST)

:Als het voor &quot;gewone&quot; Wikiboeken nodig en/of gewenst is is het dat voor Wikijunior-boeken ook, lijkt mij. Maar uit de code in {{Tl|Bi}} en {{Tl|Infobox}} blijkt dat deze er gewoon nooit geschikt voor gemaakt zijn... Ik zal eens kijken of daar een mouw aan te passen is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 okt 2026 20:59 (CEST)
::Tussenstand: 
::*Het kan en ik ben ermee bezig. Technisch is het eigenlijk niet eens zo moeilijk, maar van de naamgeving van sjablonen en categorieën krijg ik hoofdpijn, dat moet echt anders. En dan komt dat aantal hoofdstukken vanzelf ook goed.
::*[[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] is precies de juiste titel: Wikibooks:Infobox/ is een vast gegeven, en Wikijunior:Klokkijken is de titel van het boek. Ergo, de samenstelling is identiek aan die in de hoofdnaamruimte, dat moet mi. ook voor de categorieën zo worden. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 00:57 (CEST)
:::Dank voor het uitzoeken en aanpassen. Is het (ook) een kwestie van alle categorieën &quot;Categorie:Wikijunior-Titel - inhoud&quot; hernoemen naar &quot;Categorie:Wikijunior:Titel - inhoud&quot; (dus het koppelteken vervangen door een dubbele punt)? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:03 (CEST)
::::Ja, en de eerste test loopt al. Zie bv. 
::::*[[:Categorie:Wikijunior-Klokkijken - inhoud]] en 
::::*[[:Categorie:Wikijunior:Klokkijken - inhoud]].
::::En [[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] geeft daardoor nu het juiste aantal hoofdstukken. Voor de overige Wikijuniorboeken werkt dat ook al, maar het duurt even (?) voordat de categorieën gevuld zijn. Overigens heb ik nog niet gekeken naar zaken als printversie en pdf! – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 12:43 (CEST)
:::::Het lijkt erop dat nu elke inhoud-categorie twee bovenliggende categorieën moet krijgen: een met een - en een met een :. Klopt dat? Hoe leg je dat uit aan gebruikers? Persoonlijk zou ik liever echte hernoemingen hebben met een doorverwijzing/vervanging van de koppelteken-categorie naar de dubbele-punt-categorie. Is dit alleen een probeersel, komen de doorverwijzingen nog? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:28 (CEST)
::::::Nee, daar had ik duidelijker over moeten zijn: de huidige situatie is slechts een overgangsfase. Zodra de nieuwe categorieën van ''alle'' Wikijuniorpagina's gevuld zijn kunnen de oude categoriepagina's hernoemd worden. Op deze manier verloopt dat bijna ongemerkt voor de lezers. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 22:37 (CEST)
:::::::OK, dank, duidelijk. Ik zie dat inmiddels in ieder geval Klokkijken nu afgerond is. Dank! [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:46 (CEST)

== Welzijn en veiligheid ==
ik was even in paniek: heb mijn boeken teruggevonden :-)
[[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 6 okt 2026 11:07 (CEST)

:De titels zijn gewijzigd in [[Welzijn en veiligheid]] etc., dat was mij een doorn in het oog... Verder heb ik er een paar voorzien van {{Tl|Wiu2}}, en de links erheen (voorlopig) verwijderd, totdat vorm en inhoud verbeterd zijn. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:15 (CEST)
:Geen paniek, pagina's verdwijnen niet zomaar! En zelfs een verwijderde pagina kan met een muisklik hersteld worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:18 (CEST)

== Hulp gevraagd voor sortering dynamische lijst in [[Wikibooks:Help]]  ==
[[Wikibooks:Help]] Bevat een dynamische lijst. Maar de sortering lijkt nergens naar. Ik heb enkele regels voor sortering overgenomen uit [[Handboek MediaWiki/Extensies/Dynamicpagelist]] (die we ook in het Kookboek gebruiken), maar zelfs na een purge blijft de sortering onveranderd chaotisch. Heb jij daar een oplossing voor? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 21 okt 2026 05:58 (CEST)
:Ik heb ook altijd ruzie met dat ding, en ik weet nog dat het bij het Kookboek ook niet van een leien dakje ging... Ik heb nu &quot;category = Help&quot; ingesteld, ipv. &quot;namespace = Help&quot;. Dat werkt beter, de sortering is ''bijna'' correct, alleen duiken er nu een paar pagina's op die er eerder niet in stonden. Dat is op te lossen door die pagina's uit Category:Help te verwijderen, maar ik weet niet of jij dat acceptabel vindt? – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 22 okt 2026 17:38 (CEST)</text>
      <sha1>rp5m1l6bfdsl8tpjgdkj4rthjmh4di2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431080</id>
      <parentid>431075</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T03:56:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Hulp gevraagd voor sortering dynamische lijst in Wikibooks:Help */ Reactie</comment>
      <origin>431080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21491" sha1="r13crysn0zpqk82a9ypz255h8i1br0k" xml:space="preserve">__TOC__ __NOINDEX__

* Archief: [[Overleg_gebruiker:Erik_Baas/Archief_2008-2019|2008-2019]] &amp;middot; {{Archieflinks|vanaf=2020}}

== Over de link in Wikidata naar [[Munt]] ==
Ik zag dat je de link in het Wikidata-item [[d:Q47859]] had gewijzigd van [[Kookboek/Munt]] naar de nieuwe doorverwijspagina [[Munt]] (ik heb die wijziging teniet gedaan zonder dat ik doorhad dat hij was gewijzigd). Enkele opmerkingen:
#  Dat mag eigenlijk alleen als het betreffende Wikidata-item óók over een doorverwijspagina gaat. Dat is niet het geval met [[d:Q47859]]. Officieel zou je dan een nieuw Wikidata-item hiervoor moeten maken, maar dan ben je alle links naar  Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen kwijt, en daar gaat het nu juist om.
# In [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items#Problemen en uitdagingen]] had ik voor dit soort gevallen een oplossing vermeld. Als die niet voldoet, wil ik graag meedenken. Maar als een doorverwijspagina de oplossing wordt, dan:
## zijn er nog heel wat doorverwijspagina's te maken en te implementeren, ook in Wikidata.;
## moet je in NL-WB voor koppelingen met Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen, etc. naar die doorverwijspagina's; dat lijkt me een mijl op zeven, wat niemand zomaar zal gaan doen (want wie weet dat? of je moet in elke pagina waarnaar de doorverwijspagina verwijst een link opnemen naar die doorverwijspagina);
## moet je niet alleen in de betreffende Tuin-pagina's het sjabloon &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; opnemen, maar ook in de Kookboek-pagina's; dat lijkt me dubbelop.
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 okt 2025 16:59 (CEST)

:Maar [[d:Q47859]] gaat duidelijk over de ''plant'', een koppeling met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] ligt dus mi. meer voor de hand dan met Kookboek/Munt! Overigens is ook [[en:Cookbook:Mint]] gekoppeld aan Q47859, dat klopt dan ook niet. Zou Wikidata geen items moeten hebben met &quot;munt, de plant&quot; en &quot;munt als ingredi&amp;euml;nt&quot; ? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2025 17:43 (CEST)
::Daar heb je een punt. Dan zou dat nieuwe Wikidata-item iets worden als in [[c:Category:Mint]], met meer toepassingen dan alleen ingrediënt in gerechten, ook de kleur mintgroen en als geneesmiddel. Alleen dan weer jammer dan de link met Wikipedia en Wikispecies gaat ontbreken. Wat weegt het zwaarste? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2025 06:41 (CET)
:::Ik heb in Wikidata de doorverwijspagina gevonden: [[d:Q6936966]], en daarheen de WB-doorverwijspagina [[Munt]] verplaatst.
:::Ik heb [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] in het &quot;oude&quot; Wikidata-item [[d:Q47859]] opgenomen.
:::Ik heb een nieuw Wikidata-item gemaakt voor het keukenkruid: [[d:Q141597197]] en daarin [[Kookboek/Munt]] geplaatst.
:::Volgens mij is deze kwestie zo goed opgelost. Mee eens? Zo ja, dan is deze kwestie wat mij betreft afgehandeld. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:58 (CEST)
::::Ja, prima, dank je! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:23 (CEST)

== Lokaal terugplaatsen ==
Dag Erik,

Ik zag dat je een bestand lokaal had teruggeplaatst. Kan dat en hoe doe je dat want dan zou ik geen last meer hebben van Wikimedia Commons.

Mvg, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:11 (CEST)

:Zoals steeds [&lt;nowiki/&gt;[[commons:User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2|&lt;nowiki&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2]&lt;/nowiki&gt;]] dit moeten doen. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:12 (CEST)
::Ja, en we waren zo te zien tegelijk bezig met de beide artikelen waar de foto gebruikt werd. 
::Van dit gedoe op commons heb ik zo langzamerhand helemaal de buik vol. Er zijn in de loop der jaren al heel veel bestanden verwijderd, om allerlei redenen, en het blijkt nu weer te gebeuren door één verwijdernominatie, waarbij [[c:COM:INUSE]] én een protest mijnerzijds volkomen genegeerd worden. De ergernis, veel extra werk voor alle betrokkenen, bah...
::Lokaal uploaden kan via [[Speciaal:Uploaden]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 07:35 (CEST)

== Lintfouten afsluitende tag ==
Dag Erik, je hebt er - sorry daarvoor - lang op moeten wachten ([[Overleg gebruiker:BeeBringer#Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt|https://nl.wikibooks.org/wiki/Overleg_gebruiker:BeeBringer#Lintfouten:_Afsluitende_tag_ontbreekt]]) maar [[Speciaal:LintErrors/missing-end-tag]] lijkt nu schoon. Ik moet nog wel twee andere lintfouten herstellen. Maar deze is eindelijk weg ZONDER een lelijke truc die weer andere problemen veroorzaakten op de pagina's zelf die het [[Sjabloon:Opmaak]] gebruikten. Bedankt voor je geduld. Misschien komt het sjabloon eindelijk uit de in ontwikkelingsfase. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 27 apr 2026 15:58 (CEST)

:Dag Erik, er zijn geen [[:Categorie:Wikibooks:Pagina%27s_met_scriptfouten]] of [[Speciaal:LintErrors]] die uit de [[Module:Layout]] voortkomen (op dit moment). Dus dat is goed nieuws omdat ik weet dat ik dan naar deze toestand altijd terug kan keren. Lastig is dat de betreffende pagina's traag updaten en niet te purgen lijken te zijn, dus soms pas later na edits deze fouten opduiken. Maar goed in die zin is het [[Sjabloon:Opmaak]] veilig te gebruiken. Ik wil nog wel extra's checks doen op de gebruikersinput. Zo kwam 1 lintfout niet uit de module maar uit de pagina zelf die een ongebalanceerde tag meegaf. Daarop heb ik nu een warning ingebouwd in de module zodat de gebruiker ziet dat de invoer niet correct is. Nogmaals bedankt voor je geduld met mij wat betreft dit sjabloon. Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 05:50 (CEST)

== MediaWiki:Scribunto-doc-page-show ==
Hoi Erik,
Ik zie dat jij momenteel de edits doet aan [[MediaWiki:Scribunto-doc-page-show]], dus ik heb een vraagje voor je.
Het valt me op dat de tekst &quot;Documentatie: Module:Layout/doc&quot; (via MediaWiki:Scribunto-doc-page-show) nu standaard bovenaan elke module verschijnt en veel witruimte inneemt. Omdat je die documentatie bij de modules waar ik aan werk, ook gewoon kunt openen door op het document-symbool te klikken, voelt dit nu een beetje dubbelop.
Is het mogelijk om die regel bovenaan weg te halen? Dat maakt het overzicht in de modules waar ik aan werk een stuk rustiger.
Ik hoor graag of dat lukt!
Groetjes, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:01 (CEST)

:Dag Erik, ik wil natuurlijk ook niet jouw werk dwarszitten daarom heb ik het zo maar opgelost https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&amp;diff=424823&amp;oldid=424803. Dan kan ik via [[Gebruiker:BeeBringer/common.css]] het voor mezelf uitzetten. Ik hoop dat het goed voor je zo is, groeten [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:37 (CEST)
::Het is laat ik kan het natuurlijk net zo goed zo oplossen voor iedereen die dan de module bekijkt https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&amp;diff=424829&amp;oldid=424803 [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:55 (CEST)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 apr 2026 22:06 (CEST) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== Commons gemeenschap ==
Dag Erik, zie [https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2], [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File:Unconscience_learning.png] en [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons_talk:Project_scope#Proposal:_clarify_relationship_between_COM:INUSE_and_actual_practice]. Dan is het hier toch veel ...... ;) Dank voor je steun trouwens aldaar! [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 08:31 (CEST)
:Tja, daar kan ik kort over zijn: ik volg het niet meer, de ergernis werd me te veel. Het is toch ongelofelijk dat je zo moet strijden om je vrijwilligerswerk (!) te rechtvaardigen tegenover een paar egootjes die de richtlijnen niet respecteren? Bah. Mocht het tot een peiling of stemming komen zal ik mijn steentje bijdragen, maar verder bemoei ik me er niet meer mee: het moet wel leuk blijven, simpel gezegd. Als ik me rot wil ergeren en elke dag ruzie wil hebben ga ik wel naar nl.wikipedia. Oh, wacht... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 10:38 (CEST)
::Was toch nog een lange reactie hahaha. Het was even ter onderbouwing van de wijzigingen op bestanden uploaden aangezien dit zorgvuldig afwegen vraagt omdat het een systeem pagina is. Dus nu dat bewijs binnen is laat ik het verder, maar dank voor je steun [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 11:12 (CEST)
::*Was ik toch bozer dan ik dacht... ;-)
::*Goed beschouwd is de [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AUploadtext&amp;diff=424936&amp;oldid=400493 zinsnede over lokaal uploaden] natuurlijk wel een belangrijke aanpassing van het beleid. Het lijkt me verstandig het op z'n minst even te melden in de [[wb:l|lerarenkamer]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 11:49 (CEST)

== Hik in [[Sjabloon:Niet te koppelen]]? ==
Het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] lijkt niet meer helemaal goed te werken. De [[:Categorie:Wikibooks:Niet te koppelen pagina's]] wordt wel aan de betreffende pagina toegevoegd, maar de [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan in plaats van te verdwijnen. Deze laatste categorie wordt automatisch toegevoegd en die kan ik niet handmatig verwijderen. Ik kan op &lt;purge&gt; drukken wat ik wil, maar hij verdwijnt niet, ook niet na enkele dagen. Voorbeeld: [[Van Idee tot Publicatie/Printversie]] en [[Ubuntu: Linux voor mensen]]. Hierdoor blijven deze pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] staan, terwijl dat niet zou moeten. 

Bij [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Plato]] is het wel goed gegaan. 

Kan dit worden opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:12 (CEST)

:De oorzaak zit niet in {{Tl|Niet te koppelen}} maar in {{Tl|Boek}}, en dat is zo te zien &quot;intended behaviour&quot;; er zijn ongetwijfeld meer voorbeelden te vinden. Wat er staat is trouwens niet ''fout'', toch? 
:PS. Dat Plato niet in die cat staat komt doordat die pagina geen {{Tl|Boek}} bevat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 okt 2026 22:24 (CEST)
::Dank voor het uitzoeken.
::Mijn/het probleem is, dat een pagina in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan, terwijl het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] is toegevoegd. Als ik bij wijze van onderhoud pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] wil gaan koppelen aan Wikidata-items (waarvoor deze categorie volgens mij ook is bedoeld), dan kom ik daar pagina's tegen waaraan ik (of iemand anders) al tijd heb besteed en heb geconcludeerd dat ze niet te koppelen zijn. Ze horen daar dus helemaal niet thuis en leveren alleen maar nutteloos extra werk op. 
::Is het sjabloon &lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Boek|Boek]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt; en/of &lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Niet te koppelen|Niet te koppelen]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt; zodanig aan te passen dat dit probleem wordt opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:12 (CEST)

::Het probleem speelt ook bij printversies (met {{Tl|Printversie}}), zie [[Ab Urbe Condita/Printversie]]. En ook bij [[Kookboek/Quatre quart]] blijft [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] ten onrechte staan. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 okt 2026 16:11 (CEST)

::Ik begrijp het probleem nu. Er is geen simpele oplossing, omdat beide categorieën door ''drie verschillende sjablonen'' (Boek, Sub en  Niet te koppelen, onafhankelijk van elkaar) worden toegevoegd. Zal ik ook mijn hoofd eens over breken... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 okt 2026 21:56 (CEST)

== Een Infobox voor [[Wikijunior:Klokkijken]] - hulp gevraagd ==
Voor [[Wikijunior:Klokkijken]] wil ik een Infobox maken. 
* Als je op de knop drukt waarmee je automatisch het formulier krijgt, dan wordt die opgeslagen als [[Wikijunior:Infobox/Klokkijken]], met een rode link naar het boek en aantal hoofdstukken (rode link) op 0 terwijl er al 4 zijn. 
* Dus ik denk: ik hernoem hem en zorg ervoor dat Infobox/Wikijunior:Klokkijken in de titel komt te staan en die begint met &quot;Wikibooks&quot;, want zo zien ook de andere infoboxen eruit. Dan krijg je [[Wikijunior:Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] (later bleek ik niet goed te hebben opgelet, er staat nog een keuzemogelijkheid voor het soort boek ervóór). Dat leek me iets teveel van het goede (de link naar het boek is nu wel blauw, maar het aantal boeken (nog steeds rode link) nog steeds 0).
* Een nieuwe poging leverde uiteindelijk [[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] op. Boek zelf heeft blauwe link, maar aantal boeken heeft nog steeds een rode link met aantal 0. 
Nu geef ik het op.

Het probleem zit hem waarschijnlijk in het format van ''Categorie:Wikijunior:Klokkijken - inhoud'' in de automatische link in de Infobox. Alle categorieën in [[:Categorie:Boeken in Wikijunior]] hebben echter als format ''Categorie:Wikijunior-Naam boek- inhoud'', met een koppelteken in plaats van een dubbele punt na ''Wikijunior''. Dus dat had ik ook gedaan voor dit nieuwe boek. 

Ik kon trouwens geen enkel boek in Wikijunior vinden met een Infobox. 

Is het niet nodig/gewenst om een Infobox op te nemen bij Wikijunior-boeken? Als het wel gewenst is: wat is dan de oplossing? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:34 (CEST)

:Als het voor &quot;gewone&quot; Wikiboeken nodig en/of gewenst is is het dat voor Wikijunior-boeken ook, lijkt mij. Maar uit de code in {{Tl|Bi}} en {{Tl|Infobox}} blijkt dat deze er gewoon nooit geschikt voor gemaakt zijn... Ik zal eens kijken of daar een mouw aan te passen is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 okt 2026 20:59 (CEST)
::Tussenstand: 
::*Het kan en ik ben ermee bezig. Technisch is het eigenlijk niet eens zo moeilijk, maar van de naamgeving van sjablonen en categorieën krijg ik hoofdpijn, dat moet echt anders. En dan komt dat aantal hoofdstukken vanzelf ook goed.
::*[[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] is precies de juiste titel: Wikibooks:Infobox/ is een vast gegeven, en Wikijunior:Klokkijken is de titel van het boek. Ergo, de samenstelling is identiek aan die in de hoofdnaamruimte, dat moet mi. ook voor de categorieën zo worden. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 00:57 (CEST)
:::Dank voor het uitzoeken en aanpassen. Is het (ook) een kwestie van alle categorieën &quot;Categorie:Wikijunior-Titel - inhoud&quot; hernoemen naar &quot;Categorie:Wikijunior:Titel - inhoud&quot; (dus het koppelteken vervangen door een dubbele punt)? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:03 (CEST)
::::Ja, en de eerste test loopt al. Zie bv. 
::::*[[:Categorie:Wikijunior-Klokkijken - inhoud]] en 
::::*[[:Categorie:Wikijunior:Klokkijken - inhoud]].
::::En [[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] geeft daardoor nu het juiste aantal hoofdstukken. Voor de overige Wikijuniorboeken werkt dat ook al, maar het duurt even (?) voordat de categorieën gevuld zijn. Overigens heb ik nog niet gekeken naar zaken als printversie en pdf! – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 12:43 (CEST)
:::::Het lijkt erop dat nu elke inhoud-categorie twee bovenliggende categorieën moet krijgen: een met een - en een met een :. Klopt dat? Hoe leg je dat uit aan gebruikers? Persoonlijk zou ik liever echte hernoemingen hebben met een doorverwijzing/vervanging van de koppelteken-categorie naar de dubbele-punt-categorie. Is dit alleen een probeersel, komen de doorverwijzingen nog? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:28 (CEST)
::::::Nee, daar had ik duidelijker over moeten zijn: de huidige situatie is slechts een overgangsfase. Zodra de nieuwe categorieën van ''alle'' Wikijuniorpagina's gevuld zijn kunnen de oude categoriepagina's hernoemd worden. Op deze manier verloopt dat bijna ongemerkt voor de lezers. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 22:37 (CEST)
:::::::OK, dank, duidelijk. Ik zie dat inmiddels in ieder geval Klokkijken nu afgerond is. Dank! [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:46 (CEST)

== Welzijn en veiligheid ==
ik was even in paniek: heb mijn boeken teruggevonden :-)
[[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 6 okt 2026 11:07 (CEST)

:De titels zijn gewijzigd in [[Welzijn en veiligheid]] etc., dat was mij een doorn in het oog... Verder heb ik er een paar voorzien van {{Tl|Wiu2}}, en de links erheen (voorlopig) verwijderd, totdat vorm en inhoud verbeterd zijn. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:15 (CEST)
:Geen paniek, pagina's verdwijnen niet zomaar! En zelfs een verwijderde pagina kan met een muisklik hersteld worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:18 (CEST)

== Hulp gevraagd voor sortering dynamische lijst in [[Wikibooks:Help]]  ==
[[Wikibooks:Help]] Bevat een dynamische lijst. Maar de sortering lijkt nergens naar. Ik heb enkele regels voor sortering overgenomen uit [[Handboek MediaWiki/Extensies/Dynamicpagelist]] (die we ook in het Kookboek gebruiken), maar zelfs na een purge blijft de sortering onveranderd chaotisch. Heb jij daar een oplossing voor? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 21 okt 2026 05:58 (CEST)
:Ik heb ook altijd ruzie met dat ding, en ik weet nog dat het bij het Kookboek ook niet van een leien dakje ging... Ik heb nu &quot;category = Help&quot; ingesteld, ipv. &quot;namespace = Help&quot;. Dat werkt beter, de sortering is ''bijna'' correct, alleen duiken er nu een paar pagina's op die er eerder niet in stonden. Dat is op te lossen door die pagina's uit Category:Help te verwijderen, maar ik weet niet of jij dat acceptabel vindt? – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 22 okt 2026 17:38 (CEST)
::Dank! Het is wat mij betreft nu goed. Nee, laten we geen pagina's verwijderen uit de Categorie:Help. Ik heb liever dat je alle instructies kunt vinden in één categorie; dat er dan in [[Wikibooks:Help]] wellicht iets teveel staat (niet voor mij overigens), neem ik voor lief. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 okt 2026 05:56 (CEST)</text>
      <sha1>r13crysn0zpqk82a9ypz255h8i1br0k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431088</id>
      <parentid>431080</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:09:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Waarom &amp;nbsp;? */ — nieuwe sectie</comment>
      <origin>431088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21975" sha1="bm96dnoz3xnsxxl69s44x6wiu0h1w5s" xml:space="preserve">__TOC__ __NOINDEX__

* Archief: [[Overleg_gebruiker:Erik_Baas/Archief_2008-2019|2008-2019]] &amp;middot; {{Archieflinks|vanaf=2020}}

== Over de link in Wikidata naar [[Munt]] ==
Ik zag dat je de link in het Wikidata-item [[d:Q47859]] had gewijzigd van [[Kookboek/Munt]] naar de nieuwe doorverwijspagina [[Munt]] (ik heb die wijziging teniet gedaan zonder dat ik doorhad dat hij was gewijzigd). Enkele opmerkingen:
#  Dat mag eigenlijk alleen als het betreffende Wikidata-item óók over een doorverwijspagina gaat. Dat is niet het geval met [[d:Q47859]]. Officieel zou je dan een nieuw Wikidata-item hiervoor moeten maken, maar dan ben je alle links naar  Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen kwijt, en daar gaat het nu juist om.
# In [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items#Problemen en uitdagingen]] had ik voor dit soort gevallen een oplossing vermeld. Als die niet voldoet, wil ik graag meedenken. Maar als een doorverwijspagina de oplossing wordt, dan:
## zijn er nog heel wat doorverwijspagina's te maken en te implementeren, ook in Wikidata.;
## moet je in NL-WB voor koppelingen met Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen, etc. naar die doorverwijspagina's; dat lijkt me een mijl op zeven, wat niemand zomaar zal gaan doen (want wie weet dat? of je moet in elke pagina waarnaar de doorverwijspagina verwijst een link opnemen naar die doorverwijspagina);
## moet je niet alleen in de betreffende Tuin-pagina's het sjabloon &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; opnemen, maar ook in de Kookboek-pagina's; dat lijkt me dubbelop.
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 okt 2025 16:59 (CEST)

:Maar [[d:Q47859]] gaat duidelijk over de ''plant'', een koppeling met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] ligt dus mi. meer voor de hand dan met Kookboek/Munt! Overigens is ook [[en:Cookbook:Mint]] gekoppeld aan Q47859, dat klopt dan ook niet. Zou Wikidata geen items moeten hebben met &quot;munt, de plant&quot; en &quot;munt als ingredi&amp;euml;nt&quot; ? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2025 17:43 (CEST)
::Daar heb je een punt. Dan zou dat nieuwe Wikidata-item iets worden als in [[c:Category:Mint]], met meer toepassingen dan alleen ingrediënt in gerechten, ook de kleur mintgroen en als geneesmiddel. Alleen dan weer jammer dan de link met Wikipedia en Wikispecies gaat ontbreken. Wat weegt het zwaarste? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2025 06:41 (CET)
:::Ik heb in Wikidata de doorverwijspagina gevonden: [[d:Q6936966]], en daarheen de WB-doorverwijspagina [[Munt]] verplaatst.
:::Ik heb [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] in het &quot;oude&quot; Wikidata-item [[d:Q47859]] opgenomen.
:::Ik heb een nieuw Wikidata-item gemaakt voor het keukenkruid: [[d:Q141597197]] en daarin [[Kookboek/Munt]] geplaatst.
:::Volgens mij is deze kwestie zo goed opgelost. Mee eens? Zo ja, dan is deze kwestie wat mij betreft afgehandeld. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:58 (CEST)
::::Ja, prima, dank je! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:23 (CEST)

== Lokaal terugplaatsen ==
Dag Erik,

Ik zag dat je een bestand lokaal had teruggeplaatst. Kan dat en hoe doe je dat want dan zou ik geen last meer hebben van Wikimedia Commons.

Mvg, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:11 (CEST)

:Zoals steeds [&lt;nowiki/&gt;[[commons:User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2|&lt;nowiki&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2]&lt;/nowiki&gt;]] dit moeten doen. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:12 (CEST)
::Ja, en we waren zo te zien tegelijk bezig met de beide artikelen waar de foto gebruikt werd. 
::Van dit gedoe op commons heb ik zo langzamerhand helemaal de buik vol. Er zijn in de loop der jaren al heel veel bestanden verwijderd, om allerlei redenen, en het blijkt nu weer te gebeuren door één verwijdernominatie, waarbij [[c:COM:INUSE]] én een protest mijnerzijds volkomen genegeerd worden. De ergernis, veel extra werk voor alle betrokkenen, bah...
::Lokaal uploaden kan via [[Speciaal:Uploaden]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 07:35 (CEST)

== Lintfouten afsluitende tag ==
Dag Erik, je hebt er - sorry daarvoor - lang op moeten wachten ([[Overleg gebruiker:BeeBringer#Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt|https://nl.wikibooks.org/wiki/Overleg_gebruiker:BeeBringer#Lintfouten:_Afsluitende_tag_ontbreekt]]) maar [[Speciaal:LintErrors/missing-end-tag]] lijkt nu schoon. Ik moet nog wel twee andere lintfouten herstellen. Maar deze is eindelijk weg ZONDER een lelijke truc die weer andere problemen veroorzaakten op de pagina's zelf die het [[Sjabloon:Opmaak]] gebruikten. Bedankt voor je geduld. Misschien komt het sjabloon eindelijk uit de in ontwikkelingsfase. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 27 apr 2026 15:58 (CEST)

:Dag Erik, er zijn geen [[:Categorie:Wikibooks:Pagina%27s_met_scriptfouten]] of [[Speciaal:LintErrors]] die uit de [[Module:Layout]] voortkomen (op dit moment). Dus dat is goed nieuws omdat ik weet dat ik dan naar deze toestand altijd terug kan keren. Lastig is dat de betreffende pagina's traag updaten en niet te purgen lijken te zijn, dus soms pas later na edits deze fouten opduiken. Maar goed in die zin is het [[Sjabloon:Opmaak]] veilig te gebruiken. Ik wil nog wel extra's checks doen op de gebruikersinput. Zo kwam 1 lintfout niet uit de module maar uit de pagina zelf die een ongebalanceerde tag meegaf. Daarop heb ik nu een warning ingebouwd in de module zodat de gebruiker ziet dat de invoer niet correct is. Nogmaals bedankt voor je geduld met mij wat betreft dit sjabloon. Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 05:50 (CEST)

== MediaWiki:Scribunto-doc-page-show ==
Hoi Erik,
Ik zie dat jij momenteel de edits doet aan [[MediaWiki:Scribunto-doc-page-show]], dus ik heb een vraagje voor je.
Het valt me op dat de tekst &quot;Documentatie: Module:Layout/doc&quot; (via MediaWiki:Scribunto-doc-page-show) nu standaard bovenaan elke module verschijnt en veel witruimte inneemt. Omdat je die documentatie bij de modules waar ik aan werk, ook gewoon kunt openen door op het document-symbool te klikken, voelt dit nu een beetje dubbelop.
Is het mogelijk om die regel bovenaan weg te halen? Dat maakt het overzicht in de modules waar ik aan werk een stuk rustiger.
Ik hoor graag of dat lukt!
Groetjes, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:01 (CEST)

:Dag Erik, ik wil natuurlijk ook niet jouw werk dwarszitten daarom heb ik het zo maar opgelost https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&amp;diff=424823&amp;oldid=424803. Dan kan ik via [[Gebruiker:BeeBringer/common.css]] het voor mezelf uitzetten. Ik hoop dat het goed voor je zo is, groeten [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:37 (CEST)
::Het is laat ik kan het natuurlijk net zo goed zo oplossen voor iedereen die dan de module bekijkt https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&amp;diff=424829&amp;oldid=424803 [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:55 (CEST)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 apr 2026 22:06 (CEST) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== Commons gemeenschap ==
Dag Erik, zie [https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2], [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File:Unconscience_learning.png] en [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons_talk:Project_scope#Proposal:_clarify_relationship_between_COM:INUSE_and_actual_practice]. Dan is het hier toch veel ...... ;) Dank voor je steun trouwens aldaar! [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 08:31 (CEST)
:Tja, daar kan ik kort over zijn: ik volg het niet meer, de ergernis werd me te veel. Het is toch ongelofelijk dat je zo moet strijden om je vrijwilligerswerk (!) te rechtvaardigen tegenover een paar egootjes die de richtlijnen niet respecteren? Bah. Mocht het tot een peiling of stemming komen zal ik mijn steentje bijdragen, maar verder bemoei ik me er niet meer mee: het moet wel leuk blijven, simpel gezegd. Als ik me rot wil ergeren en elke dag ruzie wil hebben ga ik wel naar nl.wikipedia. Oh, wacht... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 10:38 (CEST)
::Was toch nog een lange reactie hahaha. Het was even ter onderbouwing van de wijzigingen op bestanden uploaden aangezien dit zorgvuldig afwegen vraagt omdat het een systeem pagina is. Dus nu dat bewijs binnen is laat ik het verder, maar dank voor je steun [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 11:12 (CEST)
::*Was ik toch bozer dan ik dacht... ;-)
::*Goed beschouwd is de [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AUploadtext&amp;diff=424936&amp;oldid=400493 zinsnede over lokaal uploaden] natuurlijk wel een belangrijke aanpassing van het beleid. Het lijkt me verstandig het op z'n minst even te melden in de [[wb:l|lerarenkamer]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 11:49 (CEST)

== Hik in [[Sjabloon:Niet te koppelen]]? ==
Het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] lijkt niet meer helemaal goed te werken. De [[:Categorie:Wikibooks:Niet te koppelen pagina's]] wordt wel aan de betreffende pagina toegevoegd, maar de [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan in plaats van te verdwijnen. Deze laatste categorie wordt automatisch toegevoegd en die kan ik niet handmatig verwijderen. Ik kan op &lt;purge&gt; drukken wat ik wil, maar hij verdwijnt niet, ook niet na enkele dagen. Voorbeeld: [[Van Idee tot Publicatie/Printversie]] en [[Ubuntu: Linux voor mensen]]. Hierdoor blijven deze pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] staan, terwijl dat niet zou moeten. 

Bij [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Plato]] is het wel goed gegaan. 

Kan dit worden opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:12 (CEST)

:De oorzaak zit niet in {{Tl|Niet te koppelen}} maar in {{Tl|Boek}}, en dat is zo te zien &quot;intended behaviour&quot;; er zijn ongetwijfeld meer voorbeelden te vinden. Wat er staat is trouwens niet ''fout'', toch? 
:PS. Dat Plato niet in die cat staat komt doordat die pagina geen {{Tl|Boek}} bevat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 okt 2026 22:24 (CEST)
::Dank voor het uitzoeken.
::Mijn/het probleem is, dat een pagina in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan, terwijl het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] is toegevoegd. Als ik bij wijze van onderhoud pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] wil gaan koppelen aan Wikidata-items (waarvoor deze categorie volgens mij ook is bedoeld), dan kom ik daar pagina's tegen waaraan ik (of iemand anders) al tijd heb besteed en heb geconcludeerd dat ze niet te koppelen zijn. Ze horen daar dus helemaal niet thuis en leveren alleen maar nutteloos extra werk op. 
::Is het sjabloon &lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Boek|Boek]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt; en/of &lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Niet te koppelen|Niet te koppelen]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt; zodanig aan te passen dat dit probleem wordt opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:12 (CEST)

::Het probleem speelt ook bij printversies (met {{Tl|Printversie}}), zie [[Ab Urbe Condita/Printversie]]. En ook bij [[Kookboek/Quatre quart]] blijft [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] ten onrechte staan. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 okt 2026 16:11 (CEST)

::Ik begrijp het probleem nu. Er is geen simpele oplossing, omdat beide categorieën door ''drie verschillende sjablonen'' (Boek, Sub en  Niet te koppelen, onafhankelijk van elkaar) worden toegevoegd. Zal ik ook mijn hoofd eens over breken... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 okt 2026 21:56 (CEST)

== Een Infobox voor [[Wikijunior:Klokkijken]] - hulp gevraagd ==
Voor [[Wikijunior:Klokkijken]] wil ik een Infobox maken. 
* Als je op de knop drukt waarmee je automatisch het formulier krijgt, dan wordt die opgeslagen als [[Wikijunior:Infobox/Klokkijken]], met een rode link naar het boek en aantal hoofdstukken (rode link) op 0 terwijl er al 4 zijn. 
* Dus ik denk: ik hernoem hem en zorg ervoor dat Infobox/Wikijunior:Klokkijken in de titel komt te staan en die begint met &quot;Wikibooks&quot;, want zo zien ook de andere infoboxen eruit. Dan krijg je [[Wikijunior:Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] (later bleek ik niet goed te hebben opgelet, er staat nog een keuzemogelijkheid voor het soort boek ervóór). Dat leek me iets teveel van het goede (de link naar het boek is nu wel blauw, maar het aantal boeken (nog steeds rode link) nog steeds 0).
* Een nieuwe poging leverde uiteindelijk [[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] op. Boek zelf heeft blauwe link, maar aantal boeken heeft nog steeds een rode link met aantal 0. 
Nu geef ik het op.

Het probleem zit hem waarschijnlijk in het format van ''Categorie:Wikijunior:Klokkijken - inhoud'' in de automatische link in de Infobox. Alle categorieën in [[:Categorie:Boeken in Wikijunior]] hebben echter als format ''Categorie:Wikijunior-Naam boek- inhoud'', met een koppelteken in plaats van een dubbele punt na ''Wikijunior''. Dus dat had ik ook gedaan voor dit nieuwe boek. 

Ik kon trouwens geen enkel boek in Wikijunior vinden met een Infobox. 

Is het niet nodig/gewenst om een Infobox op te nemen bij Wikijunior-boeken? Als het wel gewenst is: wat is dan de oplossing? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:34 (CEST)

:Als het voor &quot;gewone&quot; Wikiboeken nodig en/of gewenst is is het dat voor Wikijunior-boeken ook, lijkt mij. Maar uit de code in {{Tl|Bi}} en {{Tl|Infobox}} blijkt dat deze er gewoon nooit geschikt voor gemaakt zijn... Ik zal eens kijken of daar een mouw aan te passen is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 okt 2026 20:59 (CEST)
::Tussenstand: 
::*Het kan en ik ben ermee bezig. Technisch is het eigenlijk niet eens zo moeilijk, maar van de naamgeving van sjablonen en categorieën krijg ik hoofdpijn, dat moet echt anders. En dan komt dat aantal hoofdstukken vanzelf ook goed.
::*[[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] is precies de juiste titel: Wikibooks:Infobox/ is een vast gegeven, en Wikijunior:Klokkijken is de titel van het boek. Ergo, de samenstelling is identiek aan die in de hoofdnaamruimte, dat moet mi. ook voor de categorieën zo worden. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 00:57 (CEST)
:::Dank voor het uitzoeken en aanpassen. Is het (ook) een kwestie van alle categorieën &quot;Categorie:Wikijunior-Titel - inhoud&quot; hernoemen naar &quot;Categorie:Wikijunior:Titel - inhoud&quot; (dus het koppelteken vervangen door een dubbele punt)? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:03 (CEST)
::::Ja, en de eerste test loopt al. Zie bv. 
::::*[[:Categorie:Wikijunior-Klokkijken - inhoud]] en 
::::*[[:Categorie:Wikijunior:Klokkijken - inhoud]].
::::En [[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] geeft daardoor nu het juiste aantal hoofdstukken. Voor de overige Wikijuniorboeken werkt dat ook al, maar het duurt even (?) voordat de categorieën gevuld zijn. Overigens heb ik nog niet gekeken naar zaken als printversie en pdf! – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 12:43 (CEST)
:::::Het lijkt erop dat nu elke inhoud-categorie twee bovenliggende categorieën moet krijgen: een met een - en een met een :. Klopt dat? Hoe leg je dat uit aan gebruikers? Persoonlijk zou ik liever echte hernoemingen hebben met een doorverwijzing/vervanging van de koppelteken-categorie naar de dubbele-punt-categorie. Is dit alleen een probeersel, komen de doorverwijzingen nog? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:28 (CEST)
::::::Nee, daar had ik duidelijker over moeten zijn: de huidige situatie is slechts een overgangsfase. Zodra de nieuwe categorieën van ''alle'' Wikijuniorpagina's gevuld zijn kunnen de oude categoriepagina's hernoemd worden. Op deze manier verloopt dat bijna ongemerkt voor de lezers. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 22:37 (CEST)
:::::::OK, dank, duidelijk. Ik zie dat inmiddels in ieder geval Klokkijken nu afgerond is. Dank! [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:46 (CEST)

== Welzijn en veiligheid ==
ik was even in paniek: heb mijn boeken teruggevonden :-)
[[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 6 okt 2026 11:07 (CEST)

:De titels zijn gewijzigd in [[Welzijn en veiligheid]] etc., dat was mij een doorn in het oog... Verder heb ik er een paar voorzien van {{Tl|Wiu2}}, en de links erheen (voorlopig) verwijderd, totdat vorm en inhoud verbeterd zijn. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:15 (CEST)
:Geen paniek, pagina's verdwijnen niet zomaar! En zelfs een verwijderde pagina kan met een muisklik hersteld worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:18 (CEST)

== Hulp gevraagd voor sortering dynamische lijst in [[Wikibooks:Help]]  ==
[[Wikibooks:Help]] Bevat een dynamische lijst. Maar de sortering lijkt nergens naar. Ik heb enkele regels voor sortering overgenomen uit [[Handboek MediaWiki/Extensies/Dynamicpagelist]] (die we ook in het Kookboek gebruiken), maar zelfs na een purge blijft de sortering onveranderd chaotisch. Heb jij daar een oplossing voor? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 21 okt 2026 05:58 (CEST)
:Ik heb ook altijd ruzie met dat ding, en ik weet nog dat het bij het Kookboek ook niet van een leien dakje ging... Ik heb nu &quot;category = Help&quot; ingesteld, ipv. &quot;namespace = Help&quot;. Dat werkt beter, de sortering is ''bijna'' correct, alleen duiken er nu een paar pagina's op die er eerder niet in stonden. Dat is op te lossen door die pagina's uit Category:Help te verwijderen, maar ik weet niet of jij dat acceptabel vindt? – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 22 okt 2026 17:38 (CEST)
::Dank! Het is wat mij betreft nu goed. Nee, laten we geen pagina's verwijderen uit de Categorie:Help. Ik heb liever dat je alle instructies kunt vinden in één categorie; dat er dan in [[Wikibooks:Help]] wellicht iets teveel staat (niet voor mij overigens), neem ik voor lief. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 okt 2026 05:56 (CEST)

== Waarom &lt;code&gt;&amp;nbsp&lt;/code&gt;;? ==
Waarom wordt &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;; toegevoegd, bijvoorbeeld bij het invoegen van referenties? Het komt op mij over als schrijvertje pesten (&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt; en &lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt; kan ik nog wel onthouden maar die onsamenhangede code niet) en ben daarom geneigd ze te verwijderen uit instructies omdat ze toch niks lijken te doen. Is dat niet waar? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 okt 2026 12:09 (CEST)</text>
      <sha1>bm96dnoz3xnsxxl69s44x6wiu0h1w5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30469</id>
    <revision>
      <id>431069</id>
      <parentid>431026</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Link</comment>
      <origin>431069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2855" sha1="5gorge8dzly6wnhvek1zezizf6fenfx" xml:space="preserve">{{wiu3|JopkeB}}
{{Bi}}

Dit wikiboek is een handleiding voor het maken van een volwaardig wikiboek. We gaan ervan uit dat de tekst ervoor al gereed is. (Zo niet: maak die eerst, bijvoorbeeld met een tekstverwerker, zie het wikiboek [[Schrijven]] voor aanwijzingen.) Dan is het nog de kunst om die tekst op een aantrekkelijke manier om te zetten naar een wiki en toepasselijke illustraties te gebruiken. 

== Inhoudsopgave ==
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?|Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek starten|Een wikiboek starten]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven|Een hoofdstuk schrijven]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Tekstopmaak|Tekstopmaak]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken|Afbeeldingen gebruiken]] - De schatkamer van Wikimedia Commons
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Opdrachten|Opdrachten]] - oefeningen, opgaven, vragen en antwoorden; opnemen in [[:Categorie:Opgaven]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een index maken|Een index maken]] - Trefwoordenlijst met verwijzingen
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Overige bewerkingen|Overige bewerkingen]] - problemen oplossen, pagina's hernoemen, verwijderen; verwijzingen
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding|Afronding]] - WSBN, Infobox, sjabloon Inhoudstabel, boek beter vindbaar maken (Boekenplank, voorpagina Wikibooks, Portaal), laatste correcties, pas ''&lt;nowiki&gt;{{Fase|1}}&lt;/nowiki&gt;'' op de voorpagina van het wikiboek aan, koppelen aan Wikidata-item, [[Help:Afdrukken|afdrukken]]. Zie [[Help:Boekstructuur]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. 
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren|Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren]]

=== Algemene tips ===
* Zet bovenin een nieuwe pagina '''&lt;nowiki&gt;{{Wiu3|Accountnaam}}&lt;/nowiki&gt;'''. Dit voorkomt dat iemand anders tegelijkertijd aan de pagina werkt en er technische conflicten ontstaan. Als de ander sneller is met opslaan dan jij, raak jij je wijzigingen weer kwijt. Verwijder het sjabloon weer als je er niet meer aan werkt.
* In het menu links van de editor staat ook een link &quot;hulp&quot;. Dit kan je best, zeker in het begin, openen in een apart tabblad of venster.

{{Te doen|Inleiding maken/verplaatsen naar boven + controleren of alle noodzakelijke onderdelen zijn opgenomen + links naar Help-pagina's; eventueel onderdelen verplaatsen naar hoofdstukken en dan een Index maken| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 08:20 (CEST)}}

{{Boek}}
{{Fase|3}}

[[Categorie:Onderwijs|papieren]]
[[Categorie:Help| wikiboek]]</text>
      <sha1>5gorge8dzly6wnhvek1zezizf6fenfx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431071</id>
      <parentid>431069</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Algemene tips */ Aanvullingen</comment>
      <origin>431071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3149" sha1="snwfbgrd9cy87j8nd2gih41qmzabg17" xml:space="preserve">{{wiu3|JopkeB}}
{{Bi}}

Dit wikiboek is een handleiding voor het maken van een volwaardig wikiboek. We gaan ervan uit dat de tekst ervoor al gereed is. (Zo niet: maak die eerst, bijvoorbeeld met een tekstverwerker, zie het wikiboek [[Schrijven]] voor aanwijzingen.) Dan is het nog de kunst om die tekst op een aantrekkelijke manier om te zetten naar een wiki en toepasselijke illustraties te gebruiken. 

== Inhoudsopgave ==
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?|Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek starten|Een wikiboek starten]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven|Een hoofdstuk schrijven]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Tekstopmaak|Tekstopmaak]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken|Afbeeldingen gebruiken]] - De schatkamer van Wikimedia Commons
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Opdrachten|Opdrachten]] - oefeningen, opgaven, vragen en antwoorden; opnemen in [[:Categorie:Opgaven]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een index maken|Een index maken]] - Trefwoordenlijst met verwijzingen
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Overige bewerkingen|Overige bewerkingen]] - problemen oplossen, pagina's hernoemen, verwijderen; verwijzingen
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding|Afronding]] - WSBN, Infobox, sjabloon Inhoudstabel, boek beter vindbaar maken (Boekenplank, voorpagina Wikibooks, Portaal), laatste correcties, pas ''&lt;nowiki&gt;{{Fase|1}}&lt;/nowiki&gt;'' op de voorpagina van het wikiboek aan, koppelen aan Wikidata-item, [[Help:Afdrukken|afdrukken]]. Zie [[Help:Boekstructuur]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. 
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren|Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren]]

=== Algemene tips ===
* Zet bovenin een nieuwe pagina '''&lt;nowiki&gt;{{Wiu3|Accountnaam}}&lt;/nowiki&gt;''' (Werk in uitvoering). Dit voorkomt dat iemand anders tegelijkertijd aan de pagina werkt en er technische conflicten ontstaan. Als de ander sneller is met opslaan dan jij, raak jij je wijzigingen weer kwijt. Verwijder het sjabloon weer als je er niet meer aan werkt.
* In het menu links van de editor staat ook een link &quot;hulp&quot;. Dit kan je best, zeker in het begin, openen in een apart tabblad of venster.
* Zie de volgende Help-pagina's voor basis-handelingen in Wikibooks:
** [[Help:Account]] - Wanneer heb je een account nodig en hoe stel je er een in?
** [[Help:Zoeken]]
** [[Help:Overlegpagina]] - hoe en waar kun je overleggen over een boek, hoofdstuk of andere kwesties? 

{{Te doen|Inleiding maken/verplaatsen naar boven + controleren of alle noodzakelijke onderdelen zijn opgenomen + links naar Help-pagina's; eventueel onderdelen verplaatsen naar hoofdstukken en dan een Index maken| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 08:20 (CEST)}}

{{Boek}}
{{Fase|3}}

[[Categorie:Onderwijs|papieren]]
[[Categorie:Help| wikiboek]]</text>
      <sha1>snwfbgrd9cy87j8nd2gih41qmzabg17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431072</id>
      <parentid>431071</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Inhoudsopgave */ Aanvulling</comment>
      <origin>431072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3197" sha1="k2mwjdovah9waavfr7ch1ms5ee24loa" xml:space="preserve">{{wiu3|JopkeB}}
{{Bi}}

Dit wikiboek is een handleiding voor het maken van een volwaardig wikiboek. We gaan ervan uit dat de tekst ervoor al gereed is. (Zo niet: maak die eerst, bijvoorbeeld met een tekstverwerker, zie het wikiboek [[Schrijven]] voor aanwijzingen.) Dan is het nog de kunst om die tekst op een aantrekkelijke manier om te zetten naar een wiki en toepasselijke illustraties te gebruiken. 

== Inhoudsopgave ==
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?|Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek starten|Een wikiboek starten]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven|Een hoofdstuk schrijven]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Tekstopmaak|Tekstopmaak]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken|Afbeeldingen gebruiken]] - De schatkamer van Wikimedia Commons
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Opdrachten|Opdrachten]] - oefeningen, opgaven, vragen en antwoorden, zie o.a. [[Handboek MediaWiki/Extensies/Quiz]]; opnemen in [[:Categorie:Opgaven]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een index maken|Een index maken]] - Trefwoordenlijst met verwijzingen
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Overige bewerkingen|Overige bewerkingen]] - problemen oplossen, pagina's hernoemen, verwijderen; verwijzingen
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding|Afronding]] - WSBN, Infobox, sjabloon Inhoudstabel, boek beter vindbaar maken (Boekenplank, voorpagina Wikibooks, Portaal), laatste correcties, pas ''&lt;nowiki&gt;{{Fase|1}}&lt;/nowiki&gt;'' op de voorpagina van het wikiboek aan, koppelen aan Wikidata-item, [[Help:Afdrukken|afdrukken]]. Zie [[Help:Boekstructuur]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. 
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren|Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren]]

=== Algemene tips ===
* Zet bovenin een nieuwe pagina '''&lt;nowiki&gt;{{Wiu3|Accountnaam}}&lt;/nowiki&gt;''' (Werk in uitvoering). Dit voorkomt dat iemand anders tegelijkertijd aan de pagina werkt en er technische conflicten ontstaan. Als de ander sneller is met opslaan dan jij, raak jij je wijzigingen weer kwijt. Verwijder het sjabloon weer als je er niet meer aan werkt.
* In het menu links van de editor staat ook een link &quot;hulp&quot;. Dit kan je best, zeker in het begin, openen in een apart tabblad of venster.
* Zie de volgende Help-pagina's voor basis-handelingen in Wikibooks:
** [[Help:Account]] - Wanneer heb je een account nodig en hoe stel je er een in?
** [[Help:Zoeken]]
** [[Help:Overlegpagina]] - hoe en waar kun je overleggen over een boek, hoofdstuk of andere kwesties? 

{{Te doen|Inleiding maken/verplaatsen naar boven + controleren of alle noodzakelijke onderdelen zijn opgenomen + links naar Help-pagina's; eventueel onderdelen verplaatsen naar hoofdstukken en dan een Index maken| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 08:20 (CEST)}}

{{Boek}}
{{Fase|3}}

[[Categorie:Onderwijs|papieren]]
[[Categorie:Help| wikiboek]]</text>
      <sha1>k2mwjdovah9waavfr7ch1ms5ee24loa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:DynamicPageList</title>
    <ns>12</ns>
    <id>41065</id>
    <redirect title="Handboek MediaWiki/Extensies/Dynamicpagelist" />
    <revision>
      <id>431076</id>
      <parentid>380932</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:59:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Category:Help]]</comment>
      <origin>431076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="rknjzfp9i4gter2olyep7b88qx651r3" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Handboek_MediaWiki/Extensies/Dynamicpagelist]]

[[Category:Help]]</text>
      <sha1>rknjzfp9i4gter2olyep7b88qx651r3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Huishouden/Voeding</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43626</id>
    <revision>
      <id>431087</id>
      <parentid>427380</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T09:29:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>431087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82683" sha1="lclkrj5nnrtvz6zpsxo5smymq5bf5ar" xml:space="preserve">{{Index Huishouden}}
[[Bestand:Good Food Display - NCI Visuals Online.jpg|600px|Voedingsmiddelen]]&lt;br&gt;
'''Voedingsmiddelen'''

{| class=&quot;wikitable&quot;; style=&quot;border: solid 6px red; background-color: #FC9; color: black;&quot;
| &lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''Disclaimer'''&lt;/span&gt;
Dit hoofdstuk is met zorg samengesteld, op basis van gezaghebbende bronnen en inzichten van de schrijvers. Maar zij hebben geen medische achtergrond. Daarom geldt een {{Wp|Voorbehoud bij medische informatie|Voorbehoud medische informatie}}:
* Beschouw dit artikel niet als enige of als zonder meer gezaghebbende bron van informatie over gezondheid en ziekte.
* Dit artikel is beslist geen vervanging voor een consultatie bij een arts.
* De in dit hoofdstuk gegeven voedingsadviezen gelden NIET voor mensen met een dieet dat is voorgeschreven of geadviseerd door een arts of diëtist; dergelijke medische adviezen hebben voorrang boven de voedingsadviezen in dit hoofdstuk. Dit geldt ook voor mensen met een voedselallergie.&lt;br&gt;
|}

== Inleiding ==
Een belangrijk deel van het huishouden bestaat uit het goed voeden van de bewoners van een huis. Dit hoofdstuk gaat over de vele aspecten van voeding: waarom voeding nodig is, wat gezonde voeding is en hoe iemand dagelijks gezonde maaltijden kan bereiden. Want iedereen weet wel dat elke dag veel snoep, koek, patat en andere snacks slecht voor je zijn. Maar hoe kan het beter? En waarom?

Onderwerpen die in dit hoofdstuk worden besproken:
* Basisbeginselen van de voedingsleer.
* Maaltijden samenstellen.
* Voedselbereiding.
* Overige aspecten zoals tafel dekken, bewaren van voedsel, hygiëne en keukenuitrusting.

Dus eerst een stukje theorie en dan de praktijk.

== Voedingsleer ==
Om gezond te blijven heeft een lichaam dagelijks voedings'''stoffen''' nodig. Voorbeelden zijn: eiwitten, koolhydraten, vet, vitamines en vocht. Ze leveren energie, beschermen tegen ziekten en ze slaan vet op voor slechtere tijden. Daarnaast zorgen ze ervoor dat lichaamscellen groeien, zich ontwikkelen en herstellen. Kortom: ze zorgen ervoor dat het lichaam functioneert zoals het zou moeten en dat het gezond blijft. We krijgen ze binnen via de juiste voedings'''middelen''', zoals brood, groente, kaas en olijfolie. 

=== Voedingsstoffen ===
Voedingsstoffen worden hier onderverdeeld in brandstoffen, vitamines, mineralen en spoorelementen, vezels en water. De belangrijkste voedingsstoffen worden hieronder schematisch gepresenteerd, met ook een kolom voor de voedingsmiddelen waarin ze voorkomen.&lt;br&gt;
Tip: als je niet zo geïnteresseerd bent in theorie: spring dan naar de volgende paragraaf met [[Huishouden/Voeding#De_Schijf_van_Vijf_(voedingsmiddelen)|De Schijf van vijf]], daarin is de theorie toegepast op een voor velen handzamere manier.

Hoeveel iemand van elke voedingsstof nodig heeft, is afhankelijk van leeftijd, geslacht en dagelijkse inspanning (een bouwvakker en topsporter hebben meer voeding nodig dan een kantoorklerk). Ook de hoeveelheden voor zwangeren, vrouwen die borstvoeding geven en vegetarieërs kunnen hoger zijn. Voor de brandstoffen zijn de benodigde hoeveelheden weergegeven, voor het overige voedingsstoffen wordt verwezen naar deze informatie elders. 

==== Brandstoffen ====
Brandstoffen leveren energie. Energie zorgt ervoor dat iemand van alles kan doen: bewegen, denken, warm worden en warm blijven, zijn/haar lichaamscellen vernieuwen en nog veel meer. Hoeveel energie een brandstof levert wordt gemeten in {{Wp|Calorie|calorieën}} (officieel eigenlijk joules, maar iedereen gebruikt nog de term calorie). Hoeveel calorieën iemand nodig heeft, is afhankelijke van geslacht, leeftijdscategorie en leefstijl, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/hoeveel-calorieen-heb-ik-nodig-.aspx Benodigde calorieën] van het Voedingscentrum.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Brandstoffen (en bouwstoffen)&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bronnen tabel Brandstoffen:
* https://www.voedingscentrum.nl/
* https://biologiepagina.nl/2en3/Voeding/samenvattingvoeding.htm&lt;/ref&gt;
|-
! Naam !! Nodig voor !! Nodig per dag (volwassenen, gemiddelden) !! Komt voor in !! Soort
|-
| Eiwitten || groei, slijtage herstellen || 0,83 gram per kilogram lichaamsgewicht || vlees, gevogelte, vis, zuivel (zoals melk, kaas, kwark, karnemelk en yoghurt), ei, [[Kookboek/Peulvruchten|peulvruchten]], noten, tofu, tempé en andere vegaproducten || bouwstof, brandstof
|-
| Koolhydraten || hersenen ||40-70% van de calorieën || graanproducten, zoals brood, aardappelen, rijst, pastasoorten (macaroni, spaghetti, e.d.), pannenkoeken, gerst en gierst; en boekweit (geen graan) || bouwstof, brandstof, reservestof
|-
| Onverzadigde oliën en vetten || leveren vitamine A, D en E en essentiële vetzuren; vetzuren zijn bouwstenen en beschermers van lichaamscellen en ze laten ogen, hersenen en spieren goed werken || 20-40% van de calorieën || plantaardige oliën, margarine en halvarine uit een kuipje, vloeibare bak-en-braadproducten || bouwstof, brandstof, reservestof
|}

Let op
# ''Koolhydraten'': er bestaan koolhydraten die snel worden verteerd en andere die daar langer over doen. Hoe langzamer, hoe beter: het duurt dan langer voordat je weer trek/honger krijgt en het is bevorderlijk voor je concentratie en een goed humeur. Langzame koolhydraten zijn vooral te vinden in voedingsmiddelen met veel vezels, zoals volkorenproducten, groente, fruit en peulvruchten, en ook in yoghurt en melk. Snelle koolhydraten, die je dus zoveel mogelijk moet vermijden, zitten vooral in voedingsmiddelen met suiker (inclusief honing) en wit meel. Bron en meer informatie: [https://www.diabetesfonds.nl/over-eten/over-koolhydraten Over koolhydraten] van het Diabetesfonds.

==== Vitamines ====
{{Wp| Vitamine|Vitamines}} zijn bouwstoffen en beschermende stoffen voor het lichaam. Zij regelen tal van zaken, zie onderstaande tabel. Voor de hoeveelheden die per dag nodig zijn: zie [https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Professionals/Pers/Factsheets/Factsheet%20Aanbevelingen%20vitamines%20en%20mineralen.pdf Vitamines en mineralen - factsheet van het Voedingscentrum]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Vitamines&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bronnen tabel Vitamines: 
* https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vitamines.aspx
* [[:Bestand:Vitamins Table.png]] in Wikimedia Commons
* Het artikel {{Wp|Vitamine|Vitamine}} in de Nederlandstalige Wikipedia (voor enkele alternatieve namen)&lt;/ref&gt;
|-
! Naam !! Andere namen !! Nodig voor !! Komt voor in !! Oplosbaar in
|-
| {{Wp|Retinol|A}} || Retinol, axeroftol || Afweersysteem, groei, huid, ogen, reproductie (sperma, eierstokken, placenta) || Vlees, lever, levertraan, vette vis, ei, melkvet, margarine, halvarine, bak- en braadproducten || vet
|-
| Pro-vitamine A || Bètacaroteen (lichaam zet het om in vitamine A) || zelfde als vitamine A || Wortel en groene bladgroente || water
|-
| {{Wp|Thiamine|B1}} || Thiamine, aneurine || Vrijmaken van energie uit voeding, hart, zenuwen, hersenen || Volkoren producten, aardappelen, vlees || water
|-
| {{Wp|Riboflavine|B2}} || Riboflavine, lactoflavine || Vrijmaken van energie uit voeding, huid || Melkproducten, vlees, groene bladgroente; NB Niet blootstellen aan licht. || water
|-
| {{Wp|Nicotinezuur|B3}} || Niacine, nicotinezuur, nicotinamide || Vrijmaken van energie uit voeding; huid, zenuwen, hersenen || Vlees, vis, volkorenproducten, aardappelen, bieten, biergist || water
|-
| {{Wp|Pantotheenzuur|B5}} || Pantotheenzuur || Vrijmaken van energie uit voeding || Vlees, volkorenproducten, peulvruchten, melkproducten, groente, fruit || water
|-
| {{Wp|Vitamine B6|B6}} || Pyriodoxine, adermine || Werking hormonen, groei, afweersysteem, zenuwen || Vlees, vis, ei, volkoren producten, aardappelen, peulvruchten, groente || water
|-
| {{Wp|Biotine|B8}} || Biotine || Vrijmaken van energie uit voeding, huid, haar, zenuwen || Ei, lever, noten, zaden, melkproducten || water
|-
| {{Wp|Foliumzuur|B11}} || Foliumzuur|| Groei, werking lichaam, bloedcellen, verkleinen kans op geboorteafwijkingen || Groene groente, volkorenproducten, vlees, melkproducten || water
|-
| {{Wp|Vitamine B12|B12}} || Cobalamine || Rode bloedcellen, zenuwen || vlees, vis, ei, melkproducten
Vegetariërs let op: [https://www.vegetariers.nl/kennisbank/supplementen-en-vitamines/vitamine-b12-advies/ Vitamine B12-advies voor vegetariërs] 
|-
| {{Wp|Ascorbinezuur|C}} || (L-)Ascorbinezuur|| Bescherming cellen, weerstand; anti-oxidant || groente, fruit, aardappelen || water
|-
| Vitamine D || - || Opname van calcium, sterke botten en tanden, spieren, afweersysteem || Vlees, vette vis, ei, margarine, halvarine, bak- en braadproducten, ultraviolet zonlicht || vet
|-
| {{Wp|Vitamine E|E}} || Alfa-tocoferol || Bescherming cellen  || Plantaardige olie, margarine, halvarine, bak- en braadproducten, noten, zaden, groene bladgroente || vet
|-
| {{Wp|Vitamine K|K}} || Fytomenadion, naftochinon || Bloedstolling, sterke botten || Groene bladgroente, kwark, kaas || vet
|}

==== Mineralen en spoorelementen ====
Mineralen en spoorelementen zijn bouwstoffen en/of beschermende stoffen. Voor de hoeveelheden die per dag nodig zijn: zie [https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Professionals/Pers/Factsheets/Factsheet%20Aanbevelingen%20vitamines%20en%20mineralen.pdf Vitamines en mineralen - factsheet van het Voedingscentrum]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Mineralen en spoorelementen&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bron tabel Mineralen en spoorelementen: https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/mineralen.aspx&lt;/ref&gt;
|-
! Naam !! Nodig voor !! Komt voor in !! Mineraal / Spoorelement
|-
| Calcium (Kalk) || botten, tanden, spieren, zenuwen || melkproducten, groene groente || Mineraal
|-
| Chloride || vochtbalans || zout || Mineraal
|-
| Chroom || bloedsuikergehalte, energiestofwisseling, lagere cholesterol || groente en fruit, volkoren graanproducten || Spoorelement
|-
| Floride || voorkoming tandbederf || tandpasta|| Spoorelement
|-
| Fosfor || botten, energiestofwisseling || melkproducten, vis, vlees, volkoren graanproducten, peulvruchten || Mineraal
|-
| IJzer || bloed, afweersysteem || vlees, volkoren graanproducten, groene bladgroente, peulvruchten, ei, noten || Spoorelement
|-
| Jodium || schildklier || brood, zeevis, eis, melkproducten, zeewier || Spoorelement
|-
| Kalium || vochtbalans || groente, fruit, aardappelen, vlees, vis, noten, melkproducten, volkoren graanproducten || Mineraal
|-
| Koper || bindweefsel, botten, afweersysteem || groente, fruit, vlees, volkoren graanproducten || Spoorelement
|-
| Magnesium || botten en spieren, zenuwen || volkoren graanproducten, melkproducten, noten, groente, vlees || Mineraal
|-
| Mangaan || energiestofwisseling, sterke botten || volkoren graanproducten, noten, peulvruchten, groente, fruit || Spoorelement
|-
| Molybdeen || stofwisseling || volkoren graanproducten, peulvruchten, noten || Spoorelement
|-
| Natrium || vochtbalans, bloeddruk, spieren, zenuwen || zout || Mineraal
|-
| Selenium || bescherming cellen, schildklier || vis, enkele notensoorten, vlees, volkoren graanproducten, melkproducten || Spoorelement
|-
| Zink || opbouw van eiwitten; weefsel, afweersysteem || vlees, kaas, volkoren graanproducten, noten, vis, schaal- en schelpdieren || Spoorelement
|}

NB De volgende spoorelementen zijn niet noodzakelijk: arseen/arsenicum, borium, kobalt, lithium, lood, nikkel, silicium, tin en vanadium. De meeste van deze stoffen zijn giftig als ze in grotere hoeveelheden worden ingenomen dan ze van nature aanwezig zijn in de voeding.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bron: https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/mineralen.aspx&lt;/ref&gt; Voor [https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/nitraat.aspx nitraat] geldt: Maak geen flesvoeding voor baby’s van water uit privébronnen en gebruik niet dagelijks nitraatrijke sportsupplementen als bietensap(concentraten).

==== Overige voedingsstoffen ====
* '''Vezels''': voor een gezonde stoelgang en darmflora. Ze zitten in volkorenproducten (zoals volkoren brood, volkoren pasta, zilvervliesrijst), havermout, Brinta, peulvruchten, groenten, fruit, noten en zaden.
* '''Water''': zo'n 1,5 à 2 liter per dag, op warme dagen en bij zware lichamelijke inspanning meer.

=== De Schijf van Vijf (voedingsmiddelen) ===
[[Bestand:Schijf van Vijf van het Voedingscentrum.jpg|none|thumb|400px|'''Schijf van Vijf van het Voedingscentrum''']]
Omdat de voedingsleer nogal theoretisch is en niet voor iedereen gemakkelijk bruikbaar in het dagelijks leven, heeft het Nederlandse Voedingscentrum de [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf.aspx Schijf van Vijf] in het leven geroepen. De benodigde hoeveelheden voedingsstoffen zijn daarin vertaald naar benodigde voedingsmiddelen. We hoeven daarom niet zelf aan het rekenen en puzzelen te slaan. 

De Schijf van Vijf is een schema in de vorm van een cirkel die bestaat uit vijf taartpunten, één voor elke belangrijke groep voedingsmiddelen. De grootte van een taartpunt duidt op de hoeveelheid voedingsmiddelen uit die groep die per dag nodig zijn.

NB De hier vermelde aanbevolen voedingsmiddelen zijn die uit de oude Schijf van Vijf, uit 2016. Zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/hoeveel-en-wat-kan-ik-per-dag-eten-.aspx Schijf van Vijf 2026] voor de nieuwe hoeveelheden (gepersonaliseerd).

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Schijf van Vijf - aanbevolen voedingsmiddelen
|-
! Voedingsmiddelengroep !! Aanbevelingen per dag, tenzij anders aangegeven !! Afbeelding
|-
| [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/groente-en-fruit.aspx '''Groente en fruit'''] || 
* Minimaal 250 gram verse groente, rauw of gekookt, bijvoorbeeld als salade, in een stamppot, soep, pastasaus of als bijgerecht; en 
* 200 gram vers fruit 
|| [[Bestand:Cornucopia of fruit and vegetables wedding banquet (cropped).jpg|170px]]
|-
| [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/brood-graanproducten-en-aardappelen.aspx '''Koolhydratenleveranciers'''] (brood en andere graanproducten en aardappelen) || Vooral volkorenproducten: 
* volkorenbrood: 4-5 boterhammen voor vrouwen, 6-8 voor mannen; wissel af met bijvoorbeeld havermout, muesli, volkoren wraps
* 4-5 opscheplepels volkorenpasta, zilvervliesrijst, quinoa, bulgur of andere volkoren graanproducten,  of 4-5 aardappelen
|| [[Bestand:Bread and grains.jpg|170px]]
|-
| [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/vis-peulvruchten-vlees-ei-noten-en-zuivel.aspx '''Eiwitleveranciers'''] (vis, peulvruchten, vlees, ei, noten, zuivel) || Elke dag:
* 2-3 porties zuivel: magere en halfvolle producten, incl. karnemelk en vegetarische melk zoals havermelk
* 40 gram kaas, bij voorkeur 20+ of 30+ kaas en met maximaal 2 gram zout per 100 gram
* een handje (25 g) ongezouten noten zoals pinda's, hazelnoten en walnoten; alternatief: 100% pindakaas, bijvoorbeeld op brood of in een saus
* een portie vlees, vis of vleesvervangers, per week:
** maximaal 500 g vlees (incl. vleeswaren en gevogelte, waarvan maximaal 300 g. {{Wp| Rood vlees|rood vlees}})
** 1x (vette) vis (mag ook uit diepvries of blik, maar zonder saus), {{Wp| Kreeftachtigen|schaaldieren}} (zoals garnalen) en/of {{Wp|Weekdieren|schelpdieren}} (zoals mosselen)
** 2 à 3 eieren 
** minimaal 1x peulvruchten
:vlees en vis kunnen desgewenst worden afgewisseld met
** tofu, tempé
** vegetarische burger of andere vega-producten met eiwitten
|| [[Bestand:Peanuts, Egg, and Milk (33000737773).jpg|170px]]
[[Bestand:Legumes-665788.jpg|170px]]
[[Bestand:Sate Banjar.JPG|170px]]
|-
| [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/olien-en-vetten.aspx '''Oliën en vetten'''] || Vooral veel onverzadigde vetten, dus zachte en vloeibare oliën en vetten.
Volwassen vrouwen: 40 gram per dag, mannen 65 gram.&lt;br&gt;
NB Vetten zitten ook in andere producten (zoals vette vis, noten, melkproducten), dus tel die mee.
|| [[Bestand:Many types of Oils.jpg|170 px]]
|-
| [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/water-thee-en-koffie.aspx '''Water''', thee en koffie] || 1,5 à 2 liter kraanwater, en/of andere dranken zonder suiker. Water mag ook bronwater en mineraalwater zijn, met of zonder prik of een smaakje, maar wel zonder suiker. Thee: alle soorten. Maximaal 5 kopjes (= 625 ml) filterkoffie per dag. Ook toegestaan: zuiveldranken die in de Schijf van Vijf staan (halfvolle melk, karnemelk, yoghurtdranken zonder suiker en sojadrink). 
Variëren kan, bijvoorbeeld water met vers fruit erin (zoals schijfje citroen of sinaasappel, enkele aardbeien), kruiden en/of specerijen (zoals munt of gember).
|| [[Bestand:Tea with lemon and a glass of water, 2012.jpg|170px]]
|}

Dit zijn de voedingsmiddelen die binnen de Schijf van Vijf vallen. Deze kun je met een gerust hart eten, maar sommige wel met mate. Meer informatie: [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet.aspx Wat staat wel/niet in de Schijf van Vijf].

Als iemand zich aan de schijf van vijf houdt en binnen elk vak dagelijks wisselt (zoals andere groenten en eiwit- en koolhydratenleveranciers), dan is het in de regel niet nodig zich zorgen te maken over tekorten. Uitzonderingen:
* Voor baby's, jonge kinderen, zwangeren, 50+ en mensen met een donkere huidskleur of die weinig buiten komen: zie [https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/voedingssupplementen.aspx Voedingssupplementen van het Voedingscentrum]. Voor volwassenen gaat het vooral om vitamine D, voor de overige groepen is er meer om op te letten.
* Ook vegetariërs en veganisten moeten extra op de inname van voedingsstoffen letten, in het bijzonder op vitamine B12, ijzer, calcium, jodium, Omega 3-vetzuren, zie [https://www.vegetariers.nl/kennisbank/supplementen-en-vitamines/ Supplementen en vitamines van Vegetariërs.nl], inclusief oplossingen.
Als u zich aan de Schijf van Vijf houdt, is het niet nodig om extra supplementen voor vitamines, mineralen en spoorelementen in te nemen, buiten bovengenoemde doelgroepen om. Raadpleeg eerst uw huisarts voordat u er aan begint want een overdosis kan schadelijk zijn.

== Maaltijden samenstellen ==
De kunst is, om door de dag heen maaltijden en tussendoortjes te nuttigen, die ervoor zorgen dat men alle benodigde voedingsstoffen binnenkrijgt èn de inname van calorieën binnen de perken blijft. 

In de Westerse wereld is men gewend aan drie maaltijden per dag: ontbijt, lunch en warme maaltijd. Algemene vuistregel: [https://voedietist.nl/ontbijt-als-een-koning-lunch-als-een-prins-en-dineer-als-een-arme/ ontbijt als een koning, lunch als een edelman en dineer als een bedelaar], oftewel: de grootste maaltijd zou het ontbijt moeten zijn en de karigste het diner/avondeten, de lunch zit er tussenin. Maar velen zullen het juist andersom doen. 

=== Basis ===
Hoe een maaltijd er ook uitziet: zorg dat er in elke maaltijd iets uit elk van de vijf vakken van de Schijf van Vijf voorkomt. Suggesties voor maaltijden en tussendoortjes kan men vinden in:
* Het [[Kookboek]] van Wikibooks.
* De [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezonde-recepten.aspx receptenverzameling van het Voedingscentrum].
* Uw eigen kookboek(en) of geleende kookboeken uit de bibliotheek.
* Talloze recepten op internet. Zoek met ''snel klaar recepten'' en vindt recepten die in 15 à 20 minuten op tafel kunnen staan.

In Nederland bestaat een '''hoofdmaaltijd''' vaak uit twee van deze drie gangen, bij feestelijke gelegenheden vaak uit alle drie: 
* voorgerecht (bijvoorbeeld lichte soep, kleine salade, viscocktail of een klein hapje)
* hoofdgerecht (aardappelen/rijst/pasta, vlees/vis/vega en groente)
* toetje/dessert (meestal een zoet melkgerecht).
Hieraan hoeft u zich niet te houden. Het belangrijkste is dat elk van de vijf vakken uit de Schijf van Vijf aan bod komen. Voorbeelden van afwijkingen:
* Bij een hoofdgerecht met kaas, kan het dessert worden overgeslagen of iets kleins als een (halve) stoofpeer met een toefje slagroom worden geserveerd.
* Bij een goed gevulde groentesoep vooraf, hoeft in de rest van de maaltijd hooguit een kleine salade of fruit bij het dessert uit het groente-&amp;fruitvak te worden opgenomen. Andersom: als u een hoofdgerecht zonder of met weinig groente wilt serveren, geef dan zo'n goed gevulde groentesoep vooraf, of een uitgebreide salade met veel groente. 
*Een menu kan gerust uit meer dan drie gangen bestaan, maar dan zal elke gang slechts een klein gerecht of hapje bevatten. Alle gerechtjes bij elkaar kunnen dan een volledige, maar geen overdadige maaltijd vormen.
* Een buffet of rijsttafel met gerechten die bij elkaar een volledige, maar geen overdadige maaltijd vormen, kan een idee zijn voor als u een grotere groep gasten ontvangt. Overdadigheid kunt u beperken door kleine(re) kommen, borden en schaaltjes voor de gasten klaar te zetten.

Zie [[Kookboek/Maaltijden samenstellen|Maaltijden samenstellen]] in het Wikibook ''Kookboek'' voor voorbeelden van maaltijden en menu's.

=== Aandachtspunten ===
* Zorg dat een maaltijd niet alleen aan de Schijf van Vijf voldoet, maar ook aantrekkelijk is:
** Qua smaak: experimenteer met kruiden, specerijen en andere smaakmakers. Tuinkruiden kunnen ''vers'' (uit eigen kweek, of gekocht in de winkel in een pot of zakje) of ''gedroogd'' (zelfgedroogd of in potjes uit de winkel, let er wel op dat er geen zout is toegevoegd) zijn. Wissel kruiden en specerijen af, zodat maaltijden niet saai worden. Voorbeelden: [[Kookboek/Kruiden en specerijen|Kruiden en specerijen]] in het Kookboek van Wikibooks. Of gebruik een kruidenwijzer, waarmee per gerecht wordt aangegeven welke kruiden erbij passen, bijvoorbeeld die van de [https://nierstichting.nl/kruidenwijzer/producten/ Nierstichting] of [https://smakelijketenzonderzout.nl/tips/kruiden-en-specerijen/kruidenwijzer Smakelijk eten zonder zout], of Tante Tines kruidenwijzer (alleen tweedehands) die in de keuken opgehangen kan worden. NB Er zijn vele boeken te koop met &quot;Kruidenwijzer&quot; in de titel, maar die geven voor het merendeel alleen beschrijvingen van kruiden en specerijen en bij welk gerecht die passen, maar niet andersom.
** Qua bite: wissel gekookte en rauwe groente af, zachte aardappelen met pasta al dente en granen.
** Qua uiterlijk: kleurrijk, aantrekkelijk gerangschikt op schalen of op het bord, gegarneerd met bijvoorbeeld toefjes groene kruiden of schijfjes augurk, rode tomaatjes en radijsjes, gekruimeld eigeel of geroosterde noten.
* '''{{Wp|Peul (vrucht)|Peulvruchten}}''' bevatten onvolledige eiwitten. Daarom moeten peulvruchten altijd gecombineerd worden met: 
** graan, zoals zilvervliesrijst, tarwe, rogge, gierst of haver, of in de vorm van bijvoorbeeld volkoren brood, roggebrood en volkorenpannenkoeken; en/of 
** ongezouten pinda's (mag ook in de vorm van 100% pure pindakaas, bijvoorbeeld in pindasaus) of noten, zoals walnoten, cashewenoten, pistachenoten, amandelen, hazelnoten, paranoten, pecannoten, en/of 
** zaden, zoals sesamzaad, komijnzaad, zonnebloempitten, pijnboompitten, pompoenpitten; pas op met maanzaad (bevat opium) en lijnzaad (bevat cyanide).
:Een extra toevoeging van zuivelproducten bij een maaltijd met peulvruchten, zoals kaas, een glas karnemelk of een toetje met melk/yoghurt, is nog beter.
* Zorg ervoor dat u op gewicht blijft en het aantal '''calorieën''' binnen de perken blijft:
** Houd u aan de aanbevolen hoeveelheden van elke voedingsgroep uit de Schijf van Vijf.
** Gebruik niet meer (producten met) olie en vet dan de voorgeschreven hoeveelheden en let op het soort vet (zacht en vloeibaar).
** Gebruik vooral [[Huishouden/Voeding#Brandstoffen|&quot;goede&quot;, langzame koolhydraten]], zoals volkoren voedingsmiddelen, die zorgen ervoor dat je sneller verzadigd bent en het langer duurt voordat je weer trek krijgt.
** Ga pas eten als je een hongerig gevoel hebt.
** Eet rustig en langzaam.
** Stop met eten zodra je geen honger meer hebt, als je verzadigd bent. 
** Laat je vooral niet verleiden om producten te kopen en te gebruiken die niet in de Schijf van Vijf voorkomen, zoals snoep, fastfood, snacks, frisdrank, alcohol, witbrood, bewerkte producten, fruitconserven, sauzen en kant-en-klaar maaltijden. Dit vergt een grote portie zelfbeheersing en doorzettingsvermogen, en op het juiste moment een goed alternatief achter de hand hebben, zoals een gezond tussendoortje.
* Gezonde '''tussendoortjes''':
** een handje noten of pinda's
** een volkoren cracker met (smeer-)kaas en tomaat
** een volkoren soepstengel gedoopt in een tapenade of pesto
** een banaan, appel, mandarijn, een klein bakje met blauwe bessen of een kleine vruchtensalade van vers fruit
** 's winters: een beker/mok met warme bouillon (zelf getrokken of van een bouillonblokje) of warme tomatensap
** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/wat-zijn-gezonde-tussendoortjes-.aspx suggesties van het Voedingscentrum].
* '''Drink''' door de dag heen voldoende water, thee (alle soorten, hoewel je moet oppassen met zoethout, kaneel, venkel en anijs) en/of gefilterde koffie, alle zonder suiker. Maar drink weinig bij het eten, dit is beter voor de spijsvertering. 
** Let er bij het [[Kookboek/Koffie#Koffie zetten met koffiefilter|koffie]] en [[Kookboek/Thee|thee]] zetten op dat niet te veel wordt gezet, dat later weer door de gootsteen verdwijnt.
* Voeding bij '''ziekte''': zie [https://www.asz.nl/folders/dieet_72/voeding-bij-ziekte-en-herstel.pdf Voeding bij ziekte en herstel van het Albert Schweitzer ziekenhuis (Dordrecht)]. NB Dit dieet geldt alleen tijdelijk, alleen als u ziek bent, veel op bed ligt en weinig trek heeft. Schakel weer over op het hier beschreven eetpatroon zodra u aan de beterende hand bent en weer meer trek heeft. 

'''Wees zuinig met:'''
*[https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/hoeveel-zout-mag-ik-eten.aspx '''zout''']: zonder zelf zout toe te voegen, krijg je al genoeg binnen via brood, margarine, kaas en vleeswaren; 
** vervang zout in recepten door specerijen en kruiden, zie [https://nierstichting.nl/kruidenwijzer/producten/ kruidenwijzer van de Nierstichting]; 
** NB let op: veel kruidenmengsels bevatten zout en dat staat niet altijd op de voorkant van het etiket, lees dus goed de ingrediënten voordat u ze koopt; 
** alleen als u veel zweet, zoals op warme dagen in Nederland en België, in een warm klimaat (Suriname) en bij zware lichamelijke inspanning (mijnwerkers) is iets meer zout nodig;
*[https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/is-het-slim-om-suikervrij-te-eten.aspx '''suiker'''] en suikerhoudende producten; helemaal geen toegevoegde suikers is het beste; suiker krijg je al voldoende binnen via voedingsmiddelen uit de schijf van vijf, zoals fruit, melk en groenten die van nature suiker bevatten, zoals tomaat, wortel, paprika, rode biet en zoete mais;
* verzadigde vetten (een beetje is nodig, maar die krijg je ook al binnen via melkproducten, zachte margarine en diverse oliën)
* voorbewerkt voedsel, kant-en-klaar maaltijden, voedsel uit blik en pot
* alcohol
* zonnebaden en zonlicht: in de lente en zomer maximaal 30 minuten per dag voor mensen met een lichte huidskleur, maximaal 40 minuten voor mensen met een donkere huidskleur; dit zorgt ervoor dat vitamine D in voldoende mate wordt aangemaakt; langer zonnebaden kan huidkanker veroorzaken; kinderen moeten altijd beschermd de zon in.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bron van maximum-tijden voor zonnebaden: [https://www.kwf.nl/kanker-voorkomen/zonbescherming/zon-en-vitamine-d KWF-website]&lt;/ref&gt;

=== Lichtverteerbaar en zwaarverteerbaar voedsel ===
Soms is het beter om tijdelijk lichtverteerbaar voedsel te eten, bijvoorbeeld als iemand ziek is, weinig trek heeft, de darmen van streek zijn of een arts dat heeft geadviseerd. Lichtverteerbare voedingsmiddelen zijn: 
* Beschuit, knäckebröd, geroosterd brood (wit, bruin of fijn volkoren), crackers, rijstwafels, soepstengels, droge biscuitjes.
* Belegd met halvarine, jam, honing, stroop, smeerkaas, jonge en jongbelegen kaas, magere vleeswaren zoals runderrookvlees, kipfilet en rosbief.
* Gekookte aardappelen, witte rijst of witte pasta, gekookte groente zoals worteltjes, sperziebonen, broccoli, bloemkool, andijvie, witlof, doperwten; lichte bouillon (ontvet en getrokken van lichtverteerbare groente en vlees), mager vlees of magere vis.
* Hangop, magere yoghurt, cottage cheese, magere kwark, waterijs.
* Dranken zonder koolzuur/prik.
* Rijp en geschild fruit zonder pitjes, zoals  appel, peer, banaan, perzik, meloen.
Het beste is: kleine porties, verdeeld over de dag.
Niet eten: vette producten, sterk gekruide gerechten, gefrituurde of hard gebakken producten, grove vezelrijke producten zoals grof volkorenbrood, fruit met velletjes en/of pitjes (zoals citrusfruit, ananas, druiven), rauwkost, kool, prei, ui, paprika, noten, peulvruchten, zaden.
Op [https://www.amphia.nl/folders/dietetiek-dieetadviezen-bij-een-lichtverteerbare-voeding Amphia.nl] staan uitgebreidere lijsten.

Zwaar verteerbaar voedsel is aan te raden voor wie zwaar werk verricht, wordt overvallen door een sterk hongergevoel of eetbuien. Denk dan aan grof volkorenbrood en roggebrood, belegd met kaas, vleeswaren of pindakaas; rauwkost, kool, prei, ui, paprika; noten, peulvruchten, zaden, melkproducten, fruit met velletjes, pitjes (zoals in aalbessen, aardbeien en kiwi) of schil, maaltijdsoep, vlees naar keuze, vette vis, bami, nasi, zilvervliesrijst, romige melkproducten en volkoren pannenkoeken.

=== Weekmenu === 
Wie drukbezet is, kan tijd en geld sparen door in ieder geval voor de hoofdmaaltijden voor een week vooruit te plannen. U hoeft dan niet dagelijks te verzinnen wat u gaat eten en u kunt de boodschappen combineren en ruim van tevoren bestellen of in de winkels in een of twee keer halen.

Hints voor het plannen van een weekmenu&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geïnspireerd door https://www.lekkerensimpel.com/tips-voor-het-plannen-van-een-weekmenu/&lt;/ref&gt;:
# Kies wekelijks een rustig moment uit, bij voorkeur elke week op hetzelfde tijdstip. Het beste is om met alle huisgenoten om tafel te gaan zitten, agenda's erbij, en te bepalen wanneer iedereen deze week mee-eet. Houd ook rekening met sport (dan bijvoorbeeld een lichte maaltijd vooraf, wellicht nog een gezonde snack achteraf), uitjes en andere afspraken. En regel de taken: wie verzorgt er per dag de maaltijd(en), wie doet boodschappen, afwas, etc. Handig is een whiteboard waarop elke week de taken per persoon en per dag (ook voor de rest van het huishouden) zijn in te vullen. Overigens kan op drukke dagen de maaltijd eenvoudiger zijn dan op avonden waarop men er rustig de tijd voor kan nemen. 
# Bekijk de voorraadkasten, inclusief koelkast en vriezer. Verwerk restanten die snel op moeten in maaltijden van de eerstkomende dag(en), dat kan ook in lunch-hapjes. 
## Vers fruit met schimmel weggooien. Vers fruit met alleen een bruin plekje, dat gekneusd of overrijp is, kan nog wel prima worden gegeten. Snijd slechte plekjes eruit en eet het op of verwerk het&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Ontleend aan: ''Hergebruik van A tot Z : 1001 manieren om 'afval' te gebruiken'' / Carolyn Jabs. - Baarn: Bosch &amp; Keuning, Baarn, 1983. - {{ISBN|902464478X}}. p. 40-41&lt;/ref&gt;:
### In een fruitsaus: Schil het fruit, kook of pureer het en maak er een warme of koude fruitsaus van, die bij het dessert kan worden gegeten. Voeg suiker naar smaak toe, maar dat hoeft zeker niet altijd. 
### In een cake, taart of (bananen)brood.
### In brandewijn: Vul een grote, brandschone pot of kan met een liter brandewijn erin en dek die goed af. Maak het fruit steeds schoon elke keer als u iets wil toevoegen, snijd het in hapklare brokken en voeg het toe, samen met een gelijke hoeveelheid suiker. Roer elke twee dagen om. Lekker over een dessert of als punch.
# Stel de maaltijden samen (op papier of bijvoorbeeld in een Excel-sheet), desgewenst ook voor ontbijt en lunch. 
## Als er vaak restjes zijn, plan dan de laatste dag van de week in als kliekjesdag en maak ze op. Je kunt denken aan een maaltijdsoep, macaroni-schotel, nasi, aardappelsalade, stoofschotel of (geroosterd) brood met gestoofde Italiaanse groente met gesmolten kaas bovenop (bijna als een pizza). Zie ook [[Kookboek/Koken met kliekjes|Koken met kliekjes]].
# Inspiratiebronnen voor maaltijden:
## Iedere huisgenoot mag voorstellen doen. Waar hebben zij trek in?
## Het [[Kookboek]] van Wikibooks biedt [[Kookboek/Dagmenu|dagmenu's]], mede gebaseerd op de Groente- en fruitkalender (zie hieronder) met seizoensproducten. Uiteraard kun je ook zelf recepten bij seizoensgroenten zoeken. Producten van het seizoen zijn in de regel goedkoper, hebben een minder lange weg afgelegd en komen vaker van de &quot;koude grond&quot; (buiten op het veld, niet uit een verwarmde kas), waardoor in beide laatste gevallen minder energie is gebruikt. 
## Aanbiedingen, reclamefolders van groenteboer, slager of supermarkt uit de buurt (kijk of je je kunt abonneren op een wekelijkse nieuwsbrief of alert).
## Af en toe struinen op de wekelijkse warenmarkt.
## Blader in het [[Kookboek]] van Wikibooks, je eigen kookboek(en), de [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezonde-recepten.aspx receptenverzameling van het Voedingscentrum] of in de [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezonde-recepten/receptenapp-slim-koken.aspx recepten-app van het Voedingscentrum]; surf op internet, bewaar favoriete websites voor volgende keren; ook tv-kookprogramma's kunnen inspiratie bieden. Let wel steeds op of de gevonden recepten niet te veel zout bevatten, wijzig witte rijst en pasta's in volkoren equivalenten, vervang voedingsmiddelen in blik en pot door gezondere voedingsmiddelen en pas de hoeveelheden aan aan de behoeften van uw huishouden.
## Abonneer je op een wekelijkse maaltijdbox, waarvoor je van tevoren wel moet weten wat er die week geleverd wordt, anders kun je niet plannen. Vaak worden er ook recepten meegeleverd. Hierdoor hoef je minder boodschappen te doen en eet je altijd groenten en fruit van het seizoen.
# Maak een boodschappenlijst, ook met artikelen voor ontbijt, lunches, tussendoortjes, dranken en voor andere huishoudelijke artikelen (zoals schoonmaakartikelen en wc-papier). Een zorgvuldig opgestelde boodschappenlijst voorkomt ook dat voedsel moet worden weggegooid omdat teveel is ingekocht.
# Nu komt het aan op de uitvoering: boodschappen doen, je aan het schema houden en op tijd de maaltijden verzorgen. 

'''Voedselkalenders'''
*[https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Consumenten/Veelgestelde%20vragen/Voedingscentrum%20seizoengroente-%20en%20fruitkalender.pdf Groente- en fruitkalender (pdf-overzicht)] en [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/wat-zijn-seizoensgroenten-en-seizoensfruit.aspx Groente- en fruitkalender (doorklikken)] - beide van het Voedingscentrum (nl)
* [https://www.gezondleven.be/files/voeding/Gezond-Leven-2017-gezond-weekmenu.pdf Gezondleven.be] - pdf-bestand met seizoenskalenders en sjablonen voor weekmenu's 
* [https://vispaleistexel.nl/viskalender.pdf Viskalender] van Vispaleis Texel
* [https://flinndalcdn.blob.core.windows.net/img/viskalender_bc8058fd.pdf Viskalender] van Flinndal
* [https://vishandeldedukdalf.nl/Viskalender/ Viskalender] van Vishandel De Dukdalf

== Bereiding van voeding ==
De meeste voedingsmiddelen kunnen niet zonder meer op tafel worden gezet. We willen ze gekookt, gebakken, gestoofd, in de vorm van een salade, netjes opgediend in schalen of op andere manieren bewerkt. 

Een '''methode''' kan zijn:
# Was je handen. Je komt in aanraking met voedsel en dat doe je alleen met schone handen. 
# Bedenk wat je wilt eten. 
# Voor een eenvoudige broodmaaltijd zal het alleen nodig zijn eventueel thee of koffie te zetten, en in ieder geval de tafel te dekken en de etenswaren op tafel te zetten. 
# Voor een hoofdmaaltijd en een uitgebreide lunch of uitgebreid ontbijt zijn meer planning en handelingen nodig. [[Bestand:4MeasuringSpoons.jpg|thumb|Maatlepels, maatschepjes]]
# Zet alles klaar op het aanrecht, kookeiland of de keukentafel om de maaltijd te bereiden: voedingsmiddelen, pannen en/of schalen, keukenweegschaal en houd eventueel het recept/de recepten bij de hand. Maak eerst aangebroken etenswaren op voordat een nieuw pak/blik/pot/zak wordt opengemaakt. Gebruik pannen op maat: in een te grote pan gaat vaak teveel water, wat onnodig veel extra energie kost. Maten en gewichten: zie [https://img.static-rmg.be/a/view/q75/w/h/2237683/maten-en-gewichten-jpg.jpg Maten &amp; gewichten van Libelle.be].
# Bereid elk onderdeel van de maaltijd aan de hand het recept. Begin met het onderdeel dat het meeste tijd kost. Plan alles zo, dat alles klaar is op het tijdstip dat jullie aan tafel willen. Snijd zoveel mogelijk het vet van vlees af, hierin hopen zich persistente bestrijdingsmiddelen op.
# Maak groenten, aardappelen en fruit kort voor gebruik klaar voor gebruik (schillen, wassen, snijden). Hoe langer ze aan de lucht zijn blootgesteld, hoe meer vitaminen verloren gaan. 
# Kook met weinig water, hierdoor blijven vitaminen en andere voedingstoffen zoveel mogelijk behouden. Aardappelen en groenten hoeven niet helemaal onder water te staan, als ze het water maar raken. Bladgroenten als andijvie, spinazie en postelein, kunnen met aanhangend water worden opgezet en zachtjes worden gestoofd met een deksel op de pan (zelfs als je ze in de slacentrifuge droogslingert en dan op een zacht vuurtje kookt, branden ze niet aan, wel af en toe omscheppen). Voor het koken van rijst en pasta is wel meer water nodig: voor rijst is twee keer zoveel volume water nodig als rijst (twee koppen water op één kop rijst), pasta moet helemaal onder water staan. [[Bestand:Flickr - cyclonebill - Andebryst (1).jpg|thumb|Spatdeksel]]
# Doe altijd een deksel op de pan, dit voorkomt dat warmte en voedingsstoffen weglekken. Uitzondering: als een gerecht van buiten knapperig moet zijn, zoals spek en gebakken aardappelen, wordt hooguit een (anti-)spatdeksel gebruikt. 
# Nadat voedsel kookt of pruttelt, kun je de betreffende knop op de kookplaat laag draaien om het voedsel te laten garen. Dit voorkomt aanbranden en spaart energie.
# Kook groenten zo kort mogelijk, dan blijven de voedingstoffen beter behouden. Als ze nog een beetje knapperig zijn, is dat niet erg, kauwen is goed voor je. Vlees en vis moeten wel altijd goed gaar zijn (uitgezonderd biefstuk en dergelijke), zodat eventuele bacteriën en andere ziektekiemen gedood zijn. Ook aardappelen en rijst moeten gaar zijn.
# Kookwater kan na afloop worden gebruikt voor een saus, jus, soep of bouillon; gooi het dus niet door de gootsteen, maar in een mok of schaaltje dat bestand is tegen kokend water.
# Gebruik pannenlappen en/of ovenwanten om warme pannen en warme ovenschalen aan te pakken. 
# Zorg onderwijl voor een ''goede hygiëne'':
## Bij het ontdooien van voedingsmiddelen: vang het vocht van vlees, kip en vis op (bijvoorbeeld door het op een bord te ontdooien) en gooi het direct weg, laat het niet op het aanrecht komen.
## Voorkom dat rauw voedsel besmetting kan opleveren: gebruik één snijplank uitsluitend voor het snijden van vlees, kip en vis, gebruik de vork of pollepel die is gebruikt voor het aanbraden en keren ervan daarna niet meer, maar was hem af en gebruik schoon bestek.
## Was groente (en fruit) goed, onder stromend (lauw) water, zorg dat alle vuil eruit is. Snij prei in de lengte door om ook het zand tussen de bladeren te kunnen wegspoelen. Was bladgroente als spinazie en andijvie altijd minstens twee keer. Dit is niet alleen goed om vuil er af te spoelen, maar ook om bestrijdingsmiddelen weg te wassen die aan de buitenkant zitten.
## Proef tijdens het koken steeds met een nieuwe, schone lepel of vork om besmetting met bacteriën en schimmel te voorkomen. 
## Bij het opwarmen van restjes/kliekjes: warm ze niet op in de magnetron, maar op het fornuis op minimaal 80 °C en zorg dat ze door en door heet zijn om bacteriën te doden (minimaal 5 minuten echt koken). Dit geldt ook als ze uit de diepvries komen.
## Houd het aanrecht steeds schoon. Ruim afval direct op. Zet gebruikte materialen direct terug op hun plaats, zet vuile vaat direct in de afwasmachine of stapel het op op een apart deel van het aanrecht om later in één keer af te wassen. Vul gebruikte pannen met een klein laagje water, zodat ze niet aankoeken en gemakkelijker schoongemaakt kunnen worden. Voor het vervolg: zie de paragraaf [[Huishouden/Hygiëne#Afwassen|Afwassen]] in het hoofdstuk [[Huishouden/Hygiëne#|Hygiëne]].

'''Meer Informatie'''
* [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bereiden.aspx Eten bereiden] (van het Voedingscentrum)
* [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bereiden/eten-koken-en-baken.aspx Praktische tips voor koken en bakken] (van het Voedingscentrum)
* Recepten: zie tips bij [[Huishouden/Voeding#Basis|Maaltijden samenstellen/Basis]]. 
* Bereidingstechnieken: 
** Zie [[Kookboek/Bereidingstechnieken]] voor een overzicht en links naar uitleg.
** [https://www.huishoudeninhokjes.nl/ Huishouden in hokjes] Klik op &quot;Koken uitleg&quot;
** Peulvruchten: zie [[Kookboek/Peulvruchten#Peulvruchten_in_de_keuken|Peulvruchten in Kookboek]]
** Groenten: kook ze zo kort mogelijk, nog een beetje knapperig is prima, slap gekookt niet; en eet bij voorkeur elke dag ook rauwkost.
** Een sladressing kan worden gemaakt van yoghurt met slasaus (verhouding 3:1), mosterd, een wisselende keuze uit (verse en gedroogde) tuinkruiden, peper, paprikapoeder en andere specerijen, toevoegingen zoals fijngesnipperde ui en knoflook.

== Aan tafel ==
Een maaltijd wordt in principe aan tafel opgediend. Zo is er ten minste één tijdstip op een dag dat alle huisgenoten samen zijn en aandacht voor elkaar kunnen hebben (mobieltjes en andere aandacht-afleiders zijn dan uiteraard verboden). Als het gezelschap te groot daarvoor is, kan men ook verspreid in de woonkamer zitten met bijvoorbeeld het bord op schoot of op een salon- of bijzettafel, en de eettafel als buffettafel gebruiken.

Alles dat op tafel komt dient smetteloos te zijn: schoon, zonder vlekken, glanzende glazen, zodat het een plezier is om aan tafel te zijn.
 
[[Bestand:Tables in restaurant (7967031230).jpg|thumb|Tafelzeiltje]]
Een fraai gedekte tafel begint met een mooi (gestreken) tafellaken of met placemats, afhankelijk van het gezelschap: groot/klein, formeel/informeel. Als men verwacht dat er geknoeid wordt aan tafel, bijvoorbeeld door kleine kinderen, dan is een {{Wp|Wasdoek|tafelzeiltje}} echter praktischer. Op het tafelkleed komen borden, voor ieder één, bij voorkeur bij elkaar passend en uit een servies dat bij het tafellaken past. Voor de dagelijkse maaltijd kan men een eenvoudig servies gebruiken (waarvan het minder erg is als er een stuk breekt), voor een feestelijk diner of als er gasten mee-eten kan het mooie servies uit de kast worden gehaald. Naast elk bord komt bestek: 
[[Bestand:Palais-Niel couverts.JPG|thumb|Gedekte tafel voor een chic diner]]
* Voor een eenvoudige maaltijd of een informele setting worden alleen een vork (links van het bord) en een mes (rechts van het bord) gelegd. Als er soep vooraf is, komt er een lepel rechts van het mes. Als er voor het dessert apart bestek nodig is, komt dat boven het bord te liggen. Soep kan worden opgediend in een soepkom of (diep) soepbord; in beide gevallen wordt die niet rechtstreeks op de tafel gezet, maar met een schotel (voor een soepkom) of plat bord eronder; in een informele setting kan de hoofdgang ook van dat bord worden gegeten, in een formele setting wordt dat bord weggehaald na de soep. 
* Voor een uitgebreide maaltijd, met verschillende gangen en een formele setting, is er voor elke gang apart servies. Men eet met het bestek van buiten naar binnen, dus het bestek voor de een-na-laatste gang ligt het dichtst bij het bord, die voor de eerste gang aan de buitenkant. Het bestek voor het dessert, de laatste gang, ligt boven het bord.

Voor elke gast is er ook een servet, bij voorkeur een gestreken, stoffen servet die bij het tafellaken past. Laat papieren servetten tot de uitzonderingen behoren vanwege het afval dat die veroorzaken, en ze zijn alleen geschikt voor een informeel gezelschap. Een servet kan op het bord liggen, links naast het bord of als een waaier gevouwen in een glas. Servetten van gezinsleden en andere huisgenoten hoeven niet dagelijks verschoond te worden, maar dan moeten die wel herkenbaar zijn, bijvoorbeeld aan een eigen servetring voor iedereen.&lt;br&gt;
Tenslotte komt er rechtsboven het bord ten minste één glas of drinkbeker te staan; als er wijn geschonken wordt, is dat een wijnglas, anders een waterglas, melkbeker of kop-en-schotel (voor koffie of thee). Bij uitgebreide maaltijden kunnen er meerdere glazen staan: één wijnglas voor iedere gang en een waterglas.

Feestelijke tafels kan men versieren met een klein vaasje bloemen, een laag bloemstuk, enkele lage kaarsen (zoals waxinelichtjes) of een pronkstuk. Men moet wel voorkomen dat er versiering in de weg staat, bijvoorbeeld bij het doorgeven van schalen of tijdens tafelgesprekken (men moet elkaar kunnen aankijken): dan liever eenvoudige of geen versiering. Het gaat immers om het eten en het gezelschap, die zouden alle ruimte moeten krijgen.

[[Bestand:Wedgwood tureen c1770 REM.jpg|thumb|Voorbeeld van een dekschaal]]
Een warme maaltijd kan opgediend worden met dekschalen of pannen op tafel, afhankelijk van hoe formeel of feestelijk de maaltijd is. Voor een informele setting zijn pannen aan te raden, omdat dat afwas scheelt. Als er pannen op tafel komen, moeten daarvoor pannenonderzetters in het midden van de tafel neergelegd worden, om de tafel en het tafellaken te beschermen tegen de hitte van de pannen, voor elke pan één onderzetter. Voor grote ovenschalen plaatst men er twee naast elkaar. Daarnaast kunnen er vaatjes zout en peper, en in een informele setting ook schaaltjes met augurken of ander tafelzuur en eventueel mosterd, mayonaise (voor een maaltijd met patat), ketchup en andere tafelsauzen worden neergezet, afhankelijk van de maaltijd. Voor een Aziatische maaltijd ook ketjap, sambal, atjar tjampoer en seroendeng, zodat iedereen het eten naar eigen smaak kan kruiden en aanvullen. Vanwege een goede hygiëne krijgt elke pan, schaal, pot en kom zijn eigen opscheplepel of ander bestek: jamlepel, botermesjes, slabestek, vorken voor augurken en ander tafelzuur, een aparte lepel voor het opscheppen van ijs en een aparte voor de slagroom en andere versiering. 

Ruim na elke gang alle voorwerpen weg die voor de volgende gang niet meer nodig zijn, uitgezonderd de tafelversiering, zodat er een opgeruimde tafel is voor de volgende gang en er ruimte is voor bijvoorbeeld voorwerpen voor het dessert. Om een rommelige keuken te voorkomen, kan de vaat het beste direct in de afwasmachine worden gezet, of in een afwasteil om te weken; overige spullen dienen direct op de juiste plaats te worden teruggezet.

Voor een broodmaaltijd kan men sneden en bolletjes brood en eventueel krentenbollen en soortgelijk lekkers op schalen of grote borden leggen. Afhankelijk van de grootte van de tafel komen er meerdere schalen verspreid over de tafel te staan, meestal in het midden. Bolletjes worden van tevoren doorgesneden, wat het gemakkelijkst voor de tafelgenoten is, of er wordt een broodmes bij gelegd. Vleeswaren, kaasplakken of stukken kaas met een kaasschaaf erbij, komen op aparte borden of schalen, elk met een eigen vork. Daarnaast kan men denken aan potten of schaaltjes met jam, pindakaas, hagelslag, salades, rauwe groenten als tomaten, radijs en schijfjes komkommer, en ander beleg, die verspreid op tafel worden gezet, elk met een eigen lepel, vork of mes. Ook schaaltjes halvarine, margarine en/of boter, elk met een eigen botermesje, komen verspreid op tafel te staan. Zorg dat er voor ieders smaak en voorkeuren brood en beleg is (denk aan vegetarisch, allergieën, diëten, e.d.). Voor dranken kan men kannen (in een informeel gezelschap ook flessen of pakken) met water, melk, karnemelk, thee en/of koffie neerzetten. 

Voor een lunchbuffet is het het gemakkelijkste als er van tevoren sandwiches zijn klaargemaakt zodat de gasten niet zelf hun brood hoeven te beleggen. Bied dan wel een ruime keuze aan: volkoren/witbrood, met/zonder boter, vegetarisch/veganistisch, verschillende soorten vleeswaren en kazen, en met/zonder sla of andere rauwkost. 

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Bread in basket.jpg|Verschillende soorten brood in een mandje
Rustikales, deftiges Abendbrot.jpg|Beleg voor een broodmaaltijd
Several cheeses with a slicer, bread and milk.JPG|Schaal met kaas en kaasschaaf
Cold cuts.jpg|Schaal met vleeswaren, augurken en tomaten
Composed salad.jpg|Schaal met rauwkost naar keuze
SeaDream II — Buffet (dinner).JPG|Buffettafel
&lt;/gallery&gt; 

'''Meer informatie''' 
* over tafeletiquette: het hoofdstuk [[Kookboek/Etiquette|Etiquette]] van het Wikibook Kookboek
* over de fijne kneepjes van het serveren van een warme maaltijd: het hoofdstuk [[Kookboek/Opdienen|Opdienen]] uit het Wikibook Kookboek.

== Picknicken == 
[[Bestand:Claude Monet - Le Déjeuner sur l'herbe (1866) - Pushkin Museum Ж-3307.jpg|thumb|320px|Claude Monet - Le Déjeuner sur l'herbe (1866)]]
{{Wp|Picknick|Picknicken}} kan in een park op het gras, op het strand, op een open plaats in het bos of, als je geluk hebt, aan een picknicktafel ergens in de buitenlucht. Als er mensen meegaan die slecht ter been zijn, en er wordt niet aan een picknicktafel gegeten, dan zijn tuinstoelen voor hen noodzaak. De anderen kunnen ook op de grond zitten, al of niet op een meegebracht kleed of badhanddoek.&lt;br&gt;
Benodigdheden:
* Gekleurd tafellaken dat vuil mag worden. 
* Mand(en) of tas(sen) en eventueel een koelbox (met bevroren koelelementen of lege melkpakken met de dop er nog op, niet helemaal gevuld met water (er moet wat ruimte overblijven omdat ijs uitzet) en vervolgens ingevroren), met daarin lekkere hapjes, van klaargemaakte broodjes en rauwkost (gewassen radijsjes, cherrytomaatjes, schijfjes komkommer) tot fruit en andere zoetigheid, en drank. Eventueel een zoutstrooier en pepermolen. Het gemakkelijkst zijn hapjes die uit het vuistje kunnen worden gegeten, zodat geen borden of bestek nodig zijn.
* Bekers, borden, eventueel bestek en opscheplepels, bij voorkeur van herbruikbaar materiaal, maar niet breekbaar, een kurkentrekker als er wijn mee is, een flessenopener.
* Servetten, een wc-rol, een of meer natte washandjes of andere natte doekjes, en/of een flesje met (desinfecterende) handzeep waarbij geen handdoek nodig is. 
* Een vuilniszak voor afval.
* Eventueel tuinstoelen, een inklapbare tafel, plaid/kleed en/of badhanddoeken om op te zitten.
* Iets tegen insecten, zoals insectenkapjes, een schoteltje met een doorgesneden sinaasappel of citroen waarin enkele kruidnagels zijn gedrukt (tegen vliegen) en/of een schoteltje met een klein laagje water en een vers gesneden ui daarin (tegen wespen).
En denk aan het rijmpje: ''Laat niet als dank voor het aangenaam verpozen, de eigenaar van 't bos de schillen en de dozen'' ... Laat niets achter! Als er geen vuilnisbak in de buurt is: neem je afval mee en gooi het in de eerste afvalbak die je tegenkomt of neem het mee naar huis.

== Overige aspecten ==
Voeding gaat niet alleen over verantwoorde menu's en het bereiden ervan. Er zijn nog andere aspecten, zoals het inkopen en bewaren ervan, voedselveiligheid en de benodigde keukenuitrusting. 

=== Inkopen van voedsel ===
Tips voor het inkopen van levensmiddelen:
# Maak van tevoren een boodschappenlijstje. Dit voorkomt het vergeten van spullen en te veel kopen. Schrijf steeds een boodschap op het lijstje als u iets opmaakt of ziet dat iets bijna op is; vraag ook huisgenoten om dat te doen. Vul het aan met wat u de komende dagen wilt eten. Aandachtspunten:
## Koop geen groente en fruit buiten het seizoen: geen zacht fruit als aardbeien, frambozen en bessen in de winter en geen spruitjes en witlof in de zomer, zie [https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Consumenten/Veelgestelde%20vragen/Voedingscentrum%20seizoengroente-%20en%20fruitkalender.pdf Groente- en fruitkalender]. Dergelijke voedingsmiddelen zijn in kassen gekweekt of komen van ver en belasten daardoor het milieu extra. 
## Koop ongewassen, ongeschilde en ongesneden groenten, fruit en aardappelen. Zo blijven vooral vitaminen het beste behouden totdat ze daadwerkelijk worden gebruikt.
## Weet ook goed wat er nog in huis is, dat kan van pas komen bij onverwachte buitenkansjes in de winkel of de marktkraam. 
## Neem een of meerdere boodschappentassen en/of een boodschappenkrat mee en eventueel enkele plastic zakjes/tasjes van een vorige keer voor losse groenten en fruit. Dit bespaart verpakkingsmateriaal. 
# Bedenk waar de boodschappen het beste kunnen worden gehaald: welke winkel(s), markt, online website of andere verkooppunten aan consumenten. Weeg kwaliteit, assortiment, service, betrouwbaarheid en gemak af tegen de prijzen die worden gevraagd. Vooral met een klein budget kan het bovendien lonend zijn om aanbiedingen in de gaten te houden.
# Let bij het kopen op:
## De houdbaarheidsdatum. Koop geen spullen die over de houdbaarheidsdatum zijn of er kort op zitten. Meestal staan achterin het schap versere spullen. Daar tegenover staat dat aan houdbare producten (zakjes, pakjes, blikken, potten) veelal additieven zijn toegevoegd, die het product er niet gezonder op maken, ook al zijn de vermelde E-nummers allemaal toegestaan en veilig.
## De versheid: groente en fruit mogen er niet slap eruit zien, bruine vlekjes of schimmel hebben; broccoli mag geen gele plekken hebben. Vlees en vleeswaren mogen geen bruine of groene vlekken hebben. Vis mag niet ruiken. Hoe verder een product gereisd heeft, hoe minder vers het kan zijn, meestal zijn ze dan ingevroren geweest, wat op zich niet verkeerd is. Vraag je bij fruit altijd af wanneer je het wilt eten: voor groene bananen en harde kiwi's en mango's duurt het nog wel enkele dagen tot meer dan een week voordat ze rijp zijn. Meloenen ruiken geurig als ze eetrijp zijn. Vraag het anders aan de verkoper.
## De verpakking:[[Bestand:Set of Spices.jpg|thumb|120px|Kruidenpotjes]] [[Bestand:Kitchen Funnel.jpg|thumb|120px|Keukentrechter]]
### De verpakking moet gaaf zijn. Een blik of potdeksel mag niet bol staan, want dan is de inhoud bedorven. Een blik mag geen butsen hebben. Het plastic om een product mag geen gaatjes hebben, want dan komt er lucht bij de inhoud en bederft het product sneller.
### De verpakking mag niet overdadig zijn, moet in verhouding tot het product staan. Laat bijvoorbeeld het kopen van losse, 1-persoons toetjes tot de uitzonderingen behoren, evenals afzonderlijk verpakte plakjes kaas en snoepjes. 
### Als een product zowel in dure, luxe verpakkingen te koop is als in goedkopere zakjes: koop hooguit de eerste keer de luxe-uitvoering en vul die later bij met goedkopere navulzakjes. Bijvoorbeeld: gedroogde kruiden en specerijen zijn bij de Turkse of Aziatische winkel of op de markt meestal in goedkopere zakjes te koop, terwijl een supermarkt alleen duurdere uitvoeringen heeft, waar bovendien minder in zit. U kunt ook zelf lege kruidenpotjes kopen, al dan niet met een strooideksel, plak er zelf een etiket op en ze zijn klaar om te vullen met navulzakjes. Een trechter kan daarbij behulpzaam zijn. 
## De ingrediëntenlijst: in het algemeen geldt: hoe korter hoe beter. 
### ''Suiker'' zou alleen in producten moeten zitten waarin je het verwacht: frisdrank, snoep, koek, toetjes, zoet broodbeleg. Maar het zit in veel meer producten, ook waarin je het zelf niet zou toevoegen, zoals soepen en sauzen. Koop die niet.
### ''{{Wp|Mononatriumglutamaat|Smaakversterker}}'', ook bekend als E621, vetsin, MSG, (mono)natriumglutamaat en met enkele andere termen. Het komt ook in de natuur voor, geeft een extra hartige smaak en zorgt ervoor dat het verzadigingspunt later wordt bereikt en je moeilijk kunt stoppen met het eten van producten waar het in zit. Koop geen producten waar het in zit.
### ''Volkoren brood'' zou slechts vier ingrediënten moeten bevatten: volkorenmeel, water, (bakkers)zout en desem of gist. Maar dat soort brood is zeer moeilijk verkrijgbaar, zelfs brood bij veel natuurvoedingswinkels heeft een langere ingrediëntenlijst. Het dichtst in de buurt komen Allison (gist), en de Liefde en Passie broden (desem) van Albert Heijn. Brood dat je in ieder geval het beste NIET kunt kopen: 
#### met mout, moutmeel, moutextract of een andere term met &quot;mout&quot; erin: dan is het brood donker en lijkt het gezond, maar vaak is het witbrood met een kleurtje;
#### met broodverbeteraar, meelverbeteraar, broodverbetermiddelen, melk, vet, suiker, emulgator, enzymen, gluten, ei; zij zorgen ervoor dat het brood luchtiger wordt of langer vers blijft, maar ze zijn niet nodig voor je gezondheid. Beter is het om steviger brood te kopen en direct na aankoop in te vriezen wat je niet dezelfde of volgende dag nodig hebt.
###''Vegaproducten'': de hoeveelheid eiwitten per 100 gram kan aanmerkelijk verschillen tussen merken en producten. Vlees en vis bevatten zo'n 18 à 30 gram eiwitten per ons, bij vegaproducten mag je al blij zijn als het rond de 15 gram per ons is. Bij voorkeur is er bovendien vitamine B12 en ijzer toegevoegd, zit er max. 1,1 gram zout per 100 g en geen suiker in.
## De hoeveelheid: koop alleen grotere hoeveelheden (die in de regel goedkoper zijn) als ze binnen de houdbaarheidsdatum gebruikt worden en als er ruimte voor is in de voorraadkast, koelkast of vriezer. Koop anders een kleinere hoeveelheid of vraag aan de verkoper of er ook kleinere hoeveelheden beschikbaar zijn; sommige groentewinkels en supermarkten staan toe om bijvoorbeeld halve bloemkolen of andijviestruiken te kopen.
## De prijs. 
### Koop aanbiedingen alleen als u het product echt nodig heeft, als er plek voor is in de voorraadkast èn als het binnen de houdbaarheidsdatum gebruikt wordt.
# Laat overbodig verpakkingsmateriaal in de winkel achter. 
# Pak de boodschappen zorgvuldig in: zware en robuuste spullen onderin en achterop de fiets, kwetsbare spullen, zoals zacht fruit, eieren, brood en gebak bovenin de tas die voorop de fiets gaat. 
# Na thuiskomst:
## Handen wassen.
## Pak direct de boodschappen uit en zet ze op de juiste plek: in de voorraadkast, koelkast of (in zelfgemaakte kant-en-klare pakketjes, bijvoorbeeld brood of vlees/vis voor steeds één dag) in de diepvriezer (zie volgende paragraaf).
Meer informatie: 
* [https://www.voedingscentrum.nl/nl/veilig-eten-voedselinfectie-voorkomen/veilig-kopen.aspx ''Veilig kopen'' van het Voedingscentrum].
* [https://www.gezondheid.be/artikel/gezonde-voeding/versheid-van-voedingsprodukten-123#8 ''Kenmerken van verse vis'' van Gezondheid.be]

=== Bewaren van voedsel ===
Algemene regel: droog, koel (maar wel vorstvrij), in het donker en afgesloten. Afgesloten wil zeggen in een pot, fles of doos met deksel die er strak oppast, of in een papieren zak als het om verse levensmiddelen als aardappelen, groente en fruit gaat.  

Er zijn wel uitzonderingen:
* Verse groente: veel gaat in de koelkast, maar niet alles, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bewaren/waar-bewaar-ik-groente-en-fruit.aspx Groente en fruit bewaren van het Voedingscentrum]. Wat buiten de koelkast bewaard wordt, zoals aardappelen, uien, knoflook en tomaten, moet droog en donker opgeslagen worden. 
* Verse kruiden en verse asperges: in een vochtige doek gewikkeld in de groentela van de koelkast; verse kruiden kunnen ook in een hoog glas met water. Bewaartermijn: hooguit enkele dagen.
* Tropisch fruit zoals verse ananas, mango, banaan en kiwi, buiten de koelkast bewaren, en ze mogen ook in het daglicht bewaard worden, zeker als ze nog niet rijp genoeg zijn om te eten. 
* Droog voedsel zoals rijst, macaroni, beschuit, crackers en andere graanproducten, gedroogde kruiden en specerijen en gedroogde peulvruchten hoeven niet gekoeld te worden bewaard, maar wel koeler dan 20° C (en ook droog, donker en afgesloten).
** Tafelzout: voeg enkele korrels rijst toe aan een zoutstrooier, dan wordt het zout niet vochtig.
* Diepvriesproducten: uiteraard in de vriezer. Ingevroren voedsel is niet onbeperkt houdbaar, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/koken-en-bewaren/hoelang-is-eten-houdbaar-in-de-diepvries hoelang is eten houdbaar in de diepvries van Voedingscentrum].
* Voorverpakte levensmiddelen die in de winkel buiten de koeling staan, hoeven ook thuis niet in de koelkast, mits ze niet zijn aangebroken. Dit geldt dus ook voor eieren.
* Zie ook: 
** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bewaren/bewaartips-voor-koelkast-vriezer-en-voorraadkast.aspx bewaartips van het Voedingscentrum]
** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bewaren.aspx eten bewaren, van het Voedingscentrum] kies zelf uit 2.000 specifieke voedingsmiddelen
** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/veilig-eten-voedselinfectie-voorkomen/veilig-bewaren.aspx voedsel veilig bewaren van het Voedingscentrum]

Overige aanbevelingen:
* Zet de koelkast op 4° C.
* Zet producten met een korte houdbaarheidsdatum vooraan op de plank, om verspilling te voorkomen. Zet nieuw gekochte producten achter soortgelijke oude producten. Gebruik altijd eerst de oudste producten, of die met de meest nabije houdbaarheidsdatum.
* Gebruik verse producten (zoals groente, fruit, vlees, vleeswaren en brood) zo snel mogelijk, in ieder geval binnen enkele dagen. Harde groenten als wortelen, kool en knolselderij kunnen iets langer in de koelkast bewaard worden dan bladgroente als spinazie, andijvie en kropsla. Sommige vleeswaren moeten snel (binnen twee dagen) worden opgemaakt, zoals leverworst, rosbief en filet americain; andere soorten kunnen iets langer worden bewaard, zoals salami, droge worst, gerookte ham en spek. Vries vlees, vleeswaren en brood direct na aankoop in (in porties voor hooguit twee dagen) als zij niet binnen twee dagen worden opgemaakt.
* Koel restjes en expres teveel gekookte porties eerst goed af voordat je ze in de koelkast zet. Ze zijn dan nog twee dagen houdbaar. Zet ze in de diepvries als je ze langer wilt bewaren.
* Gebruik zo min mogelijk plastic en aluminiumfolie om voedsel te bewaren. Gebruik liever koelkastdozen in allerlei maten met een deksel dat goed afsluit.
* Kijk producten regelmatig na op bederf (verse producten: enkele malen per week) en houdbaarheidsdatum (potten, blikken en pakken: halfjaarlijks). 
* Bewaar verpakkingsmateriaal dat nogmaals gebruikt kan worden, zoals plastic zakken van broden, lege potjes (maar overdrijf niet, van elke soort en maat twee is meestal voldoende) en plastic doosjes van bijvoorbeeld kruiden die nog als koelkastdoos kunnen dienen. Gooi overig verpakkingsmateriaal in de juiste vuilcontainer/kliko.

=== Hygiëne en voedselveiligheid in de keuken ===
Het is overal belangrijk om op hygiëne te letten, maar in de keuken nog extra omdat het daar om voedselveiligheid gaat. Enkele suggesties:
* Handen wassen:
** Elke keer bij thuiskomst.
** Voordat de boodschappen worden uitgepakt en opgeborgen.
** Vóór het afdrogen en opbergen van schone vaat.
** Vóór het bereiden van maaltijden.
** Vóór het eten.
** En uiteraard na elk wc-bezoek.
** Zorg voor zeep op en een schone handdoek vlak bij de gootsteen.
[[Bestand:Natte vaatdoek hangt te drogen aan een rekje bij het aanrecht 2024.jpg|thumb|Natte vaatdoek hangt te drogen aan een rekje bij aanrecht]]
* Zorg voor een schone vaatdoek; als hij stinkt bent u veel te laat met verversen. Hang een vaatdoek uit, zorg voor een rekje bij de gootsteen waarop dat kan. Op vochtige vaatdoeken kunnen bacteriën en ander gespuis zich veel sneller ontwikkelen dan op droge.
* Zorg voor een schone theedoek; en ook als er een afwasmachine is, moet er wel eens iets worden afgedroogd.
* Zorg voor een schoon aanrecht, zowel qua hygiëne als qua spullen die erop staan. Een leeg aanrecht werkt veel prettiger dan een vol. 
* Gooi afval direct in een goed afgesloten vuilnisbak, dan blijft het aanrecht schoon en krijgt ongedierte (zoals fruitvliegjes, ratten en muizen) minder kans. Koffiefilters, theezakjes en warme voedselresten wel eerst laten afkoelen.
* Gooi altijd voedsel weg als het bedorven is of lijkt, d.w.z.
** als er schimmel op zit (uitgezonderd schimmelkaas; op harde kaas met schimmel kan de schimmel met een ruime boog worden weggesneden, op andere voedingsmiddelen heeft dat geen zin omdat daar de schimmel ook in de rest ervan zit, ook al zie je die daar niet)
** als het muf ruikt
** als een klein beetje al vies smaakt
** als een product over de houdbaarheidsdatum '''TGT''' is, te gebruiken tot: altijd weggooien, dit geldt meestal voor verse vis en vers vlees.
** Een product dat over de houdbaarheidsdatum '''THT''' is, tenminste houdbaar tot, kan meestal nog enige tijd worden gebruikt, al zal de smaak achteruitgaan. Maar als het er niet meer goed uitziet, verkeerd ruikt of vies smaakt, dan moet het worden weggegooid. Meer informatie: [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/koken-en-bewaren/twijfel-over-de-houdbaarheidsdatum-kun-je-dit-nog-opeten-of-niet.aspx Houdbaarheidsdatum van het Voedingscentrum].
* In het algemeen: Maak spullen direct schoon als ze vuil zijn geworden, als er is gemorst of als er vlekken zijn gemaakt. Dan gaat het het gemakkelijkste. Dit geldt in ieder geval ook voor het aanrecht, het fornuis, roosters van een oven en barbecue. Vul aangekoekte pannen, braadslees en ovenschotels met een laagje water en was ze direct af na de maaltijd. 
* Maak de gootsteen, het aanrecht, keukenkastjes, keukenlades, kookplaat, oven, magnetron  en andere keukenapparaten regelmatig goed schoon. Ze kunnen anders broedplaatsen van ongedierte worden, of slechter gaan werken door bijvoorbeeld kalkaanslag. Een vaatdoek en een sopje van warm water en afwasmiddel is veelal voldoende, voor gootsteen, aanrecht en kookplaat is vaak een schuurmiddel nodig (poeder of vloeibaar). 
** Voor het schoonmaken van een '''oven''' zijn verschillende methoden. Vooraf: zorg dat er geen kruimels en ander los vuil meer in de oven is, gebruik daarvoor een stofzuiger. Daarna zijn er alternatieven: 
*** Smeer de wanden van een warme oven in met ''groene zeep''. Zet vervolgens een vuurvaste schaal verdunde ''ammoniak'' (verhouding: 4/5 kokend water en 1/5 ammoniak) in de oven en laat dit een nachtje staan. Vergeet niet om ‘s nachts een raampje open te laten staan, de ammoniak stinkt behoorlijk. De ammoniak zorgt ervoor dat de vette aanslag zacht wordt. Reinig de ovenwanden de volgende dag met een stuk keukenpapier of een oude krant.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.tantekaat.be/tip/oven-reinigen/ Tante Kaat], [https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken De Witgoed-Outlet] en [https://njam.tv/blog/oven-schoonmaken-zo-ga-je-best-te-werk NJAM.tv]&lt;/ref&gt;
*** Doe een beetje ''baking soda'' op een vochtig doekje en neem de binnenkant van de oven af. Laat het middel even intrekken en poets de oven vervolgens schoon met een vochtige doek. Laat op hardnekkige plekken de baking soda een nacht laat intrekken, en poets de oven de volgende morgen schoon.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken&lt;/ref&gt;
*** Verwarm de oven tot een temperatuur tussen 200 en 250 °C. Zet een vuurvaste kom met water en een kopje ''soda'' in de oven gedurende 20 minuten. Haal de kom vervolgens uit de oven en wrijf met een propere, vochtige doek de zijkanten schoon.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://njam.tv/blog/oven-schoonmaken-zo-ga-je-best-te-werk&lt;/ref&gt;
*** Doe een ''vaatwastablet'' in een ovenbestendig kommetje water. Ovendeur dicht en laat het geheel tien minuten in een voorverwarmde oven op 200°C staan. Haal het vuil hierna weg met een vochtige doek.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken&lt;/ref&gt;
*** Verwarm de oven tot 200°C en plaats daarna een hittebestendig bakje met heet water en een scheut ''schoonmaakazijn'' in de oven (verhouding: (1/4 kopje azijn op 1 kopje water). Schakel het ovenprogramma uit en sluit de ovendeur. Na enkele uren kan de ovendeur weer worden geopend en kunnen de aangekoekte etensresten verwijderd worden met een stukje keukenpapier.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.superkeukens.nl/inspiratie/weblog/grootmoeders-tips-zo-maak-je-de-oven-schoon&lt;/ref&gt;
*** Snijd een halve ''citroen'' in partjes, doe deze in een ovenbestendig bakje gevuld met een bodempje water en pers de andere helft uit boven de ovenschaal. Plaats dat bakje gedurende tien minuten in een voorverwarmde oven op 200 °C. De warmte zorgt ervoor dat het citroensap verdampt. Na ongeveer tien minuten de viezigheid wegpoetsen met een vochtige doek.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken  De Witgoed-outlet] gecombineerd met [https://njam.tv/blog/oven-schoonmaken-zo-ga-je-best-te-werk NJAM.tv]&lt;/ref&gt; 
*** Speciaal om hardnekkige vetresten te verwijderen: Verwarm de oven tot 200 °C en zet dan de oven uit. Pak een stuk ''groene zeep'', maak deze nat en wrijf de zeep over het vette oppervlak van de oven. Zet vervolgens een hittebestendig bakje met heet water in het midden en sluit de ovendeur. Na enkele uren is het vet eenvoudig te verwijderen met een stuk keukenpapier.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.superkeukens.nl/inspiratie/weblog/grootmoeders-tips-zo-maak-je-de-oven-schoon&lt;/ref&gt;
*** Voor het rooster van de oven (of barbecue): Gebruik een metaalborstel (of staalborstel) of een Brillo-schuursponsje.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.superkeukens.nl/inspiratie/weblog/grootmoeders-tips-zo-maak-je-de-oven-schoon&lt;/ref&gt;
:: In alle gevallen geldt: Haal na afloop nog een vaatdoek over de ovenwanden heen, die gedompeld is in een warm sopje met afwasmiddel en vervolgens is uitgewrongen. 
::'''Waarschuwing''': Meng nooit verschillende schoonmaakmiddelen door elkaar, dit kan een onaangename chemische reactie veroorzaken!!
* '''Koelkast''' schoonmaken: minstens eenmaal per 3 maanden. Zie [https://www.consumentenbond.nl/koelkast/koelkast-schoonmaken ''Koelkast schoonmaken'' door Consumentenbond]
* Draag een schort tijdens het koken, dat voorkomt dat bovenkleding vies wordt.
* Uiteraard werkt u met schoon kookgerei, zoals pannen, keukenmessen en pollepels.
* Groente en fruit: altijd wassen voor gebruik, tenzij het gaat om voorverpakte gewassen groente, voorverpakt geschild fruit of fruit dat nog geschild wordt, zoals bananen, meloen en kiwi's (doe dat dan wel met schone handen). 
* Vries voedingswaren die u niet direct gebruikt snel in, zoals kip, vlees, vleeswaren, vis, brood, extra porties, kliekjes en uiteraard gekochte diepvriesproducten. Zet de vriezer op -18° C. Zorg er wel voor dat ingevroren voedingsmiddelen op tijd worden opgemaakt, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/koken-en-bewaren/hoelang-is-eten-houdbaar-in-de-diepvries.aspx Bewaartermijnen van het Voedingscentrum]. 
* Was ten minste één ker per dag af (afhankelijke van de grootte van het huishouden vaker) of zet vuile vaat direct in de vaatwasser.
** Vul lege pannen met een klein laagje water zodat ze niet aankoeken. Dan zijn ze later gemakkelijker af te wassen.
** Verwijder direct etensresten van borden en schalen. Sommige restjes kunnen bewaard worden en later worden opgewarmd als lunch- of bijgerecht, andere gaan in de vuilnisbak (groenbak).
** Zie [[Huishouden/Hygiëne#Afwassen|Afwassen]] in het hoofdstuk Hygiëne voor methoden van afwassen.
* Zie het hoofdstuk [[Huishouden/Hygiëne]] voor meer hygiëne in huis.

=== Keukenuitrusting ===
Om te kunnen koken, maaltijden bereiden, voedingsmiddelen bewaren en hygiëne te betrachten, zijn allerhande voorwerpen nodig. Minimaal nodig zijn:
* kooktoestel met minimaal twee pitten
* koelkast met een vriesvak of een aparte vriezer
* twee kookpannen, een steelpan en een koekenpan, alle met dikke bodem en een deksel; als het budget en de ruimte in de keuken dat toelaten ook een braadpan en een snelkookpan; het materiaal van pannen is afhankelijk van de warmtebron die je gebruikt (gas, inductie, keramisch, etc.), let daarop bij het kopen; ook handig: pannen en koekenpannen die ook in de oven kunnen: dan kun je een gerecht eerst op de kookplaat voorbereiden en het voor het vervolg direct in de oven plaatsen; roestvrijstalen pannen zijn prima voor een efficiënt huishouden: ze kunnen in de afwasmachine en zijn slijtvast; een koekenpan kan ook van roestvrijstaal zijn, mits hij een dikke bodem heeft; braadpannen zijn vaak geëmailleerd, die mogen in prinicpe in de de vaatwasser, maar moeten wel voorzichtig behandeld worden, er kunnen gemakkelijk schilfers afgestoten worden; koop daarom geen complete pannenset: verschillende soorten pannen kunnen beter van verschillende materialen worden gekocht, steeds wat het beste materiaal is voor de soort pan; let bij het gebruik wel op: 
** zure gerechten (zoals appelmoes en rabarber) mogen niet lang in roestvrijstalen pannen blijven staan, doe ze zo snel mogelijk na het koken over in bijvoorbeeld een glazen schaal die niet direct op een koud aanrecht staat (zet er een onderzetter of pannenlap onder)
** warme geëemailleerde pannen mogen niet op een koud aanrecht worden gezet of in koud water worden gedompeld
** voor zowel roestvrijstalen als geëmailleerde pannen geldt: gebruik geen metalen pannensponsjes en schuurpoeder; beide soorten kunnen wel worden uitgekookt met soda
* keukentextiel: (katoenen) vaatdoeken, theedoeken, keukenhanddoeken, dweil, waarvan de  aantallen afhankelijk zijn van de frequentie van verschoning en wassen; daarnaast pannenlappen en een schort
* een rek voor het drogen en ophangen van vaatdoeken, hand- en theedoeken
* vergiet, zeef (in verschillende groottes, van theezeefje tot die voor zeven van bloem), rasp, trechter
* keukenweegschaal (met een verfijnde schaal, tot 500g à 1 kg en handig op te bergen), maatbeker van een liter, kookwekker; de eerste twee zorgen ervoor dat er op maat wordt gekookt: niet te weinig maar ook niet te veel wat tot verspilling zou leiden
* snijplank
* bestek: bestekbak, lepels, vorken, messen, theelepels, zowel om in de keuken te gebruiken als voor aan tafel: vleesmes, gekarteld mes met een lang lemmet (voor het snijden van brood en groente), (aardappel)schilmesje met een klein lemmet, dunschiller, houten pollepel, bakspatel (om voedsel in een koekenpan om te keren), garde, pannenkoekenmes, als er budget is: ook een flessenlikker/flessenschraper (om het laatste restje slasaus en andere dikke vloeistoffen uit flessen te kunnen halen), flessenuitdruiper, aardappelstamper, schuimspaan, tang voor vlees en groente; opscheplepels voor soep, jus, aardappelen en groente; de aantallen zijn steeds afhankelijk van het aantal huisgenoten en de frequentie van afwassen; bestek: van roestvrij staal, die kunnen in de afwasmachine
* (handmatige) blikopener&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Een elektrische blikopener is voor mensen van wie de handen niet meer sterk genoeg zijn voor een handmatige blikopener; bovendien hebben de meeste blikken tegenwoordig een lipje waarmee ze kunnen worden opengetrokken en is er nog maar zelden een blikopener nodig&lt;/ref&gt;, flessenopener, kurkentrekker, dekselopener, schaar
* serviesgoed: diepe en platte borden (grote platte borden voor de warme maaltijd en kleinere voor de broodmaaltijd), mokken, koppen en schotels, waterglazen, schalen in diverse maten, waarvan ten minste één ovenschaal, dessertschaaltjes, citruspers, eierdoppen
* theepot, aparte koffiepot of thermoskan (die alleen voor koffie wordt gebruikt in verband met achterblijvende koffiegeur/-smaak), (keramieke, metalen of plastic) koffiefilter, thee-ei als u losse thee gebruikt, theemuts
* onderzetters voor hete pannen
* goed afsluitbare voorraadbussen en/of -potten voor beschuit, crackers/knäckebröd, soepstengels, macaroni, rijst, havermout, volkorenmeel, peulvruchten, koffie, thee, suiker en andere droge voedingsmiddelen, koelkastdozen; mede afhankelijk van voorkeuren
* goed afsluitbare bewaarbakjes, die zowel in de koelkast als in de vriezer bewaard kunnen worden; eventueel ook vershoudfolie
* voorraad: zilvervliesrijst, volkoren macaroni, spaghetti en/of mie, volkoren soepstengels, diverse soorten gedroogde peulvruchten, tuinkruiden, specerijen; volkoren crackers en beschuit, volkoren ontbijtgranen zonder suiker (zoals havermout en Brinta), diverse soorten noten, pindakaas, zonnebloemolie, thee, koffie, papieren koffiefilters; noodvoorraad met conserven (potten en blikken groente, soep, vis, peulvruchten, bouillon), flessen water en pakken lang houdbare melk (zorg er wel voor dat deze producten binnen de houdbaarheidsdatum worden opgemaakt en steeds vervangen); daarnaast sneller bedervende voedingsmiddelen zoals brood, aardappelen, groente, fruit, vlees, vis, melkproducten, kaas, eieren, halvarine
** een basisvoorraad tuinkruiden en specerijen kan bestaan uit: tijm, rozemarijn, bieslook, basilicum, laurierblad, oregano, dille, bonenkruid, peper, paprikapoeder, kerrie, nootmuskaat, (hele) kruidnagel en gemberpoeder; desgewenst aangevuld met dragon, kervel, majoraan/marjolein, peterselie, munt, venkelzaad, karwij, kaneel (poeder of stokjes), foelie, kurkuma/geelwortel, chilipoeder en wat u verder nog tegenkomt in de kruidenkraam op de weekmarkt of in de Aziatische winkel; experimenteer ermee: koop af en toe iets onbekends, zoek er recepten bij en als het u bevalt, houdt u het in uw basisvoorraad en anders koopt u de volgende keer weer iets anders;
** andere veelgebruikte smaakmakers zijn sojasaus of ketjap, azijn, tomatenpuree, mosterd en vanillestokjes
* schoonmaakmiddelen voor in de keuken, zoals zeep en een zeepbakje waarin nat zeep kan uitlekken, afwasmiddel, schuurmiddel, afwasborstel, afwasteil, afdruiprek, schuurspons, boenborstel, keukenrol of een rol WC-papier (die goedkoper in het gebruik is) met houder
* dienblad/theeblad
* basis-kookboek (zoals {{Wp|Het nieuwe Haagse kookboek|Het nieuwe Haagse kookboek}}, {{Wp| Wannée kookboek|Wannée kookboek}} of het Margriet kookboek).

Naar gelang budget, ruimte en behoefte kunnen zowel de soorten als de aantallen worden uitgebreid, zie {{Wp|Categorie:Keukengerei|Categorie:Keukengerei}} en {{Wp|Categorie:Keukenapparatuur|Categorie:Keukenapparatuur}} in Wikipedia voor inspiratie.

Let er bij het '''kopen''' van vaatwerk op, bijvoorbeeld servies, bestek en pannen, dat ze in de vaatwasser mogen. Het gaat in ieder geval om plastic (zoals spatels, koelkastdozen, opbergbussen, litermaat, beslagkom), metalen en keramische voorwerpen (pannen, koekenpannen, bestek), natuurstenen voorwerpen (zoals marmeren snijplanken, overschalen), delicaat glas en porselein. Ook al heeft u nu nog geen vaatwasser, dat kan in de toekomst veranderen.

Een keukenuitrusting kost veel geld, zelfs als je die tot het minimum beperkt. Het sparen voor een ouderwetse {{Wp|Uitzet (uitrusting)|uitzet}} was nog niet zo'n slecht idee. Begin er als tiener al mee, oriënteer je op wat handig is, op kwaliteit en prijzen, vraag advies aan volwassenen die bedreven zijn in het huishouden (zoals je ouders), weet wat je wilt, zet dat op een verlanglijstje, koop beetje bij beetje voorwerpen die naar je zin zijn, vraag ze als cadeau voor je verjaardag of andere gelegenheden (Sinterklaas, kerst) en sla ze op in een doos op je kamer of op zolder bij je ouders totdat je ze nodig hebt. Ze hoeven niet allemaal nieuw te zijn, de kringloopwinkel of andere tweedehandswinkel kunnen ook uitkomst bieden en zorgen ervoor dat de kosten laag blijven (en het afvalprobleem binnen de perken blijft). En: schaf liever iets aan dat een levenlang meegaat en wat duurder is, dan goedkope spullen die snel kapot gaan of slijten of toch niet zo handig in gebruik zijn.

Probeer het aantal apparaten zoveel mogelijk te beperken. Ze nemen ruimte in, hebben onderhoud nodig, gaan beperkte tijd mee, kosten geld en grondstoffen en leveren afvalproblemen op. Oplossingen:
* Water koken kan in een fluitketel of steelpan met een deksel, dan is er geen waterkoker en/of koffiezetapparaat nodig.
* Koffie zetten kan met een thermoskan en een koffiefilter.
* Fijnmalen van ingrediënten kan ook met een roerzeef in plaats van met een keukenmachine.

&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Filters, അരിപ്പ.JPG|Verschillende maten zeven
Schälmesser.jpg|Schilmesje en twee soorten dunschillers
Flessenschraper, objectnr KB 2615.tif|Flessenschraper en houder voor het laten uitlekken van flessen
Pfannenwender-1.jpg|Pannenkoekenmes (boven) en bakspatel (onder)
Citrus-hand juicer. (8178990049).jpg|Citruspers
Manual coffee preperation.jpg|Koffie zetten met een koffiefilter en koffiepot
Passe-legumes.JPG|Roerzeef met drie verschillende zeven/bodems
Terka.jpg|Verschillende soorten raspen
Râpe à fromage - démontée.jpg|Handraspmolen
18-03-25-Küchenutensil-DSCF1421.jpg|Messenslijper
&lt;/gallery&gt;

=== Noodpakket ===
Het is verstandig om een [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/eten-kopen-en-keurmerken/moet-ik-een-noodpakket-met-eten-en-drinken-in-huis-hebben.aspx noodvoorraad] in huis te hebben voor een plotselinge ramp of andere noodsituatie; dat kan ook al hevige sneeuwval of ijzel zijn, of, zoals aan het begin van de coronacrisis, dat plotseling de flessen bakolie en pakken wc-papier waren uitverkocht. Ga er daarbij van uit dat water, gas en elektra niet beschikbaar zijn. Zorg ook voor gereedschap om verpakkingen open te maken, zoals een schaar, blik- en flesopener indien die van toepassing zijn. Voedsel kun je buiten verwarmen op een campinggasbrander of barbecue die op houtskool (+ aanmaakblokjes + lucifers) werkt. Let er wel op om dit pakket jaarlijks te verversen en oude spullen op tijd op te maken of weg te doen. Voor een noodvoorraad zijn vooral lang houdbare producten geschikt, zoals rijst, pasta, blikgroente, soep, tonijn en havermout. Bewaar ze droog, koel, donker en goed afgesloten. Denk ook aan voldoende drinkwater.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.allprepare.com/blog/zelf-een-noodrantsoen-aanleggen-met-lang-houdbaar-voedsel-uit-de-supermarkt/&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
Officiële website voor Nederland: [https://www.denkvooruit.nl/bereid-je-voor/stel-je-noodpakket-samen Denkvooruit.nl].

== Meer externe bronnen ==
* [https://www.voedingswaardetabel.nl/ Voedingswaardetabel] voedingswaarde (voedingsstoffen) per voedingsmiddel

== Bronnen, noten en/of referenties ==
{{Appendix}}
{{Sub}}
[[Categorie:Voeding]]</text>
      <sha1>lclkrj5nnrtvz6zpsxo5smymq5bf5ar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Wd land</title>
    <ns>10</ns>
    <id>45872</id>
    <revision>
      <id>431078</id>
      <parentid>425634</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:21:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie:Gebied in tijdzone: alleen als deze ingevuld is op wikidata</comment>
      <origin>431078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4045" sha1="tj6hsbi995myorp1mp9at7w2h4kwply" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Wd land/style.css&quot; /&gt;
&lt;div class=&quot;wd_land&quot; style=&quot;min-width: 10em; line-height: 1.3; columns: 2; column-width: 18em;&quot;&gt;
*Sinds: {{Maandnaam|{{Split|{{#statements:datum van oprichting of creatie|from={{{from|}}}}}|, |1}}}}
&lt;!-- *Locatie: {{#property:geografische locatie|from={{{from|}}}}}  --- niet zinvol? --&gt;
*Tijdzone: {{Popuptekst|tekst={{Wd land/tijdzone|from={{{from|}}}}}|hovertekst={{#property:tijdzone}}}}
*Oppervlakte: {{Replace|{{#statements:oppervlakte|from={{{from|}}}}}| vierkante kilometer|km²}}
{{Wd display|Hoofdplaats|hoofdplaats|from={{{from|}}}}}&lt;!--

--&gt;{{Wd display|Inwoners|inwonertal|from={{{from|}}}}} &lt;!--
--&gt;{{#If:{{Split|{{#property:mannelijke bevolking|from={{{from|}}}}}|, |1}}
|{{#If:{{Split|{{#property:vrouwelijke bevolking|from={{{from|}}}}}|, |1}}
|({{Round|{{#Expr:100 * 
{{Ontpunt|{{Split|{{#property:mannelijke bevolking|from={{{from|}}}}}|, |1}}}} /
({{Ontpunt|{{Split|{{#property:mannelijke bevolking|from={{{from|}}}}}|, |1}}}} + 
{{Ontpunt|{{Split|{{#property:vrouwelijke bevolking|from={{{from|}}}}}|, |1}}}})
}}}}%&amp;nbsp;mannen, {{#Expr:100 - {{Round|{{#Expr:100 * {{Ontpunt|{{Split|{{#property:mannelijke bevolking|from={{{from|}}}}}|, |1}}}} /
({{Ontpunt|{{Split|{{#property:mannelijke bevolking|from={{{from|}}}}}|, |1}}}} + 
{{Ontpunt|{{Split|{{#property:vrouwelijke bevolking|from={{{from|}}}}}|, |1}}}})
}}}}}}%&amp;nbsp;vrouwen)}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;!-- todo: ({{Split|{{#property:mannelijke bevolking}}|, |1}} mannen, {{Split|{{#property:vrouwelijke bevolking}}|, |1}} vrouwen) --&gt;
&lt;!-- todo: {{Wd display|Bevolkingsdichtheid ...  --&gt;
&lt;!-- todo: bruto binnenlands produkt bedraagt {{#property:bruto binnenlands product}} --&gt;
{{Wd display|{{#IfExpr:{{Instr|{{#property:officiële taal|from={{{from|}}}}}|, }}&gt;0|Talen|Taal}}|officiële taal|from={{{from|}}}}}
{{Wd display|Staatsvorm|regeringsvorm|from={{{from|}}}}}
{{Wd display|Staatshoofd|staatshoofd|from={{{from|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#If:{{#property:officiële titel van staatshoofd|from={{{from|}}}}}|,}} &lt;!--
--&gt;{{#statements:officiële titel van staatshoofd|from={{{from|}}}
}}
{{Wd display|Religie|staatsgodsdienst|from={{{from|}}}}}
{{Wd display|Volkslied|volkslied|from={{{from|}}}}}
{{Wd display|Wegverkeer|rijrichting}}
{{Wd display|Treinverkeer|treinen rijden hier}}
{{Wd display|Netspanning|netspanning}}
{{Wd display|Landnummer vaste telefonie|landnummer in de telefonie|from={{{from|}}}}}
{{Wd display|Idem, mobiele telefonie|mobile country code|from={{{from|}}}}}
{{Wd display|Munteenheid|valuta|from={{{from|}}}}}
{{Wd display|Internet|officiële website|from={{{from|}}}}}
{{Wd display|Topleveldomein|topleveldomein|from={{{from|}}}}}
{{Wd display|Landcode|ISO 3166-1 alpha-2-landcode|from={{{from|}}}}}
{{Wd display|Unicode-symbool|Unicode-symbool|from={{{from|}}}}}
&lt;/div&gt;
{{Marge|12px}}
*&lt;span style=&quot;font-size: larger;&quot;&gt;📷&lt;/span&gt; [[c:{{#property:Commonsgalerij|from={{{from|}}}}}|Foto's van {{SUBPAGENAME}}]] op Wikimedia Commons.

&lt;includeonly&gt;
&lt;!--span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;(Test: {{Wd land/tijdzone|from={{{from|}}}}})&lt;/span --&gt;&lt;!--test!!--&gt;
{{DEFAULTSORT:{{SUBPAGENAME}}}}&lt;!-- werkt dit voor Categorie:Wikibooks:Pagina met kaart(en) ? --&gt;
{{#If:{{Wd land/tijdzone|from={{{from|}}}}}
  |[[Categorie:Gebied in tijdzone {{Wd land/tijdzone|from={{{from|}}}}}|{{SUBPAGENAME}}]]
  {{#IfExist:Categorie:Gebied in tijdzone {{Wd land/tijdzone|from={{{from|}}}}}&lt;!--
    --&gt;|&lt;!--OK, geen actie
    --&gt;|[[Categorie:Gebied in onbekende tijdzone]] &lt;!-- test 
  --&gt;}}
}}
&lt;!--{{#IfExist:Categorie:{{SUBPAGENAME}}| --&gt;[[Categorie:{{SUBPAGENAME}}|Atlas]]&lt;!--}}--&gt;
&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Gebruikt Wikidata}}{{Gebruikt Templatestyles|Wd land/style.css}}

&lt;!-- testcode:
----
'''Nederland''':
{{Wd land|from=Q55}}
----
{{Duo
|inhoud1=
'''België''':
{{Wd land|from=Q31}}
|inhoud2=
'''Italië''':
{{Wd land|from=Q38}}
}}
----
--&gt;

[[Categorie:Sjablonen Wikidata]]
[[Categorie:Sjablonen geografie]]

&lt;!-- kopie van [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Sjabloon:Wd_eiland&amp;oldid=415323] dd. 22 dec 2025 --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tj6hsbi995myorp1mp9at7w2h4kwply</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Transwiki:Referenties en voetnoten</title>
    <ns>102</ns>
    <id>46079</id>
    <revision>
      <id>431086</id>
      <parentid>425230</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:26:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Aanpassingen deel 1</comment>
      <origin>431086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12743" sha1="c3qbnb6k8uwmpa00lwrj7kiu3wfk1ex" xml:space="preserve">{{Zie ook|Zie over bronvermelding in het algemeen ook {{Wp|Bronvermelding}}.}}

Deze pagina behandelt systemen voor '''genummerde''' voetnoten (of: eindnoten).

== Verschillen ==
Genummerde voetnoten kunnen onder andere gebruikt worden voor ''{{Wp|Referentie|referenties}}'': ''verwijzingen'' naar materiaal buiten Wikibooks dat in een Wikibooks-pagina opgenomen bewering bevestigt. Dit is hetzelfde als {{Wp|Bronvermelding|bronvermelding}}. Het gebruik van referenties helpt bij het beter onderbouwen van artikelen. Het is een belangrijke kwaliteitsborging van artikelen en helpt het zoeken naar bronnen te vereenvoudigen.

Merk de volgende verschillen op:
* Niet elke ''referentie'' heeft noodzakelijkerwijs de vorm van een ''genummerde voetnoot'':
**Referenties ''kunnen'' gerealiseerd worden met{{Wp|Wanneer extern linken|externe links}} of andere verwijzingen rechtstreeks in de tekst van het artikel (zonder te verwijzen naar een lijst van referenties onderaan de Wikibooks-pagina); het is echter niet de bedoeling in de tekst van een wiki-artikel externe links te plaatsen. Externe links horen onderaan.
** {{Wp|Bronvermelding in Harvardstijl}} is een referentietechniek die niet met apart staande noten werkt maar met referenties tussen haakjes in de tekst zelf.
**Artikelen in Wikibooks kunnen ook een lijst met algemene referenties bevatten, zonder dat elk van deze referenties op een specifieke plaats in de tekst van de Wikibooks-pagina aangehaald wordt.
* Niet elke ''voetnoot'' is ook een ''referentie'':
**Voetnoten kunnen ook gebruikt worden voor opmerkingen die niet naar externe bronnen verwijzen, denk daarbij aan een opmerking die de lijn van het artikel onderbreekt, of een toelichting op informatie in een infobox of tabel (zie bijvoorbeeld de infobox bovenaan {{Wp|Koninkrijk der Nederlanden}}).
**Soms wordt extern materiaal eerder vermeld als ''illustratie'' (bijvoorbeeld een muziekfragment), of als ''bijkomende informatie'' zonder dat dit extern materiaal als eigenlijke bron voor een bewering in Wikipedia gebruikt wordt.

== Referenties en voetnoten invoegen met de visuele editor ==
Als de [[Wikipedia:Visuele tekstverwerker|visuele editor]] is ingeschakeld, klik je voor het invoegen van voetnoten en bronvermeldingen/referenties in de werkbalk op de &quot;aanhalingstekens&quot;. Daarna verschijnt een menu met een keuze uit automatisch, handmatig of hergebruik. Bij de optie &quot;automatisch&quot; moet je een link naar een website invoeren, die automatisch wordt omgezet naar een referentie. Bij &quot;handmatig&quot; verschijnt een invulvak met diverse mogelijkheden. De optie &quot;hergebruik&quot; is bedoeld om een eerder geplaatste voetnoot opnieuw in te voeren. Er verschijnt in de tekst dan tweemaal hetzelfde getal dat naar de noot verwijst.

== Aanbevolen methode met de wikitext editor ==
De aanbevolen methode voor het invoegen van referenties en voetnoten is de &quot;Referentie&quot;-functionaliteit.

=== Toevoegen van softwarematige referenties/voetnoten ===
De referenties of voetnoten zet je in de lopende tekst tussen &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tags.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Tekst.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;gevolgd door referentie&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Onderaan, onder het kopje 'referenties', zet je eenmaal de tag &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{References}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. 

Het nummeren van de referenties/voetnoten gaat vanzelf: de software doet het voor je.

De referentie wordt bij voorkeur na het [[leesteken]], zoals een komma of punt, geplaatst, maar vóór een haakje. Pas op dat je niet aan weerszijden van de referentie een leesteken zet. Maak tevens de referentie aansluitend op het leesteken en plaats geen extra spatie(s) tussen leesteken en referentie (vermijd dus zogenaamde ''zwevende referenties'').

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

Het is makkelijker om voor de inhoud van de referentie een sjabloon te gebruiken. Ook zorgt dit voor een consistente opmaak en betere mogelijkheden tot linkonderhoud. Zie [[#Opmaak van bronnen|hier]] voor de verschillende sjablonen.

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=E. Miller|titel=The Sun|uitgever=New York: Academic Press|jaar=2005|editie=23-5}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=R. Smith|titel=Size of the Moon|uitgever=Scientific American|datum=april 1978|editie=46, 44-6}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

'''Noot:''' Wanneer de referentie geplaatst wordt vóór de punt zou deze betrekking kunnen hebben op alleen het laatste woord van die zin. Staat de referentie achter de punt dan heeft de referentie betrekking op de hele zin.

'''Voorbeeld hoe het &lt;u&gt;''niet''&lt;/u&gt; moet:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

==Referenties==
===Automatische plaatsing aan het einde van een artikel===
Na de laatste tekst (afhankelijk van het aantal bronnen voor of na de ''Externe links'') plaatst men in een artikel:
&lt;blockquote&gt;
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{References}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
''of...''
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
&lt;/blockquote&gt;
Zie het kopje [[#Bronnen, (voet)noten en referenties?|Bronnen, (voet)noten en referenties?]] voor uitleg van het Appendix-sjabloon.

=== Meerdere verwijzingen naar dezelfde voetnoot ===
Zoek een naam voor de voetnoot waar je meerdere malen naar wil verwijzen, bijvoorbeeld: ''sympathieke naam'' of ''NOS 2015''. De naam wordt tussen '''&quot;'''dubbele aanhalingstekens'''&quot;''' geplaatst en mag '''niet''' met een cijfer beginnen.

Voeg die naam toe in de eerste &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tag, als volgt:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;

Voor de andere verwijzingen naar dezelfde voetnoot (in dit voorbeeld voetnoot 1), schrijf je

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;

Indien je nog niet weet welke van die verwijzingen eerst zal komen, hoef je niet steeds de volledige voetnoottekst te herhalen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt; geeft hetzelfde resultaat als &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;, mits de noot ergens op de pagina uitgewerkt wordt.

Een alternatieve methode is het bij elkaar zetten van alle referenties in een lijst onderaan de pagina, waarna je deze in de code aanroept met de verkorte vorm:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
Deze tekst&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;/&gt; bevat twee&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;naam_1&quot; /&gt; verwijzingen.
{{References|refs=
&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;naam_1&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
Met deze vorm kan je de verwijzingen op een voor de schrijver handige wijze ordenen (bijvoorbeeld op naam van de auteur). In de weergave van de pagina verschijnen de verwijzingen in de volgorde waarin ze gebruikt worden in de tekst, terwijl verwijzingen die niet gebruikt worden uit beeld blijven.

=== Meerdere keren dezelfde bron, maar een ander paginanummer ===
Soms wil je een boek meermaals aanhalen, maar verwijzen naar verschillende paginanummers. Dan kun je gebruikmaken van het [[sjabloon:Ref/paginanummer]]:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Informatie uit het begin van het boek.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:

 Informatie uit het begin van het boek.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}

==== Noten ====
&lt;references /&gt;

===Verwijzen naar externe links===
Net als verwijzingen in de tekst, kun je ook naar een externe bron linken. Dit kan door enkel de bron direct weer te geven of de bron als tekst weer te geven (externe bronnen altijd inclusief &lt;nowiki&gt;https:// of https://&lt;/nowiki&gt;). Eventueel kan daarachter ook tekst geplaatst worden.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;

Of met bijbehorende informatie:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia.] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;

==== Noten ====
{{References}}

=== Bronnen, (voet)noten en referenties? ===
De benaming van referenties, bronnen en (voet)noten is vaak onduidelijk. Wat is een referentie? Wat is een bron? Wat is een voetnoot? Vooral het verschil tussen de eerste twee is lastig te bepalen en hoewel voetnoten verschillen van bronnen, worden ze vaak verward. Een oplossing is om de drie bij voorbaat al te combineren onder het kopje &quot;Bronnen, noten en/of referenties&quot;.

Hiervoor kan het [[sjabloon:Appendix]] worden gebruikt. Dit sjabloon zorgt niet alleen voor een koppeling met de inhoudsopgave maar het zorgt ook voor een duidelijke afbakening van de sectie met noten/referenties met het artikel zelf. Daarnaast heeft het nog een ander voordeel (zie volgende sectie).

Wanneer men een lange lijst referenties heeft, die het artikel ontsieren, kan men overwegen om gebruik te maken van het sjabloon {{Tl|references||2}}, dat de referenties mooi in kolommen indeelt. Een andere optie is {{Tl|references-scroll}} waarmee de sectie van referenties in een scrollbalk getoond wordt en vooral gebruikt wordt op artikelen met zeer veel referenties.

=== Combinatie genummerde referenties en algemene referenties ===
Het kan voorkomen dat een artikel in zijn geheel een vermelding moet krijgen van een bepaalde bron/referentie, dus zonder dat een bron/referentie voor een bepaalde zin of alinea geldt. Zet deze vermelding altijd in dezelfde sectie als de vermelding van genummerde referenties. Het is logisch, om ze boven de genummerde referenties te zetten en ze te scheiden met een horizontale streep (----).

Voorbeeld met {{Tl|appendix}}:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix|2=
* Algemene bron X
* Algemene bron Y
----
{{References}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Opmaak van bronnen ==
Ingeval er bronnen worden vermeld, kan er ook een standaardopmaak worden toegepast.
* Voor boeken: [[Sjabloon:Citeer boek|Citeer boek]]
* Voor tijdschriften: [[Sjabloon:Citeer tijdschrift|Citeer tijdschrift]]
* Voor online bronnen: [[Sjabloon:Citeer web|Citeer web]]
* Voor Tweets (op [[X (sociaalnetwerksite)|X]]): [[Sjabloon:Citeer tweet|Citeer tweet]]

== Referentie gewenst ==
{{Zie ook|Lees meer hierover op [[Wikipedia:Bronvermelding#Bron gevraagd]].}}
In het geval dat een referentie gewenst is, zoals bij discutabele feiten, kan men het sjabloon {{Tl|Bron?}} gebruiken in de vorm van &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Bron?|OPMERKING}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of met datum ingevuld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Bron?|OPMERKING|&lt;/nowiki&gt;{{LOCALYEAR}}{{!}}{{LOCALMONTH}}{{!}}{{LOCALDAY2}}}}&lt;/code&gt;, om erop te wijzen dat hier een bewering staat die zou moeten worden gestaafd. Op de plaats van &quot;OPMERKING&quot; kan neergezet worden wat of waarom hiervoor een bron gewenst is, of laat dit anders weg. Daarachter volgt eventueel de datum in de vorm &lt;code&gt;jjjj|mm|dd&lt;/code&gt;.

[[Categorie:Help|Voetnoten]]</text>
      <sha1>c3qbnb6k8uwmpa00lwrj7kiu3wfk1ex</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431089</id>
      <parentid>431086</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:45:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Inleiding en andere aanvullingen en correcties</comment>
      <origin>431089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14431" sha1="7qcbv97epe3zvhrnzxlc3pga4v8wu52" xml:space="preserve">{{Zie ook|Zie over bronvermelding in het algemeen ook {{Wp|Bronvermelding}}.}}

Deze pagina behandelt systemen voor '''genummerde''' voetnoten (of: eindnoten).

== Inleiding ==
In [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] staat wat in het algemeen de regels zijn omtrent bronvermelding. De daar genoemde methoden voor citeren en bronvermelding zijn ook in Wikibooks toegestaan en aanbevolen. 
# Een '''bronnenlijst''' kan een apart hoofdstuk in een wikiboek zijn. Maak die zoals in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] is beschreven. (In Wikibooks: elke bron op een aparte regel en beginnend met &lt;code&gt;* &lt;/code&gt; om er een overzichtelijke lijst van te maken). In de andere hoofdstukken worden dan verwijzingen met referenties opgenomen zoals hieronder beschreven. 
# Een andere mogelijkheid is om onderaan elk hoofdstuk een (korte) bronnenlijst te plaatsen, die alleen de bronnen voor dat hoofdstuk vermeldt. Ook dan zijn verwijzingen nodig naar de precieze vindplaats via referenties.
# Een derde mogelijkheid is om zonder bronnenlijst te werken en alleen referenties onderaan elk hoofdstuk te plaatsen. 
Welke methode men kiest, is afhankelijk van het aantal bronnen, het aantal referenties en het aantal keren dat een bron in referenties wordt genoemd. (Advies: Bronnen die elk één keer in een referentie voorkomen: geen aparte bronnenlijst.)

'''Toepassing'''&lt;br&gt;
* Maak referenties op de hieronder beschreven wijze.
* Als er sprake is van een bronnenlijst in een apart hoofdstuk (methode 2): 
** Vermeld in elk ''hoofdstuk'' een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Bronnenlijst===&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; onderaan de pagina. Beschrijf de bronnen daar direct onder conform methode 1 in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]]. Maak er een echte lijst van: elke bron begint op een nieuwe regel met een &lt;code&gt;* &lt;/code&gt;.
** Vermeld dáár onder een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Referenties===&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, als allerlaatste tekst op de pagina. De referenties zullen automatisch hieronder worden geplaatst.
* Als er een apart hoofdstuk met een bronnenlijst (methode 1) is of er geen bronnenlijst is (methode 3): zet in elk hoofdstuk onderaan de pagina (als allerlaatste) een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Bronnen en referenties===&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.  Bied direct daaronder een link naar de bronnenlijst (indien aanwezig), zodat lezers niet daarnaar hoeven te zoeken. Als er geen bronnenlijst is, worden de bronnen in de referenties voluit geschreven. Voorbeeld: [[Huishouden/Voeding]] (alleen referenties, zonder bronnenlijst). 

== Verschillen tussen voetnoten en referenties ==
Genummerde voetnoten kunnen onder andere gebruikt worden voor ''{{Wp|Referentie|referenties}}'': ''verwijzingen'' naar materiaal buiten Wikibooks dat in een Wikibooks-pagina opgenomen bewering bevestigt. Dit is hetzelfde als {{Wp|Bronvermelding|bronvermelding}}. Het gebruik van referenties helpt bij het beter onderbouwen van artikelen. Het is een belangrijke kwaliteitsborging van artikelen en helpt het zoeken naar bronnen te vereenvoudigen.

Merk de volgende verschillen op:
* Niet elke ''referentie'' heeft noodzakelijkerwijs de vorm van een ''genummerde voetnoot'':
**Referenties ''kunnen'' gerealiseerd worden met {{Wp|Wanneer extern linken|externe links}} of andere verwijzingen rechtstreeks in de tekst van het artikel (zonder te verwijzen naar een lijst van referenties onderaan de Wikibooks-pagina); het is echter niet de bedoeling in de tekst van een wiki-artikel externe links te plaatsen. Externe links horen onderaan.
** {{Wp|Bronvermelding in Harvardstijl}} is een referentietechniek die niet met apart staande noten werkt maar met referenties tussen haakjes in de tekst zelf. Er is dan nog wel een bronnenlijst nodig, onderaan het hoofdstuk of in een apart hoofdstuk.
**Artikelen in Wikibooks kunnen ook een lijst met algemene referenties bevatten, zonder dat elk van deze referenties op een specifieke plaats in de tekst van de Wikibooks-pagina aangehaald wordt.
* Niet elke ''voetnoot'' is ook een ''referentie'':
**Voetnoten kunnen ook gebruikt worden voor opmerkingen die niet naar externe bronnen verwijzen, denk daarbij aan een opmerking die de lijn van het artikel onderbreekt, of een toelichting op informatie in een infobox of tabel (zie bijvoorbeeld de infobox bovenaan {{Wp|Koninkrijk der Nederlanden}}).
**Soms wordt extern materiaal eerder vermeld als ''illustratie'' (bijvoorbeeld een muziekfragment), of als ''bijkomende informatie'' zonder dat dit extern materiaal als eigenlijke bron voor een bewering in Wikipedia gebruikt wordt.

== Referenties toevoegen ==
De referenties of voetnoten zet je in de lopende tekst tussen &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tags.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Tekst.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;gevolgd door referentie&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Onderaan, onder het kopje 'Referenties', zet je eenmaal de tag &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{References}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Met deze code worden referenties precies op die plaats gezet. Dit geeft je de ruimte om ook nog iets onder de Referenties te zetten (zoals een link naar het volgende hoofdstuk).

Het nummeren van de referenties/voetnoten gaat vanzelf: de software doet het voor je.

De referentie wordt bij voorkeur na het [[leesteken]], zoals een komma of punt, geplaatst, maar vóór een haakje. Pas op dat je niet aan weerszijden van de referentie een leesteken zet. Maak tevens de referentie aansluitend op het leesteken en plaats geen extra spatie(s) tussen leesteken en referentie (vermijd dus zogenaamde ''zwevende referenties'').

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

Het is makkelijker om voor de inhoud van de referentie een sjabloon te gebruiken. Ook zorgt dit voor een consistente opmaak en betere mogelijkheden tot linkonderhoud. Zie [[#Opmaak van bronnen|hier]] voor de verschillende sjablonen.

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=E. Miller|titel=The Sun|uitgever=New York: Academic Press|jaar=2005|editie=23-5}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=R. Smith|titel=Size of the Moon|uitgever=Scientific American|datum=april 1978|editie=46, 44-6}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

'''Noot:''' Wanneer de referentie geplaatst wordt vóór de punt zou deze betrekking kunnen hebben op alleen het laatste woord van die zin. Staat de referentie achter de punt dan heeft de referentie betrekking op de hele zin.

'''Voorbeeld hoe het &lt;u&gt;''niet''&lt;/u&gt; moet:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

==Referenties==
===Automatische plaatsing aan het einde van een artikel===
Na de laatste tekst (afhankelijk van het aantal bronnen voor of na de ''Externe links'') plaatst men in een artikel:
&lt;blockquote&gt;
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{References}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
''of...''
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
&lt;/blockquote&gt;
Zie het kopje [[#Bronnen, (voet)noten en referenties?|Bronnen, (voet)noten en referenties?]] voor uitleg van het Appendix-sjabloon.

=== Meerdere verwijzingen naar dezelfde voetnoot ===
Zoek een naam voor de voetnoot waar je meerdere malen naar wil verwijzen, bijvoorbeeld: ''sympathieke naam'' of ''NOS 2015''. De naam wordt tussen '''&quot;'''dubbele aanhalingstekens'''&quot;''' geplaatst en mag '''niet''' met een cijfer beginnen.

Voeg die naam toe in de eerste &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tag, als volgt:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;

Voor de andere verwijzingen naar dezelfde voetnoot (in dit voorbeeld voetnoot 1), schrijf je

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;

Indien je nog niet weet welke van die verwijzingen eerst zal komen, hoef je niet steeds de volledige voetnoottekst te herhalen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt; geeft hetzelfde resultaat als &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;, mits de noot ergens op de pagina uitgewerkt wordt.

Een alternatieve methode is het bij elkaar zetten van alle referenties in een lijst onderaan de pagina, waarna je deze in de code aanroept met de verkorte vorm:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
Deze tekst&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;/&gt; bevat twee&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;naam_1&quot; /&gt; verwijzingen.
{{References|refs=
&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;naam_1&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
Met deze vorm kan je de verwijzingen op een voor de schrijver handige wijze ordenen (bijvoorbeeld op naam van de auteur). In de weergave van de pagina verschijnen de verwijzingen in de volgorde waarin ze gebruikt worden in de tekst, terwijl verwijzingen die niet gebruikt worden uit beeld blijven.

=== Meerdere keren dezelfde bron, maar een ander paginanummer ===
Soms wil je een boek meermaals aanhalen, maar verwijzen naar verschillende paginanummers. Dan kun je gebruikmaken van het [[sjabloon:Ref/paginanummer]]:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Informatie uit het begin van het boek.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:

 Informatie uit het begin van het boek.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}

==== Noten ====
&lt;references /&gt;

===Verwijzen naar externe links===
Net als verwijzingen in de tekst, kun je ook naar een externe bron linken. Dit kan door enkel de bron direct weer te geven of de bron als tekst weer te geven (externe bronnen altijd inclusief &lt;nowiki&gt;https:// of https://&lt;/nowiki&gt;). Eventueel kan daarachter ook tekst geplaatst worden.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;

Of met bijbehorende informatie:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia.] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;

==== Noten ====
{{References}}

=== Bronnen, (voet)noten en referenties? ===
De benaming van referenties, bronnen en (voet)noten is vaak onduidelijk. Wat is een referentie? Wat is een bron? Wat is een voetnoot? Vooral het verschil tussen de eerste twee is lastig te bepalen en hoewel voetnoten verschillen van bronnen, worden ze vaak verward. Een oplossing is om de drie bij voorbaat al te combineren onder het kopje &quot;Bronnen, noten en/of referenties&quot;.

Hiervoor kan het [[sjabloon:Appendix]] worden gebruikt. Dit sjabloon zorgt niet alleen voor een koppeling met de inhoudsopgave maar het zorgt ook voor een duidelijke afbakening van de sectie met noten/referenties met het artikel zelf. Daarnaast heeft het nog een ander voordeel (zie volgende sectie).

Wanneer men een lange lijst referenties heeft, die het artikel ontsieren, kan men overwegen om gebruik te maken van het sjabloon {{Tl|references|100%|2}}, dat de referenties mooi in kolommen indeelt. (Het middelste getal, hier 100%, geeft de lettergrootte aan.) 

=== Combinatie genummerde referenties en algemene referenties ===
Het kan voorkomen dat een artikel in zijn geheel een vermelding moet krijgen van een bepaalde bron/referentie, dus zonder dat een bron/referentie voor een bepaalde zin of alinea geldt. Zet deze vermelding altijd in dezelfde sectie als de vermelding van genummerde referenties. Het is logisch, om ze boven de genummerde referenties te zetten en ze te scheiden met een horizontale streep (----).

Voorbeeld met {{Tl|appendix}}:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix|2=
* Algemene bron X
* Algemene bron Y
----
{{References}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Opmaak van bronnen ==
Ingeval er bronnen worden vermeld, kan er ook een standaardopmaak worden toegepast.
* Voor boeken: [[Sjabloon:Citeer boek|Citeer boek]]
* Voor tijdschriften: [[Sjabloon:Citeer tijdschrift|Citeer tijdschrift]]
* Voor online bronnen: [[Sjabloon:Citeer web|Citeer web]]
* Voor Tweets (op [[X (sociaalnetwerksite)|X]]): [[Sjabloon:Citeer tweet|Citeer tweet]]

== Referentie gewenst ==
{{Zie ook|Lees meer hierover op [[Wikipedia:Bronvermelding#Bron gevraagd]].}}
In het geval dat een referentie gewenst is, zoals bij discutabele feiten, kan men het sjabloon {{Tl|Bron?}} gebruiken in de vorm van &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Bron?|OPMERKING}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of met datum ingevuld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Bron?|OPMERKING|&lt;/nowiki&gt;{{LOCALYEAR}}{{!}}{{LOCALMONTH}}{{!}}{{LOCALDAY2}}}}&lt;/code&gt;, om erop te wijzen dat hier een bewering staat die zou moeten worden gestaafd. Op de plaats van &quot;OPMERKING&quot; kan neergezet worden wat of waarom hiervoor een bron gewenst is, of laat dit anders weg. Daarachter volgt eventueel de datum in de vorm &lt;code&gt;jjjj|mm|dd&lt;/code&gt;.

[[Categorie:Help|Voetnoten]]</text>
      <sha1>7qcbv97epe3zvhrnzxlc3pga4v8wu52</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431090</id>
      <parentid>431089</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>431090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14575" sha1="bydl7ye3k5vn4ghyebn7rpufh1xlo05" xml:space="preserve">{{Zie ook|Zie over bronvermelding in het algemeen ook {{Wp|Bronvermelding}}.}}

Deze pagina behandelt systemen voor '''genummerde''' voetnoten (of: eindnoten).

== Inleiding ==
In [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] staat wat in het algemeen de regels zijn omtrent bronvermelding. De daar genoemde methoden voor citeren en bronvermelding zijn ook in Wikibooks toegestaan en aanbevolen. Hier enkele praktische aanwijzingen daarvoor.
# Een '''bronnenlijst''' kan een apart hoofdstuk in een wikiboek zijn. Maak die zoals in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] is beschreven. (In Wikibooks: elke bron op een aparte regel en beginnend met &lt;code&gt;* &lt;/code&gt; om er een overzichtelijke lijst van te maken). In de andere hoofdstukken worden dan verwijzingen met referenties opgenomen zoals hieronder beschreven. 
# Een andere mogelijkheid is om onderaan elk hoofdstuk een (korte) bronnenlijst te plaatsen, die alleen de bronnen voor dat hoofdstuk vermeldt. Ook dan zijn verwijzingen nodig naar de precieze vindplaats via referenties.
# Een derde mogelijkheid is om zonder bronnenlijst te werken en alleen referenties onderaan elk hoofdstuk te plaatsen. 
Welke methode men kiest, is afhankelijk van het aantal bronnen, het aantal referenties en het aantal keren dat een bron in referenties wordt genoemd. (Advies: Bronnen die elk één keer in een referentie voorkomen: geen aparte bronnenlijst. Een bronnenlijst is vooral handig als er meerdere keren naar dezelfde bron(nen) wordt gerefereerd.)

'''Toepassing'''&lt;br&gt;
* Maak referenties op de hieronder beschreven wijze.
* Als er sprake is van een bronnenlijst in een apart hoofdstuk (methode 2): 
** Vermeld in elk ''hoofdstuk'' een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Bronnenlijst===&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; onderaan de pagina. Beschrijf de bronnen daar direct onder conform methode 1 in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]]. Maak er een echte lijst van: elke bron begint op een nieuwe regel met een &lt;code&gt;* &lt;/code&gt;.
** Vermeld dáár onder een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Referenties===&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, als allerlaatste tekst op de pagina. De referenties zullen automatisch hieronder worden geplaatst.
* Als er een apart hoofdstuk met een bronnenlijst (methode 1) is of er geen bronnenlijst is (methode 3): zet in elk hoofdstuk onderaan de pagina (als allerlaatste) een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Bronnen en referenties===&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.  Bied direct daaronder een link naar de bronnenlijst (indien aanwezig), zodat lezers niet daarnaar hoeven te zoeken. Als er geen bronnenlijst is, worden de bronnen in de referenties voluit geschreven. Voorbeeld: [[Huishouden/Voeding]] (alleen referenties, zonder bronnenlijst). 

== Verschillen tussen voetnoten en referenties ==
Genummerde voetnoten kunnen onder andere gebruikt worden voor ''{{Wp|Referentie|referenties}}'': ''verwijzingen'' naar materiaal buiten Wikibooks dat in een Wikibooks-pagina opgenomen bewering bevestigt. Dit is hetzelfde als {{Wp|Bronvermelding|bronvermelding}}. Het gebruik van referenties helpt bij het beter onderbouwen van artikelen. Het is een belangrijke kwaliteitsborging van artikelen en helpt het zoeken naar bronnen te vereenvoudigen.

Merk de volgende verschillen op:
* Niet elke ''referentie'' heeft noodzakelijkerwijs de vorm van een ''genummerde voetnoot'':
**Referenties ''kunnen'' gerealiseerd worden met {{Wp|Wanneer extern linken|externe links}} of andere verwijzingen rechtstreeks in de tekst van het artikel (zonder te verwijzen naar een lijst van referenties onderaan de Wikibooks-pagina); het is echter niet de bedoeling in de tekst van een wiki-artikel externe links te plaatsen. Externe links horen onderaan.
** {{Wp|Bronvermelding in Harvardstijl}} is een referentietechniek die niet met apart staande noten werkt maar met referenties tussen haakjes in de tekst zelf. Er is dan nog wel een bronnenlijst nodig, onderaan het hoofdstuk of in een apart hoofdstuk.
**Artikelen in Wikibooks kunnen ook een lijst met algemene referenties bevatten, zonder dat elk van deze referenties op een specifieke plaats in de tekst van de Wikibooks-pagina aangehaald wordt.
* Niet elke ''voetnoot'' is ook een ''referentie'':
**Voetnoten kunnen ook gebruikt worden voor opmerkingen die niet naar externe bronnen verwijzen, denk daarbij aan een opmerking die de lijn van het artikel onderbreekt, of een toelichting op informatie in een infobox of tabel (zie bijvoorbeeld de infobox bovenaan {{Wp|Koninkrijk der Nederlanden}}).
**Soms wordt extern materiaal eerder vermeld als ''illustratie'' (bijvoorbeeld een muziekfragment), of als ''bijkomende informatie'' zonder dat dit extern materiaal als eigenlijke bron voor een bewering in Wikipedia gebruikt wordt.

== Referenties toevoegen ==
De referenties of voetnoten zet je in de lopende tekst tussen &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tags.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Tekst.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;gevolgd door referentie&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Onderaan, onder het kopje 'Referenties', zet je eenmaal de tag &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{References}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Met deze code worden referenties precies op die plaats gezet. Dit geeft je de ruimte om ook nog iets onder de Referenties te zetten (zoals een link naar het volgende hoofdstuk).

Het nummeren van de referenties/voetnoten gaat vanzelf: de software doet het voor je.

De referentie wordt bij voorkeur na het [[leesteken]], zoals een komma of punt, geplaatst, maar vóór een haakje. Pas op dat je niet aan weerszijden van de referentie een leesteken zet. Maak tevens de referentie aansluitend op het leesteken en plaats geen extra spatie(s) tussen leesteken en referentie (vermijd dus zogenaamde ''zwevende referenties'').

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

Het is makkelijker om voor de inhoud van de referentie een sjabloon te gebruiken. Ook zorgt dit voor een consistente opmaak en betere mogelijkheden tot linkonderhoud. Zie [[#Opmaak van bronnen|hier]] voor de verschillende sjablonen.

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=E. Miller|titel=The Sun|uitgever=New York: Academic Press|jaar=2005|editie=23-5}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=R. Smith|titel=Size of the Moon|uitgever=Scientific American|datum=april 1978|editie=46, 44-6}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

'''Noot:''' Wanneer de referentie geplaatst wordt vóór de punt zou deze betrekking kunnen hebben op alleen het laatste woord van die zin. Staat de referentie achter de punt dan heeft de referentie betrekking op de hele zin.

'''Voorbeeld hoe het &lt;u&gt;''niet''&lt;/u&gt; moet:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

==Referenties==
===Automatische plaatsing aan het einde van een artikel===
Na de laatste tekst (afhankelijk van het aantal bronnen voor of na de ''Externe links'') plaatst men in een artikel:
&lt;blockquote&gt;
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{References}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
''of...''
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
&lt;/blockquote&gt;
Zie het kopje [[#Bronnen, (voet)noten en referenties?|Bronnen, (voet)noten en referenties?]] voor uitleg van het Appendix-sjabloon.

=== Meerdere verwijzingen naar dezelfde voetnoot ===
Zoek een naam voor de voetnoot waar je meerdere malen naar wil verwijzen, bijvoorbeeld: ''sympathieke naam'' of ''NOS 2015''. De naam wordt tussen '''&quot;'''dubbele aanhalingstekens'''&quot;''' geplaatst en mag '''niet''' met een cijfer beginnen.

Voeg die naam toe in de eerste &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tag, als volgt:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;

Voor de andere verwijzingen naar dezelfde voetnoot (in dit voorbeeld voetnoot 1), schrijf je

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;

Indien je nog niet weet welke van die verwijzingen eerst zal komen, hoef je niet steeds de volledige voetnoottekst te herhalen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt; geeft hetzelfde resultaat als &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;, mits de noot ergens op de pagina uitgewerkt wordt.

Een alternatieve methode is het bij elkaar zetten van alle referenties in een lijst onderaan de pagina, waarna je deze in de code aanroept met de verkorte vorm:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
Deze tekst&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;/&gt; bevat twee&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;naam_1&quot; /&gt; verwijzingen.
{{References|refs=
&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;naam_1&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
Met deze vorm kan je de verwijzingen op een voor de schrijver handige wijze ordenen (bijvoorbeeld op naam van de auteur). In de weergave van de pagina verschijnen de verwijzingen in de volgorde waarin ze gebruikt worden in de tekst, terwijl verwijzingen die niet gebruikt worden uit beeld blijven.

=== Meerdere keren dezelfde bron, maar een ander paginanummer ===
Soms wil je een boek meermaals aanhalen, maar verwijzen naar verschillende paginanummers. Dan kun je gebruikmaken van het [[sjabloon:Ref/paginanummer]]:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Informatie uit het begin van het boek.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:

 Informatie uit het begin van het boek.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}

==== Noten ====
&lt;references /&gt;

===Verwijzen naar externe links===
Net als verwijzingen in de tekst, kun je ook naar een externe bron linken. Dit kan door enkel de bron direct weer te geven of de bron als tekst weer te geven (externe bronnen altijd inclusief &lt;nowiki&gt;https:// of https://&lt;/nowiki&gt;). Eventueel kan daarachter ook tekst geplaatst worden.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;

Of met bijbehorende informatie:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia.] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;

==== Noten ====
{{References}}

=== Bronnen, (voet)noten en referenties? ===
De benaming van referenties, bronnen en (voet)noten is vaak onduidelijk. Wat is een referentie? Wat is een bron? Wat is een voetnoot? Vooral het verschil tussen de eerste twee is lastig te bepalen en hoewel voetnoten verschillen van bronnen, worden ze vaak verward. Een oplossing is om de drie bij voorbaat al te combineren onder het kopje &quot;Bronnen, noten en/of referenties&quot;.

Hiervoor kan het [[sjabloon:Appendix]] worden gebruikt. Dit sjabloon zorgt niet alleen voor een koppeling met de inhoudsopgave maar het zorgt ook voor een duidelijke afbakening van de sectie met noten/referenties met het artikel zelf. Daarnaast heeft het nog een ander voordeel (zie volgende sectie).

Wanneer men een lange lijst referenties heeft, die het artikel ontsieren, kan men overwegen om gebruik te maken van het sjabloon {{Tl|references|100%|2}}, dat de referenties mooi in kolommen indeelt. (Het middelste getal, hier 100%, geeft de lettergrootte aan.) 

=== Combinatie genummerde referenties en algemene referenties ===
Het kan voorkomen dat een artikel in zijn geheel een vermelding moet krijgen van een bepaalde bron/referentie, dus zonder dat een bron/referentie voor een bepaalde zin of alinea geldt. Zet deze vermelding altijd in dezelfde sectie als de vermelding van genummerde referenties. Het is logisch, om ze boven de genummerde referenties te zetten en ze te scheiden met een horizontale streep (----).

Voorbeeld met {{Tl|appendix}}:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix|2=
* Algemene bron X
* Algemene bron Y
----
{{References}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Opmaak van bronnen ==
Ingeval er bronnen worden vermeld, kan er ook een standaardopmaak worden toegepast.
* Voor boeken: [[Sjabloon:Citeer boek|Citeer boek]]
* Voor tijdschriften: [[Sjabloon:Citeer tijdschrift|Citeer tijdschrift]]
* Voor online bronnen: [[Sjabloon:Citeer web|Citeer web]]
* Voor Tweets (op [[X (sociaalnetwerksite)|X]]): [[Sjabloon:Citeer tweet|Citeer tweet]]

== Referentie gewenst ==
{{Zie ook|Lees meer hierover op [[Wikipedia:Bronvermelding#Bron gevraagd]].}}
In het geval dat een referentie gewenst is, zoals bij discutabele feiten, kan men het sjabloon {{Tl|Bron?}} gebruiken in de vorm van &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Bron?|OPMERKING}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of met datum ingevuld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Bron?|OPMERKING|&lt;/nowiki&gt;{{LOCALYEAR}}{{!}}{{LOCALMONTH}}{{!}}{{LOCALDAY2}}}}&lt;/code&gt;, om erop te wijzen dat hier een bewering staat die zou moeten worden gestaafd. Op de plaats van &quot;OPMERKING&quot; kan neergezet worden wat of waarom hiervoor een bron gewenst is, of laat dit anders weg. Daarachter volgt eventueel de datum in de vorm &lt;code&gt;jjjj|mm|dd&lt;/code&gt;.

[[Categorie:Help|Voetnoten]]</text>
      <sha1>bydl7ye3k5vn4ghyebn7rpufh1xlo05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Oversight</title>
    <ns>4</ns>
    <id>46127</id>
    <revision>
      <id>431073</id>
      <parentid>417830</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>link {{Wp|IRC}}</comment>
      <origin>431073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3347" sha1="tlix5ju86w3lu5837obcldx3t4qpq94" xml:space="preserve">{{Beheerpagina's}}
Gebruikers met '''Oversight'''-toegang kunnen versies verwijderen uit de geschiedenis van een pagina. 
__NOTOC__
== Gebruik ==
[[Bestand:Oversight logo.png|100px|right]]
Het gebruik van oversight is toegestaan in vier gevallen zoals beschreven in de [[:m:Oversight policy|oversight policy]]. Deze betreffen:
# '''Verwijdering van niet-publieke persoonlijke informatie''' zoals telefoonnummers, thuisadressen, werkplekken of identiteitsgegevens of pseudoniemen van anonieme personen die hun identiteit niet publiek hebben gemaakt, of van publieke personen die deze persoonlijke informatie niet publiek hebben gemaakt.
# '''Verwijdering van potentieel beschadigende informatie''' hetzij: a) op aanraden van de [[Wikimedia Foundation]]-raadsman of b) het een duidelijk geval betreft, en er geen redactionele reden bestaat om de versie te behouden.
# '''Verwijdering van copyrightschendingen''' op aanraden van de Wikimedia Foundation-raadsman.
# '''Verwijdering van schaamteloze aanvalsnamen op geautomatiseerde lijsten en in logboeken, waar dit niet een verstorende werking heeft in de bewerkingsgeschiedenis.''' Het gebruik van dergelijke aanvalsnamen is duidelijk bedoeld om te denigreren, te bedreigen, als smaad, als belediging of iemand lastig te vallen.

== Loggen ==
[[Bestand:Revisionhide.png|thumb|left|&quot;Oversight&quot; via ''versies verwijderen'']]
Het verwijderen van versies wordt besloten gelogd, enkel zichtbaar voor andere oversight-gebruikers en voor stewards, via [[Speciaal:Logboeken/suppress]]. De log noteert wie de verwijdering uitvoerde, wanneer, welke pagina het betrof en het toegevoegde commentaar. Verder is de bewuste wijziging voor oversighters nog wel in te zien.

=== ''Oversight'' en ''suppression'' ===
Met het [[:mw:Extension:Oversight|oude systeem]] (''oversight'') werden verwijderde versies permanent ontoegankelijk gemaakt. Daardoor konden zij niet toevallig zichtbaar worden wanneer een pagina werd verwijderd of teruggeplaatst. Zij konden enkel handmatig zichtbaar worden gemaakt door een [[Wikipedia:developer|ontwikkelaar]], als een fout werd begaan. Oversighters kunnen met het [[:mw:Manual:RevisionDelete|nieuwe systeem]] (''suppression'') wijzigingen onzichtbaar maken via ''versies verwijderen'', waar een extra knop bij staat: '''Deze beperkingen ook op moderatoren toepassen'''. Ze kunnen daarnaast ook pagina’s, tijdens het verwijderen, direct onderdrukken met een speciale knop (tevens voor gebruikers blokkeren) en filtermeldingen in het [[Speciaal:Filterlogboek|filterlogboek]] verbergen met de knop ''zichtbaarheid aanpassen''.

== Toegang ==
De Nederlandstalige Wikipedia heeft geen gebruikers met lokale oversight-toegang. [[Wikipedia:Steward|Stewards]] kunnen zichzelf tijdelijk lokale oversight-toegang toekennen voor het verwijderen met oversight na een '''besloten''' e-mailverzoek via {{Nospam|stewards-oversight|wikimedia.org}} of via een [[Internet Relay Chat|IRC]]-privébericht. U kunt de stewards vinden in het {{Wp|Internet Relay Chat|chatkanaal}} &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://web.libera.chat/?channel=#wikimedia-stewards #wikimedia-stewards]&lt;/span&gt;.

&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;Plaats uw verzoek alstublieft &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;'''niet'''&lt;/span&gt; op de wiki of in een openbaar IRC-kanaal.&lt;/div&gt;

[[Categorie:Help|Oversight]]
[[Categorie:Wikibooks:Beheer|Oversight]]</text>
      <sha1>tlix5ju86w3lu5837obcldx3t4qpq94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel5a</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46781</id>
    <revision>
      <id>431066</id>
      <parentid>430531</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>28733</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Cardano.jpg]] → [[File:Gerolamo Cardano, self-portrait (1501–1576).jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless one word name</comment>
      <origin>431066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="285178" sha1="bf0giyds1vdfo0vskddpwffz5yjv3jo" xml:space="preserve">[[File:Madonna_omringd_door_serafijnen_en_cherubijnen,_Jean_Fouquet,_(1454-1456),_Koninklijk_Museum_voor_Schone_Kunsten_Antwerpen,_132.jpg|thumb|550px|[[Jean Fouquet]] schildert in het geboortejaar van [[Leonardo Da Vinci]] en een jaar voor de val van Constantinopel zijn [[Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen]]. Agnès Sorel (ca. 1422–1450) de maîtresse van [[Karel VII van Frankrijk]] is zijn model. Sorel is de eerste erkende maîtresse van de koning. Uit hun verhouding komen vier kinderen ter wereld. Na de geboorte van het jongste kind overlijdt zij in Jumièges, vermoedelijk vergiftigd door de latere koning [[Lodewijk XI van Frankrijk|Lodewijk XI]].]]

&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK V: RENAISSANCE &amp; HUMANISME, BAROK &amp; VERLICHTING'''&lt;/big&gt;
;&lt;big&gt;'''1450-1789'''&lt;/big&gt;

.

'''&lt;small&gt;Hoofdstuk V bestaat uit twee delen. Dit is het eerste deel: Renaissance, humanisme &amp; barok. [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel5b|Klik hier voor het tweede deel.]]&lt;/small&gt;'''

.

&lt;big&gt;'''DEEL I. RENAISSANCE, HUMANISME &amp; BAROK: 1453-1650'''&lt;/big&gt;

[[Bestand:Schedel_konstantinopel.jpg|thumb|550px|Het nieuws over de [[Val van Constantinopel|val van Constantinopel]] in 1453 choqueert Europa en sluit de regio af van de wereld. De aanvoer van peper, om maar één voorbeeld te noemen, – de koning der specerijen - stokt en veroorzaakt een zoektocht die als de [[ontdekkingsreizen]] de geschiedenis ingaan. Twee succesvolle maritieme expedities op het einde van de eeuw maken van het geïsoleerde Europa plots het wereldcentrum waarbij handel, communicatie, transport en militaire slagkracht centraal staan. In 1492 maakt de bemanning van Columbus in het Caraïbisch gebied kennis met enkele gruwelijk schroeiende pepertjes, waarvan ze de smaak vergelijken met de oude Aziatische zwarte peper die al vier decennia niet meer in de handel is en enkele jaren later vaart [[Vasco da Gama|Vasco Da Gama]] naar zuidelijk Afrika en zeilt hij door naar Indië. Met deze twee reizen klimt Europa op tot de spil tussen oost en west. Om het kanonvuur te weerstaan, verlagen en verdikken steden hun middeleeuwse muren en torens, maar natuurlijk lang niet overal even snel. Lage, dikke muren maken het doelwit en het instortingsgevaar kleiner. Kwetsbare delen zoals kantelen, rechte muren en de poorten krijgen aandacht. De kantelen verdwijnen, voor de muren komt een aarden wal en voor de ingangspoort komt een bolwerk ([[Boulevard|boulevard]] genoemd). Ze houden de aanvaller op afstand en ze vermijden het flankvuur. Voor steden die zich niet aanpassen betekent dit grove geschut de ondergang, met als meest gekende voorbeeld [[Constantinopel]] in 1453. De Osmaanse sultan [[Mehmet II]] laat een Hongaarse smid een indrukwekkend kanon maken met een schietafstand van anderhalve kilometer (?). Het kanon krijgt de bijnaam [[Mahometta]] en schiet zichzelf zoals gebruikelijk stuk. Mehmet houdt zijn beleg vol met alternatieven. Na 54 dagen valt de hoofdstad van het duizendjarig rijk. Na het [[Beleg en val van Constantinopel (1453)|beleg]] horen de Ottomanen de Griekse inwoners spreken over 'eis ten polis' wat ‘onze stad’ betekend. De Turkse verbastering laat niet lang op zich wachten: 'Is-tan-bul'. Veel Byzantijnse wetenschappers zijn naar het Westen gevlucht. Daar blazen ze met hun kennis en hun boeken de oude Romeinen en de oude Grieken nieuw leven in: de Renaissance is begonnen.]]

.

{{Cquote|'''Wat is er mooier dan de met planten getooide wereld te aanschouwen, als was het een rijk geborduurd gewaad, bezet met oosterse parels en bestrooid met de grootste verscheidenheid aan zeldzame en kostbare juwelen?'''|[[John Gerard]], Herbal, [[1597]]}}

.

{{Cquote|'''Het gezond verstand is het best verdeelde goed ter wereld, al was het maar omdat iedereen er zo veel denkt te hebben dat zelfs zij die anders het moeilijkst tevreden kunnen worden gesteld, er doorgaans niet meer van willen hebben dan ze al bezitten. En het is niet waarschijnlijk dat iedereen zich daarin vergist; veeleer blijkt daaruit dat het vermogen om goed te oordelen en waar van onwaar te onderscheiden van nature gelijk is in alle mensen; en derhalve dat alle meningsverschil niet voorkomt uit het feit dat sommigen redelijker zouden zijn dan anderen, maar enkel dat onze gedachten niet gelijk verlopen en dat wij niet aan dezelfde dingen aandacht besteden.'''|[[René Descartes]]}}

.

{{Cquote|'''Omdat ik ongeletterd ben, zeggen ze dat ik me niet kan uitdrukken. Die mensen begrijpen niet dat mijn ideeën berusten op ervaring, niet op andermans taal.'''|[[Leonardo Da Vinci]] als [[empirist]]}}

.

{{Cquote|'''There's method in my madness'''|[[Shakespeare]], [[Hamlet]], [[1602]].&lt;ref&gt;De werkelijke tekst luidt 'Though this be madness yet there is method in it'.&lt;/ref&gt;}}

.

♦ [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/nieuwetijden-200364161 '''Klik hier voor de Powerpoint die bij de cursus hoort''']. (De ppt loopt verder dan de behandelde periode, ze loopt tot het einde van de 19de eeuw.)

.

= Tijdlijn =
  '''&gt;&gt;&gt; [[Boekdrukkunst|1450]]  -&gt;&gt; [[Beleg en val van Constantinopel (1453)|1453]]  -&gt;&gt; [[Christoffel Columbus|1492]]  -&gt;&gt; [[Keizer Karel V|1500]]  -&gt;&gt; [[95 stellingen|1517]]  -&gt;&gt; [[Filips II van Spanje|1555]]  -&gt;&gt; [[Beeldenstorm|1566]]  -&gt;&gt; [[Europese_heksenvervolging#Het_hoogtepunt_van_de_heksenvervolging,_1560-1680|1600]]  -&gt;&gt; [[Tachtigjarige Oorlog|1648]] &gt;&gt;&gt;'''

.

= Korte inhoud =

'''Dit deel bespreekt grosso modo de tweede helft van de vijftiende tot de eerste helft zeventiende eeuw (1450-1650). De Renaissance blikt vol bewondering terug op de antieke denkers die leefden van het midden van de vijfde eeuw tot aan het eind van de vierde eeuw voor Christus: [[Socrates]], [[Plato]], [[Aristoteles]] en [[Archimedes]]. Tijdens de [[Renaissance]] verzamelt de [[Italië|Italiaanse]] aristocratie, patriciërs en geestelijken exotische dieren bij hun landhuizen en in hun stedelijke villa's. De tuin van [[Villa Borghese]] in [[Rome (stad)|Rome]] is het voorbeeld bij uitstek. De bewondering van de renaissancemens over de oudheid is dermate groot dat ze die - in tegenstelling tot de middeleeuwer - gaan nabootsen. Hun onderzoek creëren in Europa een mens- en wereldbeeld dat systematiek toont, stilaan ontdaan van magische en religieuze interpretaties. De denkers van deze tijd worden humanisten genoemd waarvan [[Desiderius Erasmus]], [[Thomas More]] en [[Juan Luis Vives]] je misschien bekend in de oren klinken.''' 

.

[[Bestand:El_jardín_de_las_Delicias,_de_El_Bosco.jpg|thumb|550px|♣ De periodisering van de Middeleeuwen tot omstreeks 1453 zou kunnen suggereren dat de overgang naar de Renaissance een soort abrupte historische breuk vormt. Niets is minder waar. De Renaissance en het Humanisme vormen een overgangstijd. Eeuwenlang is de Renaissance omschreven als een overwinning op de 'duistere' Middeleeuwen. Genuanceerder zeggen historici tegenwoordig dat deze periode de moderniteit en het rationalisme aankondigt. Immers, veel Middeleeuws erfgoed wordt gecontinueerd. Het magische denken (de heksenprocessen in Vlaanderen kennen hun hoogtepunt in de periode 1590-1610) en alchemistisch denken (sommige humanisten zijn hiervan doordrongen) verdwijnen niet met een pennentrek. Geesten rijpen traag en dat is te zien in de tuinarchitectuur. De les over de Middeleeuwen eindigde met de Middeleeuws tuin. Daarom beginnen we nu met een tuin uit de Renaissance. Er bestaat natuurlijk geen tuin meer uit die dagen, maar het gaat - net zoals in de Middeleeuwse tuin - om het symbool ervan. Waar de Middeleeuwse [[Hortus Conclusus]] een tuin van de [[kuisheid]] is en de tuin der minne een tuin van de onkuisheid is, kondigt de eenhoorn een verhoogde preutsheid aan. Deze [[Nieuwe tijd]] doen de [[schaamte]] en het zoeken naar [[privacy]] hun intrede en worden wellust en [[naaktheid]] steeds meer als 'fout' bestempeld. De verpreutsing wordt versterkt door de geslachtsziekte [[Syfilis]] (meegebracht uit de nieuwe wereld) en de komst van het [[Protestantisme]] in 1517. Dat leidt tot een nieuw tuintype, de tuin der lusten, een moraliserende prent van [[Jheronimus Bosch]] die een tijdlang in Brussel vertoefde en nu in het [[Museo del Prado]] in Madrid te zien is. [[Jheronimus Bosch]] schildert zijn [[Tuin der lusten]] mogelijks in opdracht van [[Hendrik III van Nassau]] (1483-1538) voor zijn schilderijengalerij op de Kunstberg in Brussel. De datering is niet precies. Als vindingrijk artiest is Bosch een radicaal vernieuwer in de beeldtraditie, zo radicaal dat zelfs tijdgenoten geen raad weten met de interpretatie van dit werk. In deze nieuwe compositie krijgen mensen individuele gelaatstrekken. Toch blijft zijn tuin der lusten verwijzen naar de Middeleeuwse, goddelijke orde: het landschap lijkt schuldig en confronteert de kijker met de slechtheid van de mens, de vervreemdende monsters, vliegende vissen en de uitvergrote kunstmatige flora en fauna. De twee buitenpanelen tonen de overgangsfase van de platte Middeleeuwse wereld naar de aarde die rond is: een sferische constructie die het midden houdt tussen de aardglobe (waarvan de eerste versies in 1492 in Neurenberg verschijnen) en middeleeuwse mappae mundi (platte cirkelkaarten). Kende Bosch de globes uit Neurenberg? Of heeft het schilderij de globemakers in Neurenberg beïnvloedt? [['s-Hertogenbosch]] had in die dagen intense handelscontacten [[Neurenberg]]. Eenmaal geopend laat het schilderij zich lezen van links naar recht als een wereldgeschiedenis. Links het aards paradijs met Adam en Eva (het verleden), het middenpaneel toont de zondige, wellustige  mens (het heden) en het rechtse paneel toont de toekomst. Als de mens zijn gedrag niet verandert, eindigt de hele mensheid in de hel. De kunsthistoricus [[Charles de Tolnay]] noemt dit volmaakte 'laatgotische' kunst waar anderen er Renaissance in zien. Een gelijkaardige dualiteit is bij de Vlaamse Primitieven te vinden. [[Johan Huizinga]] geeft hen het etiket 'laatmiddeleeuws' als hij schrijft 'Zoo is het naturalisme der Van Eyck's, dat men in de kunstgeschiedenis pleegt op te vatten als een element, dat de Renaissance aankondigt, veeleer te beschouwen als de volledige ontplooiing van den laat-middeleeuwschen geest.' Andere historici oordelen anders en zien de [[Vlaamse Primitieven]] als de grondleggers van de [[Noordelijke Renaissance]] en stellen dat ze de [[Italiaanse renaissance]] beïnvloeden. Ziehier alweer de tegenstelling tussen het circulair en lineair denken. Bosch stierf in 1516 en heeft dus nooit het [[protestantisme]] gekend en zijn drieluik schildert hij wellicht tussen 1480 en 1490. Van enige invloeden van de nieuwe wereld is in het werk ook geen sprake. In een volgend tuintype, typerend voor de zestiende eeuw, zullen de invloeden van 1492 en 1517 wel duidelijk aanwezig zijn: de meerpadige doolhof kondigt zich aan.]]

'''We starten omstreeks [[1453]]. Dan gebeuren er zeven zaken die de wereld een andere wending geven.'''

.

'''1. Er is de [[Val van Constantinopel]] die voor een braindrain naar het Westen zorgt: dankzij de Turkse verovering raken hele bibliotheken met boeken van de antieken in het Westen dat zo zijn klassiekers opnieuw leert kennen. [Niet alle historici zijn hiervan overtuigd: deze eenvoudige verklaring van het ontstaan van de renaissance gaat voorbij aan de plundering en de verwoesting van Constantinopel omstreeks 1200 door de kruisvaarders en gaat eveneens voorbij aan het feit dat de antieke teksten ook in het middeleeuwse Europa bekend zijn. De catalogi van abdijbibliotheken bewijzen dit ten overvloede. Om een willekeurig voorbeeld te nemen, in de bibliotheek van Mont-Saint-Michel steekt Cato, Plato, Aristoteles, Cicero, Vergilius, Horatius... Bernardus van Chartres waardeerde die klassieken met zijn klassieke uitspraak 'Wij zijn dwergen, staande op de schouders van reuzen. Gedragen door de ouden zien we verder dan hen'.'''&lt;ref&gt;REGINE PERNOUD, vertaald door Thérèse Ficher, Judith Chambille &amp; Lucie Dorren. ''De middeleeuwen. Een herwaardering'', Ambo, Baarn, 1992, p. 21.&lt;/ref&gt;

.

'''2. Er is de uitvinding van de [[boekdrukkunst]] en de komst van de bril. Niettemin maken de kloosters een laatste bloeitijd mee, er komen er nieuwe bij andere hervormen zich. Het copieren blijft een prominente activiteit.'''

.

[https://www.youtube.com/watch?v=Cm7c2KFRDUc '''♥ LUISTERFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR UIT JACQUES ATTALI''']

.

'''3. Er is de druk van de allereerste bijbel die zal leiden tot de [https://www.youtube.com/watch?v=75MK2d3Ou38 reformatie in 1517, tot de contrareformatie in 1550, de tachtigjarige oorlog] en de uitroeiing van de heksen.

.

'''4. Er is de fenomenale slagkracht van het buskruit: dat is in staat om muren (van Constantinopel) te vernietigen en zal de ondergang van de riddertijd betekenen.'''

.

'''5. Er is de geboorte van [[Christoffel Columbus|Columbus]] (°1451-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1506). De Turkse veroveringsdrift (en met als hoogtepunt de val van Constantinopel) zorgt er in de vijftiende eeuw voor dat de Europeanen andere routes gaan zoeken om naar Indië en China te reizen. Na 1453 intensiveren de ontdekkingsreizen, niet over land, maar via de zee. [[Hendrik de Zeevaarder]] (1394–1460) is anders dan zijn bijnaam anders doet vermoeden, geen echte reiziger maar financier en initiatiefnemer van de reizen die het Portugese wereldrijk uit zullen bouwen. Het begrip ontdekkingsreizen is niet gemonopoliseerd voor Europa. Ook andere culturen verkenden de wereld buiten hun grenzen: de Arabieren ontdekten grote Afrikaanse gebieden en in de veertiende eeuw vaart de Chinese vloot tot bij [[Madagaskar]].'''

.

'''6. [[Lorenzo Ghiberti]] (°1378-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1455) portretteert zichzelf op de deuren van de [[Dom van Florence|Dom in Florence]] in 1452. Waar de middeleeuwse kunst anonieme kunst was (omdat de kunst god toekomt), is de renaissancemens niet langer gegeneerd en cijfert hij zichzelf niet langer weg. Kunstenaars ondertekenen hun werk of gaan zichzelf afbeelden. [[Jan Van Eyck]] laat zichzelf opduiken in het [[Portret van een man met rode tulband]] in 1433. Een jaar later duikt hij op in het midden van het [[Portret van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw]] waar een ronde spiegel de schilder toont. In 1436 doet hij het opnieuw in de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]]: hijzelf wordt gespiegeld in het harnas. [[Albrecht Durer]] zal omstreeks 1500 zijn zelfportret schilderen en [[Benvenuto Cellini]] schrijft in 1558 een van de eerste autobiografieën.'''

. 

'''7. Het leven van [[Jheronimus Bosch]] (1450-1516) omvat en illustreert de tijdsgeest van de eerste helft van deze periode perfect. Zijn [[tuin der lusten]] toont dat de overgang van de Middeleeuwen naar de Renaissance geen breuk maar een continuering is. Bosch kent het middeleeuwse symbolisme en is tegelijk op de hoogte van het discours dat aan de reformatie vooraf gaat en de christelijk humanistische leer die nu opgeld maakt. De humanist [[Dominicus Lampsonius]] ziet in de duistere kunst van Bosch een zwartgallige geest, want enkel mooie en goede mensen maken mooie kunst. Voor Lampsonius lijk Bosch zelf in de hel te zijn geweest. We komen er op terug.

.

'''Dit is het begin van de [[Renaissance]] en die loopt tot het einde van de [[tachtig jarige oorlog]] tot [[1648]]. De periode 1550-1648 laat zich omschrijven als 'Oranje tegen Spanje.'&lt;ref&gt;EDWARD DE MAESSCHALCK. ''Oranje tegen Spanje. Eenheid en scheiding van de Nederlanden onder de Habsburgers (1500-1648)'', Davidsfonds, Leuven, 2015.&lt;/ref&gt; Daarna start de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]] ([https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel6 zie deel 6]). Als de tachtigjarige oorlog in 1648 tussen Spanje en de Noordelijke Nederlanden ten einde loopt, luidt dit geen vredesperiode in, maar een reeks oorlogen met de machtigste vorst van Europa: Lodewijk XIV.'''

.

♠ Ergens tussen 1450 en 1500 wordt [[Elckerlijc]] geschreven. [https://literairecanon.be/nl/werken/media-elcerlyc '''BEELDFRAGMENT KIJKEN NAAR ELCKERLIJC''']

.

;Kijken naar zelfportretten
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Portrait of a Man in a red turban (by Jan van Eyck).jpg|Jan van Eyck (1390-1441)
Bestand:Jan_van_Eyck_069.jpg|Jan van Eyck
Bestand:Jan_van_Eyck_058.jpg|Jan van Eyck
Bestand:VanEyck-MadonnaVanderPaele-reflex4.1.jpg|Jan van Eyck
Bestand:Van_Eyck_-_Arnolfini_Portrait.jpg|Jan van Eyck
Bestand:Dürer_-_Selbstbildnis_im_Pelzrock_-_Alte_Pinakothek.jpg|Albrecht Dürer (1471-1528)
File:Jheronimus_Bosch.jpg|[[Jheronimus Bosch]] (1450-1516)
Bestand:Cellini_Portrait.jpg|[[Benvenuto Cellini]] (1500-1571)
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Tweede helft vijftiende eeuw =

[[File:Battle_of_Nandorfehervar.jpg|thumb|550px|Het Beleg van Belgrado (1456) duurde van 4 juli tot 22 juli waarbij [[sultan Mehmed II]] Hongarije wil onderwerpen. [[Johannes Hunyadi]] leidde de tegenaanval succesvol.]]

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=cbUFRTEOn60 '''BEELDFRAGMENT RENAISSANCE IN FLORENCE (14.10 Min.)''']

.

== Jaren vijftig ==

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=vym03aCSH7Q '''BEELDFRAGMENT HET VERHAAL VAN EEN TAAL''']

.

[[Bestand:500 jaar boekdrukkunst in Nederland moderne en oude druktechnieken-525043.ogv|thumb|550px|Geschiedenis boekdrukkunst in [[Polygoonjournaal]], 1973. 1. Er is een verband tussen de ontwikkelingen in de militaire strategie en de ondergang van het Oost-Romeinse Rijk. 2. En, er is een verband tussen de uitvinding van de boekdrukkunst en de val van Constantinopel. Kan je dit verband uitleggen?]]

[[Bestand:Sarayi_Album_10a.jpg|thumb|550px|♣ De Osmaanse sultan [[Mehmet II]], een kosmopoliet met culturele belangstelling, beschikt in 1453 over wat zijn tegenstrevers in Constantinopel missen: geld. Het stelt hem in staat om een Hongaars kanon te komen. In deze illustratie ruikt hij aan een roos, ze wijzen op zijn intellectuele en spirituele verfijning en zijn liefhebberij van het bekijken van tuinen en naar zijn vorstelijke macht in Azië, Griekenland en Trebizonde. De boogschutterring om zijn duim is een verwijzing naar zijn militaire en jagersprestatie.&lt;ref&gt;DAVID RIJSER. ''De wedergeboorte van Troje''. In: GÜNAY USLU (Ea.) (Eds.). ''Troje. Stad, Homerus, Turkije'', WBooks, Amsterdam, 2012, p. 105.&lt;/ref&gt;]]

;1450
* (Ca.). Boekdrukkunst uitgevonden.
* Kanonnen en het [[buskruit]] krijgen voldoende slagkracht om stadsmuren te ruïneren. De [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]] is oude technologie.

.

;1451
* Geboorte [[Christoffel Columbus]], een weverszoon uit Italië.

.

;1452
* Het eerste deel van de [[Gutenberg-bijbel]], het eerste gedrukte boek, in Duitsland uitgegeven.
* Op 24 mei verwoest een brand [[Amsterdam]] voor tweederde.
* Geboorte [[Leonardo Da Vinci]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1519).
* [[Jean Fouquet]] schildert de [[Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen]].

.

;1453
* Constantinopel valt en Paus Pius II (1405-1464) roept op tot een nieuwe kruisvaart. [[Filips de Goede]] gaat op het aanbod in en plant zijn [[Banket van de Fazant]]. Het feest komt er, de kruistocht niet. Het gebied rond de Middellandse Zee en de Balkan blijven eeuwenlang in Turkse/Ottomaanse handen.
* Einde [[Honderdjarige Oorlog]].
* Geboorte van [[Jheronimus Bosch|'den duvelmakere']].


.

* 1454
** Geboorte [[Amerigo Vespucci (persoon)|Amerigo Vespucci]], Italiaans ontdekkingsreiziger.

.

* 1455
** [[Gutenbergbijbel|Gutenberg]] voltooit zijn [[Vulgata]]: de eerste niet geschreven bijbel. Gutenberg bleek niet in staat om zijn lening voor de drukpers terug te betalen en stond zijn revolutionaire machine af aan zijn geldschieter.
** [[Gerard David]] geboren (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1523).

.

* 1456
** Het [[Beleg van Belgrado (1456)|Beleg van Belgrado]] is een eerste poging van het [[Ottomaanse Rijk]] om [[Centraal-Europa]] te veroveren.

.

* 1457
** Bouw van het [[Hospices de Beaune]] als een vroege verzorgingsinstelling die tegemoet komt aan de catastrofe van de honderdjarige oorlog. 
** De [[Utrecht (stad)|Utrechtse]] kluizenares [[Suster Bertken]] bouwt tegen de muur van de buurtkerk een cel waar ze bijna zestig jaar zal wonen en visioenen krijgt. 
** Geboorte van [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] en haar doop in het paleis op de [[Koudenberg]] met de muzikale compositie van [[Gilles Binchois]].

.

♣ [https://www.youtube.com/watch?v=8mrFvp1xOdA LUISTERFRAGMENT GILLES BINCHOIS].

.

* 1458
** Een aardbeving verwoest het [[Al-Sahalani hospitaal]] in [[Jeruzalem]] (het oude hospitaal van de Kruisvaarders van Sint-Jan).
** De Ottomanen veroveren [[Athene (stad)|Athene]].

.

* 1459
** Aan de vooravond van de ontdekkingsreizen verschijnt de [[Fra Mauro-wereldkaart]].

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Buchdruck-15-jahrhundert_1.jpg|Boekdrukkunst in de 15de eeuw.
File:Gutenberg_bible_Old_Testament_Epistle_of_St_Jerome.jpg|De Gutenbergbijbel.
File:Hotel_Dieu_Beaune_3.jpg|Hotel Dieu in Beaune is een van de eerste verzorgingsinstellingen om tegemoet te komen aan de catastrofe van de honderdjarige oorlog.
File:FraMauroDetailedMap.jpg|de [[Fra Mauro-wereldkaart]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zestig ==

[[File:Philip_the_good.jpg|thumb|550px|Filips de Goede (1396-1467) was een halve eeuw hertog van Bourgondië en landsheer van Vlaanderen.]]

[[Bestand:Das_Jüngste_Gericht_(Memling).jpg|thumb|550px|In de tweede helft van dit decennium werkt [[Hans Memling]] aan dit Laatste oordeel. Hij werkt in opdracht van [[Angelo Tani]] die de Italiaanse bankiersfamilie [[De' Medici]] in Brugge representeert. Samen met zijn vrouw [[Caterina Tangeli]] prijkt hij op de buitenzijde van de zijwanden. Het schilderij - bedoeld voor de Italiaanse kerk in [[Fiesole]] wordt bij de verscheping in 1473 gekaapt door de Hanze-kapitein [[Paul Beneke]]. Die brengt het naar zijn geboortestad: [[Gdańsk]], waar het tot op heden is. Het schilderij toont de dag des oordeels. [[Aartsengel Michaël]] weegt aan Christus' voeten de zielen. Een duivel poogt het oordeel in zijn voordeel te wenden. Is de zondaar in de balans aan Michaëls rechterhand [[Tommaso Portinari]]? Links leidt Petrus de uitverkorenen de hemel in, rechts gaan de verdoemden de hel in. In die dagen is [[Hans Memling]] nieuw in Brugge. Hij is sinds 1465 [[poorter]]. Hij werkt vooral voor buitenlandse bankiers en kooplui. In 1466 bezit hij reeds een stenen huis. Al snel behoort hij tot de tien procent rijkste Bruggelingen en tot de 875 inwoners, die een pond belasting inbrengen voor de oorlogskosten die [[Maximilaan van Oostenrijk|Maximiliaan van Oostenrijk]] gehuwd met [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] in 1477) maakt tegen Frankrijk. De economische crisis zal Memling financieel ten gronde richten. Hij wordt in 1494 begraven zonder dat hij zich een graf in de kerk kan permiteren. Wat Memling is voor Brugge, is [[Dirk Bouts]] voor Leuven en [[Hugo van der Goes]] voor Gent. Zijn werk onderscheidt zich door de luttele verflagen waardoor hij een basistekening laat doorschemeren. Als het portret mode wordt, experimenteert hij als eerste met landschapsportretten. De [[Mona Lisa]] (ca. 1503-1519) van [[Leonardo da Vinci|Da Vinci]] is in die zin schatplichtig aan Memling.&lt;ref&gt;VAN LOO BART. ''De Bourgondiërs. Aartsvaders van de lage landen'', De Bezige Bij, Amsterdam, 2019, p. 485.&lt;/ref&gt; Merkwaardig: Memlings werk verwijst nauwelijks naar de woelige Bourgondische periode die samenvalt met zijn leven.]]


.

;1460

.


* Ontdekking [[Kaapverdië]], een steunpunt voor de Portugese zeevaart.

.

* [[Atrecht|Atrechtse]] heksenjacht

.

* Stichting [[universiteit van Nantes]].

.

* Tijdens een beleg explodeert een kanon van koning [[Jacobus II van Schotland]]. De koning en een deel van zijn gevolg overlijdt.

.

;1461

.

;1462

.

* [[Vlad Dracula|Vlad Tepes]] begint een oorlog tegen de Ottomanen.

.

* De humanist [[Marcilio Ficino]] neemt de leiding over de [[Platoonse Academie]] in [[Florence (stad)|Florence]].

.

;1463

.

;1464

.

* Van het plan om een kruistocht tegen de Ottomanen te houden komt niets in huis. De Paus overlijdt.

.

* De beroemde schilder en leermeester van Hans Memling, [[Rogier van der Weyden]] overlijdt.

.

;1465

.

* [[Hans Memling]] wordt poorter van [[Brugge]]. In 1466 bezit hij reeds een stenen huis, hij is dan ongeveer dertig jaar oud. Later zal hij er een tweede verwerven.

.

;1466

.

* Geboortejaar van [[Desiderius Erasmus]] en [[Quentin Massys]].

.

;1467

.

* [[Filips de Goede]] overlijdt en verzoent zich met zijn zoon [[Karel de Stoute]] in het [[Prinsenhof]] in Brugge. De Gentenaar [[Hugo van der Goes]] haalt zijn meesterschap en luistert de uitvaart van Filips de Goede op. Karel is een emotioneel onvoorspelbare en gewelddadige graaf - sommigen schrijven hem een stoornis toe. De toevoeging 'de Stoute' is een romantische benadering/toevoeging uit de negentiende eeuw en betekent 'dapper' of 'onbezonnen' of 'stoutmoedig'. 

.

* ♣ [[Adolf Rusch]] drukt in Straatsburg ''De sermonum proprietate sive Opus de universo'' van [[Hrabanus Maurus|Rabanus Maurus]]. Het is het eerste gedrukte boek over dieren. Veel aandacht gaat naar het 'nuttige' dier: paarden, koeien en geiten.  

.

;1468

.

* [[Johannes Gutenberg]] overlijdt op 68 jaar.

.

;1469

.

* ♣ [[Johannes Spira]] uit Speyer drukt in Venetië de ''Historia Naturalis'' van [[Plinius de Oudere]] (Ca. 23-79).

.

* Huwelijk [[Ferdinand II van Aragon]] en [[Isabella I van Castilië]].

.

* [[Lorenzo I de' Medici]] neemt de familiebank over. '''[https://www.youtube.com/watch?v=fI1OeMmwYjU&amp;t=119s FILM]'''

.

.

;Kijken

Tijdens de [[Renaissance]] wordt het [[portret]] populair. Het zijn de foto's van de eeuw weliswaar niet gemaakt door een portretfotograaf, maar door een ingehuurde schilder voor wie het betalen kan. Voor de selfie of het eerste [[zelfportret]] is het wachten op [[Albrecht Dürer]]. Die voltooit het eerste zelfportret in de geschiedenis in [[1493]]. Voor de allereerste autobiografie is het nog ruim een halve eeuw wachten: die is van de hand van [[Benvenuto Cellini]] waaraan hij in [[1558]] in Florence begint. Het boek is een van de markantste renaissance-geschriften. Cellini geeft een bijzonder kleurrijk beeld van zichzelf en zijn onvoorwaardelijk geloof in zijn eigen kunnen. 'Na de dood van [[Piero della Francesca]] en [[Lorenzo de' Medici]], verplaatst de Europese kunst zich van [[Florence (stad)|Florence]] naar [[Rome (stad)|Rome]], van de werkplaats naar de individuele kunstenaar, van het mysterie naar het theater, van ceremonie naar voorstelling, van de vorst naar de burger. Om goed &quot;uit te beelden&quot; moet men zich laten zien en leren kennen. Het beeld is niet langer allegorisch maar geseculariseerd' schrijft [[Jacques Attali]] in zijn ''1492'' (p. 248). 

&lt;gallery&gt;
Bestand:Verrocchio_Lorenzo_de_Medici.jpg|Lorenzo de Medici.jpg
Bestand:Charles_the_Bold_1460.jpg|Rogier van de Weyden schildert als opvolger van [[Jan van Eyck]] in 1460 Karel de Stoute.
File:Rogier_van_der_Weyden_027.jpg|[[Rogier van der Weyden]] schildert in 1460 zijn [[Portret van een dame]].
File:Henry_the_Navigator1.jpg|Hendrik de Zeevaarder overlijdt in 1460.
File:Vlad_Tepes_002.jpg|In 1462 begint [[Vlad Tepes]] zijn oorlog tegen de Ottomanen.
File:Isabella_of_Bourbon_Flemish_School_Hospice_Comtesse.jpg|[[Isabella van Bourbon (1436-1465)|Isabella van Bourbon]], de moeder van Maria van Bourgondië overlijdt op 29 jarige leeftijd.
File:Santi_di_Tito_-_Niccolo_Machiavelli%27s_portrait_headcrop.jpg|Niccolò Machiavelli overlijdt in 1469.
File:Juan_de_Flandes_003.jpg|Johanna -de waanzinnige - van Castilië, moeder van [[Keizer Karel V|Keizer Karel]].
Bestand:Dürer_-_Selbstbildnis_im_Pelzrock_-_Alte_Pinakothek.jpg|Zelfportret op 28-jarige leeftijd, 1500.
Bestand:Holbein-erasmus.jpg|[[Hans Holbein de Jonge]] schildert Desiderius Erasmus.
File:Alleged Benvenuto Cellini Self Portrait1.jpg|Cellini (1500-1571) was een Italiaans [[maniërisme|maniërist]] en [[uomo universale]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zeventig ==

[[Bestand:Martin_Schongauer_003.jpg|thumb|550px|[[Martin Schongauer]] (ca. 1435-1450-1491), een Duits graficus en kunstschilder schildert in 1473 zijn &quot;Madonna in de Rozenhaag.&quot; De Duitse en Europese prentmaker van de generatie vóór Albrecht Dürer lijkt veel invloed te hebben op de esthetica van de Mechelse hofjes.]]

[[File:Drukpers.JPG|thumb|550px|Druk-replica in het stedelijk museum [['t Gasthuys (Aalst)|'t Gasthuys Aalst]]. In 1473 keert [[Dirk Martens (drukker)|Dirk Martens]] terug naar zijn geboortestad Aalst en start er een drukatelier. Hij publiceert drie werken waaronder het boek ''Over de twee geliefden'' van [[Paus Pius II|Enea Piccolomini]] en ''Speculum conversionis peccatorum'' (Een spiegel van de bekering van de zondaars). Het zijn de eerste gedrukte boeken in Vlaanderen. Duitsland, Italië en China gingen de drukkunst in Vlaanderen vooraf.]]

.

;1470

.

* De [[Waalse kerk (Delft)]] is klaar.

.

* De eerste drukpers in Parijs drukt de Griekse klassiekers in het Latijn.

.

;1471

.

* Oprichting van de [[universiteit van Genua]].

.

* De geboorte van [[Albrecht Dürer]].

.

;1472

.

* [[Amsterdam]] verbiedt sneeuwbal-gooien: 'Neymant en moet met sneecluyten werpen nocht maecht noch wijf noch manspersoon.'

.

;1473

.

* De heetste zomer in de geschiedenis. De lente begint in maart. 1540 breekt het volgend record. 

.

* [[William Caxton]] die in Keulen het drukken leerde, drukt zijn eerste boek in Vlaanderen (in het Engels) en gaat naar Londen en publiceert er een boek over de [[Trojaanse oorlog]].

.

* De bouw van de [[Sixtijnse kapel]] begint. [[Sixtus IV]] is ook initiatiefnemer van de Vaticaanse bibliotheek.

.

* [[Dirk Martens (drukker)|Dirk Martens]] keert terug naar zijn geboortestad Aalst om er te drukken. Later werkt hij ook in Leuven en Antwerpen. Hij drukt 56 jaar tot 1529. 270 uitgaven zijn bekend waaronder werk van Erasmus en de eerste druk van Thomas Mores Utopia en Latijnse, Griekse en Hebreeuwse teksten.

.

* Karel de Stoute concentreert zijn macht in [[Mechelen (stad)|Mechelen]]. De centrale ligging is een eeuw oud en gaat terug op het huwelijk van [[Margaretha van Male|Margareta van Male]] (1350-1405) met [[Filips de Stoute]], de hertog van Bourgondië.

.

;1474

.

;1475

.

* [[Dirk Bouts]], de Vlaamse schilder overlijdt op 65-jarige leeftijd.

.

* [[William Caxton]] drukt in Brugge.

.


* Geboorte [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1564)

.

;1476

.

* Vlad III, beter gekend als [[graaf Dracula]] gaat strijdend ten onder.

.

;1477

.

* [[Slag bij Nancy]]: Op een ijzige winterdag sneuvelt [[Karel de Stoute]], de hertog van Bourgondië en vader van [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]]. Het is 5 januari en zijn lijk wordt vastgevroren en aangevreten teruggevonden. De snellere Franse communicatie zorgt ervoor dat [[Lodewijk XI]] Bourgondië makkelijk kan inlijven.

.

* Zijn dochter [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria]] volgt hem op.

.

* Huwelijk van de twintigjarige Maria van Bourgondië en de twee jaar jongere [[Maximiliaan I van Oostenrijk]], de latere keizer.

.

* ♣ De [[Delftse Bijbel]], het eerste gedrukte Nederlandstalige boek verschijnt. De uitgevers zijn Jacob Jacobszoon van der Meer en Mauricius Yemantszoon van Middelborch. De tekst beperkt zich tot het [[Oude Testament]] zonder [[Psalmen]]. Van de 250 stuks bestaan er nog een zestigtal. In 1478-79 verschijnt de Keulse bijbel: de integrale Bijbeltekst. Engelse, Franse en Duitse vertalingen volgen later. Om deze 'wildgroei' van niet officiële bijbels tegen te gaan, baseert Erasmus zich bij zijn vertaling op Hebreeuwse en Griekse bronnen. Ook die versie krijgt geen autorisatie van de kerk. Luther zal zich op de tekst van Erasmus baseren voor zijn Duitse versie. De Lutherbijbel verschijnt in 1522-23. De hernieuwde interesse naar de 'ware aard' van God - bijbels laten nu interpretaties toe en de interpretatie is zelfs noodzakelijk aldus het protestantisme - wakkert ook de interesse voor de natuur opnieuw aan bij figuren zoals [[Conrad Gesner|Conrad Gessner]] (1516-1566), [[Pierre Belon]] (1517-1564), [[Thomas Moffet]] (1553-1604), [[Ulisse Aldrovandi]] (1522-1605). De studie van het ''boeck der natuere'' is zo een wetenschappelijke en religieuze activiteit. In de Noord-Europese landen waar het protestantisme een staatsgeloof wordt, voltrekt er zich een wetenschappelijke revolutie.&lt;ref&gt;HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur''. Terra, Amsterdam, 2021, p. 22.&lt;/ref&gt;

.

♦ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-8 Aflevering 8]'''

.

;1478

.

* Antwerpen sluit een handelsverdrag met de [[Hanze]] en neemt de rol van Brugge, dat aan het verzanden is, geleidelijk aan over.

.

* Geboorte van [[Thomas More]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1535) en Baldassare Castiglione (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1529).

.

* Geboorte van [[Filips I van Castilië|Filips de Schone]], in het Brugse [[Prinsenhof (Brugge)|Prinsenhof]], de eerste zoon en erfopvolger van [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] en [[Maximiliaan van Oostenrijk]].

.

;1479

.

* [[Hans Memling]] realiseert in Brugge de [[Triptiek van Jan Floreins]].

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Sint-Martinuskerk_(Aalst)_-_Grafmonument_van_Dierick_Martens.jpg|In de [[Sint-Martinuskerk (Aalst)|Sint-Martinuskerk]] in Aalst stoten we de grafplaat van [[Dirk Martens (drukker)|Dierick Martens]].
File:Hans_Memling_040.jpg|[[Hans Memling]] schildert Sint Sebastiaan.
File:Dürer_-_Selbstbildnis_im_Pelzrock_-_Alte_Pinakothek.jpg|[[Albrecht Dürer]] (1471-1528), populair Duits kunstenaar specialiseerde zich in druk en kopergravure.
File:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_(Prado)_2.jpg|Dürers Adam en Eva
File:William_caxton.jpg|William Caxton
File:Rogier_van_der_Weyden_(workshop_of)_-_Portrait_of_Isabella_of_Portugal.jpg|[[Rogier van der Weyden]] schildert [[Isabella van Portugal (1470-1498)|Isabella van Portugal]].
File:Triptych_of_Jan_Floreins_1479.jpg|Jan Floreins triptiek, 1479.
Bestand:Vleeshuis_Antwerpen_1-5-2017_13-23-25.jpg|Het Antwerpse Vleeshuis toont de demografische explosie die eind vijftiende eeuw inzette.
Bestand:Albrecht_Dürer_-_Portrait_of_Maximilian_I_-_Google_Art_Project.jpg|Portret van Maximiliaan I door [[Albrecht Dürer]], 1519
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren tachtig ==

[[Bestand:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|thumb|right|550px|Omstreeks 1483 schildert [[Sandro Botticelli]] zijn [[Geboorte van Venus |Geboorte van Venus]]. Het is te zien in de Uffizi-galerij in Florence.]]

.

;1480

.

* Overstromingen aan de Vlaamse kust verzwelgen [[Breskens]]

.

* Antwerpen is de grootste stad in de Nederlanden en telt 33.000 inwoners.

.

;1481

.

* Na een pittige winter breekt de [[Pest (ziekte)|pest]] uit in Vlaanderen, van [[Ieper]] tot in [[Friesland]]. 

.

* De kroniekschrijver [[Jean Molinet]] ziet die winter ‘vogels dood uit de hemel vallen, bomen sterven rechtstaand en ruiters vriezen dood op hun paard.’&lt;ref&gt;BART VAN LOO. ''De Bourgondiërs''. De Bezige Bij, Antwerpen, 2019, p. 457.&lt;/ref&gt;

.

* Tijdens de winterfeesten organiseren de Bourgondiërs tornooien op de markt van Brugge.

.

* [[William Caxton]] publiceert Reynard the Fox in het Engels, hij vertaalde het uit het Nederlands.

.

;1482

.

* [[Adolf van Ravenstein]] verleidt [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] tot een jachtpartij. Na een val van haar paard in [[Wijnendale]] overlijdt ze in het [[Prinsenhof (Brugge)]] in Brugge. Ze was 25. Archeologisch onderzoek uit 1979 toont aan dat ze reeds elf tanden ontbrak. De tijdgenoot weet niet waaraan Maria sterft. Datzelfde onderzoek wijst uit dat haar polsen zijn gebroken en drie ribben. Een longinfectie ondertekende haar vonnis. De rol die zij niet kon spelen, werkt dubbelop in haar stamboom. Bart van Loo omschrijft ze als de ‘schakel’ tussen twee tijdperken. Haar grootvader: [[Filips de Goede]], haar kleinzoon:  een wereld-heerser: Keizer Karel.&lt;ref&gt;BART VAN LOO. De Bourgondiërs, De Bezige Bij, Antwerpen, 2019, p. 364-366&lt;/ref&gt;

.

* [[Joos van Ghistele]], een reiziger uit [[Gent]] beschrijft de [[Egyptische]] [[Banaan (vrucht)|banaan]] als lekker en zoet, het pellen vergelijkt hij met dat van een sinaasappel en de smaak vergelijkt hij met meloen.  

.

;1483

.

* [[Sixtus IV]] wijdt de [[Sixtijnse Kapel]] in met een blikvanger van [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]].

.

* [[Leonardo da Vinci]] ontwerpt een [[parachute]].

.

* In dit jaar dat [[Rafaël (kunstenaar)|Rafael]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1520) en Maarten Luther(&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1546) geboren worden, schildert [[Botticelli]] zijn [[Geboorte van Venus]].

.

;1484

.

* De paus vaardigt de Heksenbul ''[[Summis desiderantes affectibus]]'' uit. Vrij vertaald: Er zijn mensen die bezeten zijn.

.

* Duizenden mensen worden geofferd bij de inhuldiging van de [[Templo Mayor]] in [[Tenochtitlan]].

.

* Geboorte [[Huldrych Zwingli]], Zwitsers kerkhervormer (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1531).

.

;1485

.

* (Ca.) [[Botticelli]] schildert zijn beroemde [[Geboorte van Venus]].

.

* De Engelse [[zweetziekte]] teistert Europa en verdwijnt in 1552 zoals ze kwam: geheimzinnig.

.

;1486

.

;1487

.

* De [[Malleus Maleficarum]] verschijnt.

.

;1488

.

* [[Bartolomeus Dias]] vaart rond [[Kaap de Goede Hoop]].

.

* Geboorte van [[Titiaan]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1576).

.

;1489

.

* De adellijke [[Von Thurn und Taxis]] begint in opdracht van [[keizer Maximiliaan I]] met een netwerk van koeriersdiensten in Europa.

.

* [[Hans Memling]] voltooit het [[Ursulaschrijn]]. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|Geboorte van Venus (ca 1485) Sandro Botticelli, Uffizi Florence
File:Mary_of_Burgundy_(1458%E2%80%931482),_by_Netherlandish_or_South_German_School_of_the_late_15th_Century.jpg|Maria van Bourgondië (1457-1482).
File:Hans_Memling_070.jpg|Moreeltriptiek (1484) Hans Memling, Groeningemuseum.
Bestand:Ursulaschrijn_Sint-Janshospitaal_(Brugge)_16-08-2019_11-47-32.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-48-30.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-48-17.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-48-13.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-48-08.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-47-50.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-47-11.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-47-08.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-47-04.jpg|Ursulaschrijn 
File:Stamp_Thurn_und_Taxis_Post_1852.jpg|Postzegel van de Thurn und Taxis-post in [[1852]].
Bestand:Design for a Flying Machine.jpg|Ontwerp voor een vliegtuig, (ca 1488) Leonardo Da Vinci.
Bestand:Hieronymus_Bosch_-_The_Garden_of_Earthly_Delights_-_The_exterior_(shutters).jpg|De buitenpanelen van [[De tuin der lusten]].
Bestand:J._Bosch_The_Garden_of_Earthly_Delights_(detail_3).jpg|Aards paradijs in [[De tuin der lusten]].
Bestand:J._Bosch_The_Garden_of_Earthly_Delights_(detail_4).jpg|Falische fontijn (denk aan de fontijn in de Hortus Conclusus).
Bestand:J._Bosch_The_Garden_of_Earthly_Delights_(detail_5).jpg|[[Moriskendans]]?
Bestand:Bosch_Jardin_des_delices_detail.jpg|Boommens
Bestand:Bosch,_Hieronymus_-_The_Garden_of_Earthly_Delights,_central_panel_-_Detail_Strawberry.jpg|Aardbei
Bestand:Hieronymus_Bosch_037.jpg|Detail: twee personen in een mossel
Bestand:Bosch-detail.jpg|Een als non (varken) dwingt een zondaar tot schuld
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren negentig ==

[[Bestand:Uomo Vitruviano.jpg|thumb|550px|[[Mens van Vitruvius|De mens van Vitruvius]], omstreeks 1490.]]

[[File:Vestingwerken_schema.svg|thumb|550px|Vestingen ontwikkelen zich als verdediging op de kanonnen. Voor de komst van de kanonnen, is een verdedigingsmuur zo hoog mogelijk. En doorgaans is die smal. De enige functie is: hier klim je niet over, hier kom je niet binnen. Krijgers die de muur benaderen om die te slechten, bevinden zich in een uitermate gevaarlijke positie, op een ondertunneling na. Teer, pek, uitwerpselen, alles krijgen ze over zich heen. Het buskruit en kanonnen veranderen alles: doden en schieten van op afstand. Om zich te verdedigen tegen de beschietingen verdikken steden hun muren en om de eigen kanonnen in te zetten in alle richtingen verlagen de muren en krijgen ze een uitgesproken vorm: een stervormig fort. De uitsteeksels zorgen dat de defensie in alle richtingen mogelijk is en dat de cruciale muren goed verdedigd zijn. Dit schema van (een niet-bestaande) vesting toont de onderdelen en voorwerken: (1) Flank (2) Gordijn (3) Keel (4) Face (van bastion) (5) Vuurlijn (7) Glacis (8) Bedekte weg (9) Contrescarp (10) Gracht (11) Cunette (12) Escarp (13) Berm (14) Buitentalud van vestingwal (15) Plongee (16) Banket (17) Walgang (18) Binnentalud (19) Glacis (bovenaanzicht) (20) Tenaille (als buitenwerk) (21) Halve maan (22) Hoornwerk (23) Vestinggracht (24) Bastion (met gebogen flanken en orreillons) (25) Ravelijn (26) Bastion (Oud Nederlands vestingstelsel) (27) Dubbele Tenaille (als voorwerk) (28) Wapenplaats (29) Bedekte weg (30) Contre garde (31) Gordijn (32) Tenaille (als verdediging van de courtine) (33) Papenmuts (34) Kroonwerk (35) Bekleding van de wal (36) Citadel (37) Faussebraye (onderwal) (38) Terreplein. Een vroege fortenontwerper was [[Leon Battista Alberti]].]] 

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=gBNpWucJT6g '''BEELDFRAGMENT 1492 &amp; COLUMBUS''']

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=6VMCvB1mRS4&amp;feature=youtu.be '''B. WYDOOGHE &amp; R. PERNOUT OVER DE TERUGKEER VAN DE SLAVERNIJ''']


.

=== 1490 ===

.

=== 1491 ===

.

* Einde van de [[Reconquista (Iberië)|Reconquista]] met het [[Verdrag van Granada]] tussen koning [[Mohammed Abu Abdallah|Abú 'Abd Allah Muhammad Boabdil]] van [[Granada (stad)|Granada]] en [[Ferdinand II van Aragón]] en [[Isabella I van Castilië]]. 

.

.

[[File:First_Voyage,_Departure_for_the_New_World,_August_3,_1492.jpg|thumb|550px|Columbus vertrekt naar de Nieuwe Wereld op 3 augustus 1492. Waar hij zal uitkomen weet niemand. Zijn vloot bestaat uit drie schepen met een hoop boeven. Om de gevolgen van de gebeurtenis te begrijpen, gebruiken historici de term [[Columbiaanse uitwisseling]]. Deze term om de uitwisseling van gewassen, ziekten en culturen tussen de Oude Wereld en de Nieuwe Wereld na 1492 te omschrijven, is voor het eerst gebruikt door de historicus [[Alfred W. Crosby]] in ''The Columbian Exchange'' uit 1972. '''Voorwaarden om tot [[ontdekkingsreizen]] over te gaan''': 1. de Turkse bezetting van de [[Specerijenhandel|specerijenroute]] doet een nood ontstaan; 2. de uitvinding van het [[kompas]]; 3. boten moeten navigeren en zich verdedigen; 4. dit kan dankzij de [[sterrenkunde]] die een wetenschap en het [[kompas]] en het [[buskruit]]; 5. de [[cartografie]] baseert zich op de [[wiskunde]]; 6. boten dienen de oceaanvaart aan te kunnen: ontwikkeling van de [[kogge]] naar het [[Karveel (scheepstype)|karveel]]; 7. de middeleeuwse kustvaart verandert in oceaanvaart; 8. er dienen voldoende mensen zich achter het project te scharen. '''De gevolgen van de ontdekkingsreizen''': 1. de import van landbouwgewassen - maïs, aardappel... - komt de voedselproductie ten goede; 2. zo hoeven sommigen niet langer van de landbouw te leven en kunnen ze zich aan pre-industriële activiteiten wagen; 3. ziektes worden internationaal gedeeld; 4. de slavernij wordt opnieuw ingevoerd ([[driehoekshandel]]). 'Europeanen die de lading van alle schepen die de oceaan overstaken bijhielden en registreerden stonden versteld van een buitengewone asymmetrie' schrijft de Amerikaanse historica [[Jill Lepore]] in haar geschiedenis van de V.S. 'Mensen werden vanuit Europa en Afrika verscheept naar Amerika; rijkdommen werden vanuit Amerika verscheept naar Europa en dieren en planten vonden hun weg van Europa naar Amerika. Maar vanuit Amerika kwamen slechts weinig mensen of dieren of planten naar Europa of Afrika, althans niet met succes. &quot;Het lijkt alsof er een of andere onzichtbare barrière bestaat die een overtocht in oostelijke richting verhindert maar in westelijke richting toestaat&quot;, schreef later een botanicus. Het eenrichtingsverkeer van mensen sprak voor zich: mensen hadden de macht over schepen en vervoerden veel meer mensen naar het westen dan naar het oosten, soldaten en missionarissen, kolonisten en slaven. Maar het eenrichtingsverkeer van dieren en planten bleef eeuwenlang een mysterie.'&lt;ref&gt;LEPORE, p. 41.&lt;/ref&gt; Darwin zou een verklaring bieden. Om voorbeelden te geven, gingen van de oude wereld naar de nieuwe: de [[ezel (dier)|ezel]], de [[geit]], de [[kameel]], de [[Kip (vogel)|kip]], de [[kwartel]], het [[Paard (dier)|paard]], het [[Schaap (dier)|schaap]], het [[rund]] en het [[Varken (tam)|varken]]. Van de nieuwe wereld naar de oude kwamen de [[Alpaca (dier)|alpaca]], de [[Cavia's|cavia]], de [[Kalkoen (dier)|kalkoen]] en de [[Lama (dier)|lama]]. Gewassen die de overtocht maakten naar de nieuwe wereld waren: de banaan, de [[erwt]], [[gerst]], [[haver]], [[Koffie (Coffea)|koffie]], [[Kool (plant)|kool]], [[linze]], [[Peer (vrucht)|peer]], [[perzik]], [[rijst]], [[Rogge (graan)|rogge]], [[sla]], [[tarwe]], [[tuinboon]], [[Ui (plant)|ui]] en [[suikerriet]]. Uit Amerika kwamen de [[aardappel]], de [[aardbei]], [[ananas]], [[avocado]], de [[gewone boon]], de [[cacaoboom]], [[cassave]], [[mais]], [[papaja]], [[pinda]], [[pompoen]], [[rubber]], [[tomaat]] en [[zoete aardappel]]. De tuinen die Afro-Amerikaanse slaven in de V.S. in de zestiende eeuw aanleggen, verborgen achter het herenhuis op de plantage, zijn belangrijk voor de tuingeschiedenis. Naast het verzorgen van de gewassen van slaveneigenaren, vinden veel Afro-Amerikanen tijd om hun eigen tuinpercelen te cultiveren. Deze tuinen zorgden voor extra voedsel voor hun gemeenschap en leveren soms winst op.&lt;ref&gt;https://gardens.si.edu/collections/archives/timeline-of-american-garden-history/&lt;/ref&gt; Hier is de etymologische oorsprong van het woord barbecue te situeren. In lange greppels branden ze hout om tot smeulende kolen. Grote stukken vlees, geprepareerd met kruiden, boter, zout, mosterd of azijn steken op staken of liggen op groene takken die ze ''barbacoa'' noemen. Columbus leert het woord kennen als hij het Caraïbisch gebied binnenvoer.&lt;ref&gt;HARRY STALKNECHT. ''Een kleine geschiedenis van alledaagse dingen.'' Houtekiet, p. 15.&lt;/ref&gt;]]

=== 1492 ===

.

* Columbus vertrekt vanuit de haven van [[Palos de la Frontera]] voor een moeilijke reis van twee maanden. Zijn bemanning: 87 mannen op drie schepen: de [[Niña (schip, 1491)|Nina]], de [[Pinta (schip, 1441)|Pinta]] en de [[Santa María (schip, 1482)|Santamaria]], de meeste matrozen zijn criminelen, misdadigers of boeven. 

.

* Ontdekking van [[San Salvador (Bahama's)|San Salvador]] door Columbus (hij geeft het eiland zelf deze naam). Columbus meldt iets vreemd. Indianen rollen droge kruiden in papier, steken dat in brand en inhaleren.

.

* Spanje laat de Joden met het [[Verdrijvingsedict]] kiezen voor bekering of verdrijving.

.

* Paus [[Alexander VI]] leidt de kerk en wordt berucht: hij is de vader van [[Cesare Borgia|Cesare]] en [[Lucrezia Borgia]].&lt;ref&gt;Over dit ene jaartal alleen schreef [[Jacques Attali]] een werk: JACQUES ATTALI, vertaald door Tonja Kivits. ''1492.'' Schuyt &amp; Co, Haarlem, 1992.&lt;/ref&gt;

.

* Val van het laatste Arabische gezag in Granada.

.

* Ca. Geboorte van [[Juan Luis Vives]] in [[Valencia (stad)|Valencia]] als oudste van vijf kinderen. Zijn ouders zijn intellectuele joden die zich tot christenen bekeerden. Zijn moeder sterft in het eerste decennium van de zestiende eeuw en zijn vader wordt op de brandstapel geplaatst in 1524. De inquisitie laat haar in 1528 opgraven om haar postuum op de brandstapel te plaatsen. In 1512 zal Vives naar Brugge trekken. 

.

.

=== 1493 ===

.

* Op 4 maart is Columbus terug in Lissabon. Hij wacht een maand voor hij zijn verslag presenteert aan zijn opdrachtgevers uit Spanje, koning Ferdinand en koningin Isabella. Op zijn tweede expeditie (tot 1496) ontdekt Columbus [[Puerto Rico]] en [[Jamaica]]. De vloot is niet te vergelijken met die van 1492, noch in bemanning (een handvol ex-criminelen), noch in het aantal schepen (drie). Columbus voert nu het bevel over een vloot van zeventien schepen en een twaalfhonderd manschappen. Plots wil iedereen de overtocht maken. Twee Vlaamse missionarissen vergezellen hem: [[Jean de la Deule]] en [[Jean Cousin]]. Behalve mensen steken in het ruim van de boten ook planten en dieren (telkens twee aan twee, een mannetje en een vrouwtje) die de overtocht maken: paarden, varkens, kippen geiten, schapen en runderen. Vermits ze er geen natuurlijke vijanden vinden en beschikken over overvloedig voedsel, planten de beesten zich voort in een nooit gezien tempo. Planten die de overtocht maken zijn: stekken van graansoorten, meloenen, uien, radijzen, suikerriet, kikkererwten. Zijn reis duurt tot 1496. 

.

.

=== 1494 ===

.

* [[Verdrag van Tordesillas]], Spanjaarden en Portugezen delen de Nieuwe wereld zonder correcte geografische informatie.

.

* [[Hans Memling]] overlijdt in Brugge en kan zich geen graf in een kerk permitteren. Het symboliseert de ondergang van Brugge als wereldstad. 

.

=== 1495 ===

.

* Columbus bracht de [[Syfilis]] mee uit de nieuwe wereld. Nu wordt de ziekte voor het eerst vastgesteld in Europa. Zweren bedekken het lichaam van hoofd tot knieën. 'Huid valt gewoon van het gezicht.' De zieke overlijdt binnen enkele maanden. De ziekte introduceert de preutsheid die de late Renaissance en de godsdienstoorlogen zal kenmerken. 

.

.

=== 1496 ===

.

* Voor het eerst vertrekt uit Spanje een bruid met 20.000 mensen (kamerheren en -vrouwen, hofdames, lijfknechten, thesauriers en grootmeesteressen) met een vloot van 130 schepen van [[Laredo (Spanje)|Laredo]] naar Antwerpen. Tijdens de tocht van twee maanden lijdt niemand honger: aan boord zijn 400 wijnvaten, 85.000 pond vlees, 50.000 haringen, 1.000 kippen en 6.000 eieren. Een paar schepen zinken tijdens een storm. In Antwerpen wacht een grandioze plechtigheid. Op 19 oktober is Johanna in Lier, de dag erna arriveert Filips.

.

* Huwelijk van [[Filips I van Castilië|Filips de Schone]] en [[Johanna van Castilië]] in [[Lier (België)|Lier]].

.

.

[[File:Durer-de-vier-heksen.jpg|thumb|550px|De vier Heksen, [[Albrecht Dürer]], [[1497]].]]

=== 1497 ===

.

* [[John Cabot]] is terug in [[Bristol (Verenigd Koninkrijk)|Bristol]] en zijn sponsors vinden hem een held. Koning Hendrik stemt toe voor een nieuwe reis om de Atlantische Oceaan over te varen met vijf schepen. Zijn terugreis is hem fataal. Van Cabot wordt nooit meer iets gehoord.

.

.

=== 1498 ===

.

* Derde reis van Columbus (tot 1500): [[Trinidad (eiland)|Trinidad]] en [[Venezuela]].

.

.

=== 1499 ===

.

* Spanjaarden gaan aan land op [[Curaçao]], bewoond door [[Arowakken]].

.

* [[Vasco da Gama]] keert van zijn reis naar [[Voor-Indië]] terug.

.

* [[Amerigo Vespucci (persoon)|Amerigo Vespucci]] bereikt de monding van de [[Amazone (rivier)|Amazone]]. 

.

* In Rome beeldhoudt [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] zijn Piëta voor de [[Sint-Pietersbasiliek]].

.

* Erasmus bezoekt Engeland en leert er [[Thomas More]] kennen.

.

.

=== 1500 ===

.

* [[Karel V]] wordt geboren op de weg naar [[Gent]], in [[Eeklo]], of in het [[Prinsenhof (Gent)|Prinsenhof]] in Gent. Zijn vader is [[Filips de Schone (Nederlanden)|Filips de Schone]], zijn moeder [[Johanna de Waanzinnige]]. Hij wordt gedoopt in de [[Sint-Baafskathedraal]].

.

* Hieronymus Brunschwygh publiceert zijn ''Liber de arte distillandi de compositis'' en maakt zo de geheime kennis van het destilleren en het maken van kruidenmengsels bekend. Veel kloosters en apothekers kennen in de Middeleeuwen de destillatietechniek. Met het boek verspreidt de kennis zich en industrialiseert de productie. De Bénédictine (1510) en de Chartreuse (1605) bestaan nog. Lucas Bols start in 1575 nabij Amsterdam met een jeneverstokerij met brandewijn op graanbasis. Graan en jenever vervangen de inlandse druif en wijn, nu de Kleine IJstijd zijn intrede doet. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:PhillippeJeanne.jpg|[[Filips I van Castilië|Filips de Schone]] en [[Johanna van Castilië]].
File:Giovanni_Bellini_-_Allegoria_sacra.jpg|Allegorie van het vagevuur (omstreeks 1490) [[Giovanni Bellini]].
File:IsabellaofCastile05.jpg|[[Ferdinand II van Aragón]] en [[Isabella I van Castilië]] gekend als de [[De Katholieke Koningen]].
File:Johanna_de_waanzinnige.jpg|Beeld van Johanna in [[Tordesillas]].
File:Christopher Columbus7.jpg|Ontmoeting tussen Columbus en [[Isabella I van Castilië]].
File:Michelangelo_Petersdom_Pieta.JPG|[[Michelangelo Buonarotti]], [[Piëta]], 1499, Sint-Pieter, Rome.
File:Matthew-BristolHarbour-Aug2004.jpg|Replica van het schip Matthew van [[John Cabot]] die in 1497 in Engelse dienst Noord-Amerika ontdekt.
File:Silk_route.jpg|Handelsroutes in rood zijn zijderoutes over land en in blauw overzee.
Bestand:27052005_-_St_Baafskathedraal.JPG|In deze kerk (later kathedraal) wordt Karel V gedoopt.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Zestiende eeuw onder Karel V: 1500-1555 =

[[File:Jakob_Seisenegger_001.jpg|thumb|550px|Keizer Karel V is in Vlaanderen bekend als keizer Karel. Het Spaanse Rijk was het grootste Europese rijk sinds Karel de Grote en groter dan het Romeinse Rijk. Karel V trekt ten oorlog tegen al wie niet zuiver Katholiek is: de protestanten in Duitsland en in de Lage Landen, hij slaat met succes de aanvallen van het Ottomaanse Rijk af en hij neemt het op tegen de moslims in Noord-Afrika, de Indianen in Amerika en de Morisco's in Spanje. Zijn grootste teleurstelling was dat hij de christelijke eenheid in Europa niet kon redden van de Reformatie. Let op de uitvergrote kin van Karel, zijn grootvader, Maximiliaan van Oostenrijk had hier ook last van en is een gevolg van de 'inteelt' onder keizers en koningen en de adel. Naar het schijnt was Karels kin in die mate groot dat hij er een spraakgebrek aan overhield. De universiteit van Vlaanderen stelde de vraag: [https://www.youtube.com/watch?v=Dx4TceacTrE kan je verliefd worden op je broer]? Een eeuw later zou de kin nog altijd opduiken in de familie van de Habsburgers: kijk eens naar het portret van [[Karel II van Spanje]].]]

[[File:Durer Young Hare.jpg|thumb|550px|[[Albrecht Dürer]] (1471-1528) luidt aan het begin van de zestiende eeuw het tijdperk van de natuurhistorische ontdekkingen in met een iconografie van de haas (het alledaagse), de Indische neushoorn (het exotische) en het vliegend hert (het onbestaande). Zijn werk kent veel copies en krijgt een plaats in elke publicatie die zichzelf aux serieus neemt. Wetenschap en kunst ondernemen een gezamenlijke missie vanaf nu.]]


{{Cquote|'''Vanaf de zestiende eeuw bouwt Europa aan een koloniaal rijk. [[Priesters]], [[conquistadores]], [[woudloper |woudlopers]] en avonturiers zwermen uit, decimeren volkeren en voeren de [[slavernij]] er (opnieuw) in. Die heerschappij en belastingen legt hen geen windeieren.|E.X. Whogh.'''}}

.

== Beginjaren ==

.

 Bij het begin van de eeuw, omstreeks 1500 moderniseert de [[artillerie]] (sinds de vooruitgang in 1450 toen die voor het eerst muren doorbreekt). Door de loop van het kanon in één stuk brons te gieten, verlicht het kanon, koelt de loop sneller af en kan die een forse kruitlading aan. Het herladen en de vuurcadans versnellen. Gietijzeren kogels tot twintig kilogram vervangen stenen projectielen: ze zijn drie keer zwaarder en hebben  effect bij de inslag, de stenen projectielen vielen ploef neer. De buskruitproductie verloopt nu in korrels en is gedoseerd. Kanonnen worden mobiel en wegen nog twee tot drie ton waardoor ze richtbaar worden en dat met een snelheid die driemaal hoger is dan bij de bombardes. Op vierhonderd meter dringt een koningskogel dertig centimeter diep in massief metselwerk. Het [[bresschieten]] wordt een aanvalstactiek. De verdediging reageert hierop. De stad is niet langer te verdedigen, haar grensgebieden echter wel. De oorlogen tussen keizer Karel en Frankrijk zorgen langs de 350 kilometer lange grens van de Lage Landen en Frankrijk voor een veertigtal bastions. Op zwakke plekken komen vestingssteden: [[Mariembourg]] ontstaat in 1546 en [[Philippeville]] in 1555 door de abdicerende Karel V genoemd naar zijn aantredende zoon, Filips II. Onder de stad strekt zich tien kilometer onderaardse gangen uit. Ze dateren uit de zeventiende eeuw en verbinden de buitenposten met de centrale vesting. Philippeville en Mariembourg zijn de allereerste steden met radiaalstraten.

.

;1501

.

* De Florentijnse ontdekkingsreiziger [[Amerigo Vespucci (persoon)|Amerigo Vespucci]] ontdekt de rivier [[São Francisco (rivier)|São Francisco]] en ontsluit zo diverse Braziliaanse regio's en klimaten. 

.

.

;1502

.

* Vierde en laatste reis van Columbus naar [[Honduras]] en Centraal Amerika.

.

.

[[Bestand:Madonna_michelangelo.jpg|thumb|550px| [[Madonna met kind (Michelangelo)|Madonna met kind]], in de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Brugge, is het enige beeldhouwwerk van Michelangelo dat tijdens zijn leven Italië verliet. Het beeld verliet België in 1794 toen de Franse bezetter het roofde en het naar Parijs bracht. Na Napoleons nederlaag keerde in 1816 terug naar Brugge. Tijdens hun terugtocht roofden de Duitsers het in 1944. Het is gevonden in een Oostenrijkse zoutmijn. Dat avontuur is verfilmd in [https://www.youtube.com/watch?v=CreneTs7sGs The monuments men].]]

;1503

.

* [[Albrecht Dürer]] schildert zijn zelfportret.

.

* [[Leonardo da Vinci]] begint de [[Mona Lisa]].

.

* [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] schildert de Heilige Familie en werkt aan zijn [[Madonna met kind (Michelangelo)|Madonna met kind]].

.


* Bouw van het Antwerpse [[Vleeshuis (Antwerpen)|Vleeshuis]]. Het zal drie eeuwen dienen als verkoophal en gildehuis voor vlees. In 1800 trekken kunstenaars er in en komen er opera's. In 1913 komt er een kunstmuseum, later over muziek: Klank van de stad.   

.

;1504

.

* [[Isabella I van Castilië]] overlijdt.

.

* Erasmus schrijft een lofrede voor Karel.

.

.

;1505

.

* Amsterdam verplicht zijn inwoners om na negen uur ’s avonds op straat een lantaarntje te dragen.

.

* Luther treedt biddend en studerend toe tot het [[Augustijnenklooster (Erfurt)|Augustijnenklooster van Erfurt]]. De leer van [[Augustinus van Hippo]] benadrukt de hulpeloosheid van de mens. De aflatenhandel - een systeem dat geldschenken omzet in strafvermindering na een zonde - staat haaks op de gedachte dat de mens zijn verlossing kan beïnvloeden.

.

;1506

.

* [[Filips de Schone (Nederlanden)|Filips de Schone]]'s overlijden verwart zijn vrouw. Johanna van Castilië (later de waanzinnige genoemd) plaatst zijn kist in haar slaapkamer om ze 's ochtends te openen hopend dat hij tot leven komt.

.

* In Rome sloopt paus [[Julius II]] de [[Oude Sint-Pietersbasiliek]] en begint naar [[Bramante|Bramantes]] ontwerp aan de [[Sint-Pietersbasiliek]]. Aflaten helpen het project financieren. De drukpers maakte van de papieren aflaten een erg gesmaakt, grootschalig en anoniem massaproduct. De winsten zijn tot omstreeks 1506 bestemd voor de bouw van plaatselijke kerken, ziekenhuizen, bruggen... Na deze datum claimt de paus de opgehaalde centen via een deal met de [[Fugger (geslacht)|Fuggers]], een familie van bankiers uit [[Augsburg (stad)|Augsburg]].

.

.

;1507

.

* [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] (1480-1530), zus van de overleden Filips de Schone (de schoon zus van Johanna van Castilië, de Waanzinnige) wordt landvoogdes van de Nederlanden en doet haar [[Blijde Intrede]] in [[Mechelen (stad)|Mechelen]].

.

* Brussel kroont Karel tot Bourgondische hertog.

.

* [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] wordt [[landvoogdes]].

.

* De [[humanist]] [[Konrad Peutinger]] (1465-1547) verwerft de [[Tabula Peutingeriana]], een Middeleeuwse kopie van de Romeinse reiskaart uit de 3e of 4e eeuw die het gebied van Groot-Brittannië tot Noord-Afrika en de Ganges toont.

.

;1508

.

* [[Paus Julius II]] geeft [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] opdracht de [[Sixtijnse Kapel]] te beschilderen.

.

* Stichting van een eerste kolonie op het Amerikaanse vasteland, op de landengte van [[Panama (land)|Panama]] is de basis voor de veroveringen op de [[Azteken]] in 1519 en de [[Inca's]] in 1532.

.

.

;1509

.

* [[Hendrik VIII van Engeland]] gekroond tot koning (tot 1547).

.

* Erasmus, een onwettig kind van een priester, werkt aan het [[lof der zotheid]]. Het ei dat Erasmus hier legt, zal [[Maarten Luther]] in 1517 uitbroeden.

.

* Om aan gevaar te ontsnappen schrijft [[Juan Luis Vives|Juan Vives]] zich in aan de [[Sorbonne Université|Sorbonne]].

.

* [[Rafaël (kunstenaar)|Rafael]] schildert [[de school van Athene]] in het [[Apostolisch paleis]] in [[Vaticaanstad]] met [[Socrates (filosoof)|Socrates]], [[Plato]] die naar boven wijst (het hemelse en de abstractie) en [[Aristoteles]] die naar de bodem wijst (het aarde en het concrete).

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:TabulaPeutingeriana2.jpg|De Peutingerkaart van onze regio.
Bestand:Raffael_067.jpg|[[Raffael]] schildert Plato.
Bestand:Raffael_061.jpg|Raffael schildert Aristoteles.
Bestand:Sanzio_01_Euclid.jpg|Raffael schildert [[Bramante]] als Euclides of Archimedes.
Bestand:Averroes_closeup.jpg|Raffael schildert [[Averroes]] en [[Pythagoras]].
Bestand:Raffael_Stanza_della_Segnatura.jpg|De school van Athene.
File:IsabellaofCastile03.jpg|[[Isabella I van Castilië]] 
File:Michelango_Portrait_by_Volterra.jpg|Michelango
File:Tondo_Doni,_por_Miguel_Ángel.jpg|Heilige familie van Michelangelo
File:Leonardo_self.jpg|Leonardo Da Vinci (1452-1519) zelfportret
File:Luis Vives (Pere Carbonell) Madrid 01.jpg|Juan Luis Vives 
File:Juan_Vivès.JPG|Juan Luis Vives 
File:Hans_Holbein_d._J._065.jpg|Hans_Holbein schildert Thomas More
File:Holbein-erasmus.jpg|Holbein schildert Erasmus
File:Juana_la_Loca_de_Pradilla.jpg|Op reis neemt [[Johanna van Castilië]] de lijkkist van haar man mee. Uiteindelijk is Johanna krankzinnig verklaard en opgesloten in [[Tordesillas]].
File:Raffael_004.jpg|Kruisafname (1507) door Rafaël.
File:St-Romboutskathedraal.jpg|[[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] voor de [[Sint-Romboutskathedraal]] in Mechelen.
File:Lightmatter_Sistine_Chapel_ceiling.jpg|Een opdracht voor Michelangelo in 1508.
Bestand:Da Vinci Studies of Embryos Luc Viatour.jpg|Een [[foetus]] in de [[baarmoeder]] Leonardo da Vinci (ca. 1510 - 1513)
Bestand:Studies of the Arm showing the Movements made by the Biceps.jpg|Anatomische studie van de arm (ca. 1510)
Bestand:Leonardo da Vinci- Vitruvian Man.JPG|[[Vitruviusman|Man van Vitruvius]]: Leonardo da Vinci tekent het ideale menselijk lichaam gebaseerd op een pentagon met de verhouding [[Gulden snede|1:1,618]] van de [[gulden snede]]
&lt;/gallery&gt;

.

{{Panorama|TabulaPeutingeriana.jpg|2000px|De ''Tabula Peutingeriana'', van Portugal in het westen tot India in het oosten.}}

.

.

== ♣ Tienerjaren: de Maniëristische tuin ==

[[Bestand:Kmska_-_Meester_van_de_Antwerpse_Aanbidding_(werkzaam_tussen_1500_en_1520)_-_Aanbidding_door_de_koningen_28-02-2010_13-53-28.jpg|thumb|550px|♣ De tuin van het Maniërisme - op doek gezet door een anonieme meester voor 1520 in een schilderij dat de titel kreeg 'De Aanbidding door de koningen' - verzet zich tegen de [[renaissance]] die eraan vooraf gaat. Het Antwerps Maniërisme start omstreeks 1500. Daar schildert iemand personages met onnatuurlijke lichaamshoudingen en hun kledij in een plooival die ontsnapt aan de zwaartekracht. Het is een esthetiek vol gratie en elegantie. Het heeft veel weg van 'maniertjes', een schilder die wil tonen wat hij kan, vandaar. Zo komt deze 'maniera' in de buurt van het begrip [[sprezzatura]], een schijnbaar spontaan gespeelde, maar goed ingestudeerde act. Uitwendig moeiteloos en nonchalant, inwendig goed voorbereid en ingestudeerd dat is sprezzatura. De Italiaanse schrijver [[Baldassare Castiglione]] (1478-1529) introduceert het begrip in zijn handleiding voor het hofleven. Na de Antwerpse periode ontwikkelt de stijl zich in het tweede en derde kwart van de zestiende eeuw. De gekunsteldheid, felle of koele kleuren krijgen de voorkeur op de strenge Renaissanceregels die streven naar ideale verhoudingen of realistisme. Het is vakmanschap verborgen achter losse penselen, iets waar velen zich aan mispakken. Erg beroemde maniëristische kunstenaars zijn [[Giuseppe Arcimboldo]] (°1527-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1593) en de schilder en schrijver [[Karel van Mander (I)|Karel van Mander]] uit [[Meulebeke]] (°1548). Op de vlucht voor de godsdiensttwisten sterft hij in Amsterdam in 1606. In de [[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)|Sint-Maartenskerk]] in Kortrijk is zijn onthoofding van [[Catharina van Alexandrië]] te bekijken.&lt;ref&gt;Voor een beschrijving van de onthoofding van deze heilige zie: ttps://issuu.com/communicatie_kortrijk/docs/sint_maartenskerk_brochure-voor_iss. Van Mander is vooral bekend van zijn publicatie van het [[Schilder-boeck]] dat kunstenaars en hun werk in de Lage Landen belicht. Hierin beschrijft hij de sprezzatura-stijl van [[Titiaan]] (waar Rembrandt later zijn inspiratie vindt). Zie: https://www.okv.be/artikel/karel-van-mander-marteldood-van-de-heilige-catharina.&lt;/ref&gt; Maniëristen imiteren op het eerste zicht het klassieke schoonheidsmodel. In werkelijkheid ondermijnen ze de regels ervan door het fantastische, het irrationele en het surreële te beklemtonen. De maniëristische architectuur heeft aandacht voor trappen en doorlopende zuilen over meerdere verdiepingen die van een voorgevel een geheel maken. In de tuinarchitectuur ontstaat de grotto, reusachtige nepgrotten met groteske beeldengroepen die verwijzen naar de oudheid zoals in het Park der monsters, beter gekend als de [[Tuinen van Bomarzo]] (zie verder, het labyrint van Bomarzo). [[Giuseppe Arcimboldo]] (ca. 1527-1593) groeit als post-[[renaissance]]-kunstschilder uit tot een schilder van het [[maniërisme]]. Zijn speelse compositie-portretten van groenten, fruit, bloemen en vissen zijn wereldberoemd. Hij werkt aanvankelijk als schilder aan de [[kathedraal van Milaan]] tot [[Keizer Maximiliaan II]] (Wenen 1527—Regensburg 1576) hem in [[1562]] aan het hof in [[Praag]] ontbiedt. Als maniërist zoekt hij met vormen naar emo en drama. [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel5a#De_jaren_negentig|Deze link leidt naar zijn werk.]] 
[[Rudolf II van Habsburg]] die in 1576 zijn vader opvolgt, roept Praag uit tot de keizerlijke hoofdstad omdat die een beter defensie heeft dan Wenen tegenover de Turken. De stad bloeit kort, indrukwekkend en nooit geëvenaard. De breeddenkende keizer is tegen het gewelddadige anti-protestantisme, schenkt [[Bohemen]] de godsdienstvrijheid en zoekt met natuurcollecties naar de samenhang in de wereld. Aan zijn hof werken geleerden en kunstenaars uit de Nederlanden. [[Carolus Clusius|Clusius]] is er een tijd hofbotanicus en de Bruggeling [[Anselmus Boëtius de Boodt]] (1550-1632) klimt er in 1588 op tot hofarts. Daar schildert hij honderden planten- en dierenaquarellen en staat hij in voor het [[lapidarium]]. De Barok die op het Maniërisme volgt vanaf omstreeks 1600, haalt haar neus op voor de stijl wegens te speels, weinig dynamisch, te gekunsteld, te onnatuurlijk en te oneerlijk.]]

[[Bestand:Vertumnus_årstidernas_gud_målad_av_Giuseppe_Arcimboldo_1591_-_Skoklosters_slott_-_91503.tiff|thumb|550px|In 1591 laat Rudolf II zich door Giuseppe Arcimboldo schilderen [[Vertumnus]], de Romeinse god van de herfst en de boomgaarden.]]

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=uPJKDWj8X3I '''BEELDFRAGMENT REFORMATIE''' (14.31 Min.)]

.

=== 1510 ===

.

* De Portugezen onder [[Afonso d'Albuquerque]] veroveren [[Goa (India)|Goa]] en maken het tot hoofdstad van de Portugese bezittingen in Azië.

.

* Luther reist naar Rome, de eeuwige stad om bij de paus de onafhankelijkheid van zijn orde te bepleiten. Het komt tot een confrontatie van mentaliteiten: Luthers Duitse strengheid botst met de Mediterrane moraal van overdaad, te grote kerken, hete nachten en een geloof zonder diepgang.

.

.

=== 1511 ===

.

* [[Lof der zotheid]] van [[Desiderius Erasmus|Erasmus]] verschijnt. Hij schreef het in 1509, na zijn terugkeer van een reis naar Italië en in Engeland, waar hij bij Thomas More verbleef.

.

.

=== 1512 ===

.

* In februari zakt een processie  door het ijs van de Maas bij de inwijding van de kerk van [[Charlois]]. Een duizendtal (?) gelovigen verdrinken in de [[Monnikenput]].

.

* Geboorte van [[Gerardus Mercator]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1594).

.

.

=== 1513 ===

.

* [[Macchiavelli]] schrijft zijn politieke filosofie: [[De vorst]].

.

.

=== 1514 ===

.

* [[Andreas Vesalius]], de Zuid-Nederlands anatoom, geboren in Brussel (waar nu het Justitiepaleis staat). Hij zal de persoonlijke geneesheer van Karel V worden. De Keizer kampt met jicht, maag- en kaakproblemen.

.

* [[Donato Bramante]] (70), Italiaans architect overlijdt.

.

* [[Quinten Matsijs]] penseelt De goudweger en zijn vrouw. Nu de ontdekkingsreizen op kruissnelheid zijn, komen goud en zilver in steeds grotere hoeveelheden Europa binnen waardoor het betaalverkeer en de aflatenhandel vergemakkelijken. 

.

* [[Albrecht Dürer]] maakt zijn gravure [[Melencolia I]]. Let op de wiskundige objecten en het [[magisch vierkant]]. 

.

.

=== 1515 ===

.

* In de Brusselse [[Sint-Goedelekathedraal|Sint-Goedele]] wordt Karel V (1500-1558) meerderjarig en verlaat hij Mechelen om te resideren in het Brussels [[Paleis op de Koudenberg]]. Ondanks zijn vele toekomstige reizen en oorlogen zal hij de Brusselse Koudenberg altijd als zijn huis beschouwen. Tijdens zijn (korte) leven onderneemt Karel V indrukwekkende reizen die hij van voorbijgaande aard beschouwt. Negen reizen naar Duitsland, zeven naar Italië, zeven naar Spanje, vier naar Frankrijk, twee naar Engeland en Noord-Afrika.

.

* [[Thomas More]] is in Brugge.

.

* De geboorte (waarschijnlijk) van [[Johannes Wier]] in [[Grave (plaats)|Grave]]. (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;[[Tecklenburg (stad)|Tecklenburg]], [[1588]]). Deze [[Nederland]]s [[arts]] die als een van de eersten protesteert tegen de [[Europese heksenvervolging|heksenvervolging]] en geldt als grondlegger van de [[psychiatrie]] en [[mensenrechten]]verdediger avant la lettre. Hij publiceert over zeldzame ziektes, bezeten [[Kloosterorde|vrouwenkloosters]], [[seksueel misbruik]], [[Faust (Goethe)|Faust]] en [[de rattenvanger van Hamelen]]. Wier beïnvloedt tijdgenoten zoals [[Michel de Montaigne]] en latere denkers: [[Jacobus Scheltema]], [[Sigmund Freud]], [[Karl Marx]] en [[Victor Hugo]]. Zijn lijfspreuk is ´Vince te ipse!´ 'overwin jezelf!'.&lt;ref&gt;VERA HOORENS. ''Een ketterse arts voor de heksen: Jan Wier (1515-1588)''. Bert Bakker, Amsterdam, 2011. 'Vince te ipsum' verscheen voor het eerst bij zijn portret in [[1576]]. Over Wier zijn in de loop der tijd zo veel meningen gevormd dat T.J. Schoeneman zijn verhandeling de titel ''[https://web.archive.org/web/20110807071740/http://legacy.lclark.edu/~schoen/weyer.html Will the real Johan Weyer please stand up]?'' gaf.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ [[Isabella van Habsburg]] (1501-1526) huwt als tiener met de [[Christiaan II van Denemarken|koning van Denemarken en Noorwegen]] en neemt haar tuinbazen mee om de horticultuur in het Noorden te introduceren. De Vlaamse en Brabantse tuinmannen genieten immers een uitstekende reputatie vanwege hun plantenkennis en hoe die tot bloei te brengen. Isabella is de één jaar jongere zus van de latere [[Keizer Karel V|Karel V]] en groeide net als haar broer op in [[Mechelen (stad)|Mechelen]] waar haar tante, [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] hen opvoedt. 

.

.

=== 1516 ===

.

* In [[Augsburg (stad)|Augsburg]] laat [[Jacob Fugger]] de [[Fuggerei (Augsburg)|Fuggerei]] bouwen. Fugger is een telg uit een Zwabische bankiersfamilie en de rijkste man in Europa. Zijn koopmansactiviteiten situeren zich in de zilvermijnen en de handel in specerijen. Hij zal twee keizers, Karel V en Maximiliaan I financieren en voor de paus organiseert hij de aflatenhandel, hij steekt de helft van de opbrengsten in zijn eigen zak en bouwt er de allereerste [[sociale woonwijk]] in de geschiedenis mee. 

.

* Erasmus zorgt voor de eerste kritische uitgave van (de Griekse grondtekst) van het [[Nieuwe Testament]] wat hem het verwijt oplevert, een wegbereider te zijn voor Luther.

.

* Jheronimus Bosch (° 's-Hertogenbosch, ca. 1450), de Zuid-Nederlandse kunstschilder overlijdt. Hij kreeg de bijnaam 'den duvelmakere'. In zijn laatste jaren werkte hij aan '[[Hooiwagen-drieluik|De Hooiwagen]]' dat in thema vrij gelijk loopt met zijn tuin der lusten. Bosch is tijdens zijn leven beroemd en krijgt vaak opdrachten van het hertogelijk hof in Brussel, waar Juan Vives dit jaar verblijft. Van hieruit pendelt hij nu en dan naar Leuven als huisleraar van de Jacques de la Potterie.

.

* [[Utopia (boek)|Utopia]] van [[Thomas More]] verschijnt.

 Daarin (in Utopia) schrijft More: 'Nu zien jullie dat je daar nergens maar wat rond kun hangen; er is nooit een aanvaardbare reden om niets te doen. Er zijn geen wijnhuizen, geen kroegen, nergens bordelen, geen gelegenheden voor misdragingen, geen geheime plekjes en besloten bijeenkomsten. Integendeel, het alziende oog van de omgeving maakt het noodzakelijk om je gewone werk te doen of je in je vrije tijd niet onfatsoenlijk te gedragen.' Het lijkt wel de aankondiging van de [[Surveillance (film)|surveillance]]. Nu we Erasmus en More in eenzelfde jaar aantreffen, stellen we een essentiële vraag: 'In hoeverre moet/mag/kan een Bachelor in de Maatschappelijke Veiligheid of de Sociaal Assistent zich inlaten met macht en politiek?' Moet hij afstand houden of moet hij zijn invloed aanwenden om zijn idee en ideaal vorm te geven, op het gevaar af afhankelijk te worden? Zijn, zoals Thomas More wist, verstandige inzichten ondergeschikt aan de politiek? Mag deze intellectueel vuile handen maken? En, zal ernaar geluisterd worden? [[Desiderius Erasmus|Erasmus]] werd hij raadsheer van [[keizer Karel V]] en verblijft tot 1521 in de Vlaamse steden zoals Antwerpen, Brugge, Leuven, Mechelen en Anderlecht. [[Thomas More]] werd adviseur van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]]. Het kost hem zijn hoofd.

.

.

=== 1517 ===

[[File:Luther95theses.jpg|thumb|550px|Lang dachten historici dat het timmeren van de stelling een soort symbolische betekenis had, maar de geschriften van Luthers secretaris bevestigen dat het werkelijk timmeren was.]]

[[File:95Thesen.jpg|thumb|550px|Twee bladzijden uit de &quot;95 stellingen&quot; uit Luthers ''Disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum'', uitgegeven in Wittenberg door Melchior Lotter d.J. in 1522.]]

[[File:Pope_cartoon.jpg|thumb|550px|De katholieke paus zou tijdens de zestiende eeuw meermaals voorwerp van spot of als een instrument van de duivel opduiken.]]


 &lt;big&gt;'''De epidemie uit Wittenberg'''&lt;/big&gt;
 
 .
 
 [[Maarten Luther]] (zijn oorspronkelijke naam is Maarten Luber) slaat [[95 stellingen]] aan de kerkdeur in [[Wittenberg (stad)|Wittenberg]] en stuurt ze naar meerdere bisschoppen. Wittenberg is een ingeslapen dorp met één gammele drukpers. Bij de dood van Luther in 1546 is dit de Duitse drukkershoofdstad. De Lutherse propagandamachine is een succes dankzij 1. de portretten die [[Lucas Cranach de Oude|Lucas Cranach]] ([[hofschilder]] en de latere beschermer van Luther, [[Frederik III van Saksen]]) maakt; 2. de [[boekdrukkunst]] die Luthers ideeën snel verspreiden en 3. zijn huwelijk met de uitgetreden non, de adellijke [[Katharina van Bora]] die Wittenberg en haar huishouden met zes kinderen tot een soort bedevaartsoord uitbouwt. Luther voorziet met zijn actie niet dat daaruit een eeuw vol godsdienstoorlogen, een eeuw vol brandstapels, moord- en slachtpartijen volgen. De [[Bartholomeusnacht]], de Engelse blijde intrede van [[Filips II van Spanje|Filips II]]  aan de vooravond van zijn huwelijk met [[Maria I van Engeland]], de dochter van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]]… dat soort gebeurtenissen overtrof Luthers stoutste dromen.
 
 .
 
 Wat Luther in [[1517]] wou, was niets meer en niets minder dan een nieuw kwaliteitslabel voor de katholieke kerk op basis van zijn 95-puntenprogramma dat de katholieke wantoestanden in kaart bracht. Het zit Luther hoog dat gelovigen hun zondags- en paasplicht niet nakomen, dat priesters het celibaat niet letterlijk nemen en te vaak te diep in het glas keken, de heiligverklaringen en de vele heiligenbeelden die de aandacht van Christus en de bijbel - de kern van de zaak - afleiden. De aflatenhandel zinde hem nog minder… Een aflaat, een soort tegoedbon als sleutel tot de hemel waarmee rijkaards hun zonden afkochten, was in wezen niets anders dan een lucratief religieus spel waarmee de paus één van de grootste bouwprojecten financierde sinds de piramides of de Acropolis: de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome. Met deze machtspolitiek gedragen de paus en de bisschoppen alsof ze zelf god zijn.
 
 .
 
 '''Protestant'''
 Dit protest maakt Luther tot [[protestant]]. En het slaat aan. Niet dat Luther de eerste was. In Brussel duiken aan het begin van de zestiende eeuw individuen op die in 1500, 1502 en 1503 als ketter op de brandstapel eindigen omdat ze de doctrine, de macht van de kerk en de sacramenten- en Mariacultus aanvallen.&lt;ref&gt;LUCAS CATHERINE. ''Brussel. Van Renaissance tot republiek'', Epo, Berchem, 2014, p. 44.&lt;/ref&gt; In wezen is de actie van Luther in 1517 een uitloper en de kers op de taart van de diverse Middeleeuwse kerkelijke oppositie die streeft naar soberheid én naar het gebruik van de volkstaal in de religie in plaats van het onbegrijpelijke Kerklatijn. De geboorte van het [[protestantisme]] leidt tot kerkhervormingen onder de noemer ‘de [[reformatie]]’. Luther vindt dat gelovigen zelf in staat zijn om te communiceren met god, in tegenstelling tot het katholieke ‘herder-gedrag’ waarbij een intermediair, de [[priester]] of de [[paus]], de interactie tussen god en volk verzorgt. Die rechtstreekse communicatie met god verloopt voor protestanten via het lezen van de [[Bijbel (christendom)|bijbel]], een bijbel sinds bijna driekwart eeuw tijd gedrukt in het [[Latijn]] én in [[Volkstaal|volkstalen]]. De uitvinding van de [[boekdrukkunst]] omstreeks [[1450]] geeft wie het kan betalen of bereid is om te leren lezen toegang tot het woord van god. Gods woorden zijn niet langer het monopolie van de elitaire geestelijkheid in [[abdijschool|abdijscholen]] en in [[Klooster|bergkloosters]], vergeven boven het alledaagse [[Boer|boerenbestaan]] of het periodiek terugkerende [[Oorlog|krijgsgeweld]]. Gods woorden zijn niet langer het monopolie van de paus die de bijbel interpreteert. Protestanten waarderen het woord en de [[Alfabetisering|alfabetisering]] hoger dan katholieken. Het maakt hen zelfstandig, het werkt emanciperend. Antwerpen herbergt ongeveer de helft van alle drukkers uit de Nederlanden als Luther met zijn ideeën op de proppen komt. Voor een vertaalde bijbel betaalt een goed betaalde ambachtsman een half maandloon, vergelijkbaar met een dure gsm. Het is een revolutie: het geheime, gesloten boek dat enkel toegankelijk voor geestelijken, ligt plots in de huiskamer. Met als gevolg dat die zelfstandige lezing van de bijbel resulteert in een bonte bende bijbel-interpretaties. Vandaar dat er bij de protestanten geen [[paus]] bestaat. Die katholieke paus zal tijdens de [[Tachtigjarige oorlog]] meermaals als voorwerp van spot of als een instrument van de duivel opduiken. Bij protestanten is het gebruikelijk om over ‘kerken’ te spreken in plaats van ‘de kerk’. Al naar gelang de lezing of interpretatie ontstaat er de [[Lutheranisme|Lutheraanse]] kerk (kerk-kritisch maar loyaal, konings- of keizersgezind met centra in Worms en [[Wittenberg (stad)|Wittenberg]]), de [[Calvinistische]] kerk (radicaal, populistisch of republikeins, met centra in [[Geneve]] en de Noordelijke Nederlanden), die van de [[baptisten]] en de [[anabaptisten]] (naïef, met centra in Munster en in [[Witmarsum (Nederland)|Witmarsum]]). Sommige protestanten volgen de leer van [[Huldrych Zwingli]], anderen die van [[John Knox]]. In Noord Frankrijk en in Vlaanderen heeft het zo’n succes dat de kerk spreekt over afvalligen. In Frankrijk komt hun leer tot uiting bij de [[Hugenoten]] en in 1566 begint in Vlaanderen de beeldenstorm... Het nieuwe geloof, dat zich over Europa uitzaait, blijft weg uit het Italië, Portugal en Spanje. Daar triomfeert het katholicisme. De Spaanse kathedralen baden in het goud uit het net ontdekte Zuid-Amerika en in Rome verrijst tussen 1506 en 1626 de Sint-Pietersbasiliek in late-renaissance en barokstijl waar aldus de overlevering Petrus begraven is. 
 
.

.

=== 1518 ===

.

* Op 30 augustus wordt Lauken van Moeseke in Brussel onthoofd na een foltering op de pijnbank en het doorpriemen van zijn tong met gloeiend  metaal. Een rad stelt zijn lijk tentoon buiten de stadsmuren. 

.

* [[Hernan Cortez]] leidt een expeditie naar [[Yucatan]] en laat zijn schepen zinken.

.

* [[Dansplaag van 1518|Dansplaag]].

.

* Ketterijproces in Rome tegen Luther.

.

* [[Huldrych Zwingli]] maakt in Zwitserland bezwaar tegen de verkoop van aflaten.

.

* [[Leonardo Da Vinci]] breekt een vertoog over geometrie vroegtijdig af met '[[Etcetera|etcetera]]', wat ongeveer staat voor 'zoek het zelf maar uit'. Waarom hij deze tekst - waar hij nooit iets meer mee deed - niet afwerkte schrijft hij: 'omdat de soep bijna koud was.' Net zoals [[René Descartes|Descartes]] vindt Da Vinci dat er geen zekerheden zijn en dat alles te bevragen is.

.

.

=== 1519 ===

[[File:Ulrich Zwingli.png|thumb|550px|In 1519 komt het tot een definitieve breuk tussen Luther en [[Leo X]] en slaagt de hervormer [[Huldrych Zwingli]] (1484-1531) erin om van [[Zürich (stad)|Zürich]] een reformatiebolwerk te maken. Zwingli komt in 1531 om het leven - samen met de vader van [[Conrad Gesner|Conrad Gessner]] - in een gevecht tussen het protestantse leger en de katholieke liga van Zwitserse kantons.]]

.

* [[Keizer Karel V|Karel V]] benoemd tot kandidaat keizer (wat in 1530 zal volgen).

.

* [[Leonardo da Vinci]] overlijdt in [[Amboise]] Frankrijk. Van zijn 13.000 vellen met tekst, tekeningen, wiskunde, muziek... is de helft bewaard. De linkshandige schreef in spiegelschrift in het Toscaans. Als autodidact kende hij geen Latijn.&lt;ref&gt;PATRICK LATEUR. ''Leonardo literair.'' Athenaeum - Polok &amp; Van Gennep, 2019?&lt;/ref&gt;

.

* Reis om de wereld door [[Ferdinand Magellaan]].

.

* [[Hernan Cortés]] is in Mexico. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Bundesarchiv Bild 183-16879-0021, Wittenberg, Schlosskirche, Hauptportal, Thesentür.jpg|De kerk in Wittenberg waar Luther zijn 95 stellingen prestenteerde
Bestand:Albrecht_Dürer_080.jpg|[[Jacob Fugger]]
Bestand:Gasse_in_der_Fuggerei,_Augsburg.JPG|Een steeg in de Fuggerei
Bestand:Franz_Mozart_Gedenktafel_Fuggerei.jpg|Gedenktafel aan de metselaar Franz Mozart, overgrootvader van...
Bestand:Fugger_Fuggerei-Markuskirche+Herrengasse.jpg|Sint-Marcuskerk in de Herrengasse
Bestand:Fugger_Fuggerei_Herrengasse.jpg|De Herrengasse vanuit het zuiden
Bestand:Augsburg - Herrengasse.jpg|Herrengasse
Bestand:Fugger_viertel_brunnen.jpg|De Mittelgasse met de Fontein
Bestand:Fugger_Fuggerei_Fuggereimuseum.jpg|Het Fuggereimuseum
Bestand:Fugger_Fuggerei_Schauwohnung.jpg|De museumwoning
File:Hernan_Fernando_Cortes.jpg|[[Hernán Cortés|Hernan Fernando Cortés]]
File:Raffael_058.jpg|[[Rafaël Santi]] voltooit [[de School van Athene]].
File:Massysm Quentin — The Moneylender and his Wife — 1514.jpg|De goudweger (1514) [[Quinten Matsijs]], Louvre.
File:Petersdom_von_Engelsburg_gesehen.jpg|Om de bouwkosten te dekken verkocht de kerk aflaten. Dat zou leiden tot de Reformatie. 
File:Wittenberg,Luthers_Hochzeit.jpg|Wittenberg.
File:Statenvertaling_title_page.jpg|Titelpagina Statenvertaling
File:Hans_Holbein_d._J._049.jpg|[[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]]
File:Anne_boleyn.jpg|[[Anna Boleyn]]
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren twintig ==

[[File:Cranach_Katharina_von_Bora.jpg|thumb|550px|De adelijke non [[Katharina von Bora]] huwt op 13 juni 1525 met Maarten Luther. Hiermee breekt het protestantisme van Luther definitief met Rome.]]

.

;1520

.

* [[Filips Wielant]], Vlaams jurist, oud burgemeester van het [[Brugse Vrije]] overlijdt.

.

* [[Blijde intrede]] van [[Keizer Karel V|Karel V]] in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]]. Dochters uit vooraanstaande families begeleiden de jonge keizer met [[Topless|ontblote borsten]].

.

* [[Albrecht Dürer]] arriveert op 27 augustus in [[Brussel (stad)|Brussel]], hij bezoekt het [[Stadhuis (Brussel)|stadhuis]], bekijkt er vier schilderijen van [[Rogier van der Weyden]] en in het stadspaleis van [[Hendrik III van Nassau]], aan de rand van de [[Koudenberg]], bekijkt hij een tableau van [[Hugo van der Goes]]. De reden van zijn komst is een pensioensverlies. Hij bezoekt Erasmus. Vriendschappelijk is de kennismaking niet.&lt;ref&gt;LUCAS CATHERINE. ''Brussel van renaissance tot republiek.'' Epo, Berchem, 2014, p. 20-21.&lt;/ref&gt;

.

* De Leuvense universiteit verbrandt ketterse boeken.

.

* [[Adriaan Boeyens]] schipt het tot grootinquisiteur en regent in Spanje.

.

* In Aken kroont men Karel tot keizer. 

.

.

* 1521

.

* De Rijksdag van Worms slaat [[Lutheranisme|Luther]] in de ban en criminaliseert met het [[Edict van Worms]] de [[reformatie]]. De keurvorst van Saksen - waar Luther woont - voert het vonnis niet uit waardoor de Reformatie zich handhaaft. 

.

* Leuven verbrandt de Lutherse geschriften en een plakkaat bedreigt ketters met executie, verbanning en inbeslagname van goederen.

.

* Antwerpen maakt als eerste kennis met het Lutheranisme. In het Augustijnenklooster wonen oud-leerlingen Luther. [[Jacob Proost]], een Ieperling en prior van de [[Augustijnen]] herroept zijn Lutherse roeping, hervalt en vlucht naar [[Wittenberg (stad)|Wittenberg]].

.

* ♣ Op 27 april doodt de lokale bevolking van het Filipijnse  eiland [[Mactan]] [[Ferdinand Magellaan|Magellaan]]. Onder leiding van de latere volksheld [[Lapu-Lapu (persoon)|Lapu-Lapu]] laten ze zich niet bekeren tot het Christendom noch laten ze zich onderwerpen aan de Spaanse kolonisatie. Van Magellaans vijf schepen en zijn 237-koppige bemanning keert één schip met achttien opvarenden terug. [[Antonio Pigafetta]] (1491-1534) is onder hen en schrijft een reisverslag dat na zijn dood is gedrukt. Hij heeft het onder meer over 'godenvogels', afkomstig uit het aards paradijs: de paradijsvogel. In 1522 voegt de secretaris van Karel V twee door Pigafetta beschreven vogels samen tot een nieuw verhaal in zijn brief aan de bisschop van Salzburg met de titel ''De Mollucas Insulis''.&lt;ref&gt;HANS MULDER, p. 27.&lt;/ref&gt;

.

* [[Hernan Cortez]] vermoordt de [[Azteken]] in [[Tenochtitlan]], waar de [[pokken]] zijn uitgebroken. Na een belegering van drie maanden geeft de laatste Azteekse leider [[Cuauhtemoc (tlahtoani)|Cuauhtémoc]] zich over. 

.

.

;1522
** [[Adriaan Boeyens]] wordt paus [[Paus Adriaan VI|Adriaan VI]].
** [[Rhodos]] in handen van sultan [[Suleyman I]]
** De [[hospitaalridders]] verlaten het eiland na twee eeuwen en gaan naar Malta.
** Het Antwerpse Augustijnenklooster wordt op bevel gesloten en de monniken afgevoerd. De meesten herriepen hun dwalingen, op twee na.
** [[Inquisitie]] ingevoerd in onze regio.

.

.

* 1523
** Eerste [[Executierecht|executie]] van [[protestanten]] op de [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt]] in Brussel. De monniken [[Hendrik Voes]] en [[Jan van Essen (geestelijke)|Jan van Essen]] sterven zingend op de brandstapel. Er is belangstelling. De monniken zingen het [[Te Deum (hymne)|Te Deum Laudamus]] en zijn de eerste [[martelaren]] van de Lutherse religie.
** Luther schrijft een pamflet waarin hij hoopt de Joden zich tot het christendom zullen bekeren. Twintig jaar later, in 1543 verwijt hij hen de 'duivel in eigen persoon te zijn' en in het pamflet ''Over de Joden en hun leugens'' stelt hij zijn [[antisemitisme]] op scherp:hij wenst hen de verbanning en dwangarbeid toe, hun huizen en synagogen mogen tot as worden herleid. Is er, zoals meerdere Nederlandse organisaties stellen, een rechtstreeks verband tussen Luther en Hitler?

.

.

* 1524
** Pastoor [[Ulrich Zwingli]] van [[Zürich]] maakt tijdens de dienst zijn geheim huwelijk met de weduwe [[Anna Reinhard]] bekend.
** Overlijden [[Vasco da Gama]] (°1460 of 1469).
** Boerenopstanden, gekend als de [[Duitse Boerenoorlog]] zetten Zuid en Zuid-Oost Duitsland in vuur en vlam. De boeren verwijzen naar het traktaat van Luther ''Over de vrijheid van een Christen'' uit 1520 en verzetten zich tegen de eisen van de edellieden. Voor de boeren is Luther hun held en in zijn naam verwoesten ze honderden kloosters en kastelen. Grofweg honderduizend mensen vinden de dood. Deze acties, geleid door [[Thomas Müntzer]] (die de doodstraf krijgt), een leerling van Luther en andere verzetspredikanten, vallen niet in de smaak van Luther. Die veroordeelt de opstanden en hij kiest partij voor de adel. Het leidt er toe dat het [[Lutheranisme]] uitgroeit tot een staatsgodsdienst/instrument van de overheid en tot het feit dat Luther een beperkte betekenis krijgt als kritische maatschappijhervormer. Vooral de opstandige adel - geuzen- zullen zich aangetrokken voelen tot de leer van Luther: ze bestrijden de mistoestanden in de kerk, maar voelen zich nog aangetrokken tot hun vorst. Het volk daarentegen zal zich vooral tot het Calvinisme aangetrokken voelen. 

.

.

[[Bestand:Index_Librorum_Prohibitorum_1.jpg|thumb|550px|De eerste verboden boekenlijst verschijnt in de Nederlanden in [[1529]]. Daarna volgden Venetië (1543) en Parijs (1551). Rome neemt het idee over in 1557. In 1564 verschijnt de Index van Trente met de Tien Regels van Trente. De [[Index librorum prohibitorum]] bestaat tot [[1966]] om te vermijden dat de boekdrukkunst leken zou corrumperen. Voor de zestiende eeuw kan de kerk ketterse teksten makkelijk vernietigen. Met de boekdrukkunst wordt dat moeilijker. De laatste lijst uit 1948 omvat 4.000 titels met ketterse, moreel verwerpelijke of seksuele inhoud.]]

* 1525
** Huwelijk van [[Maarten Luther]] en de voormalige non [[Katharina von Bora]] in [[Wittenberg (stad)|Wittenberg]].
** Na de Boerenoorlog schrijft Luther een nieuw pamflet: ''Tegen de moorddadige en roofzuchtige boerenbendes''.
** Karel V verslaat zijn rivaal [[Frans I van Frankrijk|Frans I]], de koning van Frankrijk en houdt hem een jaar lang gevangen.

.

.

* 1526
** [[Juan Luis Vives |Juan Vives]] (1492-1540) schrijft ''De subventione pauperum'', een boek over de ondersteuning van de armen dat aanleiding geeft tot het [[Ieperse stelsel]]. Het stelsel is gebaseerd op onderzoek, registratie en begeleiding en zal het [[plakkaat]] van Karel V in 1531 inspireren. De principes zijn: 1. het samenvoegen van de inkomsten van alle [[Liefdadigheidsorganisatie|liefdadigheidsinstellingen]] maakt de herverdeling transparanter; 2. armen worden in hun woning bezocht; 3. bedelarij is verboden; 4. onverzorgde kinderen moeten een ambacht leren. 
** Keizer Karel V huwt [[Isabella van Portugal (1503-1539)|Isabella van Portugal]] in het [[Alcazar van Sevilla|Alcazar]] van [[Sevilla (stad)|Sevilla]]. Van daaruit reist het koppel naar [[Cordoba]]. De door de Arabieren geplaveide straten, riolen en zuivere wateraanvoer maken indruk. Dit is ongezien zelfs in Brussel, de stad waarmee Karel V vertrouwd is. In [[Granada (stad)|Granada]] maakt het koppel kennis met een stad die beschikt over stromend water, riolen en toiletten in vele huizen. Door dit huwelijk versterkt Karel V zijn (Spaanse), invloed in de Noord-Afrikaanse kuststeden. Ook de Portugezen hebben er voet aan wal. Daar laat Karel in het Moorse middeleeuwse fort, gekend als het Rode Paleis of het [[Alhambra (fort)|Alhambra]] (dat sinds 1492 door het katholieke koningspaar op de Turken veroverd is) een renaissancepaleis bouwen. Zijn vrouw zorgt ervoor dat wat nu rest, blijft. De islamitische kunst en de decoraties van [[Yusuf I]] gelden als voorbeelden van Moorse kunst op het Europese vasteland. In de tuinen staat het klooster van [[Sint-Franciscus]] waar de katholieke koningen - de voorvaderen van Karel en zijn vrouw - begraven zijn.
** [[Suleyman I]] wint de [[Slag bij Mohács (1526)|Slag bij Mohács]] en vernietigt het [[Hongaarse]] leger. De Hongaarse koning sneuvelt. Hongarije is voor 150 jaar [[Ottomaanse Rijk|Ottomaans]], Noord-Hongarije, [[Bohemen]] en [[Silezië]] zijn Oostenrijks bezit. Een jongere broer van Karel V, Ferdinand volgt de koning op en gaat de geschiedenis in als de grondlegger van de [[Donaumonarchie]]. Hoewel Oostenrijk in centraal Europa ligt zal het tot het einde van de zeventiende eeuw zich aan de Turkse grens bevinden.

.

.

* [[1527]]
** [[Sacco di Roma]]: 25.000 Duitse en Spaanse soldaten plunderen, verkrachten en moorden negen maanden lang. Na de capitulatie van de [[Zwitserse Garde]], vlucht de paus door een geheime gang naar de [[Engelenburcht]]. De rest van Rome is aan de indringers overgeleverd, waar ook de pest uitbreekt. Het graf van [[paus Julius II]] wordt opengebroken, het lijk van zijn sieraden beroofd. Priesters moeten naakt de spot drijven met God. Een lutheraan vermoordt een priester die weigert om een ezel de hostie te geven. De schedel van [[Heilige Johannes|Sint-Johannes]] wordt door de straten gekegeld; de zweetdoek van [[Sint-Veronica]] in een herberg verkocht. Nonnen worden in de kloosters tot orgieën gedwongen. Moeders en vaders zien onder bedreiging met de dood toe op de verkrachting van hun dochters. Op het hoogaltaar van de [[Sint-Pietersbasiliek]] worden Romeinse vrouwen afgemaakt. Schattingen ramen dat er zes- tot twaalfduizend mensen een gewelddadige dood sterven. De stad Rome beleeft de ergste plundering uit haar geschiedenis sinds de [[Visigoten]] in 410. Het wapenfeit beslecht de vijandelijkheden tussen Karel V en paus Clemens VII.
** Niccolò Machiavelli overlijdt (°1469). '''[https://www.youtube.com/watch?v=AOXl0Ll_t9s FILM]'''
** Geboorte van [[Filips II van Spanje|Filips II]].
** De intelligentsia rond de Brusselse [[Sint-Gorikskerk (Brussel)|Sint-Gorikswijk]] bekeren zich tot het protestantisme. Het gaat onder meer om de hofschilder [[Barend van Orley]], zijn leerling [[Pieter Coecke van Aelst]] en de hofleveranciers Pieter en Willem De Pannemaker. 

.

.

* 1528
** In Wenen wordt de [[Wederdoper]] en ex-priester [[Balthasar Hubmaier]] levend verbrand.
** [[Baldassare Castiglione]] beschrijft in zijn boek ''De Hoveling'' de hofetiquette en legt de basis voor de met gemak gespeelde uitmuntendheid, een houding die de maniëristen graag overnemen in hun schilderwerk.
** De Spaanse veroveraar Fernando Cortez brengt als eerste cacaobonen naar Europa.

.

.

* 1529
** [[Syfilis]] verspreidt zich over Europa.
** De [[Damesvrede van Kamerijk|damesvrede]] knipt de feodale band tussen Frankrijk en Vlaanderen door. [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] en [[Louise van Savoye (1476-1531)|Louise van Savoye]] vertegenwoordigen [[Keizer Karel V|Karel V]] en [[Frans I van Frankrijk|Frans I]]. Zo wordt [[Frans I van Frankrijk|Frans I]], de koning van Frankrijk de belangrijkste rivaal van Karel V. Frans I voelt zich omsingeld door de vele Habsburgse gebieden en zoekt bondgenoten achter de Habsburgse linie: in [[Gelre (hertogdom)|Gelre]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], Italië en bij [[Ottomaanse Rijk|de Sultan en de Turken in Hongarije, de Middelandse zee en Algerije]].
** Ottomanen staan voor de poorten van Wenen.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:OttomanEmpireMain.png|Het Ottomaanse Rijk eind 17de eeuw
File:400Behandlung_der_Syphilis.jpg|Eerste afbeelding van syfilis (Wenen, 1498); Columbus bemanning verspreidde de SOA in Europa.
Bestand:Lucas van Leyden 010.jpg|''Maagd met kind'' (1522) [[Lucas van Leyden]].
File:Cuauhtemoc_cropped.jpg|Cuauhtemoc (1502-1525) was de laatste Azteekse leider.
File:Codex_Mendoza_folio_67r_bottom.jpg|Azteekse krijgers.
File:Spanish_Conqueror_Helmet.jpg|Helm van een [[Conquistador (historisch)|conquistador]] (Spaans voor 'veroveraar'). 
Bestand:Hans Holbein d. J. 046.jpg|''[[Desiderius Erasmus]]'' door [[Hans Holbein de Jongere]].
File:La_emperatriz_Isabel_de_Portugal,_por_Tiziano.jpg|Isabella van Portugal door [[Titiaan]].
File:Sack_of_Rome_1527.jpeg|De Plundering van Rome door [[Maarten van Heemskerck]] (1527)
File:HabsburgMaria.jpg|Na de dood van haar tante Margaretha van Oostenrijk in 1530 werd Maria van Hongarije door haar broer Karel V aangesteld als landvoogdes der Nederlanden. 
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren dertig ==

[[Bestand:Waldseemuller_map_2.jpg|thumb|550px|De [[Universalis Cosmographia]] van [[Martin Waldseemüller]] (1507) is de eerste kaart die America aanduidt. Oudere kaarten dienen als inspiratie, zoals de Geografie van [[Ptolemaeus]] en de tekeningen van [[Martin Behaim]]. De Caraïben en wat de kaart Florida lijkt, zijn afgebeeld op de Cantino-kaart (van Portugal naar Italië gesmokkeld in 1502), en de Caverio-kaart (1503-1504) die de Golf van Mexico toont. Is Waldseemüller de eerste Europeaan die een Grote Oceaan op kaart afbeeldt? Of lijkt alleen zo omdat Waldseemüller de oostkust van Azië twee keer toont? In die dagen neemt men aan dat Columbus een vaarweg naar Azië vond. Van de duizend exemplaren van de kaart is er één bewaard. Sinds 2007 is ze te zien in de [[Library of Congres]].]]

.

{{Cquote|''''Het is onbehoorlijk iemand te groeten die bezig is te wateren of zich te ontlasten. Een welopgevoed mens moet ervan afzien lichaamsdelen, waaraan van nature een schaamtegevoel is verbonden, onnodig te ontbloten.  Wanneer de noodzaak ertoe dwingt, moet het met de gepaste schroom gescheiden, ook al is er niemand als getuige bij. Want de engelen zijn altijd aanwezig, en zij zien niets liever bij kinderen dan de schroom, de metgezelling en bewaakster van de zedigheid. Aangezien het al beschamend is om deze lichaamsdelen aan vreemde ogen bloot te stellen, betaamt het nog veel minder om ze door een ander te laten aanraken.  Het is schadelijk voor de gezondheid om zijn water op te houden; wie zich afzondert om het te lozen, gedraagt zich kies.'|Uit: De civilitate morum puerilium, geschreven door [[Desiderius Erasmus in de kunst|Erasmus]]'''}}

.

;1530

.

* [[Karel V (keizer)|Karel V]] schenkt het eiland [[Malta (eiland)|Malta]] aan de hospitaalridders die hun naam veranderen in [[Maltezer Ridders]].

.

* De [[Confessio Augustana]] op de [[Rijksdag van Augsburg (1530)|Rijksdag van Augsburg]] moet (georganiseerd door Karel V) hoopt het protestantisme en het katholicisme te verzoenen. Luthers medewerker [[Melanchthon]]s Confessio Augustana leidt niet tot verzoening en het [[Edict van Worms]] uit 1521 dat Luther afwijst wordt behouden. Alleen de katholieken ondertekenen het besluit.

.

* [[Desiderius Erasmus|Erasmus]] schrijft een opvoedkundig werkje: De civilitate morum puerilium. Het slaat aan bij katholieken én protestanten.

.

* Karel V is druk in de weer met zijn oorlogen en verlaat Brussel voor een lange periode. Hij stelt zijn zus [[Maria van Hongarije (1505-1558)|Maria van Hongarije]] aan als landvoogdes. 

.

.

;1531

.

* [[Lissabon]] lijdt onder een zware aardbeving. 

.

* Het katholieke leger van [[Schwyz]] verslaat het leger van de reformatieleider [[Huldrych Zwingli]]. Die komt om op het slagveld bij het Zwitserse [[Kappel am Albis]]. Sommige Zwitserse kantons erkennen het protestantisme als officiële godsdienst.

.

* De protestante Duitse vorsten en de rijkssteden sluiten het [[Schmalkaldisch Verbond]] en ijveren voor de erkenning van het lutheranisme. 

.

.

;1532

[[File:Pizarro.jpg|thumb|550px|In 1532/1533 buit [[Francisco Pizarro]] het verzwakte Incarijk uit (de pokken in Europese dekens verpakt, leiden tot een oorlog tussen de broers Atahualpa en Huáscar - [[verdeel en heers]] is een oud en machtig principe) waardoor Pizarro tot in het hart van het rijk doordringt en de Inkakeizer kan gijzelen. Het blijkt een militair voordeel. Enkele honderden Spaanse ruiters met vuurwapens verslaan met gemak het 'onthoofde' en 'gepokte' Incaleger. Intussen levert Atahualpa als 'losgeld' een kamer vol goud en zilver aan Pizarro. Het houdt zijn ter dood veroordeling niet tegen. Voor zijn executie bekeert de Incakeizer zich tot het christendom, ook dat baat niet. Pizarro, heer en meester in het rijk, sticht de stad [[Lima (stad)|Lima]] tot afgunstige conquistadores hem vermoorden. In zijn geboortestad [[Trujillo (Spanje)|Trujillo]] herinnert een bronzen ruiterstandbeeld hem.]]

.

* [[Thomas More]] neemt ontslag als lord chancellor in Engeland omdat hij de eis tot echtscheiding van koning [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] niet steunt.

.

* De schepenbank van Brugge laat [[Ghileyn Wouters]] opgehangen wegens hekserij.

.

* Karel V verdrijft de Turken uit [[Hongarije]].

.

.

 
 '''Ziektes zijn zwaarwichtiger dan zwaarden bij botsende beschavingen'''
 
 Al vroeg in de zestiende eeuw, nog voor het nieuwe continent de naam Amerika krijgt, verspreidden de Europese, Afrikaanse en Aziatische ziektekiemen zich er, met een snelheid die zelfs de Spaanse veroveraars op hun paarden niet bijhouden. Aangevoerd door kolonisten en [[conquistadores]] die zich aanvankelijk van geen kwaad bewust zijn, plaveien de [[Pokken|pokkenepidemie]] en ziekten zoals [[griep]], [[dysenterie]], [[Roodvonk (ziekte)|roodvonk]], [[gele koorts]], [[dengue]], [[tyfus]], [[malaria]], [[builenpest]], [[waterpokken]], [[kinkhoest]], [[trachoom]], [[difterie]], [[mazelen]]... het pad voor de Europese expansie. [[Indianen]] overleden sneller op hun ziekbed en in aantal dan hun collega’s op het slagveld. Wapengekletter is vaak onnodig. Dichtbevolkte Indiaanse koninkrijken en gesofisticeerde gemeenschappen verdwenen voor de Europeanen er neerstreken. Het spoor van de ziektekiemen is te volgen van [[Columbia (rivier)|Columbia]], de [[Mississippi (rivier)|Mississippivallei]] en [[Mexico (land)|Mexico]] naar Panama en Zuid-Amerika. 'Zij stierven bij honderden, bij duizenden, bij tienduizenden, bij honderdduizenden, bij tientallen miljoenen' schrijft de Amerikaanse historica [[Jill Lepore]].&lt;ref&gt;JILL LEPORE, Vertaald door Riet Dal, Ineke van den Elskamp, Sjaak de Jong Ea. ''Deze waarheden. Een geschiedenis van de Verenigde Staten,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2020, p. 41-42.&lt;/ref&gt; De kolonisten zien er een goddelijke verklaring in, hun verovering is voorbestemd. Het duurt tot Darwin het mysterie van de superieure Europeaan oplost: Het langdurig geïsoleerde Amerika van de rest van de wereld resulteerde in een immuniteitsgebrek. De Europese, Aziatische en Afrikaanse volkeren kwamen in contact met elkaar en met het hun vee en wisselden ziektekiemen met elkaar uit.&lt;ref&gt;Ibidem.&lt;/ref&gt;
 
 Als Columbus op [[Hispaniola]] (nu Haïti en de Dominicaanse Republiek) aan land gaat, treft hij er de [[Arowakken]]. Hij merkt op dat ze waardeloos zijn als slaaf in de mijnbouw of als knecht in de landbouw. Hun weerstand tegen de Europese pokken en [[mazelen]] is nihil en decimeert hen. Tegen 1512 – twee decennia na de ontdekking van Columbus zijn er van de miljoen Arowakken nog veertig duizend over. Dertig jaar later trekt [[Hernando de Soto (ontdekkingsreiziger)|Hernando De Soto]] (ca. 1497-1542) in 1540 door de vruchtbare Mississipivallei en treft hij verlaten Indianensteden aan.
 
 '''Hernan Cortés, een schoolvoorbeeld'''
 De Europese vuurkracht en de zwaarden zijn niet te onderschatten bij de verovering maar zonder de ziektekiemen, is de verovering onmogelijk. De geheimzinnige ziekte breekt niet allen veel Indiaanse levens; het breekt het verzet en het moreel van de overlevende Indianen én bevestigt de Spanjaarden in hun goddelijke missie. Ze zijn onoverwinnelijk.
 
 In 1519 landt [[Hernan Cortés]] met zeshonderd troepen op de Mexicaanse kust om het [[Azteken|Azteekse keizerrijk]] te onderwerpen. Het plan is ambitieus. Cortés neemt het met een handvol mannen op tegen een militaristische miljoenenmaatschappij waarin bloemen en het tuinieren een deel van de cultuur zijn. Hij bereikt de eilandhoofdstad [[Tenochtitlan]] vol bloemen in het voormalige [[Texcocomeer]] in de [[Vallei van Mexico]] (nu een wijk in [[Mexico-Stad]]). Cortés ziet er privé stadstuinen voor burgers, openbare tuinen, koninklijke- en tempeltuinen van de Azteekse aristocratie. De tuinbloemen die we nu vanzelfsprekend beschouwen zijn er op kleur geordend en zullen hun weg naar Europa en India vinden: [[Afrikaantje|Tagetes]] spp (die merkwaardig genoeg het afrikaantje heet), [[Dahlia]] spp, [[Agave amica|tuberrozen]], [[zinnia|zinnia's]] en mogelijks [[Bromelia (geslacht)|bromelia's]], cactussen en [[yucca|yucca's]]. We weten dat de Azteken bloemen kweken uit hun liefdespoëzie. Half augustus valt Cortés Tenochtitlan binnen met zeshonderd voetsoldaten en vijftien ruiters. De Spanjaarden geloven hun ogen niet. Vijftienduizen huishoudens, een massa tuinen, 'een architectonisch wonderland met brede, rechte wegen, kanalen, vijvers en bruggen' iets wat ze in Spanje nooit zagen. Cortés is zo onder de indruk dat hij de stadtuinen van Chalco beschrijft: 'Het zijn de grootste, friste en mooiste tuinen ooit waargenomen. Ze zijn tien kilometer in omtrek in het midden bevind zich een plezierige waterstroom. Op een afstand van twee boegschoten staan gebouwen, omringd door terrein beplant met verschillende fruitbomen, met struiken en geurige bloemen. Werkelijk, het is een heerlijke ruime en plezierige plek.' Daarnaast zijn er beschrijvingen van de tuinen in de naburige stadstaat [[Texcoco]]. De koning [[Nezahualcoyotl]] (1402-1472) houdt van doolhoven en buitenbaden, er zijn kanalen, fonteinen, bloembedden. Nezalhualcoyotl laat tweeduizend dennen planten en voor zijn tuinen gebruikt hij geurende bloemen en bomen. Sommige zijn geïmporteerd. [[Motecuhzoma I|Montezuma I]] legt een koninklijke botanische tuin aan in Oaxtepec en wikkelt de wortels van struiken en bomen in matten om ze te transporteren.&lt;ref&gt;STEPHEN L. BUCHMANN, vertaald door Meile Snijders. ''Bloemen. Een cultuurgeschiedenis'', Contact, Antwerpen, 2016, p.113-115.&lt;/ref&gt;
 Na zijn veroverzicht baant Cortés zich met een verlies van ‘slechts’ twee-derde van zijn mannen een weg terug naar zijn schepen. Dit succes realiseert hij door zijn militaire slagkracht van zwaarden, een handvol kanonnen, stalen harnassen, helmen en paarden in combinatie met de Indiaanse naïviteit. Bij een tweede aanval zijn de Azteken alert en verdedigden ze standvastig, straat na straat. Een onverwachte verrassing bevoordeelt de Spanjaarden: een besmette Cubaanse slaaf veroorzaakt er een epidemie. Op korte termijn sterf bijna de helft van de twintig miljoen Azteken aan pokken. Een eeuw later zijn ze vrijwel verdwenen. Minder dan tien procent (1,6 miljoen indianen) overleeft. Alle curiosa, de zilver- en goudschatten belanden in het hart van Europa: Brussel. In het paleis van [[Karel V (keizer)|Karel V]] op de [[Koudenberg]] worden die tentoongesteld en [[Albrecht Dürer]] beschrijft ze bij één van zijn bezoeken in 1520. 'Een grote, gouden zon ter grootte van een vaam, een maan uit zuiver zilver van dezelfde grootte en twee zalen vol harnassen, bizar wapentuig, schiettuigen, curieuze kledij en beddengoed en nog veel meer. Het een al fascinerender dan het andere. Alles wordt geschat op minstens 100.000 florijnen. Nooit in mijn leven was ik zo onder de indruk van wat ik zag. Ik zag er kunstwerken van ongekende schoonheid en ik was onder de indruk van het vakmanschap van deze mensen.'&lt;ref&gt;Geciteerd in: LUCAS CATHERINE. ''Brussel van renaissance tot republiek''. Epo, Berchem, 2014, p. 18-19.&lt;/ref&gt;
 
 '''Francisco Pizarro, de beste leerling'''
 Wat in 1519 in het [[Azteken|Aztekenrijk]] gebeurt, herhaalt zich een decennium later in [[Peru]]. De ontmoeting tussen veroveraar [[Francisco Pizarro|Pizarro]] en zijn legertje van 168 soldaten (106 infanteristen en 62 te paard) met de Incakeizer en zonnegod [[Atahuallpa]] is straffer dan het verhaal van Cortés. Net zoals zijn collega Cortés vertegenwoordigt Pizarro het [[Roomse Rijk|heilige Roomse rijk]] van [[Keizer Karel V|Karel V]], de machtigste vorst van Europa, zo niet de wereld, die ook over onze Nederlanden heerst. Aanvankelijk ziet er niets naar uit dat Pizarro het zal redden. Hij staat met een troepje soldaten op onbekend terrein, onbekend met de plaatselijke gebruiken, onbekend met de taal. Zijn meest nabije steuntroepen bevinden zich zestienhonderd kilometer verderop. Atahuallpa staat in het centrum van zijn rijk, omringd door miljoenen onderdanen en een leger van 80.000 soldaten. De locatie van de confrontatie? De stad [[Cajamarca (stad)|Cajamarca]]. Pizarro’s soldaten getuigen dat ze bang en verward het gebied intrekken. Angst tonen of rechtsomkeer maken is geen optie. Hun Indianengidsen zouden hen doden als zwakte of onzekerheid bovendrijven. Dus doen ze alsof ze vol goede moed zijn.
 
 Dat de besmettingen en de sterfte onder de Inca’s het grootste werk doen, komt bij de Spanjaarden niet op. Nog voor ze een Inca zien leiden de pokken er tot een catastrofale crisis in het hoogst ontwikkelde rijk van de Nieuwe Wereld: een burgeroorlog. En dat tot genoegen van Pizarro.
 
 '''Cajamarca'''
 Als Pizarro de eeuwenoude Incastad [[Cajamarca (regio)|Cajamarca]] nadert, ziet hij in de verte, aan de voet van de bergen het kamp van Atahuallpa. Een van zijn schrijvers, duidelijk onder de indruk noteert: ‘Een prachtige stad, vol tenten. (…) Tot nu toe zagen we in Indië nooit zoiets.’
 Merk op: ze spreken over Indië. Het is 1532. Veertig jaar eerder zette Columbus op dit continent voor het eerst voet aan wal. De tijdgenoten van Columbus, noch in Spanje, noch in Italië, noch in Frankrijk realiseren zich het belang van het jaartal dat nu in de geschiedenisboeken staat: 1492. In 1534 komen Christoffel Columbus en [[Amerigo Vespucci (persoon)|Amerigo Vespucci]] niet voor op de lijst van ontdekkingsontdekkers. Die vermelden Cabral en [[Marco Polo]]. Noch [[Niccolo Machiavelli]] noch [[Lodovico Guicciardini]] schrijven over 1492. Het duurt tot na 1538 voor de term ‘Amerika’ ingang vindt bij de publicatie van [[Gerard Mercator|Mercators]] kaart die met ‘Terra Americi’ het continent benoemt. Terra Americi gaat terug op Amerigo Vespuccis populaire brieven over de Nieuwe Wereld. Deze ‘Mundus Novus’ beschreef hij als een vruchtbaar en schoon continent. Amerigo’s brieven verkochten als zoete broodjes en overtuigden de Europeaan dat het nieuwe Westen geen deel van Indië is. De Duitse cartograaf  [[Martin Waldseemüller]] noemde het ontdekte land in 1507 naar Vespucci op zijn kaart [[Universalis Cosmographiae]]. Mercator nam het over en institutionaliseerde het begrip. Maar dit terzijde. Het is 16 november 1532. Na het kamp en de stad zorgvuldig te observeren, trekken ze de vallei in en gaan ze de stad in. En we zijn in Indië waar de Incakeizer zich in een mum van tijd gevangen laat zetten. In een mum van tijd slachten de Spanjaarden een leger af dat meer dan vijfhonderd keer zo groot is af. Niet één Spanjaard laat het leven. Ooggetuigenverslagen documenteren ons tot op vandaag wat daar – binnenkort vijfhonderd jaar geleden – gebeurde. 

.

.

;1533

.

* [[Paus Clemens VII|Clemens VII]] weigert de ontbinding van het huwelijk tussen [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en [[Catharina van Aragon]].

.

* Een tweede protestantse stroming, de [[wederdopers]] vestigen in [[Münster (Westfalen)|Munster]] met geweld een heilstaat waar alle mensen gelijk zijn. Luther verwerpt het experiment en kiest de kant van de vorsten.

.

.

;1534

.

* [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] wordt hoofd van de [[Anglicaanse kerk]].

.

* [[Ignatius van Loyola]] sticht de orde van de [[Jezuïeten]].

.

* In [[Münster (stad)|Munster]] verjagen de wederdopers bisschop [[Frans van Waldeck]] en roepen de stad uit tot nieuw Jeruzalem. [[Jan Matthijs]], de geestelijke leider, radicaliseert en tolereert er uitsluitend wedergeborenen. 

.

* De Brusselse [[wederdopers]] of [[anabaptisten]] leiden de opstand in Brussel tijdens de hongersnood. Ze prediken gemeenschap van goederen, gelijkheid in rang, fortuin of afkomst. In hun ogen moeten de Christenen hun bezit delen en omdat de bijbel niets zegt over het aantal vrouwen dat een man kan huwen, zijn ze [[Polygamie|polygamisch]]. De [[Anabaptisme|anabaptische]] leiders zijn doorgaans geen geestelijken maar ambachtslui. 

.

.

;1535

.

* Executie van [[Thomas More]].

.

* Bisschop [[Frans van Waldeck]] stelt een wreedaardig leger samen van protestanten en katholieken en belegert Munster. 

.

* ♣ Karel V neemt [[Tunis]] gewelddadig in met zijn adellijke fine fleurde een expeditieleger. Op 25 mei vertrekt hij uit [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]] met een vloot van vierhonderd schepen en 30.000 manschappen waaronder de veteranen van de [[Conquistador (historisch)|Conquista]] [[Hernan Cortés]] en de hertog van Alva, Hendrik van Nassau, [[Graaf van Egmond|Lamoraal van Egmond]]... De belegering duurt een maand en levert een buit van driehonderd kanonnen. Niet zoveel later maakt Brussel kennis met vier leeuwinnen, een leeuw en de eerste [[Anjer|anjers]] en de[[Afrikaantje|tagetes]], 'het afrikaantje' genoemd. In de [[Warandepark|warande]], het [[Egmontpaleis|Egmont]]- en Nassaupaleis bloeien ze.&lt;ref&gt;LUCAS CATHERINE. ''Brussel van renaissance tot republiek''. Epo, Berchem, 2014, p. 92-94; MICHAEL PYE, vertaald door Pon Ruiter &amp; Annemie de Vries. ''Antwerpen. De gloriejaren'', Bezige Bij, Amsterdam, 2012, p. 103.&lt;/ref&gt; Dit is, aldus de chroniqueurs het wapenfeit van de eeuw en een succesvolle heruitgave van de kruistochten. In werkelijkheid gaat het om een slachting en een vandalenstreek. Er is de ontheiliging van de grote moskee van al Zaituna en de plundering van de bibliotheek. De soldaten vertrappelen duizenden boeken. Van de 180.000 inwoners slaat een derde op de vlucht. Vrouwen en kinderen zien een slavenbestaan in het vooruitzicht en zestigduizend lijken rotten tot hun pestdampen Karel op eind juli naar het naburige [[Radès]] dwingen. [[Karel van Gelre|Karel van Egmont]] sterft, zijn broer [[Lamoraal van Egmont]] ontsnapt na zijn evacuatie naar Spanje.

.

.

;1536

[[Bestand:Lucas_Cranach_d._Ä._035.jpg|thumb|550px|[[Lucas Cranach de Oude]] schildert in 1536 Hof van Eden. Het is te in de [[Gemäldegalerie Alte Meister]] in [[Dresden]].]]
.

* [[Anna Boleyn]] wordt onthoofd.

.

* Erasmus sterft (°1469).

.

* De flamboyante, vijfentwintigjarige [[Jan van Leiden]] wordt samen met twee anderen publiekelijk doodgemarteld. Van Leiden (kleermaker, koopman, herbergier, rijmdichter, zager en acteur) ontmoet drie jaar eerder de [[wederdoper]] [[Jan Matthijs]]. De twee vestigen zich in [[Münster]], een stad die uitgroeit tot een wederdoperbolwerk. Tijdens een belegering sneuvelt Matthijs en roept van Leiden zichzelf uit tot koning. Er volgt een schrikbewind waarbij van Leiden zich van alle luxe voorziet; hij houdt er zeventien vrouwen op na. Bloedige straatgevechten maken een eind aan zijn terreur en herstellen de katholieke orde. Een half jaar lang is van Leiden als circusbeer in een kooi te zien; een rondreizende attractie waarna men hem executeert. De kooien met de lijken hangen een halve eeuw aan de toren van de [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Sint-Lambertuskerk]].  Aan die kerk hangt de kooi er nog steeds.

.

* Jean of [[Johannes Calvijn]], een jonge Fransman die aan de universiteit van Parijs geen gehoor vindt met zijn ideeën, verhuist naar [[Genève (stad)|Genève]] in Zwitserland, een uitnodigende, gastvrije feest- en universiteitsstad en publiceert zijn ''Onderwijs in de christelijke godsdienst'' dat zijn strenge leer verkondigt: dansen is verboden, feesten is decadent, het theater een zondige plek. Zuinigheid, werken en eerlijkheid zijn de waarden om na te streven. 

.

* Neemt [[Diego de Amalya]] de eerste aardappel mee uit Peru of Chili? Het is een hypothese. De [[Inca's]] verbouwen de plant al eeuwen in het Andesgebergte op hoogtes waar andere planten nauwelijks groeien. 

.

.

;1537

.

* Amsterdam onthoofdt drie wederdopers wegens ketterij en [[Verbanning|verbant]] drie anderen.

[[Bestand:Gerechtigkeit-1537.jpg|thumb|550px|Rond 1537 schildert [[Lucas Cranach de Oude]] Vrouwe Justitia, een Romeinse godin die de [[personificatie (beeldende kunst)|personificatie]] van het [[rechtspraak|recht]] werd. Haar beeltenis is vaak te zien op [[gerechtsgebouw]]en en de rechtsfaculteiten. Haar [[Griekse mythologie|Griekse]] collega is [[Themis (godheid)|Themis]]. Vrouwe Justitia is geblinddoekt (de blinddoek komt uit het gebedshuis van de  Joden, de [[synagoge]]), ze draagt rechts een [[zwaard (wapen)|zwaard]] (dat kreeg ze van [[Judith (boek)|Judith]]) en links een [[weegschaal (voorwerp)|weegschaal]] (geërfd van de [[aardsengel]] [[Michaël (aartsengel)|Michael]]). De [[blinddoek]] staat voor rechtspraak voor iedereen gelijk, de [[weegschaal (voorwerp)|weegschaal]] stelt de afweging voor en het [[zwaard (wapen)|zwaard]] verwijst naar het [[vonnis]].]]

.

.

;1538

.

* [[Johannes Calvijn]] verlaat Genève. Zijn denken jaagt inwoners in het verzet en ze zetten hem de stad uit. Als Calvijn in 1564 overlijdt is de situatie volledig gekeerd: Calvijn is de paus van Genève, aldus zijn critici.

.

* De paus excommuniceert koning [[Hendrik VIII van Engeland]].

.

* [[Titiaan]] schildert zijn [[Venus van Urbino]]

.

.

;1539

.

* Er breekt rond Kortrijk een volksopstand uit.

.

* [[Johannes Lupi]] de Nederlandse [[polyfonie|polyfonist]] overlijdt.

.

* [[Isabella van Portugal (1503-1539)|Isabella van Portugal]], de vrouw van Karel V sterft samen met haar zesde kind in het kraambed. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Friedrich_Hundt_Münster_Lambertikirche_1870er.jpg
Bestand:2005-11_Münster_Lamberti_Goethe.JPG|[[Goethe]] is in een muur van de Lambertikirche afgebeeld.
Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg
Muenster_Lamberti_Koerbe_6428.jpg
File:Francisco_Pizarro.jpeg|Francisco Pizarro.
Bestand:Tizian - Venus von Urbino.jpg|''[[Venus van Urbino]]'' (1538) [[Titiaan]].
File:Marinus_Claesz._van_Reymerswaele_001.jpg|De geldwisselaar en zijn vrouw (1539) [[Marinus van Reymerswale]].
File:Studio_of_Joos_van_Cleve_Francis_I_of_France.jpg|[[Frans I van Frankrijk]] 1515-1547.
Bestand:Hans_Holbein_d._J._049.jpg|[[Hendrik VIII van Engeland]]
Bestand:EmperorSuleiman.jpg|[[Süleyman I]]
Bestand:Jakob_Seisenegger_001.jpg|Karel V
Bestand:La_emperatriz_Isabel_de_Portugal,_por_Tiziano.jpg|[[Isabella van Portugal (1503-1539)|Isabella van Portugal]], vrouw van Keizer Karel.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== ♣ De jaren veertig: meerpadige doolhoven &amp; botanische tuinen ==

[[File:Naturalis_Biodiversity_Center_-_Solanum_lycopersicum_var._lycopersicum_-_old_tomato_herbarium_sheet_-_detail.jpg|thumb|550px|♣ Oudst bekend herbariumblad met tomaat, 1542-1544, bewaard in Leiden. In Meso-Amerika kweken de voorvaderen van de Azteken en de Maya's diverse varianten. De conquistadores stuurden de gele 'xitomatl' en de 'xipotatl (Asteekz voor tomaat en aardappel) de 'giftige' plant naar Spanje als sierobject. Rond 1750 ontdekken Italianen en Fransen uit de Provence dat de &quot;pomo d'oro&quot; (gouden appel) eetbaar is. Door kruisen en selecteren krijgt de tomaat haar rode kleur. Na 1850 is het een veelgebruikte groente. In 1893 beslist het Hooggerechtshof in de V.S dat de tomaat een groente (en geen fruit) is. Het proces kwam er naar aanleiding van de verschillen in taxen voor groeten en fruit.]]

[[Bestand:Fuchscannabis.jpg|thumb|550px| ♣ Een van de heilzame planten in het Kruidenboek van Leonhart Fuchs dat in 1542 verschijnt, is cannabis.]]

.

=== 1540 ===

.

* De eerste gebastioneerde vesting in onze streken is de Gentse dwangburcht, het [[Spanjaardenkasteel]] aan de stadsrand; men spreekt over het Italiaans stelsel, dat krijgt vaste vorm rond 1525: ze zien er uit als stervormige veelhoeken met vooruitspringende bastions op de hoeken.

.

* Geboorte van Filips van [[Marnix van Sint-Aldegonde]], de latere diplomaat en raadgever van [[Willem van Oranje]] (1533-1584) in Brussel.

.

.

=== 1541 ===

.

* [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] schildert [[Het laatste oordeel (Michelangelo)|Het laatste oordeel]].

.

* [[Mississippi|Mississipip]] ontdekt.

.

* Turken nemen de Hongaarse hoofdstad [[Boedapest|Boeda]] in.

.

* Karel V slaagt er niet in om [[Algiers]] in te nemen tijdens zijn tweede Afrikaanse veldtocht. De nederlaag is smadelijk en vele Flamenco's komen om. 

.

.

=== 1542 === 

.

* Om Fransen het hoofd te bieden, bouwt [[Maria van Hongarije (1505-1558)|Maria van Hongarije]], landvoogdes der Nederlanden en zus van Karel V in [[1542]] een versterking: de 'Burcht van Maria'. Het plan toont geometrische straten in een ster die vertrekken vanuit een centraal plein. Van de versterkingen is niets over. De Franse koning [[Hendrik II van Frankrijk|Hendrik II]] neemt de oninneembare stad in twaalf jaar na zijn ontstaan. Het noodzaakt Karel V tot de vesting Philippeville.

[[File:Marinus van Reymerswale, Ein Notar, 1542.jpg|thumb|550px|In het [[New Orleans Museum of Art]] hangt ''De roep om rechtvaardigheid'' van [[Marinus van Reymerswale]]. De vadsige advocaat en zijn klerk tonen de bureaucratische traagheid. Reymerswale schildert de cliënt drie keer: als jongeling, als volwassene, als bejaarde. Als de zaak ver genoeg gevorderd is en de cliënt eindelijk genoeg spaarde, schuift hij de corrupte advocaat een geldbeugel toe. Het schilderij baseert zich op een rechtszaak die twaalf jaar duurde. Geld in [[contanten]] speelt steeds meer rol in het leven vanaf de [[Renaissance]]. Dat heeft te maken met de [[ontdekkingsreizen]] die de [[Goudstandaard|goud]]- en [[Zilver|zilverhandel]] stimuleren na de rooftochten van de [[conquistadores]].]]

.

* Antwerpen start een nieuwe omwalling met stenen en een gracht, negen bastions en vier stadspoorten door [[Donato de' Boni]]. 

.

* Het ''New Kreüterbuch'' van [[Leonhart Fuchs]] (1501-1566), een Duits botanicus en arts verschijnt in Basel.

.

.

=== 1543 ===

.

* [[Nicolaas Copernicus]] publiceert over de planeten.

.

* [[Andreas Vesalius]] publiceert zeven boeken over het menselijk lichaam en schopt het tot lijfarts van keizer Karel.

.

* ♣ Rembert Dodoens (Mechelen 1517–Leiden 1585) bewerkt en vertaalt het kruidenboek van Leonhardt Fuchs naar de volkstaal en voegt tweehonderd nieuwe planten toe. Edities zullen elkaar opvolgen: in 1554 beschrijft hij 1060 planten met 719 prenten, in 1563 lopen de aantallen op tot 1406 en 861.

.

&lt;gallery&gt;
PMa_B_501_Antwerpen.jpg
Dodoens02.jpg
Rembert_Dodoens_(1517-1585)_-_Cruydeboeck_(1554)_Museum_Hof_van_Busleyden_Mechelen_6-07-2018.jpg
Rembert_Dodoens_29-6-1517,_Leiden_-_Gedenksteen_te_Schilde,_waar_hij_zijn_Cruydeboeck_in_1554_schonk.jpg
Bestand:Rembertdodoens.jpg
File:DodonaeusLeiden.JPG
File:Title_page_of_Cruydt-Boeck,_1618_edition.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1544 ===

.

* Op de Amsterdamse zeedijk komt een vaste kaarslantaarn, een voorloper van de straatverlichting.

.

* De Franse koning richt een korps op voor ordehandhaving: de [[Marechaussée]]. De ruitereenheid bewaakt de wegen en controleert de weggebruikers.

.

* Willem van Oranje is elf en gaat in Brussel wonen.

.

* [[Gerard Mercator |Mercator]] ontsnapt aan de doodstraf wegens zijn lutherse sympathie. Zijn medearrestanten niet.

.

* ♣ Oprichting van de [[Orto botanico di Pisa]] gelieerd aan de Università di Pisa onder [[Cosimo I de' Medici]].

.

.

=== 1545 ===

[[File:Orto dei semplici PD 01.jpg|thumb|550px|♣ De botanische tuin van [[Padua (stad)|Padua]] is bekend als Orto dei Semplici met op de achtergrond de Sint-Antoniusbasiliek. Wetenschappers leggen in 1543 de eerste botanische tuin ter wereld aan: de [[Orto botanico di Padova]]. Omdat mensen de [[medicinale plant]]en stelen, komt er een muur. De tuin lijkt van buiten uit op een vesting, binnen de muren kennen de bedden een ingewikkeld fantasiepatroon. De planten komen van de streken die handel drijven met Venetië dat veertig kilometer ten oosten van Padua ligt. De stad neemt een voortrekkers rol bij de introductie van exotische planten. De Venetiaanse vertaler van Vitruvius' De Architectura [[Daniele Barbaro]] ontwerpt de cirkelvormige tuin volgens het patroon van de [[Hortus conclusus|Hortus Conclusus]]. Na de inwijding in 1545 komen er herbaria, een bibliotheek en laboratoria bij. De botanische tuin kent vrij laat haar oorsprong in de geschiedenis. Tegen mijn intuïtie in ontstaan ze niet kort na de ontdekking van Amerika of tijdens de voorbereidende reizen. De biografie van de machtigste vors van het moment - die van [[Keizer Karel V]] - is illustratief. Bij zijn dood in 1555 blijft Amerika onvermeld. In de halve eeuw na 1492 is er nauwelijks interesse voor lokale levensgewoonten of de dieren- en plantenwereld aan de andere zijde van de oceaan. De plaatselijke culturen en de omringende natuur percipiëren ze als barbaars en bizar, als een wildernis vol wilden. De ontdekking en de bezetting van de nieuwe wereld gaat gepaard met een goud- en zilverdorst van de [[Conquistador (historisch)|conquistadores]] en hun religieuze beschavingsdrift. Het missionaire en [[messianisme|messianistische]] katholicisme zullen ze als wereldgodsdienst uitbouwen met missionarissen die de heidenen bekeren. En net zoals in de vroege middeleeuwen kiezen ze voor een hybride missionering waarbij ze de locale symboliek een plaats gunnen. Vanaf de tweede helft van de zestiende eeuw verandert die godsdienstig eenzijdigheid. Die godsdienstige motieven zijn de Nederlandse en Engelse zeevaarders die Amerika koloniseren eerder vreemd. De handel in ongekende luxeproducten is hun codewoord en brengen de ontdekkingsreizen terug naar de essentie, namelijk de zoektocht naar nieuwe handelsroutes sinds de Turken de oude zijderoutes en de oude specerijenroutes bezetten.]]

.

* De Antwerpse drukker [[Jacob van Liesveldt]] wordt onthoofd wegens [[ketterij]]. Hij drukte een bijbelvertaling met annotaties van [[Maarten Luther|Luther]]. 

.

* Begin [[Concilie van Trente]] (tot 1563).

.

* ♣ Begin van de [[Giardino dei Semplici]] of de botanische tuin in [[Florence (stad)|Florence]], opgericht door Cosimo I de' Medici. De directeur zoekt men onder de tuinlui uit het Noorden en men benoemt [[Joseph Goedenhuyse]] waarvan de naam veritaliaanst tot Guiseppe Casabona. Na de Orto botanico di Pisa en de Orto botanico di Padova is dit de op twee na oudste botanische tuin ter wereld.

.

* De Bibliotheca Universalis van [[Conrad Gesner]] verschijnt en maakt de man beroemd. Het lijvig boekwerk vermeldt alfabetisch drieduizend Griekse, Latijnse en Hebreeuwse auteurs van de klassieke tijd tot heden.

.

.

=== 1546 ===

.

* Luther overlijdt.

.

* De doopsgezinden Dirk Pietersz Smuel en Jacob de Geldersman worden als ketters verbrand op de [[Dam (Amsterdam)|Dam in Amsterdam]].

.
* Schotse protestanten gaan vermomd [[St Andrews Castle|Saint Andrews Castle]] binnen, vermoorden er kardinaal Beaton en hangen zijn lichaam aan de kasteelmuur.

.

* De [[Index van Leuven]] krijgt kracht van wet door keizerlijk edict.

.

* ♣ Het valt de Portugezen op dat hun buitengewesten sommige soorten struikwinde ([[smilax]]), een glanzende klimplant gebruiken als medicijn. De thee ervan zou syfilis aanpakken. [[Andreas Vesalius|Vesalius]] beschrijft de wortels in een brief. Samen met peper, kruidnagel, gember en kaneel importeren de Portugezen ze in Antwerpen, waar ze in de handel te krijgen zijn. Zo ontwikkelt [[Syfilis]] zich tot de hedendaagse ziekte. Doordat de bacterie de slachtoffers langer laat leven, overleeft ze en kent ze een brede actieradius.&lt;ref&gt;MICHAEL PYE, vertaald door Pon Ruiter &amp; Annemie de Vries. ''Antwerpen. De gloriejaren'', Bezige Bij, Amsterdam, 2012, p. 103.&lt;/ref&gt; 

.

.

[[Bestand:Monster_in_Parco_dei_Mostri_(Bomarzo).jpg|thumb|550px|♣ 'Een doolhof heeft geen Minotauros nodig' schrijft Umbeto Eco ergens. 'Het is zijn eigen Minotauros, met andere woorden, de poging van de bezoeker om de wege te vinden, dat is de Minotauros.' Net zoals Jorge Luis Borges vergelijkt Eco de bibliotheek met een doolhof. 'De Minotauruos is het die het bestaan van het labyrint volledig rechtvaardigt' schrijft Borges. Eco: 'Ondoorgrondelijk als de waarheid die ze in zich bergt, bedrieglijk als de leugen die ze behoedt, is de bibliotheek een geestelijk en teven een aards labyrint. Wie er binnentreedt, komt er nooit weer uit.' Een labyrint verschilt van een doolhof. Een labyrint is een symbolisch pad naar een centraal punt via één pad. De pelgrim wandelt als vanzelf via een onvertakt pad naar het eindpunt toe: het vinden staat centraal, verdwalen of afleiding zijn onmogelijk. Van oudsher zijn ze aangelegd. Een Romeinse sarcofaag gebruikt de beide begrippen en stelt cryptisch: 'Voor de levenden is dit hier een doolhof. Vrienden, zorg dat jullie altijd aardigheid blijven houden aan het labyrint.' Een doolhof alludeert op het verdwalen, het vertwijfeld zijn: zoeken staat centraal. De veelpadige doolhof is een vinding van de zestiende eeuw en zet het dolen [stjolen], het vertwijfeld zijn centraal. Vanaf die eeuw confronteert de doolhof de mens met zijn oer-angst, verruimt het zijn blik in het onbekende en het dwingt de bezoeker stil te staan bij de schoonheid en de verschrikkingen van de (innerlijke) levensweg.&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 3-4.&lt;/ref&gt; De dodentempel van farao [[Amenhotep III]] die bij [[El-Fajoem|Medinet al Fajoem]] gebouwd is, is wellicht het oudste bouwwerk met de naam van een klassiek labyrint. Er is weinig over van de tempel met drieduizend vertrekken die gebouwd is rond 1.800 v.Chr. [[Herodotus|Herodotos]] ziet het duizend jaar oude bouwwerk omstreeks 450 v.Chr. en prijst de kunstzinnige orde. Een associatie met verdwalen of verwarring maakt hij niet. Die komen er met de [[Minotaurus|Minotaurussage]] waarbij de Kretenzische [[Minos|koning Minos]], zijn vrouw [[Pasiphaë]], een witte stier, de bouwmeester [[Daedalus (mythologie)|Daedalos]], de [[Minotaurus]], [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]] en [[Theseus]] de hoofdrollen spelen met het conflict tussen Athene en Kreta op de achtergrond. Als koning Minos, de vader van de Minoïsche/Kretenzische (?) beschaving aan Poseidon vraagt om te oordelen over de rechtmatigheid van zijn koningschap, brengt een witte stier zekerheid: Minos is koning, zijn broers hebben geen recht op de erfenis. Als wederdienst voor zijn juridisch advies vraagt Poseidon de stier te offeren. Minos weigert en als straf maakt Poseidon Minos' vrouw verliefd op het beest. In een holle houten koe – een constructie van Deadalus – bestijgt de (dek)stier haar. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een stierenkop en -staart in een mannelijk lijf. Het brave beest proeft (mensen?)vlees (taboe op kannibalisme) en ontpopt het zich tot een onverzadigbaar monster. Om de mens-stier op te sluiten bouwt Daedalus het λαβύρινθος, een labyrintische, geheimzinnige gevangenis die de archeoloog Sir [[Arthur John Evans|Arthur Evans]] bekendheid gaf. Zijn vergelijking tussen Minos’(?) paleis op het Kretenzische Knossos en het Minataurische labyrinth is onwaarschijnlijk mooi. Wie er binnen gaat, vindt geen weg terug. De eilandbewoners voeden de Minotaurus met vaste regelmaat - om de negen jaar -met zeven Antheense meisjes en jongens. Theseus, een koningszoon is één van hen. Met de hulp van de smoorverliefde dochter van Minos – Ariadne (en dus de halfzus van de Minautourus) vindt hij na het fatale gevecht de weg terug. Voor de lezer die nog kan volgen... twee kanttekeningen. 1. De draad van Ariadne lijkt een uitstekend hulpmiddel in een doolhof, maar is in een labyrint toch volstrekt onnodig, niet, vermits er slechts één pad is? Een klein woordenboekonderzoek verklaart dit. Sommige talen onderscheiden een doolhof van een labyrint. Voor de Fransen, de Engelsen en de Nederlanders is een labyrint geen doolhof. Net zoals  het Ests, het Fins, het Tsjechisch en het Japans geven ze de begrippen een tegengestelde inhoud. Voor deze talen is een labyrint een pad naar een centraal punt. Voor het Duits, het Pools, het Hongaars, het Bulgaars en het Chinees zijn een labyrint en een doolhof synoniemen, net zoals in het Italiaans, het Spaans en het Grieks. 2. Herman Kern, een Duits labyrint-onderzoeker verwijst naar Homeros en stelt dat het om een Kretenzisch dansritueel gaat tijdens een 'heilig huwelijk' waarbij de draad de dansstructuur of de choreografie (van het Griekse korros) illustreert. Homeros schrijft dat Daedalos een 'prachtig gevoerde koros maakte' voor Ariadne. 'Ze liepen in cirkels rond als op de draaischijf van een pottenbakker' en 'dansten elkaar in rijen tegemoet.' Het eiland Delos kent de traditie van de nachtelijke kraanvogeldans die Theseus als eerste danst bij het Apollo-altaar. Mannen dansen er zingend, vrouwen zwijgend. Onder het licht van fakkels gebruiken de dansleiders een touw om de bewegingen te coördineren en verwarring te creëren of te vermijden. Belangrijk is dat de dansleider zelf de 'draad niet kwijt raakt' opdat hij geen gezichtsverlies zou leiden. Ook de gotische kerklabyrinten zijn met dans geassocieerd. Noord-Franse kathedralen voeren heilige paasdans op na de vespers. De deken danst er in driepas door het labyrint en werp een gouden bal naar de geestelijken rond hem.&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 5, 9, 10, 34.&lt;/ref&gt; Naar de middeleeuwen dan maar? Middeleeuwse vloerlabyrinten zijn te zien in de [[Notre-Dame van Amiens]] (een achthoekige vorm uit 1288), in de [[kathedraal van Chartres]] (de roos van Chartres met een doorsnede van 12,5 meter, elf ommegangen en een weglengte van 294 meter) en die van Reims (?). Een baroklabyrint is te vinden in de [[Onze-Lieve-Vrouw van Hanswijk (Mechelen)|Onze-Lieve-vrouw van Hanswijk in Mechelen]]. Het labyrint maakt het voor iedereen - rijk en arm - mogelijk om een 'mini-bedevaart' of een pelgrimstocht te ondernemen. De bedevaarten naar [[Pelgrimsroute_naar_Santiago_de_Compostella|Compostella]] langs de [[Camino Primitivo|Camino]] of naar [[Rome (stad)|Rome]] langs de [[Via Francigena]] vanuit Canterbury zijn financieel of fysiek niet voor iedereen weggelegd.&lt;ref&gt;Vaak ontstaan bedevaartplekken rond een heiligenrelikwie die bescherming biedt bij kwalen en ziektes, nood en ontbering. Voor elke kwaal wordt een andere heilige aanroepen - dit is typisch magisch denken: [[Sint-Rochus]] bij de pest, [[Sint-Apollonia]] bij kiespijn, [[Sint-Barbara]] bij brand, bliksem of een plotselinge dood... Deze reliekencultus stamt uit een heidens bijgeloof en is voor ongeletterden veel beeldender dan de abstracte [[sacramenten]]. Vandaar dat de vroege missionarissen water bij de wijn doen en cultussen overnemen, net zoals ze heidense bomen en tempels omvormen tot christelijke bedevaartplekken. Een pelgrimslied heeft het over het doorbreken van de muren die hen gevangen houden en het uitbreken om zich vrij te maken van de zonde: 'Eer we de lange reis beginnen / moeten we ons op onszelf bezinnen / tegen de muur stoten totdat ze valt / en ons niet meer gevangen houdt. / In tijden van zonde zijn we gevangen. / Zodra we ons op de boeteweg bevinden, / komt de hul waarnaar we verlangen. Gedicht geciteerd in: MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 96.&lt;/ref&gt; [[Albrecht Dürer]] (1471-1528) beschrijft labyrinten bij zijn bezoek aan Brussel in 1520. Achter het [[paleis op de Koudenberg]] ziet hij fonteinen, labyrinten en een dierentuin. Hij noemt het 'een mooie en wonderlijke plek' zoals hij ze nooit eerder zag. De keizerlijke warande, of anders gezegd het jachtpark en een uitloper van het [[Zoniënwoud]] waar everzwijnen, damherten en edelherten te bejagen zijn, toont exotische planten en dieren uit alle hoeken van het rijk van de keizer.&lt;ref&gt;Waarom is Dürer in Brussel? Ook dat is gedocumenteerd. Zie Lucas Catherine.&lt;/ref&gt; Er is een wijngaard of misschien wel meerdere, een gesloten tuin met de naam 'la Feulllée' en een vijver die de 'Clutinck' wordt genoemd. De kaatsbaan en het tornooiveld... het speleveld kent geen grens. Dürer schetst er een leeuw, een leeuwin en een baviaan, later zal [[Pieter Coecke van Aelst]] (1502-1550), de schoonvader van [[Breugel]] daar een kameel en olifant aan toevoegen. Een andere tijdgenoot, de Brusselaar [[Bernard van Orley]], geboren ergens tussen 1487 en voor Columbus afvaart (overleden op 6 januari 1541) maakt glas-in-lood en wandtapijten. Het tapijt ''De Jachten van Maximiliaan'' illustreert de uitstraling, de invloed en de intensiteit van het Warandepark. Karel V (1500-1555) en de aartshertogen (1598-1621) zullen het park koesteren, in tegenstelling tot de tussenliggende periode onder de regering van Filips II die zich liever niet in Brussel laat zien en er Alva op af stuurt. Karel en de aartshertogen toveren het park om tot een fabuleus theater met fris gebladerte, kabbelend water, klaterende beekjes, elegante fonteinen, paviljoenen vol planten, sculpturen, galerijen en grotten, het maniërisme indachtig. 'Vanaf 1601 zullen ook de ingrepen van de Franse ingenieur [[Salomon de Caus]], in Europa befaamd om zijn kunstmatige, op mythologische thema's geïnspireerde fonteinen en machines bijdragen tot de verfraaiing van deze tuinen. Een doolhof symboliseert geen [[pelgrimage]] waarbij een pelgrim van a naar b stapt, maar een echte zoektocht niet wetende waar men uitkomt. Sinds de reformatie en de ontdekkingsreizen is het traditionele pad is niet langer duidelijk. Daarom beschikt een doolhof over meerdere verdwaalwegen. [[Giacomo Barozzi da Vignola]] en [[Pirro Ligorio]] (beiden architect en oudheidkundige) ontwerpen in 1547 de [[tuinen van Bomarzo]], omschreven als één der befaamste doolhoven. Als doolhof is Bomarzo wellicht de oudste, de raadselachtigste en de spannendste dwaaltuin. [[Hella Haasse]] schreef een monografie over 'Il Parco dei Mostri di Bomarzo' en noemt het een geheim park van de dood, een behekst woud. Deze tuin is een metafoor voor het berekenbare (het wereldse, de verkenning ervan) en het onberekenbare (het goddelijke). Een erg oude doolhoftekening duikt enkele jaren later op in een schetsboek uit 1550 van de stad [[Mantua (stad)|Mantua]]. Het is niet toevallig dat de meerpadige doolhof ontstaat tijdens de [[Italiaanse renaissance]] en het [[maniërisme]], ten tijde van de [[ontdekkingsreizen]], de [[reformatie]] en de [[contrareformatie]]. Deze tuin typeert de mens als een zoekend wezen die geestelijk of fysiek de wereld verkent én daarbij graag terugblikt op de oudheid. De tuin fascineert de heren van het huis [[Gonzaga (geslacht)|Gonzaga]] in die mate dat ze hun klassiek labyrint voorzien van zij- en dwaalwegen. Vanuit Italië verspreidt die dwaal- of renaissancetuin zich. Het grondplan is vaak vierkant. Het is een verwijzing naar de Middeleeuwen en het illustreert dat de overgang van de Middeleeuwen naar de Nieuwe Tijd niet zo bruusk verloopt als vaak wordt voorgesteld. De vier paden van de Hortus Conclusus, de vier wegen naar de Waarheid zijn vervangen door een doolhof waarin men dwalend op zoek kan gaan naar de levensboom, de fontein of de waterput. De goddelijke waarheid is dus nog bereikbaar, maar eenvoudig is het niet meer. Hella Haasse ziet Bomarzo als de obscure veruiterlijking van de [[kabbalistiek]], het [[magisch denken]] en de [[alchemie]] die goochelt met de middeleeuwse [[Allegorie (beeldende kunst)|allegorieën]]. Ook dit is de renaissance, met één verschil met het Middeleeuwse symbolische/magische denken: door de ontelbare symbolische lagen treedt nu een betekenisloosheid in. De eenhoorn die afwisselend Christus en de duivel symboliseert blaast, net zoals de [[Hortus Conclusus]] binnenkort zijn laatste adem uit. Het [[Concilie van Trente]] laat niet meer op zich wachten. Symbolen duiken in labyrinten op: het privé-graslabyrint in Somerton bij Branbury, Oxfordshire in Engeland is aangelegd als een draad van Ariadne en is 365 meter lang. (p. 16) en de lengte van het vloerlabyrint ^een diagonaal kruis - van de Ely-kathedraal in Cambridgeshire is even lang als de torenhoogte (p. 132). In die dagen en de komende eeuw, tussen 1550 en 1650 kent Europa de mode van de liefdeslabyrinten. Manshoge heggen in concentrische cirkels beschutten en beschermen de verliefden tegen weer en spionage. In het midden van het labyrint staat een prieel of een paviljoen als rendeze-vousplaats.

Andere bekende labyrinten in de primaire bronnen: 

* Derde eeuw. Een Romeins uit Gargates bij Vienne/Lyon;
* Derde eeuw. Rechthoekig vloermozaïek in Sousse (Hadrumentum), Tunesië. Enkel de tekeningen bestaan nog; 
* Vierde eeuw. Monochroom Romeins vloerlabyrint, met Christelijke invloed in [[Cirencester]] in Engeland;
* Twaalfde eeuw. Miniatuur op perkament in kleur. Verzamelhandschrift, Sint Emmeram, Regensburg. Toont Yeriho - de oudste stad ter wereld en genoemd naar de maan en de vorm ervan. De stad is beroemd om zijn balsemienbosjes, zijn specerijen en het winterpaleid van Herodes de Grote, op de pelgrimsweg tussen Galilea en Jerusalem.
* Vijftiende eeuw: Banier met een layrinth, geillustreerd in het militaire handboek 'De re miliatri' van Roberus Valturius (Italië).
* Ca. 1460. Baccio Baldini maakt een kopergravure in Florence met een poortgewelf waarin Theseus verdwijnd met het touw in de hand;
* 1539. Koperplaat uit het schrijfmeesterboek van Johann Neudörffer, Nürnberg;
* Ca. 1550. Een onbekende Duitse meester ontwerpt een haaglabyrint op houtsnede met vijf medaillons. In het midden vecht Thesus tegen de Minotaurus die in wezen op de duivel lijkt. 
* 1579. D. Loris van Mömpelgard (Montbéliard) publiceert in Genève 'Le Thresor Des Parterres De L'Univers', liefdeslabyrinten met een toren of een paviljoen;
* Zestiende eeuw. F rancesco Segala, een architect uit Padua (Italië) toont in zijn 'Libro de laberinti' houtsnedes van labyrinten in de vorm van een slak (een tuindier dat alles aanvreet), een spin/krab (angst), een jachthond (die beschermt), een dolfijn (het exotische), een schip (de ontdekkingsreizen) en een nar (wijsheid, de onnozele kijkt in de spiegel);
* Zestiende eeuw. Vloerlabyrint in de San Vitale in Ravenna (Italië);
* 1607. Gabriele Bertazzolo ontwerpt een doolhof voor de hertog van Gonzaga in Mantua (Italië). Tekening is te vinden in zijn 'Carta Topografica di Mantova' uit 1628;
* 1664. Tuinlabyrinten van Georg Andreas Boeckler in Architectura Curiosa Nova, Neurenberg;
* 1690. De aanleg start van [[Hampton Court Palace|Hampton Court]], East Molesey, in het graafschap [[Surrey (graafschap)|Surrey]], een ontwerp van [[George Londen]] en [[Henry Wise]]. De aanleg duurt vijf jaar. Een plantage in Suriname draagt dezelfde naam. De koninklijke haagdoolhof is mogelijks de beroemdste en met één miljoen bezoekers per jaar meest bezochte doolhof ter wereld. De trapezevormige aanleg meet aan de langste kant zeventig meter. Waarschijnlijk is er sprake van een ouder labyrint op de zelfde plek.&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 122.&lt;/ref&gt;
* 1711. Ontwerp van een Benedictijner kloosterdoolhof in de abdij van [[Lambach (Oostenrijk)|Lambach]] in Oostenrijk. Vermoedelijk gemaakt door de tuinman Stefan Schwarz;
* 1721. Haagdoolhof naar een plan van [[Girolamo Frigimelica]], Villa Pisani, Strà bij Padua; 
* 1728. [[Batty Longley]] graveert voor een Londens tuinlabyrint en in zijn boek 'New Principles of Gardening' verbetert hij labyrint van Versailles.
* 1730. Het Engelse graslabyrint in Pimpern bij Blandford, Dorset wordt omgeploegd. De bevolking noemde het Troje. 
* 1775. Labyrintontwerp door [[P.J. Galimard]] in het boek 'Architecture des jardins';
* 1977. Het Haaglabyrint van [[Kasteel van Belœil]] kent een sleutel met baardpatroon en ligt bij 'het mooiste Belgische kasteel' aldus sommigen, in een ontwerp van [[Randoll Coate]]]];
* 1995. Adreian Fisher ontwerpt in Paradise Valley ([[Pennsylvania]], het land van de [[Amish]] in de VS) een maïslabyrint van 12.000 vierkante meter, verwijzend naar een historische stoomspoorlijn en de Amerikaanse maïslabyrinten. Een labyrintmeester geeft de bezoeker uit een toren raad of zet hem op het verkeerde been. Het maïslabyrint met als titel de 'Gouden hinde' krijgt een plaats krijgt in het [[Guinness Book of Records|Guiness Book of Records]] als het grootste ter wereld. De Gouden hinde was het schip van [[Francis Drake]] (1543-1596) dat bij een Indonesisch eiland vol kruidnagel teloor gaat.]]

.

=== 1547 === 

.

* ♣ Een nieuw tuintype... de meer-padige doolhof.

.

* [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] van Engeland overlijdt, net zoals Frans I, de koning van Frankrijk. 

.

* Karel V vergunt de Vlamingen voor het graven van de [[Sassevaart]], de voorloper van het [[kanaal Gent-Terneuzen]].
.

.

=== 1548 ===

.

* In [[Brugge]] wordt [[Simon Stevin]] geboren (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;Den Haag of Leiden, 1620). Hij wordt natuurkundige, waterbouwkundige, landmeetkundige, wiskundige en ingenieur die het decimale stelsel voor breuken introduceert. Hij geeft de [[vestingbouw]] een rationele grondslag.

.

.

=== 1549 ===

.

* Kroonprins [[Filips II van Spanje|Filips]] arriveert uit Spanje in [[Brussel (stad)|Brussel]], nu de officiële hoofdstad van de Nederlanden. Karel V stelt zijn troonopvolger voor tijdens een grote Ommegang.

.

* De [[Sassevaart]] wordt onder water gezet.

.

* [[Christoffel Plantijn]] vestigt zich in Antwerpen.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Pieter_Coecke_van_Aelst.jpg|[[Pieter Coecke van Aelst]]
File:Bernard_van_Orley.De_jachten_van_Maximiliaan01.JPG|[[Bernard van Orley]], De jachten van Maximiliaan
File:Rome_Sistine_Chapel_01.jpg|[[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] schildert Het laatste oordeel, 1541.
File:BelagerungOfen4.jpg|Beleg van Buda.
File:Martin-Luther-1526.jpg|Maarten Luther in 1526
File:Lucas_Cranach_(I)_workshop_-_Martin_Luther_(Uffizi).jpg|Maarten Luther in 1529 door [[Lucas Cranach de Oude]]
File:MCC-10185_Portret_van_Maarten_Luther_(1483-1546)_(1).tif|Maarten Luther in 1546
File:Portrait_john_calvin_reverse.jpg|Calvijn
File:Hans_Holbein_d._J._049.jpg|[[Hans Holbein]] schildert Hendrik VIII van Engeland.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren vijftig ==

.

[[File:Hendrick_Avercamp_-_Winterlandschap_met_ijsvermaak.jpg|thumb|550px|♣ Winterlandschap met ijsvermaak, [[Hendrick Avercamp]], omstreeks 1608. Metingen in West- en Midden-Europa tonen dat het na 1550 verkoudt: meer sneeuw en ijs tijdens de langer durende winters (van november tot april) en herfstige zomers met storm. Dit is de [[Kleine IJstijd]]. De oorzaken zijn viervoudig. 1. Een overvloed aan bomen slurpt de CO2 uit de atmosfeer. Een gebied zo groot als Frankrijk is nu bos na het uitsterven van de [[Indianen]]). Daardoor koelt de aarde af. 2. In Europa verwilderen gebieden na de pest. 3. De zon vertoont minder activiteit door een slechte aardbaan. 4. Een reeks vulkaanuitbarstingen zorgt dat het zonlicht de aarde niet bereikt. In de Lage landen lijdt de kleinschalige wijnbouw onder de koude. De druivenranken op de zeventiende eeeuwse landgoederen hebben enkel nog een esthetische functie. De eenvoudige middeleeuwse wijnproductie verdwijnt in de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden. De schaarste en de vele oorlogen maken wijn tot een luxe importproduct. Alleen elites permitteren zich de drank, dat is te zien op veel doeken. Tot 1585 verloopt de wijnimport via Antwerpen, daarna nemen de Nederlandse havens Dordrecht, Nijmegen, Amsterdam en Rotterdam de (erg gevarieerde) wijnhandel over. Tuinbouwers zien de noodzaak om anders te gaan tuinieren. In 1561 wijst de Zwitser Conrad Gessner in zijn boek ''De Hortis Germaniae'' op de effecten van muurwarmte bij het rijpen van aalbessen en vijgen. Vrijstaande latwerken uit de vijftiende eeuw komen nu tegen warme muren te staan. In Antwerpen publiceren de botanici Dodonaeus en Clusius samen met Plantijn een serie Nederlandstalige kruidenboeken en in 1566 - het jaar van de beeldenstorm - verschijnt ''De Veltbouw''. Karel Stevens en Jan Liebaut - beiden doctor in de medicijnen - beschrijven hoe druiven op een afdak of op een 'somerhutte' meer van de warmte genieten. Prenten van Johan Vredeman de Vries en Pieter Brueghel tonen boogvormige pergola's en in moestuinen komen verhoogde bedden met luchtige grond vol mest, kalk en strooi die de warmte van de voorjaarszon gebruiken. De opgehoogde bedden maakt dat de grond sneller opwarmt en makkelijker droogt. In zo'n warme tuin is het ook aangenaam toeven. De belangstelling voor het leifruit verdwijnt op het einde van de achttiende eeuw, als de Kleine IJstijd voorbij is.&lt;ref&gt;PIETER VAN DOOREN. ''Conquistadores sloegen deuk in het klimaat''. In: ''De Standaard'', donderdag 7 februari 2019, p. D9; PIETER VAN DOOREN. ''Zilvervloot veroorzaakte oudste luchtvervuiling.'' In: ''De Standaard'', dinsdag 10 februari 2019, D8; WYBE KUITERT &amp; JAN FRERIKS. ''Hovenierskunst in Palmet en Pauwstaart. Geschiedenis en techniek van het snoeien van leifruit,'' Nationale Plantentuin, Meise, 1994, p. 12-17; JANNY VAN DER HEIJDEN. ''Smaakpalet van de Lage Landen. De geschiedenis van de eetcultuur in beeld'', Nijgh &amp; Van Ditmar, sp., 2023, p. 112 &amp; 180.&lt;/ref&gt;]]

'''Sinds het midden van de zestiende eeuw verbinden koetsen steden. Door een gebrek aan vering is het comfort ver te zoeken. Reizigers brengen hun uren liever door in het zadel op het paard. In deze jaren is Keizer Karel gebroken, moe en vermoeid door een halve eeuw paardrijden in het uitgestrekte rijk dat hij regeerde. Gewone mensen die reizen hebben niets anders dan kopzorgen: het vervangen van de zadels, de teugels, de sporen, de halsters, de tassen, de hoefijzers... de stallingen en het voer. Reizigers bereiden in die dagen hun reis grondig voor. Wisselbrieven voorzien hen van contanten in geld en bij de plaatselijke magistraat zoeken ze een paspoort. Zo krijgen ze toegang tot de steden en passeren ze de ontelbare grenzen tussen de baronieën, de graafschappen en de vorstendommen. Het sust de douaniers en vergemakkelijkt het tolrecht. Tol- en gezondheidsbrieven maakten het mogelijk om te reizen in pestregio's. Wie musea, bibliotheken of curiositeitenkabinetten wil bezoeken heeft aanbevelingsbrieven nodig van geleerden.&lt;ref&gt;GERRIT VERHOEVEN. ''Ploeteren of pleisteren. Op weg in de 16de eeuw''. In: WERNER VAN HOOF (Ed.). ''Op reis met Plantijn. Onderweg in de 16de eeuw.'' Museum Plantin-Moretus, Antwerpen, 2021, p. 8-23.&lt;/ref&gt; En met de koets verspreidt zich een nieuw wondermiddel uit de Nieuwe Wereld. Columbus vermelde het sporadisch in zijn dagboek. Omstreeks 1550 is er tabakskweek in een Mechelse tuin en [[Rembert Dodoens]] (Mechelen 1517–Leiden 1585) beschrijft het in 1554 in zijn [[Cruydeboeck]]. Nadat Clusius (1520-1600) het werk in 1557 in het Frans vertaalt tot ''Histoire des plantes'' doet de tabak zijn intrede in Frankrijk. [[Jean Nicot]] stuurt het in 1560 als geneeskrachtig wondermiddel naar koningin [[Catharina de' Medici]] om haar hoofdpijn weg te nemen. In 1564 beschrijft hij het in zijn populaire ''L'agriculture ou maison rustique.'' In Engeland is het de ontdekkingsreiziger [[Francis Drake]] die de tabak in 1573 introduceert. In 1580 vaardigt Enkhuizen het eerst gekende rookverbod in de geschiedenis uit.&lt;ref&gt;BENEDICT GOES. ''De eerste tabak in Europa''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, 's-Gravenhage, 1990, p. 28-35.&lt;/ref&gt;'''

[[File:Tridentinum.jpg|thumb|550px|♣ Het [[Concilie van Trente]] begon in 1545 en eindigde in 1563. In de tweede helft van de zestiende eeuw groeit de katholiek-protestantse kloof. Als de katholieke [[Filips II van Spanje]], even schuchter als streng, zijn vader [[Keizer Karel V|Keizer Karel]] opvolgt, is de rollende sneeuwbal onhoudbaar: beide partijen, zowel katholieken als protestanten radicaliseren. Het [[Concilie van Trente]] begeleidt als drievoudige kerkvergadering (1545-1547, 1551-1552 en 1562-1563) in het midden van de zestiende eeuw de [[abdicatie]] van Karel en de kroning van Filip. In de Italiaanse stad [[Trente (stad)|Trente]] zoeken de katholieken hun tweede adem en ondernemen ze acties tegen de [[reformatie]]: ze organiseren de [[contrareformatie]]. Waar de reformatie sober en somber is, daar is de contrareformatie barok: theatraal en luisterrijk. Die contrareformatie is niet enkel, zoals de naam laat uitschijnen, de antithese van de reformatie; het is tegelijk een interne hervorming van de katholieke kerk: het middeleeuwse [[symbolisme]] wordt verboden (het leidt tot een ijdel spel en zet aan tot onzedigheid, denk aan de eenhoorn in de Hortus Conclusus), priesters krijgen opnieuw een gedegen scholing in het klein en in het groot[[seminarie]], de [[Jezuïetenorde]] ontstaat (een keurkorps dat niet alleen de pas ontdekte gebeden in Zuid-Amerika, in Azië en China moet kerstenen, maar in Vlaanderen als stoottroepen te werk gaan en discipline, scholing en geloofsijver beklemtoont). Overal duiken kerkinspecties op, de biechtcultuur maakt opmars (biechten gebeurt vanaf nu in een biechtstoel, niet meer in de publieke ruimte), mentale training is nooit veraf. Kortom, alles wordt uit de kast gehaald om de [[contrareformatie]] te organiseren.]]

[[File:Pieter_Bruegel_de_Oude_-_De_val_van_Icarus.jpg|thumb|550px|♣ Ploegen omstreeks 1558, door Pieter Bruegel de Oude: De val van Icarus.]]

.

1550
* Oudste schets van een Labyrint? Dürer spreekt er al over in 1520, of hij ze tekent is niet bekend.
* In Antwerpen krijgt het [[calvinisme]] veel aanhang. Dat hoeft niet te verwonderen met een [[Plantin-Moretus|drukkerij]] in het stadscentrum.
* Het [[Bloedplakkaat]] van [[Keizer Karel V]] verbiedt het drukken, schrijven, verspreiden en bezitten van ketterse werken, het bijwonen van hun bijeenkomsten, het prediken en het huisvesten van ketters met de doodstraf.

.

1551
* Stichting van de eerste universiteiten in Zuid-Amerika: [[Lima (stad)|Lima]] en [[Mexico-Stad]].
* De gereformeerde predikant Jan van Oostende belandt in Antwerpen op de brandstapel.
* De Oostenrijkse ambassadeur voor Turkije, [[Ogier Gisleen van Busbeke]] (Ca. 1522-1592) maakt in het Turkse Edirne kennis met de tulp (Tulipa), een eenzaadlobbige plant uit de leliefamilie. Hij zendt de bollen naar Wenen en in zijn Legationis Turcicae epistolae quatuor' schrijft hij: 'We bleven een dag in [[Adrianopel]] en vervolgden dan onze weg naar [[Constantinopel]] dat niet ver meer was. Op onze tocht door deze streken werd ons overal een geweldige hoeveelheid bloemen aangeboden: [[narcissen]], [[Hyacint (soort)|hyacinten]] en bloemen die de Turken &quot;tulipan&quot; noemen. De [[tulp]] heeft nagenoeg geen geur, zij is geliefd om haar kleurschakeringen en haar schoonheid.'


.

1552
* Het [[Verdrag van Passau]] geeft de lutherse vorsten godsdienstvrijheid.
* In Brussel worden de eerste calvinisten onthoofd.
* [[Pieter van Gent]] (ca. 1480-1572) schrijft een kritische brief aan keizer Karel over de behandeling van de Indianen. 'Nog dertig of veertig jaar zulke uitbuiting en dan zal dit land voorgoed verloren gaan, want zonder indianen is het niets waard.' Het is een uitzonderlijke stem die opkomt tegen de volkerenmoord van de Conquista.

.

1553
* [[Maria I Tudor (Engeland)|Maria Tudor]], de katholieke oudste dochter van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]], wordt koningin van Engeland.

.

1554

.

* [[Filips II van Spanje|Filips II]] huwt met [[Maria I van Engeland]] en blijft achttien maanden in Engeland

.

* De hevige vervolging van de protestanten geeft Maria haar bijnaam &quot;Bloody Mary&quot;.

.

* Val fort [[Mariembourg]].

.

* ♣ [[Conrad Gesner|Konrad Gessner]] (1516-1565), een getalenteerde en veelzijdige geleerde uit Zwitserland verwerft de positie van stadsgeneesheer en sticht in Zürich de botanische tuin. 

.

.

1555
* Eerste troonsafstand [[Keizer Karel V]] als vorst van de Nederlanden en Spanje. De Nederlandse gebieden en de Franche-Comté draagt hij over aan zijn zoon, [[koning Filips II]]. Het keizerschap draagt hij bij zijn tweede troonsafstand in 1556 over aan zijn broer, de latere [[Keizer Ferdinand I (1503-1564)|keizer Ferdinand I]]. Hiermee splitst Karel zijn Habsburgse wereldrijk in een Oostenrijkse en Spaanse tak.
* [[Filips II van Spanje|Filips II]] benoemt nieuwe leden van de Raad van State, onder wie [[Willem van Oranje]] en [[Lamoraal van Egmont]].
* [[Christoffel Plantijn]] sticht in Antwerpen zijn drukkerij en verwerft het monopolie in missalen en brevieren onder de Spaanse kroon. Op 1 mei drukt hij zijn eerste werk: ''Institution d'une fille de noble maison'' in opdracht van de drukker Johannes Bellerus. Plantijns bedrijf wordt de grootste drukkerij ter wereld. Op het hoogtepunt zijn er 22 persen en meer dan 80 werknemers in dienst. Hiervoor speelt hij in op trends, spreidt hij zijn investeringen, bouwt hij een uitgebreid netwerk uit, trekt hij vaklui aan en huwt hij zijn zeven dochters uit aan goed gekozen schoonzoons. Hij zal 1800 titels drukken waaronder werk van [[Justus Lipsius]], [[Rembert Dodoens]], [[Carolus Clusius]], [[Mathias de Lobel]], [[Abraham Ortelius]], [[Simon Stevin]], [[Cornelis Kiliaan]],  [[Andreas Masius]] en [[Juan Valverde de Amusco]]. Als het [[concilie van Trente]] in 1563 de herdruk van alle liturgische werken ordonneert, gaat het hem voor de wind tot hij in 1565 betrapt wordt op het drukken van katholiek-kritische teksten. Plantijn vlucht naar Parijs en op de Antwerpse Vrijdagmarkt wordt zijn inboedel verkocht. Na zijn terugkeer zal hij aldaar zijn atelier herinrichten.
* [[Nostradamus]] publiceert zijn profetieën.
* Bouw vesting [[Philippeville]], na de val van [[Mariembourg]].
* In Geneve roept Calvijn op tot zuinigheid en vlijt. Hij legt er de basis van het kapitalisme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=dIuaW9YWqEU&amp;list=RDCMUC7IcJI8PUf5Z3zKxnZvTBog&amp;index=4 FILM]'''

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;175&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
Bestand:Monastery El Escorial Spain Gardens Old Style Cut Into A Maze Pattern for Walking.jpg|[[Filips II van Spanje|Filips II]] liet het [[Escorial]] bouwen als rustplaats voor [[Karel V|zijn vader]] en als pleisterplek om te spreken met God en met zijn vader. Vaak hield hij die twee niet goed uit elkaar.
Bestand:Labyrinth im Hortus Palatinus von Jacques Fouqueres vor 1620.jpg|[[Hortus Palitanus]] van Jacques Fouqueres (1620)
Bestand:Choisy Labyrinth.jpg|[[Choisy (gemeente)|Choisy]]
Bestand:Parc del Laberint d'Horta Barcelona 1.jpg|Parque del laberinto de Horta, [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]]
Bestand:Labyrinth - Parc del Laberint d’Horta - Barcelona.svg|Parque del laberinto de Horta, [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]]
Bestand:Longleat-maze.jpg|Doolhof met bruggen
Bestand:Labyrinth Versailles plan.jpg|Voormalig doolhof van [[Versailles]]
Bestand:Labyrinth, Schönbrunn garden.jpg|[[Schloss Schönbrunn]]
Bestand:Boulogne-sur-mer - Labyrinthe.jpg|[[Boulogne-sur-Mer]]
Bestand:Frans_Francken_II_-_Troonsafstand_Karel_V.jpg|Troonsafstand van Karel V, [[Allegorie (beeldende kunst)|allegorie]] door [[Frans Francken II]] in 1620.
File:Henry_II_of_France..jpg|Henry II, koning van Frankrijk van 1547-1559.
File:Frans_Hogenberg_(1535-1590)_Hendrik_II_dodelijk_verwond_door_Gabriel_de_Lorges_(1559)_19-1-2018_12-54-10.JPG|Dodelijke verwonding van Hendrik II tijdens een steekspel in 1559.
File:Titian_-_Portrait_of_Charles_V_Seated_-_WGA22964.jpg|Karel V in 1548 door [[Titiaan]].
File:Antonio_Moro_-_Willem_I_van_Nassau.jpg|Willem van Oranje.
File:Mary_I_of_England.jpg|Mari I van Engeland, liever gezien als [[Bloody mary|Bloody Mary]].
File:Plantin_(after_Goltzius).png|Plantijn met zijn 'De Gulden Passer' en de spreuk ‘Labore et constantia’.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De zestiende eeuw onder Filips II: 1555-1598 =

.

[[File:Portrait_of_Philip_II_of_Spain_by_Sofonisba_Anguissola_-_002b.jpg|thumb|right|550px|Filips II (1527-1598) was heerser over Spanje en de [[Spaanse Nederlanden]] en het grootste koloniale rijk ter wereld. Met die inkomsten streed hij tegen de islamitische [[Ottomanen]] en mengde hij zich in de godsdiensttwisten. Samen met zijn tweede echtgenote [[Maria I van Engeland]] was hij, tot haar dood, vier jaar koning van Engeland. Om zijn nieuwe residenties vorm te geven in Spanje, deed hij beroep op Vlaamse hoveniers.]]

== Beginjaren onder Filips II ==

[[File:Pieter_Bruegel_the_Elder_-_The_Ass_in_the_School_-_WGA03526.jpg|thumb|550px|Gravure naar Pieter Brueghel de Oude, 1556. 'Al rijst den esele ter scholen om leeren, ist eenen esele hij en zal gheen peert weder keeren.' (Ook al komt de ezel naar de school om te leren, hij is een ezel en zal niet als paard terugkeren.)]]

.

* 1556
** Tweede troonsafstand Karel V.

.

* 1557
** Spanje is bankroet.
** Eerste tekening van een [[tulp]].
.

* 1558
** [[Maria I van Engeland]] overlijdt zonder zwanger te zijn. 
** Filips II is niet langer koning van Engeland.
** In zijn laatste maanden geniet Karel V het gezelschap van zijn zestigtal personeelslieden en zijn bastaardzoon, [[Juan van Oostenrijk]]. Die zal [[landvoogd]] worden van de Nederlanden. Sinds zijn troonsafstand brengt Karel V zijn tijd door met mijmeren, vissen en zijn uurwerken van onder meer [[Gianello Torriani]] en de politiek die hij vanop een afstand bekijkt. Hij sterft in het [[Klooster van Yuste]] op 21 september 1558. Twee dagen later wordt zijn lichaam in een crypte onder het altaar van de kloosterkerk bijgezet. Overal ter wereld zijn er herdenkingsmissen: tot in Mexico, Cuzco en Peru.

.

;1559

.

* [[Verdrag van Cateau-Cambrésis]]. Om dit verdrag te vieren - en het huwelijk van Elisabeth de Valois met Filips II - betreedt de vader koning [[Hendrik II van Frankrijk]] het toernooiveld. Zijn tegenstrever, Gabriel de Lorges verwond hem dodelijk met een speer afbreekt in zijn linkeroog. De zorgen van [[Ambroise Paré]] en [[Vesalius]] baten niet. Het voorval beëindigt het steekspel in Frankrijk.

.

* [[Johannes Calvijn]] sticht in [[Genève (stad)|Genève]] een academie (de huidige universiteit) om predikanten op te leiden.

.

* De bisschoppelijke herindeling van de Nederlanden richt het [[bisdom Gent]] op en introduceert twee nieuwe aartsbisdommen: Utrecht en Mechelen. In Gent krijgt de [[Sint-Baafskerk]] de titel van kathedraal en Filips II installeert er de bisschop. In de Mechelse [[Sint-Romboutskathedraal]] komt [[Antoine Perrenot de Granvelle]] (1517-1586) als aartsbisschop aan de macht in 1561.

.

* De Bervoetse Broers van de Brusselse [[rederijkers]] is de start van een protestantse propagandacampagne. 

.

* [[Margaretha van Parma]], de halfzus van Filips II aangesteld als [[landvoogdes]] der Nederlanden.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Paulus_Hector_Mair_Tjost_fig2.jpg|Het laatste Franse steekspel.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== ♣ De jaren zestig: van het Escorial tot de hagepreken ==

.

[[File:Vista_aerea_del_Monasterio_de_El_Escorial.jpg|thumb|550px|♣ In 1563 start Filips II - blijkbaar een groot natuurliefhebber - de werken aan zijn kloosterpaleis El [[Escorial]]. De werken duren tot 1584. Het [[Escorial]] is een kasteel, klooster en koninklijk [[mausoleum]] Filips II laat in 1573 de stoffelijke resten van zijn vader overbrengen. Nu rust hij samen met zijn nakomelingen onder het hoofdaltaar. 45 kilometer verderop, in het noordwesten ligt Madrid. Het Escorial is gebouwd na de Spaanse overwinning bij de [[Slag bij Saint-Quentin (1557)]] op de feestdag van de heilige [[Laurentius van Rome]]. Het vierkante kloosterpaleis is opgetrokken uit grijs graniet in een woest, verlaten berglandschap. Het bouwwerk symboliseert het rooster dat Laurentius boven het vuur roosterde. Zo toont de bouw Filips' principes: soberheid, gezag, orde en eensgezindheid in het geloof (contrareformatie). De vertrekken van de koning die een uitsteeksel vormen, worden het handvat genoemd. Voor de indrukwekkende hoftuin, de jardin de los frailes of de tuin van de broeders importeert hij zaden, gereedschap en tuinlui uit de Nederlanden. [[Manuel Azaña]] (1880-1940), de Spaanse premier in 1931-1933 en tijdens de Spaanse Burgeroorlog studeerde in de Augustijnerschool van het klooster. Hij beschrijft de tuinen in zijn memoires en zijn toneelwerk ''El jardín de los frailes.'' Daarin verhaalt hij hoe een leerkracht het lesgeven in de tuin prefereerde boven het koude, kille klaslokaal. In de vroege februarilente neemt de leerkracht hen heimelijk mee naar de tuin der broeders. Ze dwalen door koele holle gangen met zuurwitte, naakte muren in de echo van treurig schoolgeluid. In ruil krijgen ze de blauwe lucht in een dampige, grenzeloze omgeving vol stilte. Hij noemt het 'een van de heerlijkste plaatsen ter wereld, geregeerd door het egoïsme van de hagedis.'&lt;ref&gt;MANUEL AZAṄA. ''El jardín de los frailes.'', Alianza, Madrid, 1981, p. 25.&lt;/ref&gt; Tot de dag vandaag gebruiken de leerlingen de tuin om te studeren, tijd te doden, te rusten, te mediteren. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Monasterio_de_El_Escorial?uselang=nl Klik hier voor de afbeeldingen].]]

[[File:Pieter-Corneliszoon-Hooft-Geeraert-Brandt-Nederlandsche-historien_MGG_0372.tif|thumb|550px|Hagenpreek in Oosterweel bij Antwerpen in 1566. Uit P.C. Hooft Nederlandsche historien, 1703. Een hagenpreek is een predicatie in het open veld, het woord is voor het eerst gebruikt in 1619.]]

[[File:14-4003_Print_Baudartius_Arrival_Duke_of_Alba_Brussels_1567_1.jpg|thumb|550px|Aankomst van Alva in Brussel 1567. Prent uit 'de Nassausche Oorloghen' van [[Willem Baudartius]], uit Deinze.]]

[[Bestand:Bor-Nederlantsche-oorloghen_MGG_1257.tif|thumb|550px|Alva laat graaf Egmont arresteren.]]

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=aRLO9ZjoH9U '''BEELDFRAGMENT BEELDENSTORM''' (14.36 Min.)]

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=ogUEWOhoDP4 '''BEELDFRAGMENT TACHTIG JARIGE OORLOG 1''']

.

;1560

.

* In de Brusselse wolstraat bouwen [[Lamoraal van Egmont]] en zijn moeder een stadspaleis dat nu bekend staat als het Egmont- of [[Egmontpaleis|Arenbergpaleis]], een huis van de Belgische diplomatie en de Europese diplomatie. Hier werd het toetredingsverdrag van het Groot Brittanië tot de Europese Gemeenschap getekend en verbleven koningin [[Christina I van Zweden]], koning [[Lodewijk XV van Frankrijk]], tsaar [[Peter I van Rusland|Peter de Grote]], de familie [[Thurn und Taxis]], kardinaal [[Antoine Perrenot de Granvelle]] en [[Voltaire]].

.

.

;[[1561]]

.
* [[Madrid]] hoofdstad van Spanje in plaats van [[Toledo (Spanje)|Toledo]].

.

* Installatie van [[Antoine Perrenot de Granvelle]] als aartsbisschop van Mechelen.

.

* Oranje, Egmont en Hoorne verzetten zich te vergeefs tegen de benoeming van Granvelle en blijven weg bij de plechtigheid.

.

* Antwerpen start de bouw van het renaissance [[Stadhuis van Antwerpen|stadhuis]]. In 1564 zal het klaar zijn en in 1565 ingehuldigd. De burgemeesters Jan Van Schoonhoven en [[Nicolaas Rockox]] promoten het project en [[Cornelis Floris de Vriendt]] leidt de werken. De beweeglijke interpretatie van de [[Renaissancestijl]] resulteert in gebouw dan op een Italiaans palazzo lijkt en kondigt de [[Barokarchitectuur|barok]] aan. Het Schoon Verdiep dient de politiek en het huwelijk. 

.

.

;1562

.

* De eerste Franse [[Hugenoten]] gaan aan land in [[Florida (staat)|Florida]].

.

* In het Vlaamse [[Westkwartier]] gaat de eerste [[hagenpreek]] door.

.

* Een vracht tulpenbollen vindt zijn weg naar Antwerpen en luidt het begin in van de Europese tulpenteelt.

.

.

;1563

.

* [[Concilie van Trente]] zet aanval in op [[protestanten]].

.

* [[Pieter Bruegel de Oude]] vestigt zich in de Hoogstraat in Brussel en schildert in datzelfde jaar de [[Dulle Griet (schilderij)|Dulle Griet]].

.

* ♣ Filips II - blijkbaar een groot natuurliefhebber - start de werken aan zijn kloosterpaleis El [[Escorial]]. De werken duren tot 1584. 

[[Bestand:Dulle_Griet,_by_Pieter_Brueghel_(I).jpg|thumb|550px| Waarom focust Bruegel zo op de wereld waar vrouwen zich de baas wanen? Heeft het te maken met het jaar waarin dit schilderij tot stand komt? In 1563 regeren vrouwen over de Nederlanden, Engeland, Frankrijk en Schotland. Sinds 1559 is [[Margaretha van Parma]] landvoogdes in de Nederlanden voor Filips II, in Engeland is [[Elizabeth I]] sinds 1558 aan de macht en in Frankrijk neemt [[Catharina de' Medici]] vanaf 1560 het regentschap waar. In 1561 neemt [[Maria Stuart van Schotland|Maria Stuart]] officieel de regering van Schotland op zich. Geweld, oorlog en woede zijn geen van hen vreemd.]]

[[Bestand:Facade of Antwerp town hall close up.jpg|thumb|550px|Detail voorgevel stadhuis van Antwerpen, met Brabo op de voorgrond. De drie wapenschilden tonen 1. de Brabantse Leeuw (links), het wapen van het [[hertogdom]] waarvan deze stad de haven is, 2. het wapenschild van [[Filips II van Spanje|Filips II]] (midden) en (rechts) het wapenschild van het blazoen en de [[markgraaf]] van de stad met erboven de keizerlijke adelaar. Het (te grote) Mariabeeld erboven kwam er met de [[contrareformatie]]. Voorheen stond er een Brabobeeld dat beter in de nis paste.]]

[[Bestand:Bruxelles-SquarePetitSablon.jpg|thumb|550px|♣ De [[Tachtigjarige Oorlog|tachtigjarige oorlog]] begint met de executie van Egmond en Horne, niet hier in dit park op de [[Zavel (Brussel)|kleine zavel]], maar op de [[Grote Markt (Brussel)|grote markt van Brussel]].]]

.

.

;1564

.

* [[Michelangelo Buonarroti]] overlijdt.

.

* [[Johannes Calvijn]] overlijdt.

.

* [[Andreas Vesalius]] overlijdt.

.

* Oranje, Egmont en Hoorne dwingen de staatsman in dienst van de Habsburgers [[Antoine Perrenot de Granvelle]] om de Nederlanden te verlaten.

.

.

;1565

.

* De Spanjaarden vestigen zich in St. Augustine in Florida en introduceren planten uit Spanje en nieuwigheden uit West-Indië.

.

* De Turken vallen [[Beleg van Malta (1565)|Malta]] binnen. De Ridders van Sint Jan en de Maltezen verdedigen het strategische eiland in de [[Middellandse Zee]]. Rome gaf het in [[454]] uit handen aan de [[Vandalen]], daarna kwamen de [[Goten]], de [[Byzantijnen]] en de de islamitische [[Arabieren]] in [[870]]. In [[1091]] veroverden de [[Normandiërs]] het eiland en in [[1530]] schonk [[Karel V (keizer)|Karel V]] het de aan [[Maltezer Orde]]. In mei belegert een [[Ottomaanse Rijk|Ottomaanse strijdmacht]] van 40.000 soldaten de [[Kruisridders]]. Samen met 8.000 Maltese troepen vernietigden die de gewassen, vergiftigen ze het water en verschansen ze zich in versterkte steden. De Ottomaanse nederlaag is de beroemdste uit de eeuw. 'Niets is bekender dan de belegering van Malta' wist [[Voltaire]].

.

.

;1566

.

* Rederijkersfestival in Brussel en de eis tot de erkenning van het calvinisme.

.

* Hongerjaar en wonderjaar

.

* [[Beeldenstorm]]. Eerste fase: de Westhoek (10-18 augustus): [[Steenvoorde (gemeente)|Steenvoorde]], Dranouter, Veurne, Ieper, Wervik, Waasten (Warneton), Belle (Bailleul), Sint-Winoksbergen (Bergues), Kassel, Broekburg (Bourbourg). 

.

* Tweede fase: de Schelde (20-27 augustus): Antwerpen, Oudenaarde, Gent, Breda, Den Bosch, Middelburg, Amsterdam, Delft, Utrecht, 's-Gravenhage. 

.

* Derde fase: Noord- en Oost-Nederland (september/oktober): Leeuwarden en Groningen.

.

* [[Eedverbond der edelen]] en het ontstaan van de [[geuzen]].

.

* [[Nostradamus]] overlijdt.

.

.

 
 '''Hagepreken!'''
 
 ♣ Waar het protestantisme de ‘woordcultuur’ promoot, richten de katholieken zich op de ‘beeldcultuur’. Het model van de herder staat er op dat de priester de bijbel uitlegt, preekt, expliciteert aan de gelovige. Dat is zijn missie. Zo komt de gelovige niet tot een foute interpretatie. Preken en bijbelexplicitatie vragen een didactiek. In een tijd zonder film of PowerPoint vormen brandramen en baldakijnen, altaren, missalen, sculpturen en schilderijen, crucifixen, kleden en koorbanken, beelden en ornamenten het geschikte medium om verhalen te vertellen. Tussen 1520 en 1566 zijn in de Nederlanden zo'n dertienhonderd protestanten geëxecuteerd. Die onderdrukking leidt op 10 augustus 1566 in Steenvoorde tot de [[beeldenstorm]]: het oor (het woord) mag zich niet langer door het oog (het beeld) laten onderdrukken. Tijdens een [[hagepreek]] die doorgaans grote aantallen mensen op de been brengt, zet een lutherse of calvinistische predikant zijn toeschouwers aan om de beelden te vernielen. En dat gebeurt als ware men bezeten. Het is een reiniging van de visuele onrechtvaardigheid. Kalendermatig ligt de beeldenstorm perfect in het verlengde van de hagepreken. Men beseft dat de winter er aan komt en dat prediken in open lucht - en dus het uitoefenen van invloed - steeds moeilijker wordt. Wie straks in november en de maanden erna een kerk in bezit heeft, zal logistiek voordeel hebben. En zo geschiedt.
 
 De beeldenstorm trekt van Zuid naar Noord en arglistigste plunderaars infiltreren de ordeloze bende gelovigen. Op 20 augustus gaat het interieur van de Antwerpse kathedraal aan diggelen en op 25 augustus en enkele dagen daarna treft de beeldenstorm de [[Pieterskerk (Leiden)|Pieterskerk]] in Leiden: &quot;een quaet beginsel van twee manspersonen, mit geweer op de beelden slaende&quot;&lt;ref&gt;W. MOLL &amp; N.C. KIST. ''De Beeldenstorm in Leiden''. In: ''Kerkhistorisch Archief 3'', 1862, p. 438; ELISABETH DEN HARTOG. ''De verdwenen interieurs voor de beeldenstormen van 1566 en 1572''. In: ''De Pieterskerk in Leiden'', Zwolle, 2011, p. 147.&lt;/ref&gt; zetten agitatie in gang. Burgemeester Isaac Claesz. van Swanenburg redt Het laatste Oordeel van [[Lucas van Leyden]] op het nippertje door het van de beeldenstormers te kopen en naar het stadhuis over te brengen. Nu is het te zien in het Stedelijk Museum De Lakenhal; in de kerk hangt een kopie. Als het nieuws begin september Filips II in [[Madrid (stad)|Madrid]] bereikt, krijgt hij prompt een koortsaanval. In de lente van 1567 zijn de gemoederen grotendeels bedaard, maar die kunnen niet vermijden dat een jaar na het uitbreken van de beeldenstorm [[Fernando Álvarez de Toledo]], bekend als de hertog van Alva met een leger van tienduizend soldaten en een mars van zesenvijftig dagen vanuit Italië via tussenstops in Namen (25 augustus) en het [[Kasteel van La Roche-en-Ardenne]] in Brussel arriveert, dat hij er de [[Raad van Beroerten]] installeert en er de tachtigjarige oorlog begint. Alva neemt in Brussel zijn intrek in het huis van de markiezin van Jauche op de hoek Karmelieten- en Naamsestraat en in het [[Paleis van Nassau]] dat [[Willem van Oranje]] is ontvlucht. Tegenwoordig is dit het [[Paleis van Karel van Lotharingen]], enkel de [[Nassaukapel]] dateert uit die dagen. Alva onteigent Willem van Oranje en verkoopt de kunstschatten uit het paleis, waaronder [[De tuin der lusten]] van [[Jheronimus Bosch]].
 
 .
 
 De accentverschillen tussen het protestantisme en de katholieke invulling van het Christelijke geloof zorgen voor een andere arbeidsethos en een andere culturele invulling en aldus ook een andere maatschappij. 
 
 . 
 
 '''Arbeid en de Weberthese'''
 
 De arbeidsethos van de naar Nederland en Engeland gevluchte Calvinisten bestaat uit twee kernwoorden: zuinigheid en vlijt. Die eigenschappen komen zowel de Engelsen als de Nederlanders van pas, het zijn zeevarende naties en Calvinisten blijken uitstekende zeelui. Die nieuwe mentaliteit is voorwerp van correspondentie tussen kapiteins die een bemanning zoeken met werkkracht en een sober leven. Aan boord zijn dit twee onmisbare eigenschappen. Franse matrozen? Daar valt geen land mee te bezeilen: zonder kaas, worst, wijn, brood en boter functioneert een fransoos niet en gaat hij niet aan boord. Voor de Calvinist volstaan brood en water. Bij de komst van Alva vlucht er dus meer dan zuinigheid en vlijt de Scheldegrens over. Gezien hun zuinigheid beschikten de Calvinisten intussen over aardig wat spaarcentjes. Die namen ze mee en die kunnen ze investeren als het nodig is. In Engeland zal hun kapitaal in de achttiende eeuw aan de basis liggen van de Industriële Revolutie – een stoommachine kost immers handen vol geld - die in de (niet toevallig) textielsector losbarst. En gezien de Calvinistische vlijt en bedrijvigheid in de Vlaamse weefateliers, beschikken deze over een uitgebreide technologische kennis. Hun vlucht is dus voor de Zuidelijke provincies behalve een financiële aderlating evenzeer een braindrain. 
 
 De soberheid van de protestantse kerkinterieurs staan in schril contrast met de overdadige luxe van de barok. In de Antwerpse Boromeuskerk schuift vier-maandelijks achter het altaar een ander schilderij omhoog, afwisseling om de verveling tegen te gaan. [[Pieter-Paul Rubens]], de [[Sint-Annakerk (Brugge)|Sint-Annakerk in Brugge]] en [[Église_Saint-Loup]] in Namen: de kunst van de contrareformatie moet imponeren. Vandaag is het onderscheid tussen de katholieke beeld- en de protestantse woordcultuur nog herkenbaar. Wie ’s avonds langs de Amsterdamse grachten doolt, ziet achter de glasramen van de hoge herenhuizen de oranje gloed van het avondlicht: vrijwel elk huis beschikt over een ruime, wand vullende huisbibliotheek. Hier wonen boekenmensen. In Vlaanderen zijn huisbibliotheken een uitzondering, strips, die vind je er wel. Brussel kent zijn stripmuren, een stripwandeling en een stripmuseum, Charleroi kent Rataplan en Jommeke heeft een standbeeld op de zeedijk in Middelkerke. Sommige Nederlanders kennen dit medium niet eens.
 
 Een ander gevolg van de gebeurtenissen in de zestiende eeuw: Vlamingen percipiëren de Hollander van boven de Moerdijk als bendig en zuinig. Boze tongen spreken zelfs over gierigheid. Ook in de rechtbank en het onderwijs dringen het katholieke en het protestantse model binnen. In Vlaanderen blijven docenten en professoren nadrukkelijk aanwezig in het klaslokaal. Aan zelfstudie, afstandsonderwijs en projectwerk heeft het Vlaamse onderwijs een broertje dood, in tegenstelling tot onze Noorderburen die elke onderwijsinnovatie als een kans grijpen. De rechtspraak in Vlaanderen blijft hiërarchisch, terwijl die in de Noordelijke Nederlanden recht toe, recht aan wordt.
 
.

.

;1567

[[File:Pieter Aertsen Pieter Aertsen The vegetable seller 1567 9885.jpg|thumb|550px|right|♣ [[Pieter Aertsen]] schildert De groenteverkoopster in 1567. In 1564 schildert Joachim Beuckelaer een gelijkaardig tafereel. Deze fruit- en groetensoorten zijn in werkelijkheid niet tegelijk op de markt verkrijgbaar. Dit is geen fake news maar een artistieke keuze vergelijkbaar met de prenten van de Middeleeuwse tuinen waarin planten te zien zijn die in ons klimaat niet kunnen gedijen. Daar is de symbolische betekenis van belang. Aardappelen zijn op het stilleven niet te zien. De oudste officiële vermelding dat de aardappel richting Lage Landen gaat is te vinden in een transportbeschrijving tussen de Caribische eilanden en Antwerpen in 1567. Het duurt nog dertig jaar voor [[Carolus Clusius]] (1525-1609) de aardappel wetenschappelijk beschrijft. Clusius legde op vraag van keizer Maximiliaan de Hortus Botanicus in Wenen aan  en beschikte over een grote privécollectie aan planten en zaden. In 1588 plant hij de eerste knollen in de Mechelse tuinen van de Commanderij van Pitzemburg. Hij noemt de knol die tot de giftige nachtschadefamilie behoort, ''Papas Peruvianum''. De Inca's noemden de knol immers Papa en van papa naar pata, is een kleine sprong. In 1593 wordt Clusius directeur van de Hortus Botanicus in Leiden.]]

.

* [[Hertog van Alva|Alva]] maakte een einde aan de [[geuzentijd]] en laat de [[Citadel van Antwerpen]] bouwen met dwang. Tienduizenden calvinisten vluchten naar de Noordelijke Nederlanden, met een voorkeur voor de stad [[Leiden]]. Willem van Oranje verlaat Brussel.

.

* In Brugge is het altaar van [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]]'s (1475_1564) [[Madonna met kind (Michelangelo)|Madonna met kind]] zo beschadigd dat het wordt afgebroken. De steen wordt gerecupereerd in een portaal van het stadhuis. Wat er met het beeld zelf gebeurde tijdens de beeldenstorm is niet geweten. Het beeld, nu een halve eeuw oud, is onbeschadigd.

.

* Hertog Alva stelt de [[Raad van Beroerten]] of de bloedraad in namens [[Filips II van Spanje|Filips II]] om iedereen te vonnissen deelnam aan de troebelen 1566 en de beeldenstorm. Veel van de rechters en de stafleden waren katholieke Nederlanders of Spanjaard. Door de raad deed slaan veel edelen, onder wie Willem van Oranje, op de vlucht naar Duitsland of Engeland. In de komende de vijf jaar zal de raad meer dan duizend mensen ter dood veroordelen en executeren. Een tienvoud wordt verbannen. 'Zevenstuiverslieden', ingehuurde spionnen geven de Calvinisten voor zeven stuivers aan. Na Alva's vertrek in december 1573 spreekt de Raad geen doodstraffen meer uit.

.

* De [[Raad van Beroerten]] zet theoloog [[Dirck Volkertsz. Coornhert]] in de [[Gevangenpoort (Den Haag)|Gevangenpoort]] in Den Haag gevangen omwille van zijn contact met [[Willem van Oranje]]. Hij schrijft er “[[Boeventucht]]” waarin hij de zinloosheid van lijfstraffen, wraak en vergelding aankaart. Veroordeelden aan het werk te zetten kan leiden tot hun verbetering. Katholieken en Calvinisten wijzen het idee af. Coornhert vlucht na zijn vrijlating naar het buitenland. Zijn werk “Boeventucht” werd twintig jaar later gepubliceerd.

.

* ♣ De Italiaanse bioloog, zoöloog en medicus Ulysses Aldrovandus (1522-1605) legt in Bologna de universitaire kruidentuin aan en stelt in 1574 een handboek samen voor de bereiding van geneesmiddelen. Deze officiële farmacopee is een modelwerk. 

.

.

;1568

.

* De opstandige [[Graaf van Egmont]] en [[Graaf van Hoorn]] worden [[Onthoofding van Egmont en Horne|onthoofd op de Grote Markt]] in Brussel. Alva kijkt toe vanuit een venstertje. Hun hoofden worden op staken tentoongesteld en daarna in kisten van ebbenhout verpakt en naar het [[Escorial]] in [[Madrid (stad)|Madrid]] gestuurd via de postkoerierdienst van [[Thurn en Taxis (Brussel)|Thurn en Taxis]]. Negentien andere edelen onthoofd op de [[Zavel (Brussel)|Zavel]]. 

.

* [[Willem van Oranje]] zet de aanval in met een bevrijdingsleger van huurlingen ([[Oranjes eerste invasie]]).

.

* Het begin, het officiële althans van de [[Tachtig jarige oorlog]]. 

.

.

;1569

.

* [[Gerard Mercator]] maakt een onsterfelijke [[kaartprojectie]] die tot op heden gebruikt wordt: de [[mercatorprojectie]].

.

* [[Fernando Álvarez de Toledo|Alva]] schrijft de [[Tiende Penning]] uit om zijn bezetting te financieren. De belasting leidde tot woede en de directe aanleiding voor de [[Tachtigjarige Oorlog van A tot Z|opstand tegen Spanje]].

.

* Willem van Oranje vraagt hulp in Istanbul.

.

* Op de Kortrijkse grote markt verbrandt de stadsbeul, [[Pieter Bailliu]] zes ketters op evenveel brandstapels.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Canon van Zeeland, venster 17 Hagenpreken bij Dishoek, 1565-1566.webm|thumb|550px|BEELDFRAGMENT [[Hagenpreek|HAGENPREKEN]], 1565-1566.
Bestand:Frans_Hogenberg_Bildersturm_1566.jpg|Beeldenstrom in Antwerpen en de vernieling van de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] op 20 augustus (gravure [[Frans Hogenberg]]).
Palais_d'Egmont_Egmontpaleis_Brussels_2012-08.JPG|Egmontpaleis in Brussel.
Bestand:Egmontstandbeeld,_Markt,_Zottegem,_Vlaanderen,_België_02.jpg|Lamoraal van Egmont, markt Zottegem.
File:Anthonis_Mor_006.png|Granvelle.
File:Cardinal_Granvelle's_Dwarf.jpg|Naar Spaans gebruik had Granvelle een dwerg aan zijn hof, afgebeeld door [[Anthonis Mor van Dashorst]] (ca. 1560)
File:Granvellepaleis2.PNG|Het paleis van Granvelle in Mechelen.
File:Hof_van_Margareta.JPG|Het paleis van Granvelle in Mechelen.
File:Zitadelle_von_Antwerpen_1572.jpg|Antwerpse Citadel.
File:Nostradamus_by_Cesar.jpg|Nostradamus.
File:The_Harvesters_by_Brueghel.jpg|[[Pieter Bruegel de Oude]], 1568.
File:Pieter_Bruegel_the_Elder_-_Peasant_Wedding_-_Google_Art_Project.jpg|[[Pieter Bruegel de Oude]], 1568.
File:3_Geuzenpenning,_halve_maan.jpg|&quot;Liever Turks dan paaps&quot;, geuzenpenning als Turkse halve maan, symbool voor de calvinistische opstand tegen de katholieke landvoogd.
File:14-4003_Print_Baudartius_Arrival_Duke_of_Alba_Brussels_1567_1.jpg|Alva in Brussel 1567. Prent uit 'de Nassausche Oorloghen' van [[W. Baudartius]].
File:Detail_of_a_portrait_of_Fernando_Alvarez_de_Toledo_by_Antonio_Moro.jpeg|Volgens Wikipedia Spanje is Alva, in tegenstelling tot wat we denken, dé generaal en &quot;één van de beste in de geschiedenis.&quot;
File:Gerardus Mercator2.jpg|Mercator in [[1574]]. Hij is dan 62.
File:Lamoral_d%27Egmont.jpg|Comte Lamoral d'Egmont 1522-1568.
File:Last_Judgement,_by_Lucas_van_Leyden.jpg|Het laatste Oordeel van [[Lucas van Leyden]] ontkwam op het nippertje aan de beeldenstorm. 
File:Gysius-Oorsprong-en-voortgang_9090.tif|Horne, in [[Johannes Gysius]], Oorspronck ende voortgang der Nederlandtscher beroerten, 1616.
File:Bor-Nederlantsche-oorloghen_MGG_1257.tif|De hertog van Alva arresteert Egmont en Horne.
File:Gysius-Oorsprong-en-voortgang_9089.tif|Gravure van de onthoofding afgedrukt in 1616.
File:Onthoofding_van_Egmont_en_Horne.jpg|Gravure van de onthoofding uit 1570 afgedrukt in 1869.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren zeventig ==

[[Bestand:De_ontdekking_van_Guaiacum_als_middel_tegen_syfilis,_anoniem,_Museum_Plantin-Moretus,_PK_OPB_0186_007.jpg|thumb|550px|Columbus bracht de [[syfilis]] naar Europa. Ergens in de zestiende eeuw (ik kon niet achterhalen wanneer) zorgt de ontdekking van [[Guaiacum]] voor een zekere genezing of verlichting van de pijn. Deze [[kopergravure]] dateert uit de jaren 1590-1595]]


.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=ixDOA3CDv34 '''BEELDFRAGMENT TACHTIG JARIGE OORLOG 2''' (11.36 Min.)]

.

[[File:Giorgio_Vasari_San_Bartolomeo.jpg|thumb|right|550px|Na de [[Bartholomeusnacht]] verspreidt zich een golf van geweld over Frankrijk.]]

.

[[Bestand:Martyrs_de_Gorkum.jpg|thumb|550px|De Martelaren van Gorcum zijn negentien katholieke religieuzen en seculiere priesters die om hun geloof door de watergeuzen in 1572 zijn vermoord in Den Briel. Hun relieken liggen in de [[Sint-Niklaaskerk (Brussel)|Sint-Nicolaaskerk]] in Brussel.]]

.

;1570

.

* Den Haag brengt 33 straatlantaarns aan in de binnenstad.&lt;ref&gt;NEIL WALLINGTON. ''Encyclopedie van brandweerwagens en brandbestrijding.'' Veltman, Utrecht, 2005.&lt;/ref&gt;

.

.

;1571

.

* Bij de [[Slag bij Lepanto]] stoppen Genuezen en Venetianen de [[Ottomaanse]] opmars. [[Miguel de Cervantes]] kan na de krijgsverrichtingen zijn linkerarm niet langer gebruiken. Nu de Turkse macht in de Middenlandse zee gebroken kunnen de Turken de geuzen geen hulp bieden in hun strijd tegen de Spanjaarden, waar Willem van Oranje om had gevraagd. De geuzen houden er de slogan 'Liever Turks dan paaps' aan over.

.

.

;1572

.

* Tijdens de [[Bartholomeusnacht]] of de Parijse bloedbruiloft worden de [[hugenoten]] uitgemoord. Filips II is tevreden.

.

* In de eerste oktoberweek trekken de troepen van don Frederik, de zoon van Alva vier dagen moordend en plunderend door Mechelen. Deze Spaanse furie is een straf voor hun zomerse gastvrijheid voor de troepen van Willem van Oranje.

.

* Executie van de laatste Inca-heerser, [[Túpac Amaru]]. Ziektes verwoesten de inheemse bevolking tijdens de ([[Columbiaanse uitwisseling]]).

.

* Op 1 april landen de watergeuzen in [[Brielle|Den Briel]]. Ze zijn uit Engeland verbannen en starten nu de Hollandse en Zeelandse opstand tegen Spanje. In juli executeren ze 19 priesters die de geschiedenis ingaan als de [[martelaren van Gorcum]].

.

.

;1573

.

* [[Beleg van Alkmaar]] 'In Alkmaar begint de zege' is een gezegde dat op dit jaar teruggaat. Dankzij het water was dit de eerste stad die de Spanjaarden sinds het begin van de tachtigjarige oorlog niet in handen krijgen sinds Alva. De herfstregen overwon het leger van [[Frederik van Toledo]], een zoon van [[Fernando Álvarez de Toledo]]. Alkmaar is een waterig gebied, dat valt uit de naam af te leiden: een '[[Alk (soort)|alk]]' is een watervogel verwant aan de [[pinguin]] en 'maar' staat voor moeras. Het centrum van Alkmaar is zeventiende-eeuws.

.

* Alva houdt het voor bekeken en verlaat de Nederlanden.

.

* De oudst bekende Nederlandse [[donderbus]].

.

* ♣ In Istanboel zijn er sinds 1570 meer dan zeshonderd cafés nadat de koffie de stad ergens in de jaren 1550 bereikte. In dit jaar reist de Duitse botanicus Leonhard Rauwolf naar Syrië en Mesopotamië (Irak) en bezoekt de steden Aleppo, Bagdad en Mosul. Zijn verslag vermeldt de koffieplant en het gebruik ervan.

.

;1574

.

* [[Slag bij Reimerswaal]]: Spaanse hoofdvloot verslagen.

.

* [[Middelburg (gemeente)|Middelburg]] in handen van Oranje.

.

* In [[Den Haag]] (een stad zonder vesting) strijden prinsgezinden en Spanjaarden, Hagenaars vluchten.

.

* De Spanjaarden geven het [[Beleg van Leiden (1573–1574)|beleg van Leiden]] op. Het scheelde geen haar: de stad is de hongerdood nabij. De Douzastraat verwijst tegenwoordig naar de bevelhebber [[Jan van der Does]]. Daar zijn - ondanks de explosie van een kruitschip in 1807 - drie hofjes te vinden: dat van Sint Jacob (1672), dat van Samuel de Zee (1724) en dat van Barend van Namen (1728). Velen lopen voorbij deze verborgen plekken. Het hofje van Samuel de Zee is ingeklemd tussen een bakker en een bloemist. Een poortje, nauwelijks zichtbaar en een schemerige, claustrofobische gang voert het drie eeuwen oude bouwblok met een prachtige tuin in.&lt;ref&gt;WILLEMIJN WILMS FLOET. ''Het hofje als architectonisch idee''. Naio10, Technische Universiteit Delft, 2021, p. 15.&lt;/ref&gt; 

.

;1575

.

* Spanje is bankroet. 

.

* Na [[Nederlandse Opstand|de opstand]] komen alle universiteiten in Spaans/katholiek gebied te liggen. [[Leiden]] richt haar [[Universiteit Leiden|universiteit]] op. 

.

.

;1576

.

* Omdat [[Filips II van Spanje|Filips II]], de koning van Spanje zijn troepen niet betaalt, gaan ze muiten. Op 15 juli breekt op het eiland [[Schouwen (voormalig eiland)|Schouwen]] een oproer los. Ze plunderen en zakken naar Brabant af. Het land raakt in paniek naarmate de bende groeit. Via [[Herentals]], [[Mechelen (stad)|Mechelen]], [[Brussel (stad)|Brussel]], [[Grimbergen]] bereiken ze [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]], dat ze innemen. In [[Vissenaken]], tussen [[Tienen]] en [[Leuven]] vermoorden ze zonder veel moeite een burgerwacht van tweeduizend studenten, boeren, burgers en edellieden zonder militaire ervaring. De rijke havenstad [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] wordt hun ultieme doelwit. Antwerpen geniet op dat ogenblik een Oosterse weelde. De kooplui, makelaars en scheepskapiteinen zijn er schatrijk en hebben koningen onder hun schuldenaars. Nu [[Brugge]] geen economische betekenis meer heeft, is Antwerpen de stapelplaats van Europa. Ter Beurze hoort men Spaans, Portugees, Florentijns, Duits, Engels, Deens, Hollands en Frans en dragen welgestelden de meest vreemde kostuums. Daar vermoorden de Spanjaarden zevenduizend inwoners, het gaat de geschiedenis in als de [[Spaanse Furie (Antwerpen)|Spaanse Furie]].

.

* Met de [[Pacificatie van Gent]] sluiten de 17 provincies aaneen tegen Filips II. Steden roepen zich uit tot republiek: de Brugse (1577-1584), de Gentse republiek (1577-1584), de Kortrijkse republiek (1577-1580), de Antwerpse republiek (1577-1585), de Brusselse (1576-1585). Omstreeks 1584 komt Vlaanderen opnieuw onder Spaanse gezag. De enige uitzondering is Oostende dat standhoudt tot 1604.

.

* De pest velt de kunstschilder van de [[hoogrenaissance]] [[Titiaan]] (°1487) op een indrukwekkend hoge leeftijd.

.

* De Italiaanse arts, hoogleraar en wiskunde- en dobbelfanatieker [[Girolamo Cardano]] (°1501) overlijdt. Naar hem is de [[cardanaandrijving]], de [[Formule van Cardano]] en het cardanrooster genoemd. Het rooster is een vorm van steganografische tekstversleuteling in de [[cryptografie]] en genereert verborgen berichten in normale tekst. In 2003 gebruikte computerwetenschapper [[Gordon Rugg]] dit om een tekst te maken, vergelijkbaar met het laat-middeleeuwse [[Voynichmanuscript]].

.

* [[Roelant Savery]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1639) geboren in Kortrijk.

.

* ♣ [[Christoffel Plantijn|Plantijn]] geeft zijn drukkerij een naam: De Gulden Passer. In dit jaar drukt hij onder meer ''Plantarum seu stirpium historia'' van [[Mathias de Lobel|Mathias de l'Obel]] (1538-1616). Uit angst voor de [[Spaanse Furie (Antwerpen)|Spaanse Furie]] neemt hij de wijk naar de Vrouwensteeg in Leiden waar hij drukt voor de universiteit en de Staten-Generaal.

.

.

;1577

.

* Er breekt een veilige tijd aan voor de protestanten (de zogenoemde [[Pacificatie van Gent]]) na de calvinistische staatsgreep in vele delen in Vlaanderen. Spaansgezinde gezagsdragers worden gevangen gezet. Gent roept zich na de staatsgreep van de radicalen [[Jan van Hembyze]] en [[François van Ryhove]] uit tot Republiek. De stad beheerst Vlaanderen en haar terreur richt zich tegen de oude geestelijkheid en hun heiligdommen. [[Simon Stevin]] keert terug naar Brugge, [[Marnix van Sint Aldegonde]] en [[Willem van Oranje]] keren terug in Brussel waar een oranjegekte ontstaat. Na de inname van de [[Citadel van Antwerpen]] zal Antwerpen het komende decennium de anti-Spaanse opstand leiden. In Brugge houden de calvinisten stand tot [[1584]]. Katholieke plechtigheden zijn er verboden.

.

.

;1578

.

* [[Geuzen]] ontzetten [[Leiden]].

.

* Vanaf 12 februari zetelen [[staatsen]] en [[calvinisten]] in het Kortrijkse stadhuis. Aanhangers van Willem van Oranje bezetten Mechelen en  verwoesten in zijn opdracht enkele kloosters buiten de wallen.

.

* Calvinisten pogen om de [[prostitutie]] in de Amsterdamse [[De Wallen]] - een bruisende zeemansstad sinds de 14de eeuw - te verbieden.

.

* [[Jan Baptist Houwaert]], een revolutionaire rederijker wordt minister van Financiën in Brabant en [[Willem van Oranje]] luitenant-generaal.

.

* Bij de ontdekking van Romeinse catacomben verwerven Beierse plattelandskerken martelaarslichamen die ze aankleden met goud en sieraden. 

.

;1579

.

* De [[Unie van Atrecht]] (Spaanse trouw) en de [[Unie van Utrecht (1579)|Unie van Utrecht]] (Oranje) beëindigen de [[Pacificatie van Gent]]. Waarop volgen: [[Slag bij Borgerhout]], het [[Beleg van Maastricht (1579)|beleg van Maastricht]], de inname van Valkenburg en Dalhem door [[Alexander Farnese]], een [[Schermersoproer]] in 's-Hertogenbosch ten voordele van de katholieken, Gent roept zichzelf uit tot republiek en de [[slag om Baasrode]].

.

* [[Menen]] ingenomen door [[calvinisten]].

.

* [[Olivier van den Tympel]] krijgt de leiding over de [[Brusselse republiek]] en schrijft zijn ''Burgermanifest''.

.

.

;1580

[[Bestand:Kortrijk_ingenomen_door_de_Malcontenten,_1580.JPG|thumb|550px|Bij de listige inname van Kortrijk zijn er aan de [[Rijselpoort |Rijselpoort]] en op de Grote Markt gevechten. Voor de protestanten is het te laat. Kortrijk valt zoals in [[Slag_bij_Westrozebeke|1382]] ten prooi aan gruwel en wreedheid. De protestantse predikant [[Fransciscus Lansbergen]] klimt over de stadsomwal en slaat op de vlucht. [[Simeon van Torre]] wordt zijn baard uitgetrokken en sterft in een kerker. De calvinistische Wouter Wilge verstopt zich maandenlang tot men hem vindt: de pijnbank en de galg wachten hem op nadat hij blijft weigeren het protestantisme af te zweren. Na de inname worden alle volwassen mannen op het stadhuis gevraagd trouw aan de koning te zweren. Wie dit weigert wordt verbannen, waarop duizenden inwoners Kortrijk en hun bezittingen achterlaten om zich te vestigden [[Haarlem]]. Het jonge kind [[Roelant Savery]] is een van hen. Priester [[Jacob Tsantele]] keert terug als deken van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve Vrouwekerk]].]]

.

* De listige [[Inname van Kortrijk]] in de nacht van 26 februari door de katholieke [[malcontenten]]. De Kortrijkse protestanten verzoeken met een brief om versterking. [[Emanuel Filibert van Lalaing]] krijgt de brief in handen en leidt zijn troepen op het verwachte tijdstip zonder problemen de stad binnen.


.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Roelant_Savery_-_het_gulden_cabinet.png|Roelant Svery, geboren in 1576 in Kortrijk.
Bestand:Simon-stevin.jpeg|[[Simon Stevin]] ontvlucht Brugge. Als calvinist?
File:Battle_of_Lepanto_1571.jpg|Na de Slag bij Lepanto, een van de grootste zeeslagen uit de wereldgeschiedenis tegen het Ottomaanse Rijk kan Filips II zich concentreren op de Nederlandse Opstand.
File:Francois_Dubois_001.jpg|[[Bartholomeusnacht]]
File:Spaanse_Furie,_vluchtende_burgers.jpg|Sommige Spaanse soldaten ontvingen al 2,5 jaar geen soldij. 
File:Spaanse_Furie_Antwerpen.jpg|De muiters roepen [[Sint-Jakob]] aan met de leuze: ''Moord, verkracht, brand, plunder'' en dringen woningen binnen.
File:Incendio_Ayuntamiento_Amberes.jpg|De muiters doden de bewoners, stelen, verkrachten en slaan mannen het hoofd in. Honden drinken uit de bloedplassen.
File:Tizian - Venus von Urbino.jpg|Titiaan overlijdt in 1576; Deze [[Venus van Urbino]] dateert uit 1538.
File:Tachtigjarigeoorlog-1579.png|Utrecht en Atrecht
File:Jan_van_Diepenbeeck_(act._1573-1621)_Schermersoproer_Den_Bosch_1579_Noordbrabants_Museum_'s-Hertogenbosch_26-8-2016.JPG|[[Jan van Diepenbeeck]] schildert de schermersoproer.
File:Vaenius_-_Alexander_Farnese.png|Alexander Farnese.
Bestand:Gerolamo Cardano, self-portrait (1501–1576).jpg|[[Rafael Bombelli]] las het werk van [[Girolamo Cardano]] (prent) en legde de grondslag voor de [[complexe getallen]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren tachtig ==

[[Bestand:WilliamOfOrange1580.jpg|thumb|550px|Willem van Oranje als de antithese van Filips II: de prins en de koning, de protestant en de katholiek, de extravert en de introvert.]]

.

;1580

.

* De Spaanse koning [[Filips II van Spanje|Filips II]] is koning van Portugal.

.

* [[Elsevier (uitgeverij)|Elsevier]] in de universiteitsstad [[Leiden]]. Leiden is een magneet voor Calvinisten. Simon Stevin en Plantijn volgen.

.

* In Antwerpen organiseert stadhouder [[Willem van Oranje]] een godsdiensttelling: 33% is Calvinist, 17% Lutheraan en 50% Katholiek.

.

.

;1581

.

* [[Simon Stevin]] trekt naar [[Leiden]] en sticht er een ingenieursschool voor [[vestingbouw]], [[dijken]]bouw en [[civiele bouw|civiele bouwkunde]]. Stevin is overtuigd dat wetenschap ten dienste van de maatschappij staat, vandaar zijn keuze voor de volkstaal.

.

* Rechtsgeleerde [[Joos de Damhouder]] overlijdt. Hij is begraven in de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Brugge)]].

.

* Brusselse beeldenstorm. 

.

* ♣ [[Mathias de Lobel|Matthias de l'Obel]], gekend als Lobelius publiceert zijn ''Kruydtboeck oft beschrijvinghe van allerleye ghewassen, kruyderen, hesteren ende gheboomten''.  Lobelius verblijft tussen 1571 en 1587 in de Nederlanden als lijfarts van [[Willem van Oranje]]. Hij publiceert bij Plantijn. Beschrijvingen van zijn botanische tuinbezoeken zoals die van [[Karel van Sint-Omaars]] in [[Moerkerke]], een humanist vol botanische belangstelling en een hoog aanschreven tuin zijn erg interessant. In zijn opdracht kregen de ''Libri pictuari'' - een collectie botanische aquarellen - vorm. Ze vermelden de humanist [[Marcus Laurinus]] als tuinliefhebber. Hij woont in het Hof van Watervliet en heeft een zomerverblijf in Sint-Kruis.

.

.

;1582

.

* [[Plantin-Moretus|Plantijn]] vlucht naar Leiden.

.

* De invoering van de de [[gregoriaanse kalender]] door paus [[Paus Gregorius XIII|Gregorius XIII]] schrapt tien dagen uit de kalender en maakt de tijdrekening nauwkeuriger. Op donderdag 4 oktober [[1582]] volgt vrijdag 15 oktober.
 
** Vijf oktober 1582 bestaat niet.
** Zes oktober 1582 bestaat niet.
** Zeven oktober 1582 bestaat niet.
** Acht oktober 1582 bestaat niet.
** Negen oktober 1582 bestaat niet.
** Tien oktober 1582 bestaat niet.
** Elf oktober 1582 bestaat niet.
** Twaalf oktober 1582 bestaat niet.
** Dertien oktober 1582 bestaat niet.
** Veertien oktober 1582 bestaat niet.

Bij de niet katholieken in Europa stuit dit besluit op verzet. Engeland houdt zijn verzet meer dan een eeuw vast en loopt op een gegeven moment meer dan elf dagen achter op het continent. 

.

.

;♣1583

.


* [[Willem van Oranje]] verlaat Antwerpen.

.

* Een kapelaan van Filips II die dicht bij de tuin van het Escorial leeft, een zekere Montanus correspondeert met [[Christoffel Plantijn]] en bestelt eldzame knollen, zaad en bollen.&lt;ref&gt;FLORIKE EGMOND &amp; SVEN DUPRE. ''Collecting and Circulating Exotic Naturalia in the Spanish Netherlands.'' In: SVEN DUPRE (Ea.) (Eds.) ''Embattled Territory. The Circulation of Knowledge in the Spanish Netherlands,'' Academia Press, Gent, 2015.&lt;/ref&gt; 

.

.

;1584

.

* De Engelsen laten zich (in tegenstelling tot de Spanjaarden en de Portugezen) in met het Amerikaanse verhaal. Bijna een eeuw geleden, in de jaren negentig van de vijftiende eeuw verdween [[John Cabot]] en zijn kleine vloot spoorloos. Nu vraagt de vurige, eigenzinnige en protestantse koningin van Elisabeth van Engeland (de opvolgster van de diep katholieke Mary, ooit gehuwd met Filips II) of ze er goed aan doet kolonies aldaar te vestigen. Haar Engelse verovering zou een andere strategie volgen dan de Spaanse. Die van [[Iberisch Schiereiland|Iberia]] kwamen als mannelijke militairen, zonder vrouwen en namen de indiaanse vrouwen tot zich en kweekten [[Mesties|Mestiezen]]. Zestig jaar eerder, in 1523 zette [[Hernán Cortés|Cortez]] een zoon op de wereld. Het precedent dat leidde tot een 'kastensysteem' gebaseerd op huidskleur. Bovendien blonken de Spanjaarden uit in martelzucht, wreedheden en repressie. De Engelsen brachten hun vrouw en hun gezin naar Amerika. Zij kenden enkel zwart of blank. Hun imago zouden ze danken aan een propagandastrijd waarbij ze zichzelf in de kijker werkten als hoffelijk en strevend naar vrijheid.

.

* [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|Beleg van Antwerpen]].

.

* De prins van Parma neemt Gent in. Ruim vierduizend calvinisten wijken uit naar de Zeven Verenigde Provinciën.

.

* [[Balthasar Gerards]] vermoordt de prins [[Willem van Oranje]], gekend als Willem de Zwijger. Gerards wordt na een achtervolging veroordeeld tot de zwaarste lijfstraf die er is:

{{Cquote|'''Zijn rechterhand waarmee hij het moorddadige feit gepleegd heeft, zal met een gloeiende tang afgeknepen worden; vervolgens zal men met gloeiende tangen op verscheidene plaatsen op zijn lichaam het vlees afknijpen tot op het bot. Vervolgens vierendele men hem levend waarna het hart uit zijn borstkas gesneden en hem in het gezicht geworpen zal worden. Ten slotte zal men zijn hoofd afhakken waarna zijn vier uiteengetrokken delen op de Haagpoort, Oostpoort, Ketelpoort en de Waterslootsepoort tentoongesteld dienen te worden. Zijn hoofd moet op een staak gespietst en vervolgens bij het voormalige huis van de prins geplaatst worden.'''}}

.

;1585

[[Bestand:Rembert_Dodoens_(1517-1585)_-_Cruydeboeck_(1554)_Museum_Hof_van_Busleyden_Mechelen_6-07-2018.jpg|thumb|550px|♣ In 1585 overlijdt de plantkundige [[Rembert Dodoens]]. Het gemeentelijk domein van [[Schilde]] nabij Antwerpen is een historische kasteeltuin met een vijver, oranjerie, bossen, een bloemen- en insectentuin en de Dodoenstuin als blikvanger. Het gaat om een reconstructie van een 16e-eeuwse renaissancetuin zoals [[Rembert Dodoens]] die beschrijft in zijn [[Cruydeboeck]] 1554. Vanaf 1541 is Dodoens stadsgeneesheer in Mechelen en geïnteresseerd in plantkunde ter ondersteuning van zijn praktijk. Tussen 1575 tot 1578 is hij hofarts van keizer Maximiliaan II in Wenen. In deze jaren reist hij in het gevolg van de keizer en ontdekt nieuwe planten in [[Oostenrijk]], [[Hongarije]] en [[Duitsland]]. In 1583 laat hij zijn verzamelde ideeën drukken bij Christoffel Plantijn onder de titel ''Stirpium historia pemptades sex''. Een jaar eerder, in 1582 krijgt hij een leerstoel in Leiden als hoogleraar geneeskunde. Na drie jaar docentschap overlijdt hij. Hij is in de Pieterskerk aldaar begraven.]]

.

* Einde van de Brusselse republiek op 10 maart.

.

* [[Alexander Farnese|Farnese]] verovert na een beleg dat meer dan een jaar duurt, Antwerpen. Na de [[Val van Antwerpen (1585)|Val van Antwerpen]] wordt Amsterdam - een koningsgezinde stad - wereldhaven dankzij de braindrain en het kapitaal van de migranten uit het Zuiden. Die vormden er handelsnetwerken en introduceren er het kapitalistische principes zoals de scheepsverzekering en de dubbele boekhouding. Zonder de bijdrage van de Antwerpse migranten had de Hollandse Gouden Eeuw nooit bestaan.&lt;ref&gt;JONAS ROELENS. ''Antwerepse risico-investeerders maakten Amsterdam mee groot.'' In: ''De Standaard der Letteren'', 16.12.2023, p. 14.&lt;/ref&gt;

.

* [[Plantijn]] keert terug naar Antwerpen. 

.

* De helft van de Antwerpenaren vlucht naar Duitsland, Frankrijk en Engeland en Holland. Onder hen belangrijke Vlamingen: [[Willem Usselincx]], de latere stichter van de [[West-Indische Compagnie]], [[Simon Stevin]], [[Joost van den Vondel]], de geleerde en bibliothecaris [[Daniël Heinsius]] van de [[universiteitsbibliotheek Leiden]], [[Marnix van Sint-Aldegonde]], een schrijver, diplomaat en raadgever van Willem van Oranje. Het bevolkingscijfer daalt tot 45.000.

.

.

;1586

.

* [[Prins Maurits van Oranje-Nassau|Prins Maurits]] verovert de stad [[Axel (plaats)|Axel]] op de Spaansen. 

.

* De katholieke bevolking vlucht naar [[Gent]].

.

.

;[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Botanical_garden,_Leiden 1587]

.

* [[Dirck Volkertsz. Coornhert]] publiceert zijn twintig jaar oude boek dat hij in de gevangenis in [[Den Haag]] schreef: ''Boeventucht ofte middelen tot mindering der schadelijke ledighgangers.''

.

* De katholieke [[Maria Stuart i Skottland|Maria Stuart]] onthoofd na een poging tot staatsgreep.

.

* Aanleg [[Hortus botanicus Leiden|Botanische tuin]] in de universiteitsstad [[Leiden]].

.

* De Republiek '[[Sluiting van de Schelde|sluit]]' de Schelde en vernedert militair en economisch de Spaanse koning en de Zuidelijke Nederlanden. Antwerpen compenseert zich cultureel als rooms-katholiek bolwerk van de contrareformatie en de barok met de 'grote drie': [[Peter Paul Rubens|Rubens]], [[Jacob Jordaens|Jordaens]] en [[David Teniers I|Teniers]].

.

.

;1588

.

* De Spaanse vorst, Filips II wil Engeland opnieuw katholiek maken en onderneemt actie.

.

* De latere Engelse filosoof [[Thomas Hobbes]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1679) wordt op 5 april in Westport (Wiltshire) geboren als de [[Spaanse Armada]] van de Spaanse koning op Engeland afstevent. De gebeurtenis zal Hobbes later doen zeggen: 'Fear and I were Twins.' De barensweeën van zijn moeder moeten op hem als ongeboren kind indruk hebben gemaakt. De 'gewapende vloot' (= Spaans voor Armada) van honderdvijftig Spaanse oorlogsbodems wil Engeland binnenvallen door een invasieleger te begeleiden dat op schuiten van Vlaanderen het Kanaal oversteekt. Het plan mislukt omwille van een Nederlandse havenblokkade waarop Engelse vloot de wachtende Armada uiteen slaat. De Armada raakt zo beschadigd ze via een omweg rond Schotland naar Spanje terugvaart.

.

* ♣ De oudst bekende afbeelding van de [[aardappel]] wordt bewaard in het [[prentenkabinet]] van het [[Plantin-Moretus|museum Plantin Moretus]] in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] en in de Mechelse [[commanderij van Pitzemburg]] / de [[Kruidtuin (Mechelen)|Hortus Botanicus van Mechelen]] plant [[Carolus Clusius]] (Atrecht, 1526-Leiden 1609), een Franstalige arts en botanist aardappelen. Ook de tulp begeestert hem. In de negentiende eeuw maakt de Société Royale d'Horticulture van deze botanische tuin een landschapstuin. Het prieel en de [[oranjerie]] verdwenen na WOII, het in 1862 onthulde standbeeld van de plantkundige [[Rembert Dodoens]] (1517-1585) staat er nog. Wie het standbeeld maakte is mij nog onduidelijk: ik vond de onbekende [[Joseph Tuerlinckx]] (1809-1873), een man uit Mechelen en de Duitse landschapsarchitect en in Brussel overleden [[Louis Fuchs]] (1818-1904).

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=4kID4EZp_qA '''BEELDFRAGMENT TACHTIG JARIGE OORLOG 3''' (9.31)]

.

;1589

.

* [[Christoffel Plantijn]] overlijdt. Hij is 69.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Rembert_Dodoens_-_Archive-ugent-be-3760E4A8-D028-11E5-ACAE-1346D43445F2_DS-3.jpg|Dodoens
Bestand:PMa_B_501_Antwerpen.jpg|Dodoens
Bestand:Rembertdodoens.jpg|Dodoens standbeeld in Mechelen.
Bestand:Dodoens02.jpg|
Bestand:Rembert_Dodoens_29-6-1517,_Leiden_-_Gedenksteen_te_Schilde,_waar_hij_zijn_Cruydeboeck_in_1554_schonk.jpg|Dodoens in Schilde, waar hij zijn Cruydenboeck schonk aan...
File:Joos_de_Damhouder.jpg|&quot;Opera omnia&quot; - heruitgave van Joos de Damhouder in 1646.
File:Pieter_Pourbus.Aanbidding_van_de_herders.jpg|&quot;De aanbidding der herders&quot; uit 1574 door [[Pieter Pourbus]]; links: Joos de Damhouder en zijn zonen; rechts: [[Louise de Chantraines]] met haar dochters.
Tachtigjarigeoorlog-1583.png|Tachtigjarige oorlog, situatie in 1583.
File:Marnix_van_st._aldegonde.gif|[[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde|Marnix van Sint-Aldegonde]].
File:Execution-of-Mary-Queen-of-Scots.jpg|Maria Stuart onthoofd in 1586.
File:Leiden_1610.jpg|Universiteitsbibliotheek Leiden, 1610.
File:Atlas de Wit 1698-pl017b-Leiden - Kruythoff (hortus).jpg|Atlas de Wit 1698, Leiden Kruythoff.
File:Palais_Farnese.jpg|[[Palazzo Farnese]], Rome (1589).
File:2007-05 PMM 10.jpg|[[Christoffel Plantijn]].
Bestand:Thomas_Hobbes_(portrait).jpg|[[Thomas Hobbes]].
Bestand:Leviathan frontispiece cropped British Library.jpg|Leviathan door Hobbes.
Bestand:De_Spaanse_Armada_voor_de_Engelse_kust.JPG|De Spaanse Armada voor Engeland.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren negentig ==

.

{{Cquote|'''Zonder slaven geen plantages, zonder plantages geen kolonie, zonder kolonie geen industriële revolutie en zonder industriële revolutie geen imperium.'''|Césaire &amp; Datta, geciteerd door Hans Achterhuis in ''Het rijk van de schaarste''.}}

.

[[File:Woudanus2.jpg|thumb|550px|Leidse Hortus 1610.]]

[[File:Sprenger_-_Malleus_maleficarum,_1669_-_BEIC_9477645.tiff|thumb|550px|♣ Malleus Maleficarum, Lyon, een uitgave uit 1669. De oorspronkelijke Malleus is geschreven kort na het ontstaan van de boekdrukkunst. Deze uitvinding zorgde mee voor de popularisering van het boek. Dit decennium kenmerkt zich door de heksenverbrandingen die in Vlaanderen hun hoogtepunt bereiken en dat tot 1610. Tussen 1590 en 1610 zijn er 250 verbrandingen in twintig jaar tijd. Wat heksen met tuinieren te maken hebben? Hun medicinale kruiden halen ze toch van ergens?]]

[[Bestand:Rasphuis_Heiligeweg_Amsterdam_001.jpg|thumb|550px|1590 Het Amsterdamse rasphuis is een tuchthuis waar gestrafte misdadigers hout raspen om tot inkeer te komen. In plaats van te straffen, ligt de klemtoon op orde en regelmaat. Op de ingangspoort staat: 'Wilde beesten moet men temmen.' Gestrafte vrouwen werken in het Spinhuis. Het rasphuis vindt onderdak in een voormalig Clarissenklooster aan de Heiligeweg (nu is het een winkelcentrum, de [[Kalverpassage]]). Hout van de [[brazielboom]] uit [[Brazilië]] raspen ze tot een textielverfpoeder.
De heropvoedingsidee van de dwangarbeid komt tot stand door de ideeën van [[C.P. Hooft]] (de vader van [[P.C. Hooft]]) en [[Dirck Volkertsz. Coornhert]]. Al snel krijgt het Rasphuis een economische functie. De goedkope arbeid staat er centraal en het het agogische effect gaat verloren. Een geheime afdeling geeft onderdak aan losbandigen of krankzinnigen, opgesloten door hun familie. Een bekende gevangene is de in 1668 opgesloten Verlichtingsdenker [[Adriaen Koerbagh]]. Niet gewoon aan dit soort regime sterft hij in 1669. Leiden neemt de formule in 1598 over met het Pestdolhuis. Dollen sluiten ze op, op het gelijkvloers in donkere cellen. De pestlijders bevolken de hoge en luchtige verdieping. Het voormalige Cecilienklooster, de binnenplaats en de ommuurde tuin zijn nu het [[Rijksmuseum Boerhaave|Boerhaavemuseum]]. In Gent herinnert de rasphuisstraat aan een soortgelijke instelling.]]

.

;1590
* [[Leiden]], waar veel Vlaamse protestanten en intellectuelen hun toevlucht zoeken, richt zijn eerste [[Anatomisch theater]] in. Deze interesse voor het menselijk lichaam valt samen met de start van de [[Hortus botanicus Leiden|Hortus botanicus]] in de stad. Na de oprichting van de rijksuniversiteit in 1575 ontstaat de behoefte om planten te verzamelen, te bestuderen en hen te klasseren. Het collectiebeheer laat de universiteit over aan de beroemde botanicus, de 67 jarige [[Carolus Clusius]] (1520-1600). Op 19 oktober is hij in Leiden. Het tuinonderhoud geeft hij in handen van een apotheker uit Delft, [[Dirck Outgaertsz. Cluyt|Dirck Outgaertszoon Cluyt]] die er zijn privé collectie onderbrengt. In september 1594 maken ze een inventaris met een plattegrond. De tuin is bescheiden van oppervlakte en groots van ambitie. Ondanks de beperkte oppervlakte en de gebrekkige classificatie willen ze de studenten een zo volledig mogelijk plantenoverzicht geven. Op minder dan 1.400 vierkante meter groeien meer dan duizend planten. Na de dood van Clusius neemt de tropenbotanicus Paul Hermann het beleid in handen. Er komen permanent verwarmde kassen die het klimaat in de tropen nabootsen. De directeurs na Hermann zijn onder meer Paulus Hotton (van 1695 tot 1709), [[Herman Boerhaave]] (1709-1730) en [[Adriaan van Royen]] (1732-1754).

.

;1591
* Voltooiing van de [[Rialtobrug]] in [[Venetië (stad)|Venetië]].

.

;1592
* [[Jan Huygen van Linschoten]] is terug in Nederland en publiceert de &quot;geheime&quot; Portugese zeeroutes naar [[Oost-Indië]]. De [[Gouden Eeuw (Nederland)|Gouden Eeuw]] is niet veraf.
* ♣ Even voor zijn overlijden stuurt de [[botanist]] [[Ogier Gisleen van Busbeke]] (1521/22-1592) uit Zuid-West-Vlaanderen, tulpenzaden aan [[Carolus Clusius]], hoogleraar in Leiden en directeur van de pas aangelegde [[Hortus botanicus Leiden|Hortus Botanicus]]. Busbeke reist in de jaren vijftig en zestig als gezant van de Oostenrijkse koning naar het door de Turken bezette West-Hongarije, hij logeert in Turkse hotels, komt in [[Edirne (stad)|Adrianopel]] en [[Constantinopel]]. Daar verscheept hij antieke teksten naar Europa. Zijn reis beschrijft hij in ''Vier brieven over mijn gezantschap in Turkije'' dat postuum verschijnt. Daarin meldt hij (als eerste?) de tulp. 'Op onze tocht door deze streken werd ons overal een geweldige hoeveelheid bloemen aangeboden: narcissen, hyacinten en bloemen die de Turken 'tulipan' noemen. De tulp heeft nagenoeg geen geur, zij is geliefd om haar kleurschakeringen en haar schoonheid.'

.

;1593
* ♣ [[Carolus Clusius]] plant in de [[Hortus botanicus Leiden]] de eerste [[tulp]]. De [[botanische tuin]] verhoudt zich tot de plantage zoals de Engelse tuin zich verhoudt tot de Franse. Het is these en anti-these uit de 16de en de 17de eeuw. De [[plantage]] kenmerkt zich door slavernij en gewelddadige onderdrukking, afzondering, uit het licht van de massa, opbrengst, monocultuur en macht terwijl de Botanische tuin voor vrijheid, openheid, multicultuur, experiment en wetenschap staat. Niettemin zijn het twee kanten van eenzelfde medaille: die van het opkomende kapitalisme, met winstmaximalisatie enerzijds en uitbuiting anderzijds.Sommige Nederlandse steden kennen een buurt met de naam 'Plantage'. In [[Leiden]] en [[Amsterdam]] gaat het om een groene bourgeoisiebuurt. In de Amsterdamse [[Plantage (Amsterdam)|Plantage]] liggen de [[Hortus Botanicus Amsterdam|Hortus Botanicus]] en dierentuin [[Artis]]. 
* [[Giuseppe Arcimboldo]] overlijdt. Hij laat een ongezien oeuvre na.
* In Londen breekt de pest uit. Een telling registreert 11.503 slachtoffers, het is een onderschatting. Veel gezinnen geven de sterfgevallen niet aan uit de angst opgesloten te worden door de overheid. Londenaren die naar het platteland vluchten, worden door boeren met hooivorken terug gestuurd.

.

;1594
* [[Tintoretto]], de Italiaanse schilder overlijdt.
* [[Orlando di Lasso]], de componist overlijdt.
* [[Gerard Mercator]], de cartograaf overlijdt.
* ♣ Ca. [[William Shakespeare]] schrijft [[Romeo en Julia]]. Romeo dringt de gesloten tuin van Julia in het geheim binnen om haar zijn liefde te verklaren.

.

;1595
* [[Gerard Mercator|Mercators]] Noordpoolkaart toont een noordelijke doorgang naar andere continenten. [[Henry Hudson|Hudson]] slaagt niet in die ambitie. Hij ontdekt [[Geschiedenis van New York (stad)|New York]] in september [[1609]] en vaart de stroom op die nu zijn naam draagt, de [[Hudson (rivier)|Hudson]].

.

;1596
* [[Albrecht van Oostenrijk]] arriveert als landvoogd in Brussel en op 7 mei staat hij drie hoeren toe per compagnie van tweehonderd man in de garnizoenstad Brussel. De vrouwen zijn ingeschreven als wasvrouw en mogen niet minderjarig zijn.&lt;ref&gt;LUC SURDIACOURT. ''De [[Marollen]]. Een eeuwenoud misverstand'', Davidsfonds, Leuven, 2018, p. 61.&lt;/ref&gt;
* In [[Touraine]] wordt [[Rene Descartes]] in een welstellend milieu geboren. Hij zal een opleiding genieten in het Jezuïetencollege van [[La Flèche (Frankrijk)|La Flèche]]. Hij verlaat het college in 1614.
* [[Shakespeare]] schrijft zijn '[[Romeo en Julia]]', een geschiedenis van twee steenrijke rivaliserende families in [[Verona (stad)|Verona]]. [[Baz Luhrmann]] regiseerde in 1996 de relatief onbekende [[Leonardo DiCaprio]] en [[Claire Danes]].
* In Amsterdam start het [[Rasphuis (Amsterdam)|Rasphuis]] en toont een juridische omslag. 

.

;1597
* [[Slag bij Turnhout (1597)|Slag bij Turnhout]], [[Maurits van Nassau]] verslaat de Spaanse ruiterij.

.

;1598
* Het [[Edict van Nantes|Het Edict van Nantes]] geeft de [[Hugenoten]] burgerrechten. Het zal geen eeuw stand houden. In 1685 beëindigt het [[Edict van Fontainebleau (1685)]] onder de regering van Lodewijk XIV dit edict.
* De oudste zoon van [[Willem van Oranje]] komt vrij. [[Hertog van Alva|Alva]] nam hem als gijzelaar mee naar Spanje na de [[beeldenstorm]] in 1566. Zijn halve leven bracht hij door in gevangenschap. Zijn jongere halfbroer, Mauritis nam intussen de rebellenrol van hun vader over.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Oghier_Busbeck_SIL14-B9-13a.jpg|Ogier Gisleen van Busbeke
Bestand:Henry_Hudsons_Halve_Maen.jpg|De Halve Maan van Hudson.
File:JanHuygenVanLinschoten.png|Spionage: [[Jan Huygen van Linschoten]].
File:Mercator_north_pole_1595.jpg|Mercators Noordpoolkaart uit 1595 toont een noordelijke doorgang naar andere continenten.
File:Baco,_por_Caravaggio.jpg|De Italiaanse barokmeester [[Caravaggio (schilder)|Caravaggio]] schildert [[Bacchus (Caravaggio)|Bacchus]].
Image:Giuseppe Arcimboldo.jpg|Zelfportret
Image:Vertumnus årstidernas gud målad av Guiseppe Arcimboldo 1591 - Skoklosters slott - 91503.tif|Rudolf II
Image:Arcimboldo Vegetables.jpg|The Greengrocer
Image:Arcimboldo Vegetables upsidedown.jpg|Greengrocer
Giuseppe Arcimboldo - Fruit Basket.jpg|Fruitmand
File:Giuseppe Arcimboldo - The Cook - WGA00840.jpg|De kok
File:Giuseppe Arcimboldo - The Waiter - WGA0835.jpg|The Waiter
Image:Arcimboldo Librarian Stokholm.jpg|The Librarian
Image:Giuseppe Arcimboldo - The Jurist - WGA00837.jpg|The Jurist
Image:Arcimboldo Air (copy).jpg|Powietrze
Image:Arcimboldo Fire.jpg|Fire
Image:Arcimboldo Tierra.jpg|Earth
Image:Arcimboldowater.jpg|Water
Image:Arcimboldo Spring 1563.jpg|Lente
Image:Arcimboldo Summer 1563.jpg|Zomer
Another organic man (8423469393).jpg|Herfst
Image:Arcimboldo Winter 1563.jpg|Winter
File:Giuseppe Arcimboldo, Italian; Summer; 1572.jpg|Zomer
Image:Arcimboldo Autumn 1572 (private).jpg|Lente
File:Giuseppe Arcimboldo - Winter - WGA00816.jpg|Winter
Image:Arcimboldo - Les saisons - Le printemps - Sans cadre.jpg|Lente
Image:Arcimboldo Verano.jpg|Zomer
Image:Giuseppe Arcimboldo - Autumn, 1573.jpg|Lente
Image:Giuseppe Arcimboldo - Winter, 1573.jpg|Winter
File:Giuseppe Arcimboldo - Spring - WGA00817.jpg|Lente
File:Giuseppe Arcimboldo - Summer - WGA00818.jpg|Zomer
File:Giuseppe Arcimboldo - Winter - WGA00819.jpg|Winter
File:Giuseppe Arcimboldo - Four Seasons in One Head - Google Art Project.jpg|De vier seizoenen in één hoofd
File:Arcimboldo, Giuseppe (attr.) - Flora - c. 1591.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De zeventiende eeuw onder Albrecht en Isabella =

[[File:De Lente Lente Ver (titel op object) Vier jaargetijden (serietitel), RP-P-1902-A-22368.jpg|thumb|right|550px|De Vlaamse graveur Nicolaes de Bruyn (Antwerpen, 1571 - Rotterdam, 1656) is een zoon van een suikerfabrikant, een beroep dat tot voor kort niet bestond. Hij vertrekt na zijn opleiding in Antwerpen naar de Republiek. Vormde hij zijn stijl naar die van [[Lucas van Leyden]]? Deze lentetuin past in een reeks van de vier seizoenen.]]


{{Cquote|'''Toen de Spanjaarden en Portugezen samen de Nederlandse handelaren de toegang ontzegden tot de haven van [[Lissabon]] (via welke zij lange tijd aan Aziatische goederen waren gekomen, die ze vervolgens in Europa verhandelden) namen de handelaren drastische maatregelen, ze laadden hun vaartuigen vol kruid en kanonskogels en trokken rechtstreeks naar de oorden waar de [[Iberiërs]] hun handel haalden, de [[Oost-Indonesië|Oost-Indische archipel]], via de zuidelijke route meer dan een jaar varen. Daar schoten ze hun kanonnen leeg op de militaire handelsposten van de Portugezen en ze namen deze in, en maakten ze aldus [[Java (eiland)|Java]], [[Sumatra]] en het [[Maleisië|Maleisische schiereiland]] tot de buitenposten van hun rijk. Toen de succesvolle vloot in 1599 terugkeerde, met laadruimen vol gepakt met 600.000 pond peper en evenveel [[nootmuskaat]], [[kruidnagel]] en andere [[specerijen]] waren de Amsterdammers verbijsterd over zoveel rijkdom, in de hele stad luidden de kerkklokken en de opkomst van een wereldmacht kon beginnen.'''|RUSSEL SHORTO. ''Nieuw Amsterdam. De oorsprong van New York'', Forum, Amsterdam, 2015, p. 41-42.}}


[[File:Atelier_van_Frans_Pourbus_II_(1569-1622)_-_Portret_van_aartshertog_Albrecht_-_Noordbrabants_Museum_%27s-Hertogenbosch_26-8-2016.JPG|thumb|550px|Albrecht VII van Oostenrijk (1559—1621) was landvoogd van de Zuidelijke Nederlanden.]]

[[File:Citadel_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Citadel van Kortrijk, nu: Het Plein]]

[[File:Palmanova1600.jpg|thumb|550px|De 17e-eeuwse Italiaanse stad [[Palmanova]] ligt 27 meter boven zeeniveau en ontstond op de voor Venetië symbolische datum 7 oktober 1593 (de verjaardag van de [[Slag bij Lepanto]] en herdenking patroonheilige Sint Justine. De vesting begrensde het Turkse rijk. De Italianen waren meesters in de vestingsbouw. In het midden ligt een plein met witte beelden op de straathoeken.]]

.

== Laatste jaren van de eeuw ==

.

;1598

.

* De Franse koning [[Hendrik IV van Frankrijk|Hendrik IV]] ondertekent het [[Edict van Nantes]] en garandeert de protestantse [[hugenoten]] godsdienstvrijheid.

.

* Filips II bepaalt in de Akte van Afstand in de hoop de opstand te eindigen, dat de Nederlanden bij zijn dood niet overgaan op zijn zoon, maar op zijn [[Isabella_van_Spanje|dochter]].

.

;1599

[[File:HenriIV.jpg|thumb|550px|Hendrik IV (1553–1610) was koning van Frankrijk van 1589 tot 1610 en bekeerde zich tot het protestantisme. Als hugenoot was hij betrokken bij de Hugenotenoorlogen; hij ontsnapte aan een moordaanslag van de [[Bartholomeusnacht]].]]

.

* Geboorte van [[Antoon van Dyck]], Rubens' leerling.

.

* [[Shakespeare]] schrijft [[Julius Caesar (toneelstuk)|The Tragedy of Julius Caesar]].

.

* Caravaggio schildert [[Judith onthoofdt Holofernes (Caravaggio)|Judith onthoofdt Holofernes]].

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Paus_Nicolaas_V_door_Peter_Paul_Rubens.jpg|[[Paus Nicolaas V]] door Rubens.
Bestand:Judith_Beheading_Holofernes_-_Caravaggio.jpg|Judith onthoofd Holofernes (Caravaggio)
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Een nieuwe eeuw ==

[[File:Mauritius_-_Detail_uit_Het_uitzeilen_van_een_aantal_Oost-Indiëvaarders_van_Hendrick_Cornelisz_Vroom_(1600).jpg|thumb|550px|Het uitzeilen van de Oost-Indiëvaarders, geschilderd door [[Hendrick Cornelisz Vroom]] in 1600.jpg]]

[[File:Slag_bij_Nieuwpoort_-_Nicaise_De_Keyser.jpg|thumb|550px|Slag bij Nieuwpoort door [[Nicaise De Keyser]].]]

[[Bestand:BourtangeExerzieren2010.ogg|thumb|550px|Musketiers en piekeniers, vesting [[Bourtange]]. De [[piekenier]] vecht in een dichte formatie en vormt een woud van pieken tegen de ruiters. [[Piekenier|Piekeniers]] worden in de 17e en begin 18e eeuw ondersteund met [[musketier]]s met [[Voorlader (wapen)|voorladers]]. Die dragen een helm en een half [[harnas]] in de eerste rijen en zijn bewapend met een degen omdat het laden van het musket te lang duurt. Eind 17e eeuw komt de [[bajonet]] waardoor de musketier piekenier wordt. In West-Europa verdwijnt de piek na 1715. De training en de uitrusting van een [[Ridder (ruiter)|ridder]] (of de [[Samoerai]] in Japan) en de boogschutters waren kostelijk en duurden jaren. Een [[Musketier|musketiersopleiding]] verloopt snel, enkele weken volstaan dankzij de exercitie. [[Maurits van Oranje-Nassau]] laat eind 16e eeuw zijn soldaten gecoördineerd marcheren, laden, aanlegden en vuren. Vooral het salvo blijkt effectief tegen de  infanterie. Tegen de ruiterij is de tactiek minder effectief vanwege de lage vuursnelheid. Hierdoor blijven musketiers in de buurt van piekeniers. Musketierbrigades tellen drieduizend eenheden die elkaar in drie ploegen afwisselen met een beurtelings salvo. Het opleiden van een musketier is niet alleen kort en goedkoop. Waar de ridder zich het hakken en het autonoom functioneren eigen maakt, is de musketier onderworpen aan de overgave aan de discipline en het bevel. Enkel zo zijn musketten effectief. De eerste musketiers gaan 'eerloos' door het leven. In Europa functioneert het musket als oorlogswapen van 1530 tot eind zeventiende eeuw. De [[Snaphaan (wapen)|snaphaan]], een vergelijkbaar wapen met een [[vuursteenslot]], vervangt het.]]

.

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=NlGjwfKWwTQ '''BEELDFRAGMENT VERENIGDE OOST INDISCHE COMPAGNIE''' (40.36 Min.)]

.

;1600

.
* [[Slag bij Nieuwpoort]].

.

* (Ca.) [[Johann Schult]] is de uitvinder van de tandspiegel.

.

;1601

.

* [[Beleg van Oostende]]

.

* Engeland neemt de Armenwet aan en maakt [[armenzorg]] tot staatszaak.

.

;1602

.

* Nederlandse kooplui verenigen zich in de [[Vereenigde_Oostindische_Compagnie|VOC]]. Dit zien historici vaak als startpunt van de Hollandse [[Gouden Eeuw (Nederland)|Gouden eeuw]] (een begrip dat sinds september 2019 ter discussie staat), die Gouden eeuw duurt tot het [[Rampjaar 1672|rampjaar]] of tot de afloop van de [[Hollandse Oorlog]]. Gedetailleerde logboeken van de VOC leren dat de gemiddelde duur van een reis van Amsterdam naar Batavia (Jakarta) acht maanden duurt en een extra maand vroeg om van Batavia naar Deshima te varen, een gemiddelde snelheid van vijf kilometer per uur. In de komende tweehonderd jaar bouwen de Hollanders jaarlijks gemiddeld zeven nieuwe met een capaciteit van 700 tot 1.000 ton en gaan er één miljoen mannen aan boord: dat zijn er 5.000 per jaar waarvan 15 procent nooit de eindbestemming haalt.

.

;1603

.

* In Tielt bezwijkt [[Tanneke Sconyncx]], een boerin na een half jaar gevangenschap met scherp verhoor.


.

* In [[La Flèche (Frankrijk)|La Flèche]] stichten [[Jezuïeten]] met goedkeuring van de Franse koning [[Hendrik IV van Frankrijk|Henrik IV]] een veelzijdige school. René Descartes is er waarschijnlijk de beroemdste leerling.

.

;1604

.

* Oostende capituleert voor [[Ambrogio Spinola]], een kwart miljoen protestanten ontvluchten Zuidelijke Nederlanden.

.

* [[Karel van Mander]] publiceert zijn [[Schilder-boeck]] waarin hij de biografie van schilders uit het verleden als uit zijn tijd beschrijft. Het boek is geïnspireerd op [[Giorgio Vasari]]'s kunstenaarslevens uit 1568.

.

;1605

.

* [[Miguel de Cervantes]] publiceert [[Don Quijote]]: de [[Middeleeuwen|riddertijd]] is voorbij. Het verhaal gaat over de edelman Alonso Quijano die door een overdaad aan ridderromans te lezen, zijn gezond verstand kwijt raat. Hij trekt door het Spaanse platteland op zijn paard Rosinante en met zijn hulpje Sancho Panza om onrecht te verslaan. Zijn waanideeën doen herbergen transformeren in kastelen, windmolens in reuzen, een hoertje in een prinses en een schapenkudde in een vijandelijk leger.

.

;1606

.

* [[Oost-Huis (Amsterdam)]] in gebruik.

.

;1607
♣ [[Jamestown (Virginia)|Jamestown]] is de eerste permanente basis van de Britten in de [[Nieuwe Wereld]]. Ze dopen het tot [[New England (Verenigde Staten)|New England]]. De Engelse kolonisten hebben zaden mee uit Engeland en verbouwen Indiaanse gewassen zoals tabak, maïs, bonen en pompoen.

.

;1608

.

* [[Verrekijker (doorverwijspagina)|Verrekijkerdemonstratie]]. [[Maurits van Oranje]] ziet tot zijn verbazing de kerkklok van [[Delft]].

.

;1609

.

* In [[Parijs]] zijn pas uitgevonden optische instrumenten te koop.

.

* [[Johannes Kepler]] publiceert [[Wet van Kepler|zijn eerste wet]] over de beweging van de planeten.

.

* [[Galilei]] toont zijn eerste [[Telescoop (optica)|telescoop]] aan een publiek.

.

* [[Henry Hudson]] brengt voor de Nederlandse [[Vereenigde Oostindische Compagnie|VOC]] [[Manhattan (New York)|Manhattan]] in kaart en ontdekt dat de pelzenhandel lucratief is. Hudson leidt Nederlandse handelsschepen naar het gebied, voorlopig zonder permanente nederzettingen.&lt;ref&gt;RUSSELL SHORTO, vertaald door Edzard Krol. ''Nieuw Amsterdam. De oorsprong van New York'', Forum, Amsterdam, 2015.&lt;/ref&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Cinta_muraria_di_Palmanova.jpg|[[Citadel (bouwwerk)|Citadel]] [[Palmanova]].
File:Isabella_Spaanse_Mode.jpg|Landvoogdes Isabella
File:Atelier_van_Frans_Pourbus_II_(1569-1622)_-_Portret_van_aartshertogin_Isabella_-Noordbrabants_Museum_%27s-Hertogenbosch_26-8-2016.JPG|Isabella van Spanje - atelier van [[Frans Pourbus (II)]] 
File:Monumento_a_Miguel_de_Cervantes.jpg|Buskruit maakt een einde aan de riddertijd.
File:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|De Emmaüsgangers van [[Caravaggio (schilder)|Caravaggio]] uit 1601.
File:Retrato_ecuestre_del_duque_de_Lerma_(Rubens).jpg|Hertog van Lerma van [[Peter Paul Rubens]] uit 1603.
File:Jan_Brueghel_the_Elder_-_Bouquet_of_Flowers_in_an_Earthenware_Vase.jpg|Bloemenbouket van [[Jan Brueghel de Oude]] uit 1603.
File:Tanneke_Sconyncx_statue,_Tielt,_Belgium_-_20110108.jpg|Werk van [[Jef Claerhout]] in Tielt: Tanneken stijgt ten hemel. Het kneveltouw slingert rond de paal waarlangs ratten lopen.
File:Conquests_of_Ambrosio_Spinola_(Crispijn_van_der_Passe_I).jpg|Spinola (links) boven de door hem veroverde steden.
File:Michiel_Jansz_van_Mierevelt_-_Ambrogio_Spinola.jpg|[[Michiel Jansz van Mierevelt]] schildert [[Ambrosio Spinola]].
File:VOC-huis.jpg|[[Oost-Indisch Huis]] Oude Hoogstraat, Amsterdam door [[Hendrick de Keyser]].
File:Abel_Grimmer_001.jpg|Der Herbst van [[Abel Grimmer]] uit 1607.
File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|De onthoofding van Johannes de Doper (Caravaggio).
File:Scaldis_and_Antwerpia_by_Abraham_Janssens.jpg|Scaldis et Antverpia van [[Abraham Janssens]] uit 1609.
File:Peter_Paul_Rubens_106.jpg|Rubens en zijn vrouw omstreeks 1609.
Bestand:Aanwijzing_12_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Schiet_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg|Een musketier, begin 17e eeuw. Het opleiden van een musketier is anders dan die van de ridder.
Bestand:Aanwijzing_1_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Marcheert_met_de_furquet_inde_hant_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg|Eerste aanwijzing voor het hanteren van het musket.
Bestand:Quad_Flandria.jpg|Kaart van Vlaanderen uit 1609.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== ♣Tienerjaren ==

[[File:Algemene_kaart_van_Suriname,_Alexander_de_Lavaux,_Hendrik_de_Leth,_Directeurs_van_de_soci%C3%ABteit_van_Suriname,_1737_-_1757_-_Rijksmuseum.jpg|thumb|550px|Kaart van De Lavaux uit de 18e eeuw toont de plantages in [[Suriname]]. Ook in Cariben en op het Amerikaanse vasteland kwamen gewassen in monocultuur: suikerriet, koffie, thee, bananen, soja, ananas, aloë vera, teakhout, cacao, coca, hennep, opium en tabak zijn op grote schaal gekweekt in de 16de en de 17de, de 18de en tot diep in de 19de eeuw door Portugezen, Spanjaarden, Engelsen, Fransen, de Nederlanders en de Belgen. Reacties bleven lang uit, tot [[John Henry Newton]] in [[1772]] [[Amazing Grace (hymne)|Amazing Grace]], de bekende christelijke [[hymne]] schreef of tot [[Harriet Beecher Stowe]] in 1852 ''De hut van Oom Tom'' schreef of [[Eduard Douwes Dekker]] in 1859, berooid in Brussel, [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]] publiceerde.]]

[[Bestand:'Vase_of_Flowers_in_a_Stone_Niche'_by_Roelant_Savery,_Mauritshuis.jpg|thumb|550px|♣ Roelant Savery schildert het rijke [[Boeket|bloemenboeket]] in een [[berkemeyer]] in een boogvormige [[Nis (muur)|nis]]. Het bestaat uit [[Lis (geslacht)|lis]] en zeldzame bloemen uit de 17de eeuw: de [[apothekersroos]], [[akelei]], [[Ridderspoor (Consolida)|ridderspoor]], de [[tulp]], de [[Turkse lelie]], [[egelantier (soort)|egelantier]] en [[cyclaam]]. Het [[driekleurig viooltje]] is populair in die dagen. Shakespeare gebruikt het omstreeks 1600 in zijn [[Een Midzomernachtdroom|A Midsummer Night's Dream]] en laat er Oberon een liefdesdrank van maken. De achtergrond is een [[trompe-l'oeil]] [[marmerimitatie]] met de koperen nagels die het werk aan een muur hangen. Barsten en twee vliegen op de lijst versterken het effect.]]

[[File:Sint-Annakerk_Brugge_interieur_1.jpg|thumb|550px|Brugge, [[Sint-Annakerk (Brugge)|Sint-Annekerk]], een perfect voorbeeld van [[Barok (stijlperiode)|barokkunst]]. Tussen [[1600]] en [[1610]] zorgt de heropleving van het katholieke geloof voor een hernieuwde culturele bloei. Die is te zien in steden zoals [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]], [[Brussel (stad)|Brussel]], [[Gent]] en [[Mechelen (stad)|Mechelen]] en is vergelijkbaar met de zich simultaan afspelende [[Gouden Eeuw (Nederland)|Gouden Eeuw]] van Holland. De Vlaamse [[Barok (stijlperiode)|barok]] bloeit in de schilderskunst, de beeldhouwkunst en de architectuur. In de literatuur is de jezuïet [[Antoine de Balinghem]] (1571-1630) uit Sint-Omaars een fenomeen.&lt;ref&gt;Zie: ALEXANDER SOETAERT. ''1600. Een nieuwe religieuze wind uit Zuid-Europa'', in: MARNIX BEYEN, MARC BOONE &amp; BRUNO DE WEVER (Eds.) (Ea.). ''Wereldgeschiedenis van Vlaanderen'', Polis, Kalmthout, 2018, p. 221.&lt;/ref&gt;]]

[[File:The_Nightwatch_by_Rembrandt_-_Rijksmuseum.jpg|thumb|550px|De compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh maakt zich gereed om uit te marcheren, ook wel ''De Nachtwacht'' genoemd. Het is geschilderd aan de vooravond van de Verlichting, in 1642. Het betreft geen Middeleeuwse schuttersgilde, die bewapenden zich met pijl en boog.]]

[[File:Jan_Brueghel_de_Oude_en_Peter_Paul_Rubens_-_Het_aards_paradijs_met_de_zondeval_van_Adam_en_Eva.jpg|thumb|550px|♣ [[Jan Brueghel de Oude|Jan Brueghel]] en [[Peter Paul Rubens]] schilderen een nieuw type tuin: de baroktuin. Een tuinopschrift uit die dagen luidt: 'Ik dwaal door verwarde doolhoven, zo goed uitgerust met bocht en kromme lijn, en ik wil wachten zonder bang te zijn, op de hulp die jouw woorden me beloven.'&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 86.&lt;/ref&gt; Tijdens de barok komen 'geestelijke recepten' tot stand die de verloren zielen terug brengen van de dwaalweg naar het rechte pad. Anderen stellen de relatie tot god voor als een labyrint waarin een liefdevol vertrouwen naar het ware leidt. Dit schilderij is ''Het aards paradijs met de zondeval van Adam en Eva''. Let op de exotische planten en dieren die het tafereel vormen. Het is geïmporteerde weelde zoals die in de havenstad Antwerpen te zien, te kopen en te verkopen valt. Maatschappelijk aanzien is te verwerven met onbekende en nooit geziene dingen. De Antwerpse haven moet een doorlopende ontdekkingstocht geweest zijn. De barokke Adam en de zwoele Eva komen zo uit een eigentijds pornokanaal gestapt - maakt de barok komaf met de preutsheid van de vroege Renaissance? Barok is de kunst van de contrareformatie en contrasteert met de soberheid van het Noordelijke Calvinisme. Tijdgenoten die Antwerpen in die dagen bezoeken staan versteld van het cultuurlandschap dat de moerassen, polders en bossen overwonnen heeft. Ze zien 'meer soorten en variëteiten' dan welk land ook in Europa: vruchtbomen, moestuinen, planten uit Constantinopel, Afrika en uit de nieuwe wereld, men spreekt over sierheesters, medicinale kruiden, onbekende bloemen. De botanicus en arts uit Rijsel [[Mathias de Lobel|Matthias de Lobel]] (1538-1616), is er de getuige van. [[Johannes Goropius Becanus|Jan van Gorp]] (1519-1573) uit Maastricht werkt in opdracht van het Antwerpse stadsbestuur aan zijn ''Origines Antwerpianae'' en benadrukt dat tuinen behalve farmacologisch vooral esthetisch zijn, een 'verrukking' voor het oog.&lt;ref&gt;MICHAEL PYE, vertaald door Pon Ruiter &amp; Annemie de Vries. ''Antwerpen. De gloriejaren,'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2021. Zie vooral hoofdstuk IV, ''De tuin der kennis'', p. 101-106.&lt;/ref&gt;]]

.

{{Cquote|'''Het was de grootste deportatie uit de geschiedenis. Ruim veertien miljoen mensen werden tussen de zestiende en de negentiende eeuw uit Afrika naar Amerika verscheept. In Zuid-Amerika was de behoefte aan goedkoop labeur voor de suiker- en tabaksplantages groot, en de trans-Atlantische slavenhandel kon die leveren. Algauw werden ook Midden- en Noord-Amerika klant bij de slavenjagers. (...) Waar de slavenrovers hun levende koopwaar vandaan haalden, is nooit helemaal goed gedocumenteerd.'''|HILDE VAN DEN EYNDE in D.S., 25.03.2015.}}

.

{{Luister2|Amazing Grace with vocals and guitar by Rocks From The Garden - 20060603.ogg|Amazing Grace|Een uitvoering van ''Amazing Grace'' met zang en gitaar}}

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=Di_O7Rwci4w '''BEELDFRAGMENT SLAVERNIJ 1''' (14.58 Min.)]

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=CGGhiStEKAY '''BEELDFRAGMENT SLAVERNIJ 2''' (6.32 Min.)]

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=MIAtWKv_VtM '''BEELDFRAGMENT DRIEHOEKSHANDEL''' (3.28 Min.)]

.

;1610

.

* [[François Ravaillac]], een fanatieke katholiek steekt de populaire [[Hendrik IV van Frankrijk|Hendrik IV]] dood in Parijs. De moordenaar wordt gekookt in olie en lood en gevierendeeld.
* Het CO&lt;small&gt;2&lt;/small&gt; gehalte is historisch laag na de dood van tientallen miljoenen indianen sinds 1492. Wouden die CO&lt;small&gt;2&lt;/small&gt; uit de lucht plukken vervangen hectaren landbouwgrond en leiden een [[kleine IJstijd]] in.

.

.

;1611

.

* Eerste opvoering van [[The Tempest]], traditioneel gezien als [[William Shakespeare]]s laatste stuk. Nadrukkelijke thema's zijn magie en ontdekkingsreizen.

.

* [[Henry Hudson]] die zijn leven lang zocht naar de noordelijke doorsteek, maakt zijn laatste reis.

.

* Een sekte met meer dan twaalfduizend leden die de 'duivel aanbidden' krijgt een zware klap door de inquisitie.&lt;ref&gt;FERNAND BRAUDEL, dl. 1, p. 45.&lt;/ref&gt;

.

;1612

.

.

;1613

.

* Albrecht &amp; Isabella erkennen de eerste schermclub ter wereld in [[Gent]].

.

* [[Adriaen Block]] verkent het gebied dat [[Henry Hudson]] ontdekte.

.

* Antwerpen bouwt (nog geen twintig jaar na het eerste [[Rasphuis (Amsterdam)|rasphuis]] in Amsterdam) zijn pesthuis om tot een correctiehuis om vagebonden en bedelaars te werk te stellen. Later volgen initiatieven in Brugge, Brussel, Gent, Ieper en Mechelen. 

.

.

;1614

.

* Bouw van [[Fort Nassau (Noortrivier)|Fort Nassau]] in [[New York (stad)|New York]]. 

.

* Stichting van de kolonie [[Nieuw-Nederland]].

.

* Stichting van de [[Rijksuniversiteit Groningen]] met de faculteiten: protestantse godgeleerdheid, Rechten, Geneeskunde en Filosofie. Op het universiteitswapen staat: &quot;Het woord van de Heer is een lamp voor onze voeten&quot;. 

.

.

;1615

.

* De eeuwig vermoeide [[René Descartes]] verlaat het [[La Flèche (Frankrijk)|Jezuïetencollege van La Flèche]] dat hij later hekelt omwille van zijn onkritische en autoritaire beheersing.

.

* De Franse Koning maakt de extreem dure [[Chocolade|chocoladedrank]] gebruikelijk bij [[Audiëntie (hoorzitting)|audiënties]]. Sinds 1585 wordt cacao op commerciële schaal van [[Veracruz (stad)|Veracruz]] naar [[Sevilla (stad)|Sevilla]] getransporteerd. 

.

* Start bouw van de [[Sint-Carolus Borromeuskerk (Antwerpen)]].

.

* [[Roelant Savery]] schildert zijn [[Vaas met bloemen in een stenen nis]]. In 2016 koopt het Mauritshuis het voor 6,5 miljoen euro (met steun).

.

.

;1616

.

* De paus doet pater [[Galilei]] de theorie van [[Nicolaas Copernicus]] (de aarde is rond en beweegt zich om de zon), intrekken. Het maakt indruk op René Descartes die zijn publicatie uitstelt.

.

* ♣ [[William Shakespeare]] (°1564-1616) overlijdt. Zijn zinnen blijven en de tuin beschreef hij als 'het allermooiste labyrint / dat ooit een mens betreden heeft... / hierin zit meer dan onder leiding der natuur / ooit voorviel: daarin moet een orakel / ons inzicht verschaffen.' Graslabyrinten zijn een Engelse specialiteit. Ze ontstaan in de middeleeuwen, aangelegd door pelgrims in de dertiende en de veertiende eeuw die hun inspiratie vonden in Noord Frankrijk. Hun graslabyrint vragen veel onderhoud: afscheidingen steken, graszoden opwerpen tot hoge grasranden, het maaien. Die arbeid vermijdt, schrijft Shakepaere dat het werk verdwijnt het onder het &quot;welig woekrend groen&quot;. Het graslabyrint in Hilton bij Coberton, [[Huntingdonshire]] is er de getuige van. De stenen zuil met de koepel dateert uit 1660. De doolhof is ouder. 

.

.

;1617

.

* Aanleg [[Wallen van Damme|wallen in Damme]] door de katholieke Spanjaarden omdat [[Sluis (gemeente)|Sluis]] in Staatse handen is en men Brugge wil beschermen tegen invallen. 

.

.

;1618

.

* [[René Descartes]] doet dienst in verschillende legers (tot 1621) tijdens de [[Dertigjarige oorlog]]. In 1618 trekt hij naar [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]], waar hij zich vrijwillig aansluit bij het leger van Prins [[Maurits van Oranje|Maurits van Nassau]] bij [[Breda]]. Wellicht raakt hij gefascineerd door de toegepaste wiskunde van de [[ballistiek]] en de [[vestingbouw]] van [[Simon Stevin]]. Descartes raakt bevriend met de acht jaar oudere arts [[Isaac Beeckman]]. Na het uitbreken van de [[Dertigjarige Oorlog]] wordt hij officier in het leger van de katholieke [[Maximiliaan I van Beieren (keurvorst)|Maximiliaan I van Beieren]], dat in Bohemen vecht.

.

* [[Pieter-Paul Rubens|Rubens]] schildert ''Het hoofd van [[Medusa (mythologie)|Medusa]]'', gekeeld door [[Perseus (mythologie)|Perseus]].

.

.

;1619

.

* Onthoofding [[Johan van Oldenbarnevelt]].

.

* Descartes komt tot het inzicht dat zijn jong leven voorbij is en dat hij een roeping heeft. In een brief aan Isaac Beeckman schrijft hij dat Beeckman hem uit zijn 'passiviteit haalde' en ervoor zorgt dat hij zich dingen herinnert die hij ooit leerde. 'Toen mijn geest afdwaalde van serieuze zaken, zette u mij terug op het rechte pad.' De briefwisseling tussen de twee intellectuelen start als Descartes in april [[Breda]] verlaat en via veel omwegen richting [[Kopenhagen]] trekt. Op 10 november beleeft hij in de buurt van [[Ulm (Baden-Württemberg)|Ulm]] een goddelijk visioen en dromen die hij als aanziet als een startpunt van zijn levenswerk, het ontwikkelen van een wetenschappelijke methode.&lt;ref&gt;Zie hiervoor bijvoorbeeld: TOM SOREL, (vertaald door Willemien de Leeuw). ''Descartes''. Lemniscaat, Rotterdam, 2000, p. 16 &amp; 17.&lt;/ref&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Simon_Stevins_zeilwagen_voor_Prins_Maurits_1649.jpg|[[Simon Stevin]]s zeilwagen voor [[Prins Maurits van Oranje-Nassau|Prins Maurits]]
File:Rubens Medusa.jpeg|Rubens, Medusa.
File:NavioNegreiro.gif
File:Westerkerk_Amsterdam_20041002.jpg|De soberheid van de protestantse interieurs contrasteert met de barokke kerken in de Zuidelijke Nederlanden.
File:Namur-St.Loup_-_interieur.jpg|Namen, Sint-Loup.
File:Voorgevel_Carolus_Borromeuskerk.jpg|Antwerpen, Borremeuskerk.
File:Death-of-Henry4.jpg|Hendrik IV wou een leger naar de Duitse gebieden sturen om een calvinistische prins te helpen. File:William_Hogarth_017.jpg|Prospero en Miranda in The Tempest door [[William Hogarth]], circa 1728.
File:The Tempest (1908).webm|''The Tempest'' (1908)
File:Miranda_-_The_Tempest_JWW.jpg|Miranda - The Tempest; schilderij van [[John William Waterhouse]], 1916.
File:Galileo_moon_phases.jpg|Schijngestalten van de maan door Galilei.
File:Last_Voyage_Of_Henry_Hudson.jpg|Henry Hudsons laatste reis, door [[John Collier (schilder)|John Collier]] (1850-1934).
File:Mayflower_in_Plymouth_Harbor,_by_William_Halsall.jpg|Mayflower in [[Plymouth (Verenigd Koninkrijk)|Plymouth]] door William Halsall, 1882.
File:Hugo_de_Groot_1622.jpg|Hugo de Groot klimt in de boekenkist (ets uit 1754).
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Van 1620 tot Descartes' dood in 1650 =

.

[[Bestand:Rubens tuin.jpg|550px|thumb|♣ De tweeëntwintigjarige en waanzinnig getalenteerde [[Antoon van Dyck]] (1599-1641) vertrekt naar Italië vanuit Rubens tuin, die tot op heden herkenbaar is. Dit negentiende-eeuws schilderij uit 1814 van [[Philippe-Jacques van Bree]] (1786-1871) uit de collectie van het [[Rubenshuis]] toont de binnenplaats van het Rubenshuis. Rubens en van Dyck kijken elkaar in de ogen en het witte, hengstig paard en een Moorse paardenfluisteraar die de teugels viert zijn wellicht symbolisch bedoeld. Is het paard is een cadeau van Rubens aan zijn leerling? Onderliggend symboliseert het paard de bronstigheid of de hengstigheid van van Dyck. De dames rechts kijken geamuseerd toe en dragen allebei een kind op hun schoot. Is Van Dyck de vader? Laat Rubens zijn leerling naar Italië reizen om van Dycks 'meer dan gezonde interesse' voor zijn vrouw Isabella Brant in een andere baan te leiden? Het zijn verhalen die sedert 1621 de ronde doen. Op weg naar Italië lost Van Dyck een tussenstop in [[Zaventem (gemeente)|Zaventem]] waar hij twee doeken schildert voor de [[Sint-Martinuskerk (Zaventem)|Sint-Martinuskerk]]. Het verhaal gaat dat van Dyck daar halsoverkop verliefd werd op een herbergiersdochter en dat Rubens weken later een bericht kreeg uit Italië om te vragen waar van Dyck bleef. Rubens reist daarop zelf naar Zaventem af om van Dyck een les te leren en hem de weg naar Italië te wijzen. [[Philippe-Jacques van Bree]]Behoudens een korte terugkeer naar Parijs tussen 1818 en 1821 en diverse reizen door [[Europa (werelddeel)|Europa]], zou hij er uiteindelijk tot 183 schilderde dit twee eeuwen na de feiten en schopt het later tot conservator van het [[Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België]] in Brussel. Hij overlijdt er in 1871, 85 jaar oud. Hij zal de geschiedenis ingaan als een man van het [[oriëntalisme]], de exotische en veelal naakte tableaus, vol van sensualiteit en felle, zoete tinten.&lt;ref&gt;GIDSENVERENIGING ANTWERPEN. ''Antwerpen, door het oog van de stadsgidsen. De leukste plekjes, de strafste verhalen'', Davidsfonds, Leuven, 2012, deel I, p. 202-203.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:(1-5) Waarom werd porno vanaf de Gouden Eeuw zo populair-.webm|thumb|550px|[[Inger Leemans]]: ''Waarom wordt porno in de Gouden Eeuw populair?'']]

.

{{Cquote|'''Wie in de zeventiende eeuw Amsterdam bezocht, moet zijn bestookt met indrukken. Gekrijs van over elkaar heen tuimelende zeevogels en geklepper van roeispanen; een mengeling van geuren: kool, gebakken pannenkoeken, de moerasdampen uit de grachten. En dan de sensatie die de aanblik van het netwerk van blauwgrijze (???) moet hebben gegeven, het gevoel een strak omkaderde ruimte te betreden. De bakstenen huizen waarvan de omhoog wijzende geveltoppen de horizon begrensden, kwamen verfijnd en bescheiden over. Op de met kinderkopjes bestrate kades wemelde het van de werklui die karren voor zich uit duwden, of voortwaggelden onder de last van de zakken die ze aan boord van de lichters brachten; vrouwen met bolgerokte billen schrobden hun stoepjes, die ze met handenvol zand bestrooiden; overal waren honden, paarden en kinderen.'''|RUSSELL SHORTO. ''Nieuw Amsterdam. De oorsprong van New York'', Forum, Amsterdam, 2015, p. 41.}}

.

== De jaren twintig ==

.

[[Bestand:View_of_Goudestein_with_a_woman_and_a_child_walking_beside_a_dyke_by_Jan_van_der_heyden.jpg|thumb|550px|♣ Dit ongedateerde schilderijtje van [[Jan van der Heyden]] (1637–1712) steekt in een privécollectie. Het is 23 centimeter hoog, 28.5 breed, quasi A4. Van de schilder is een portret bekend als twintiger uit 1661 met in zijn linkerhand een passer, in zijn rechter een document en op de achtergrond een schildersezel. Aan de onderkant staat dat hij een 'uitmundent schilder' is, geboren in [[Gorinchem|Gorcum]], overleden in Amsterdam.  Het onderschrift brengt weinig eer aan deze veelzijdige uitvinder.&lt;ref&gt;Het stadsarchief bewaart de prent, die bij leven is gemaakt en nadien van twee regels onderschrift is voorzien. Schilderwerk van [[Jan van der Heyden]] is te vinden in het [[Amsterdams Historisch Museum]] en het [[Rijksmuseum]], het [[Mauritshuis]] in Den Haag, het [[Musée du Louvre]], de [[Galleria degli Uffizi]] in Florence en het [[Metropolitan Museum of Art]] in New York.&lt;/ref&gt; Naast zijn uitvindingen (de stadsverlichting, een mobiele waterpomp en de organisatie van de brandweer) werkt hij aan [[baggermolen]]s, [[scheprad]]eren, [[kachel]]s, de [[scheepskameel]], waterbeheersing en het [[dijkonderhoud]]. Het thema van dit schilderijtje in één woord samen te vatten: stadsvlucht. Stadsvlucht is geen suburbanisatie. Dit fenomeen beschrijft de stad die aanhoudend inwoners verliest en waarbij de stedelijke kern krimpt. Dit is niet het geval in het overvolle Amsterdam, in Rotterdam of in Leiden bij het begin van de gouden eeuw. Stadsvlucht is voorbehouden aan een elite die het zich permitteert om op de buiten te wonen. Hun (tijdelijke) wegtrekken beïnvloedt de stadsdemografie niet en de stadseconomie wellicht nog minder vermits ze vrijwel alle consumptiegoederen op het voedsel na in de stad vinden.&lt;ref&gt;De Belgische suburbanisatie in de eerste helft van de twintigste eeuw komt er dankzij een dicht netwerk van buurtspoorwegen (trams), lokale treinen en goedkope abonnementen. In de tweede helft van die eeuw is koning auto daar verantwoordelijk voor.&lt;/ref&gt; 'Stadslucht of stadsvlucht? In de Middeleeuwen geldt het spreekwoord 'stadslucht maakt vrij'. Wie op het platteland woont is meer dan een stedeling gebonden aan de heerlijke verplichtingen. Poorters kopen hun stad en zichzelf vrij, bieden onderdak aan verschoppelingen, organiseren jaarmarkten... De stadsmaquettes van Brussel in het [[broodhuis]]-museum tonen dat de stad tijdens haar de [[Stadsomwallingen van Brussel|eerste omwalling]] in de dertiende eeuw veel groen en open ruimte kent. Dit is geen fantasietje van de makers van de maquette. En als Brussel een eeuw later uit haar voegen barst, bouwt ze een tweede omwalling die tegemoet komt aan het tekort aan open ruimte. Door die uitbreiding van de omwalling houdt de middeleeuwse stad zich rein met relatief weinig inwoners op een relatief grote oppervlakte. De gemiddelde stadstuin is eenvoudig, klein en vaak geometrisch zoals plattegronden dat illustreren. Er groeien vruchten en groenten: abrikozen, perziken, asperges, aardbeien. Het zeventiende-eeuwse Amsterdam breidt zich nog vlotter uit dan steden met een Middeleeuwse erfenis. Amsterdam kent geen omwalling. Het omliggende platteland neemt ze grachtengordel na grachtengordel in. Later lijkt de stad een magneet met wisselende polen: aantrekken en afstoten, ondanks dat er van industrialisatie geen spoor is. In dat stadsleven komen reizigers ogen en oren te kort om alle indrukken op te nemen. Meeuwen tuimelen krijsend over elkaar heen, overal zijn honden, paarden en kinderen, roeispanen klepperen en de geuren wisselen elkaar af: pannenkoeken, walgelijke kool, stront, wijn, de dampen uit de grachten... verfijnde en bescheiden bakstenen gevels begrenzen de horizon. Op de kades met kinderkopjes duwen werklui karren of waggelen ze onder zakken die ze aan of van boord brengen; vrouwen schrobben stoepjes schoon en strooien een handvol zand. Hoe ziet de tuin er uit van wie dit soort taferelen de rug toe keert en de stad verlaat, op de vlucht voor de vieze, groezelige stadslucht van de op elkaar troepende menigte? Uiteraard gaat het hier niet om de lochting van de keuterboer maar om de elitaire villa. Vier jaar nadat  [[Lodewijk XIII van Frankrijk|Lodewijk XIII]] bij een onbenullig gehucht met de naam Versailles een bescheiden jachtoord in bak- en  en zandsteen bouwt, doet de machtigste man van Holland hetzelfde. [[Johan Huydecoper van Maarsseveen (1599-1661)|Joan Huydecoper van Maarsseveen]] (1599-1661) koopman, zes keer burgermeester van Amsterdam en bewindvoerder van de [[Vereenigde Oostindische Compagnie|VOC]] bouwt in 1628, om de stadslucht en de bijhorende ziekteverspreiding te ontlopen een buitenhuis. Zijn voorvader kocht het domein als belegging zonder ambitie. Nu betrekt zijn familie het van voorjaar tot najaar. Tweemaal per jaar verhuizen ze. Het huis in [[Maarssen]], zo'n dertig kilometer ten zuiden van Amsterdam, krijgt de naam [[Goudestein]] en ligt bij de rivier de [[Vecht (Utrecht)|Vecht]]. De plek ligt ver genoeg van de stedelijke zorgen en dichtbij genoeg om de zaken niet uit het oog te verliezen. Water vergemakkelijkt de verhuis. En, water is esthetisch en idyllisch. Trekschuiten brengen huisraad heen in de lente en terug in het najaar. Het servies, het linnengoed, de bibliotheek en de biljarttafel... alles verhuist. De familie zelf, de genodigden, de schrijvers en kunstenaars zoals [[Jan van der Heyden]] komen per koets. In de tuin combineert de eigenaar de stilaan dominante Franse stijl met Hollandse extra's. In het theehuis of onder de theekoepel nipt het gezelschap aan dure aftreksels uit China. Ze noemen het thee. De moes- en kruidentuin, de boomgaard en de visvijvers, de kwekerij en de plantage zijn behalve praktisch - de oogst gaan naar de keuken - kapitalistisch. De stedelijke mentaliteit waarbij alles om geld, winst en groei draait, is bij de oogst te zien. Dan komen de opbrengsten op de stedelijke markt die op een hoorn des overvloeds lijkt. De overvloed stilt niet alleen de stedelijke honger, het is een streling voor het oog die de kunstnijverheid niet ontgaat. De zoon van Joan Huydecoper, eveneens [[Joan Huydecoper van Maarsseveen (1625-1704)|Joan Huydecoper]] (1625-1705) heeft niet de beste vaderrelatie. Toch doet hij niet onder. Dertien keer is hij burgermeester van Amsterdam, in 1666 schopt hij het tot bewindvoerder van de VOC en in 1681 tot de [[Admiraliteit van Amsterdam]]. In zijn dagboek rapporteert over zijn drink- en rookgezelschap, schrijft hij over een papegaai, een aap die alle glaswerk aan diggelen gooit en telt hij hoe vaak hij de liefde bedrijft. Hij verbouwt taxus en meloenen en noteert welke zaden en gewassen, welke planten met bijbehorende tekeningen hem uit alle uithoeken van de wereld bereiken, van [[Amboina (VOC-gebied)|Amboina]] tot [[Zuid-Afrika]], over [[Batavia (Nederlands-Indië)|Batavia]] en [[Bengalen (gebied)|Bengalen]], over [[Ceylon (VOC-gebied)|Ceylon]] en [[Coromandel (schiereiland)|Coromandel]], [[Mauritius (land)|Mauritius]], [[Suriname]]… overal heeft ''zijn'' VOC ''haar'' vestingen. Rond 1682 richt hij samen met [[Jan Commelin]] de [[Hortus Botanicus  Amsterdam|Hortus Botanicus in Amsterdam]] op. [[Simon van der Stel]], de eerste gouverneur van Kaap de Goede Hoop met interesse voor botanie, start op vraag van Huydecoper een VOC-tuin. Hij kweekt er [[kaneel]]-, [[kruidnagel]] en [[kamfer|kamferboompjes]] om ze te acclimatiseren voor hun verscheping. Wellicht bereikten de planten Amsterdam nooit. Tot het wetenschappelijke netwerk van Huydecoper behoren de uitvinder van de microscoop [[Antoni van Leeuwenhoek|Antonie van Leeuwenhoek]] die hij in [[Delft]] meermaals bezoekt om naar ‘allerlei dierkens’ te kijken en [[Cosimo III de' Medici]], met wie hij correspondeert, mogelijk over botanie. [[Hendrik Adriaan van Reede tot Drakestein|Hendrik van Rheede]] draagt zijn magistrale boek, de Hortus Malabaricus mee op aan Huydecoper. Tegenwoordig is huis Goudenstein het stadhuis van Maarssen. Veel families verlaten na de Engelse zeeoorlogen (wegens economische redenen) hun buitengoed. De gebouwen herbestemmen ze tot stal of als industrieel pand. In deze periode ontstaan aan de rand van Rotterdam tuincomplexen. Particulieren kopen amen delen van het platte land  en leggen er lanen aan die de grond opdelen in tuinpercelen. Op deze 'laanorganisaties’ kweken ze groenten en siergewassen. In de omgeving van Leiden gebeurt buiten de stadsmuren hetzelfde met de zogenaamde ’speculatie-thuyntjes’. Die hebben ook een recreatieve functie. Dit is bezit van een welgestelde burgerij die zich een buiten-stadse tuin permitteren maar geen buitenhuis. Tussen die luxueuze plekken ontstaan herbergen met pleziertuinen voor een uitstapje. Balthasar Florisz’ kaart uit 1625 toont een vierkante doolhof vol attracties op de Prinsengracht. Doolhofboekjes begeleiden en wijzen op de herberg met ‘goewijn’, het spannende overgroeide pad en de bedriegertjes die onverwacht water spuiten uit het plaveisel. Sprookjesachtige attracties zijn Besje van Meurs (een bedrieglijke vrouw die 32 jaar niet eet) en Goliath, de mechanische reus die nu in het restaurant van het Amsterdams Historisch Museum huist. Het succes leidt tot gelijkaardige initiatieven: de Nieuwe doolhof, de Franse Doolhof (1640) en de Rode Doolhof die zich richt op boeren die zich vergapen aan mechanische loeiende koeien. Een inventaris uit 1664 toont waar de elite zich mee ontspant: grotten, fonteinen en beelden, speeltoestellen, een planetarium, een tafereel van Alva’s schrikbewind, de moord op Oranje, een brullend ossenhoofd, vechtende wijven…&lt;ref&gt;WANDA NIKKELS. ‘’Pleziertuinen, kolfbanen en lusthoven. Zomers vermaak in de stad’’, https://onsamsterdam.nl, 1 juli 2006.&lt;/ref&gt; Langs de Amstel beschikken herbergen als de IJsbreker, de Beerebijt en de Pauwentuin over pleziertuinen. ‘Beerebijt’ dankt zijn naam aan de hane-, honden en berengevechten. De ‘Pauwentuin’ laat graag horen dat Rembrandt van Rijn er kwam en beschrijft het heerlijk: ‘Men zit in d’open lugt, bedekt voor zon en winden / Door digte boomen, / die met hun verheven kruin een schaduw geven / aan deez’ aangenamen tuin’. ’t Vosje, een ruige kroeg bij Amsterdam vol veekoopmannen, verandert in een beschaafde theetuin met een schommel en wip waar ‘s zomers middenstanders verblijven. ¨Paard- of ezelsrijden is er populair. Herberg Roomtuintjes, trekt op zonnige dagen ‘kinderwagentjes, zuigflesschen, vliegers en springtouwen’ en dankt haar naam aan de veemarchants die er hun koeien door de herbergier laten melken om de room aan gasten te verkopen. 
De burgerij bezoekt de pleziertuinen en betaalt entreegeld en voor versnaperingen. 
De chique tuin van de Keizerskroon bij de Kwakerspoel is af te huren voor partijen, bruiloften of deftige diners. De Ridders van het Metalen Kruis eten er in 1856 schildpaddensoep, kalfsfricandeau en getruffeerde kalkoen. 
De pleziertuin van de Claudius Civilis schutters is het schouwtoneel voor statige muziek, feesten of ballonspektakels. 
De Plantage is een drinkplek, zo blijkt uit het gedicht ‘De Kroeg’ van J.P. Heije: ‘Al in de Plantage, daar is een kroeg / Wel onder de bomen / daar drinken ze laat en daar drinken ze vroeg / daar drinken ze nooit haast jenever genoeg / Mijn lief zeit: ik mag er niet komen.’ Het gebied komt in de 17de eeuw binnen de stadswallen. 
De stagnatie van de gouden eeuw laat het onbebouwd. Er verschenen kleine uitspanninkjes, lusthoven en pleziertuinen. In 1844 opende een zekere A.J. de Boer er de Fransche Tuin, een uitspanning met een doolhof, fonteinen, prieeltjes, een Turkse tent en een veranda van Oosterse bamboe. In de Aloëfontein houdt een waterstraal een bronzen kogel zwevend.
In de 17de en 18de eeuw richtten de pleziertuinen zich op volwassenen. In de 19de eeuw is het een gezinsplek. Doolhoven transformeren tot kinderattracties: ‘Blijf voor de poort niet staan, treedt binnen lieve jeugd. De Doolhof, thans vernieuwd, biedt u de schoonste vreugd: fontein en orgelspel, vertooningen van ’t leven, dit alles zal u veel blijdschap geven.’
Eind 19de eeuw valt het doek voor veel pleziertuinen. Herberg de Pauwentuin verloor zijn glans en is rond 1850 gesloopt. De Oude Doolhof sluit in 1862 de deuren voor een schoolproject en in 1869 gaat de kolfbaan bij herberg Stadlander ten onder aan de stadsuitbreiding. De uitspanning dankte zijn naam aan de 17de-eeuwse uit Duitsland afkomstige herbergier Dirck Stadlander. In 1850 dichtte J. Brester over de herberg: ‘Als langs Uwe kleine baren / de lichte tentschuit henenschiet / en Amstels jeugd aan ’t spelenvaren / En ’s avonds koelte en pret geniet.’ Schuttersvereniging Claudius Civilis vierde in 1901 zijn vijftigjarig jubileum. Het is het laatste evenement. Enkele weken later is de herberg gesloopt en zijn de bomen gerooid. Samuel Sarphati koopt de Borneostraat (??) en de Beerebijt aan met zijn bouwmaatschappij om er een stadspark aan te leggen (een plan dat niet werd gerealiseerd). Enkele tuinen bleven tot ver in de 20ste eeuw voortbestaan zoals Flora, later Maison Boer op het huidige Weteringsplatsoen. In 1940 werd het gesloopt voor de bouw van een flat. De stadsuitbreiding bezegelt het lot van de particuliere pleziertuinen. Die ontwikkeling gaat samen met de komst van het voor iedereen vrij toegankelijke stadspark – met een overgangsfase weliswaar, die van de bewaakte stadsparken. Daar had men de politie voor in het leven geroepen? De particulieren pleziertuingeschiedenis leeft voort in het kinderliedje: ‘Schuitje varen, theetje drinken, varen we naar de Overtoom / Drinken er zoete melk met room / Zoete melk met brokken / Kindje mag niet jokken.']]

;1620

.

* ♣ Uit de haven van [[Plymouth (Verenigd Koninkrijk)|Plymouth]] vertrekt de [[Mayflower (schip, 1609)|Mayflower]] naar Amerika met een honderdtal [[Pilgrim Fathers]], Engelse kolonisten om er te leven vrij van de religieuze vervolging. Een aantal van hen woonde in [[Leiden]]. Tegenwoordig zijn veel Amerikanen trots dat ze zo'n [[Pilgrim Fathers]] als voorouder hebben. Omdat ze niet vertrouwd zijn met het land, volgen ze de gebruiken van de plaatselijke [[Massachusett (taal)|Wampanoag]]-stam om gewassen te verbouwen en in hun levensonderhoud te voorzien: maïs, bonen, pompoenen, tarwe, gerst, haver, erwten en kruiden in velden en tuinen bij hun huizen.

.

.

;1621

.

* [[Hugo de Groot (rechtsgeleerde)|Hugo de Groot]] ontsnapt in boekenkist.

.

* Nederland richt de [[West-Indische Compagnie]] op.

.

* ♣ [[Petrus de Hondt]] (1578-1621), bekend als [[Hondius]], een leerling van Clusius legt vol trots een kruidentuin aan op een uitgestrekt landgoed van zijn beschermheer, de burgemeester van Terneuzen. [[Terneuzen (stad)|Terneuzen]] is een grensgebied tussen het katholieke Vlaanderen en de protestantse Noordelijke Nederlanden. In zijn ''Dapes inemptae of de Moufeschans'', een ode aan het 'zoete buitenleven' die nu verschijnt, schrijft hij een 16.000 regels tellend gedicht dat hij in tien gangen 'opdient' en opdraagt aan een vriend of een leermeester. Het Bloemhof draagt hij op aan zijn vriend Christiaan Porret, een apotheker in Leiden. Het boek rekent af met het de verdorven stad en prijst het landelijke leven aan. Het is een trend in de zeventiende eeuw: als literatuurgenre en als houding die het buitenleven opzoekt. De tuin is een plek om te werken, te genieten en te experimenteren. Hondius krijgt er de primeur van de artisjok. Het boek rond af met Hondius' hofwetten, strenge gedragsregels voor wie de tuin in 'ter Neuzen' bezoekt.&lt;ref&gt;Zie voor het volledige werk: https://www.dbnl.org/tekst/hond001dape02_01/hond001dape02_01_0001.php.&lt;/ref&gt;  

.

.

;1622

.

* De [[gregoriaanse kalender]] maakt 1 januari tot de eerste dag van het jaar.

.

* Na een reis met het leger van de Hertog van Beieren keert Descartes terug naar Parijs en naar zijn familie in Bretagne. Hij verkoopt een reeks bezittingen die hij van zijn vader erfde, met de opbrengst kan hij de rest van zijn leven in zijn onderhoud voorzien.

.

.

;1623

.

* Werken van [[Shakespeare]] gebundeld.

.

* Descartes maakt een reis naar Italië voor twee jaar. Na zijn pelgrimstocht naar de tombe van [[Loreto (Italië)|Onze Lieve Vrouw van Loretto]] (een belofte die hij maakte na zijn visioen) bezoekt hij Rome en Florence.

.

;1624

.

* 32 protestantse Waalse families vestigen zich in [[Nieuw-Nederland]] (in het Latijn: Nova Belgica) op Manhattan. Streekgenoten en Duitse, Nederlandse en Britse families volgen. De nederzetting krijgt later de naam Nieuw-Amsterdam.

.

* Bij het dorp [[Versailles]] trekt [[Lodewijk XIII]] een jachtslot van rode baksteen en zandsteen op.

.

.

;1625

.

* De [[West-Indische Compagnie]] beveelt de bouw van een fort en bouwwerken op [[Manhattan (New York)|Manhattan]]: [[Fort Amsterdam (Nieuw-Nederland)|fort Amsterdam]].

.

* Het [[kanaal Gent-Brugge]] is een feit.

.

* [[Peter Minuit]] wordt de eerste gouverneur van [[Nova Belgica]].

.

* ♣ Vadertje [[Jacob Cats (dichter)|Jacob Cats]] (1577-1660) is wereldberoemd sinds 1618. De Noord-Nederlandse moraliserende dichter vergelijkt de zedige vrouw met een tuin (zie quote). De meeste mensen in de Republiek hebben zijn verzameld werk vol spreekwoorden en spreuken vanaf 1655 naast de bijbel als tweede boek liggen. Daarin vergelijkt hij de huisvrouw met de seizoenen. In de lente is ze een maagd, in de zomer een vrouw, een moeder in de herfst en tenslotte een winterweduwe. 'Als een jonge knop bot ze, draagt ze vrucht en verliest ze blad.'&lt;ref&gt;Zie ook info over zijn buitenverblijf, een film en p. 84 in Flora in Leiden. Titelpagina zoeken op de Commens. https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hof-gedachten_(1655)&lt;/ref&gt;

{{Cquote|'''Een sedig wijf is gelijck een tuyn, die, om den hof gevlochten, bewaert het edel fruyt van alle snoep-gedrochten.'''|JACOB CATS. ''Houwelijck, Amsterdam, 1625.}}

.

.

;1626

[[Afbeelding:MuntingHortus1646Cover.png|thumb|550px|Henricus Muntings ''Hortus et Universæ Materiæ Medicæ Gazophylacium'' uit 1646.]]

.

* [[Pierre Minuit]] ruilt het gebied van de Manhattes-indianen of de Canarsie-indianen voor snuisterijen en sticht er Nieuw-Amsterdam, in 1664 omgedoopt tot New York.

.

* [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome klaar.

.

* Rubens verliest zijn eerste vrouw, [[Isabella Brant]] (°1591) aan de pest.

.

* Henricus Munting (1583-1658), een Nederlandse apotheker en botanicus richt nadat hij lijfarts was van vorsten in Napels en Praag, de Hortus Botanicus op in zijn Groningen. De hortus komt in 1642 in handen van de [[Rijksuniversiteit Groningen|Academie]]. In 1646 publiceert Munting een tuincatalogus: ''Hortus et Universæ Materiæ Medicæ Gazophylacium''&lt;ref&gt;H. Munting. ''[https://books.google.nl/books?id=-a5kAAAAcAAJ Hortus et universæ materiæ medicæ Gazophylacium].''&lt;/ref&gt; waarbij ''Gazophylacium Materiae Medicae'' staat voor een medicinaal museum van simplicia, stenen, harsen, aromata, dieren en preparaten in zijn huis. De oorspronkelijke hortus maakt later plaats voor de universiteitsgebouwen van de alfawetenschappen. In 1967 verhuisde de collectie naar Haren en ging de locatie in Groningen op slot.

.

.

;1627

.

* In de droogmakerij [[De Moeren (polder)|De Moeren]] start de landbouw.

.

.

;1628

.

* [[Piet Heyn]] berooft de [[zilvervloot]].

.

* [[William Harvey]] toont in zijn [[De motu cordis]] hoe het hart een [[mechanische]] [[Pomp (machine)|pomp]] is en het bloed door het lichaam pompt. Tot nu toe nam men aan dat de warmte het bloed stuwt. [[Christian Patte]] zal een eeuw later het beeld gebruiken voor een stadsontwerp met een eenrichtingsverkeer.

.

.

;1629

.

* ♣ Nederlanders vestigen zich in New York en stichten nederzettingen in Manhattan, Long Island en langs de Hudson. Ze cultiveren boomgaarden en boerderijen en introduceren Europese bloemen. De kolonist [[Adriaen van der Donck]] schrijft over de kweek van rozen, tulpen, keizerskronen, witte lelies, anemonen, viooltjes en goudsbloemen.

.

* ♣ [[John Parkinson]] schrijft ''A Garden of Pleasant Flowers'' vol wijsheid. Het gedestilleerde water van lelies is heilzaam voor zwangere vrouwen en bevordert een vroege bevalling. Het sleutelbloemen-sap reinigt littekens in het gezicht. Edele dames kennen het.

.

* Overgave van [['s-Hertogenbosch]]: de zwaarste klap voor Spanje sinds [[1588]]

.

* [[Piet Hein (zeevaarder)|Piet Hein]] sneuvelt.

.

* In september neemt Descartes zijn intrek in de buurt van [[Franeker]] (Zeeland) waar er een universiteit is gevestigd om er een beschouwing te schrijven over metafysica. Net zoals zijn eerdere werkstukken, voltooit hij dit niet.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Copy_after_Bartholomeus_van_der_Helst_-_Portrait_of_Joan_Huydecoper_van_Maarsseveen_(1599-1661).jpg|Joan Huydecoper (senior).
Bestand:Jacob_van_Loo_-_Portrait_of_Joan_Huydecoper_2000_AMS_02458_0148.jpg|Joan Huydecoper (junior).
Bestand:Jan_Moninckx01.jpg|Zijn wapen.
Bestand:IMG_botanici.new.jpg|Botanici aan het werk.
Bestand:Portrait_of_Joan_Huydecoper_(1625-1704)_and_wife.jpg|Met zijn vrouw.
Bestand:Buste_van_J._Huydecoper_in_de_hal_-_Amsterdam_-_20011735_-_RCE.jpg|Buste in Amsterdam.
Bestand:Peter_Paul_Rubens_(1574-1640)_Rubens_en_Isabella_Brant_in_een_prieel_van_kamperfoelie_-_Alte_Pinakothek.jpg|Rubens en zijn eerste vrouw.
File:LouisXIII.jpg|Het begin van een paleis in Versailles.
File:Joan_Willemsz_Blaeu.jpg|[[Joan Blaeu|Joan Willemsz Blaeu]]
File:Peter_Minuit_portrait_New_Amsterdam_1600s_light.jpg|Pieter Minuit (1594–1638) koopt Manhattan voor 60 gulden. 
File:Piet_Hein.jpg|[[Piet Hein (zeevaarder)|Piet Hein]] (1577–1629) was een Nederlandse West-Indische Compagnie-commandant die de [[zilvervloot]] leeg roofde.
File:Piet_Hein_memorial.jpg|Praalgraf van Piet Hein in de Oude Kerk in [[Delft]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren dertig ==

[[Bestand:Rembrandt_-_The_Anatomy_Lesson_of_Dr_Nicolaes_Tulp.jpg|thumb|550px|In de Amsterdamse chirurgijnsgilde in de [[Waag (Amsterdam)|Waag]] in Amsterdam geeft [[Nicolaes Tulp]] op 31 januari een openbare ontleding. [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]] legt het tafereel vast en breekt door op 26 jarige leeftijd. De chirurgijnsgilde staat één openbare ontleding per jaar toe. Het lichaam is van de geëxecuteerde crimineel, de 41-jarige Aris Kindt (Adriaan Adriaansz.). Hij was eerder die dag opgehangen voor diefstal. Het schilderij is te zien in het [[Mauritshuis]] (gebouwd in 1640 en sinds 1822 Koninklijk schilderijenkabinet) in Den Haag.]]

.

;1630

.

* De Nederlanders nemen de winstgevende suikerrietproductie in Brazilië over van de Portugezen. Het product burgert snel in en ontwikkelt zich van medicijn tot zoetstof. Een kookboek uit 1656 vermeldt 74 keer suiker tegenover drie keer het gebruik van honing. Aanvankelijk wordt suiker gebruikt als peper, kaneel en zout. De Arabieren introduceren het in het Middellandse zeegebied in de vroege Middeleeuwen. Met de West Indische Compagnie komt de suikerraffinage tot ontwikkeling op plantages in de Caraïben. Als halffabricaat komt het terecht in de havens van Rotterdam, Dordrecht en Amsterdam die er een afgewerkt product van maken. In de achttiende eeuw wordt het betaalbaar voor velen. 

.

* Stichting [[Boston]]

.

* ♣ De Engelsen kweken appels, peren, pruimen, seringen, buxus en taxus in hun tuinen in [[New England (Verenigde Staten)|New England]] in de V.S.

.

* De 53-jarige Rubens trouwt met de 16-jarige [[Hélène Fourment]].

.

;1631

.

* De Amsterdamse [[De_Otter_(Amsterdam)|'Zaagmolen Compagnie']] bouwt houtzaagmolens tot groot ongenoegen van de 'houtzagersgilde'.

.

;1632

.

* In de Amsterdamse chirurgijnsgilde geeft [[Nicolaes Tulp]] een ontleding. [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]] legt het tafereel vast.

.

;1633

.

* De [[Romeinse Curie]] veroordeelt [[Galileo Galilei|Galilei]] omdat die (in zijn ''Over de twee grote systemen van de wereld'') beweert dat de aarde beweegt. 

.

* ♣ [[John Gerard]] schrijft zijn ''The Herbal, or General History of Plants'' over rozenwater. Het sap ervan, en vooral dat van de [[Rosa damascena]], houdt de buik soepel en verzorgt de stoelgang. Siroop ervan verkoelt en bevochtigt en bestrijdt brandende koorts. 

.

;1634

.

* [[René Descartes|Descartes]] staakt zijn publicatie over het heelal die hij in 1630 startte onder de titel ''De Wereld''. Aanvankelijk dacht hij niet veel tijd nodig te hebben om deze theorie neer te pennen. Het lot van Galilei boezemt Descartes angst in.

.

;1635

.


;1636

.

* Stichting van [[Nieuw Haarlem]] in [[Nieuw-Nederland]] door een groep boeren onder leiding van [[Peter Stuyvesant]].&lt;ref&gt;Lees ter voorbereiding van je reis naar New York: [[Edward Rutherfurd|EDWARD RUTHERFURD]] (vertaald door Carla Hazewindus en Anne Jongeling). ''New York''. De Fontein, Utrecht, 2014.&lt;/ref&gt;

.

;1637

.

* In [[Leiden]] verschijnt [[Discours de la méthode]]. [[René Descartes|Descartes]] legt hiermee de grondslag voor [[De Verlichting]] en l'[[Encyclopedie van Diderot en d'Alembert|Encyclopédie]].

.

;1638

[[File:IMG_botanici.new.jpg||thumb|550px|right|♣ Botanici aan het werk, door [[Gerbrand van den Eeckhout]] (1621–1674), geschilderd in het midden van de zeventiende eeuw. De [[Hortus Botanicus Amsterdam|Medicinalen Cruythoff]] in het Amsterdamse Reguliershof, net buiten de stadswallen (waar de Keizersgracht en de Utrechtsestraat elkaar kruisen) komt er na de pestepidemie in 1638 om geneeskrachtige planten te kweken. De botanicus [[Johannes Snippendaal]] beschrijft in de catalogus het succes en de plantenaanvoer. Nauwelijks zijn er achthonderd soorten gepubliceerd, of er schieten nieuwe soorten uit de grond.&lt;ref&gt;HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur.'' Terra, Amsterdam, 2021, p. 64.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Slag bij Kallo]]

.

;1639

.

* ♣ De [[West Indische Compagnie]] laat het monopolie op de [[Pelsjager|pelshandel]] vallen.

.

* ♣ In de kolonie Jamestown nemen de ambtenaren een wet aan die alle kolonisten met meer dan honderd hectare land verplicht boomgaarden en tuinen aan te planten en te omheinen.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Anthony-van-Dyck_Selbstportrait.jpg|Zelfportret van Dyck, ca. 1630.
File:GMG171_240_Flan_Occi.jpg|[[Joan Blaeu]] maakt een kaart van West Vlaanderen (1635).
File:La_Tour_Le_Tricheur_Louvre_RF1972-8.jpg|Georges de La Tour schildert ''De valsspeler'' omstreeks 1635.
File:1662_1725_Neobelgii_Allard_Ottens%C2%B3.jpg|[[Nieuw Haarlem]] in [[Nieuw-Nederland]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren veertig ==

[[File:Blaeu_1645_-_Morelanden.jpg|thumb|550px|De Moeren tijdens de eerste drooglegging op een kaart van [[Joan Blaeu]] (1645).]]

.

;1640

.


* Portugal is onafhankelijk met [[Johan IV van Portugal|Johan IV]] als koning.

.

* ♣ In Boston kopen puriteinen 44 hectare grond aan als openbare groene ruimte, bekend als de Boston Common, een openbaar park in de Nieuwe Wereld.

.

;1641

.

* [[Antoon van Dyck]], de Zuid-Nederlands barokschilder overlijdt. Hij is 42.

.


;1642

.

* [[Rembrandt van Rijn]] schildert de [[De compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh maakt zich gereed om uit te marcheren|Nachtwacht]].

.

;1643

.

* [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]] wordt koning van Frankrijk. Hij is vijf.

.

* De [[bollandisten]], een instituut van de jezuïeten publiceren hun Acta Sanctorum. Het gaat om een hagiologie van heiligenlevens. Hun tijdschrift ''Acta Bollandiana'' verwijst naar de jezuïet-stichter [[Jean Bolland]] (1596-1665).

.

;[[1644]]

.

;1645

.

* [[Hugo de Groot (rechtsgeleerde)]] overlijdt.

.

* [[Athanasius Kircher]] ontwerpt de [[toverlantaarn]], de eerste diaprojector.

.

;1646

.

* In Bredevoort slaat de bliksem in op de kruittoren van het kasteel Bredevoort. Veertig mensen komen om, het kasteel is onherstelbaar.

.

;1647

.

* Franse troepen bouwen de [[citadel van Kortrijk]] tegen de Spanjaarden.

.

* [[René Descartes]] is in Parijs, (volgens [[Hubert Dethier]] was dat in 1649 maar daar vond ik geen bevestiging van) op uitnodiging van Lodewijk XIV. De zonnekoning is negen). Geen mens had zijn werk gelezen en in een brief aan A.M. Chanut vermoedt hij de ware reden van zijn bezoek: 

{{Cquote|'''Wat me het meest verafschuwde, was dat geen van hen enige belangstelling toonde om iets anders van mij te weten dan mijn gezicht; zo heb ik reden te geloven dat zij me alleen maar in Frankrijk willen als een olifant of een panter, vanwege de schaarste, en niet om nuttig te zijn. Ik denk niet dat er iets gelijks zal gebeuren op de plaats waar u bent, maar het slechte succes van mijn reizen van de afgelopen twintig jaar, doet me vrezen dat het enige wat me in deze reis nog te doen staat, is onderweg dieven te vinden die me beroven, of een schipbreuk die me het leven kost. Dit zal me echter niet weerhouden, indien gij oordeelt dat deze onvergelijkelijke Koningin mijn mening wil onderzoeken.'''|[[René Descartes]], Oeuvres philosophiques de Descartes publiées d'après les textes originaux, p. 756.&lt;ref&gt;Raadpleegbaar op Google books.&lt;/ref&gt;}}

.

;1648

.

* ♣ De [[vrede van Münster]] / de [[Vrede van Westfalen]] beëindigen de [[Tachtigjarige Oorlog]]. In Nederland komt de oranjeriecultuur tot ontwikkeling om niet winterharde gewassen te verzamelen. De oranjerie is een statussymbool dat het contact met exotische gebieden van de eigenaar illustreert, zijn zin voor het avontuurlijk uitproberen van nieuwe teelten en zijn kennis van de wereld toont. 

.

* De internationale rol van [[Spanje]] is uitgespeeld. De vredesakkoorden kleuren de landgrenzen van Europa accuraat in en maken ze zichtbaar in het landschap: Zweden en Brandenburg-Pruisen plaatsen grensstenen. De belangstelling voor exacte grensafbakening valt samen met de komst van de driehoeksmeetkunde. [[Gemma Frisius]] (1508-1555) beschreef de methode voor het eerst en gebruikt de lengte van de zijden van de driehoek en de scherpte van de hoeken in de formule. Wat [[Gerard Mercator]] (1512-1594) betekent voor de wereldzeeën, zijn [[Jacob van Deventer (cartograaf)|Jacob van Deventer]] (ca. 1505-1575) en [[Willebrord Snel van Royen]], bekend als Snellius (1580-1626) voor de landmassa. De cartografie evolueert eind zestiende eeuw van een beschrijvend natte vingerwerk tot een nauwkeurige wetenschap. 

.

;1649

.

[[Oliver Cromwell]] onderdrukt de [[Ierse]] opstand.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Athanasius_Kircher.jpg|[[Athanasius Kircher]] (1602-1680).
Bestand:Kircherears.jpg|De illustratie uit [[Musurgia Universalis]] toont de oren van een mens en dier.
File:Leiden_-_Rapenburg_21.jpg|[[René Descartes]] woont in Leiden in 1640.
File:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|René Descartes (1596-1650).
File:Blaise_Pascal_Versailles.JPG|[[Blaise Pascal]] (1623-1662).
File:Anthonis_van_Dyck_034.jpg|[[Antoon van Dyck]] (1599-1641).
Bestand:Jean_bolland.jpg|[[Jean Bolland]] (1596-1665)
File:Rembrandt_Self-portrait_(Kenwood).jpg|[[Rembrandt van Rijn|Rembrant]] (1606-1669).
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Examen =

.

;A-Vragen

.

(S&amp;V).Aflatenhandel, Alva, Amerigo Vespucci, Andreas Vesalius, Antwerpse Boromeuskerk, Bartolomeus Dias, beeldenstorm, boekdrukkunst, Calvinisme, Christoffel Columbus, Columbiaanse uitwisseling, Christoffel Plantijn, Benvenuto Cellini, Concilie van Trente, contrareformatie, de Grote Markt in Brussel, de mens van Vitruvius, Desiderius Erasmus, Don Quijote, Ferdinand Magellaan, Filips II van Spanje, Filips Wielant, Gerard Mercator, graaf van Horne, Gregoriaanse kalender, Gutenberg, hagepreken, heksenvervolging, Hernan Cortez, het Spanjaardenkasteel, humanisme, Johanna -de waanzinnige- van Castilië, Juan Vivès, Juliaanse kalender, Kaap de Goede Hoop, Keizer Karel V, Lamoraal van Egmont, Leonardo da Vinci, Maarten Luther, Machiavelli, Malleus Maleficarum, Maria I Tudor (Engeland), Maria van Bourgondië, Maria van Hongarije (1505-1558), Mercatorprojectie, Michelangelo Buonarroti, Miguel de Cervantes, Nicolaas Copernicus, Oost-Indiëvaarders, Ottomaanse Rijk, Philippeville, protestantisme, reconquista, reformatie, Rembrandt, Simon Stevin, Sixtijnse Kapel, slag bij Nieuwpoort, Spaanse Armada, specerijenhandel, Steenvoorde, Tachtigjarige Oorlog, Thomas Hobbes, Thomas More, Utopia, val van Constantinopel, Verdrag van Tordesillas, vestingbouw, VOC, Weberthese, Wittenberg.

.

.

;B-Vragen

.

* (S&amp;V).Leg uit: Als de tachtigjarige oorlog in 1648 tussen Spanje en de Noordelijke Nederlanden ten einde loopt, luidt dit geen periode vol vrede in.

.

* (V).Leg uit: Bij het begin van de eeuw, omstreeks 1500 moderniseert de artillerie. Wat zijn de gevolgen hiervan? 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Het beleg en de Val van Constantinopel betekende het begin van de Renaissance.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Het was de grootste deportatie uit de geschiedenis. Ruim veertien miljoen mensen werden uit Afrika naar Amerika verscheept. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Omstreeks 1453 gebeuren vijf dingen die de wereld een andere wending zullen geven.

.

* (S&amp;V).Leg uit: wat zijn de gevolgen van de ontdekkingsreizen?

.

* (V).Leg uit: Welke oorzaken kunnen de kleine IJstijd verklaren?

.

* (S&amp;V).Leg uit: Welke voorwaarden moeten vervuld zijn om tot ontdekkingsreizen over te gaan?

.

* (S&amp;V).Leg uit: Wie in de zeventiende eeuw Amsterdam bezocht, moet zijn bestookt met indrukken. 

.

* (V).Periode en karakteriseer 'de Renaissance': beginjaren en eindjaren, wat kenmerkt de periode? Welke veiligheidsproblemen heb je ontdekt?

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Syfilis verspreidt zich over Europa; 2. Christoffel Columbus; 3. Filips II van Spanje; 4. Plato; 5. Socrates; 6. Verlichting (stroming).

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Beeldenstorm; 2. Bouw van Mariembourg; 3. De Malleus Maleficarum; 4. Karel V wordt geboren op de weg naar Gent; 5. Lodewijk XIV geboren; 6. Val van Constantinopel.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Beleg en val van Antwerpen; 2. Boekdrukkunst; 3. De eerste gebastioneerde vesting in deze streek is het Spanjaardenkasteel; 4. Eerste hagepreken; 5. Lof der zotheid van Desiderius Erasmus verschijnt; 6. Slag bij Nieuwpoort. 

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste executie van protestanten in de Nederlanden op de Grote Markt; 2. Einde van de Tachtigjarige oorlog; 3. Hertog van Alva rukt op naar Vlaanderen; 4. Maarten Luther slaat 95 stellingen aan de kerkdeur in Wittenberg; 5. Miguel de Cervantes schrijft Don Quichot; René Descartes overlijdt.


.

.

;C-Vragen

.

* (S&amp;V).Leg uit: De accentverschillen tussen het protestantisme en de katholieke invulling van het Christelijke geloof zorgen voor een andere arbeidsethos en een andere culturele invulling en aldus ook een andere maatschappij.

.

* (S&amp;V).Leg uit: De economische opkomst van Engeland heeft veel te danken aan de bannelingen, die van de vijftiende tot de zeventiende eeuw hun land om godsdienstige redenen verlaten en een toevluchtsoord op Engelse bodem vinden. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: De periode 1500-1648 laat zich omschrijven als de periode van Oranje tegen Spanje: Eenheid en scheiding van de Nederlanden onder Habsburgers.

.

* (S&amp;V).Leg uit: De Renaissance blikt terug op de antieke denkers: Socrates, Plato, Aristoteles en Archimedes. Hun onderzoek creëren in Europa een mens- en wereldbeeld dat systematiek toont, stilaan ontdaan van magische en religieuze interpretaties.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Max Weber ziet in zijn verhandeling ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'', gepubliceerd in de Archiv für Sozialwissenschaft (XX en XXI, 1904-1905) de religie niet als een belemmering, maar als één van de belangrijkste oorzaken van de industrialisering.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Ziektes zijn zwaarwichtiger dan zwaarden bij botsende beschavingen.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Tussen 1600 en 1610 zorgt de heropleving van het katholieke geloof voor een culturele bloei. Die is te zien in Antwerpen, Namen en Brugge.

.

* (S&amp;V).Leg uit: In 1650 overlijdt René Descartes. Dat is op 11 februari en aan een longontsteking. Zijn overlijden is symbolisch en illustreert een breuk met het eerder elitaire [[Humanisme]] en het magische middeleeuwse denken. Descartes pleit voor een wetenschap die universeel verstaanbaar is, een wetenschap die het esoterisme zoals de alchemie, de astrologie, het gnosticisme, de kabbala, de magie en mystiek uitsluit en een didactiek aanbiedt die alle mensen van de ratio bedient.

.

* (S&amp;V).In de periode 1450-1650 ontstaan nieuwe tuintypes. Het gaat om het de tuin der lusten, de tuin van het humanisme (niet gezien), het labyrinth, de botanische tuin, de plantage en de barokke tuin. Toon aan hoe deze tuinarchitectuur een reactie is op maatschappelijke (r)evoluties.

.

.

== Bibliografie ==</text>
      <sha1>bf0giyds1vdfo0vskddpwffz5yjv3jo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel5b</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46782</id>
    <revision>
      <id>431065</id>
      <parentid>430532</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T13:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>28733</id>
      </contributor>
      <comment>→ File has been renamed on Commons ([[:c:GR]])</comment>
      <origin>431065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152476" sha1="ixnhy6bnohprmr5538ti8xao7mhe55r" xml:space="preserve">&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK V. RENAISSANCE, HUMANISME &amp; VERLICHTING, DEEL II'''&lt;/big&gt;
;&lt;big&gt;'''1500-1800'''&lt;/big&gt;

'''&lt;small&gt;Hoofdstuk V bestaat uit twee delen. Dit is het tweede deel, over de Verlichting. [https://nl.wikibooks.org/wiki/Welzijnenveiligheid/Deel5a|Klik Klik hier om terug te keren naar het eerste deel.]&lt;/small&gt;'''

.

&lt;big&gt;'''DEEL II. VERLICHTING: 1650-1789'''&lt;/big&gt;

.

[[Bestand:Ziegenhagen_-_Chodowiecki_2.jpg|thumb|550px|Cquote|René Descartes vertelt: 'Ik was nog jong toen men mij naar school stuurde, en aangezien mij was verteld dat dat de manier was om heldere en zekere kennis te vergaren over alles wat voor het leven nuttig is, was ik een ijverige leerling. Maar zodra ik mijn studie voltooide en opgenomen kon worden in de rijen der geleerden, dacht ik daar volstrekt anders over. Want ik was opgezadeld met zo veel twijfels en dwalingen dat mijn poging om iets te leren mij niets anders leek te hebben opgeleverd dan dat ik mij meer en meer mijn onwetendheid realiseerde.' Op deze prent van Daniel Niclaus Chodewiecki uit 1792, bijna twee eeuwen na Descartes kindertijd schrikt een onderwijzer zijn jongelingen af door hen bang te maken voor de hel, satan, de duivel enzovoort. De prent toont intussen hoe onderwijs niet moet. De realiteit is vaak anders.]]

.

{{Citaat|'''Kranten hebben geen geheugen: het ene 'nieuwtje' verjaagt het andere, elke gebeurtenis vervangt een vorige, die zonder een spoor na te laten verdwijnt. De geruchten worden opgeblazen voor ze het loodje leggen. De praatjes volgen elkaar op.'''|[[Frédéric Gros]]}}

.

{{Citaat|'''Het grootste deel van de mensheid kan niet weten en moet daarom geloven.'''|[[John Locke (filosoof)|John Locke]]}}

.

{{Citaat|'''Try again, fail again, fail better.'''|[[Samuel Beckett]], Worstward Ho&lt;ref&gt;Geciteerd in: MARTIN CAPARROS, vertaald door Hendrik Hutter, Marjan Meijer &amp; Corrie Rasink. ''Honger.'' Wereldbibliotheek, Amsterdam, 2014, p. 7.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''De omgang met mensen uit het verleden [het lezen van oude boeken] heeft iets weg van reizen. Het is goed iets te weten over de zeden en gewoonten van andere volkeren, om daardoor beter te kunnen oordelen over die van ons en zo te voorkomen dat we alles wat anders is dan bij ons belachelijk en dom vinden, zoals de gewoonte is van mensen die nooit verder hebben gekeken dan hun neus lang is. Maar wie te veel reist, wordt op den duur een vreemdeling in eigen land; en wie te te nieuwsgierig is naar wat in vroeger tijd gebeurde, blijft onwetend van de praktijk van vandaag. Afgezien daarvan worden ons in fabels gebeurtenissen voorgesteld die onmogelijk kunnen plaatsvinden.'''|[[René Descartes]]}}

.

[https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken#Waar_halen_de_optimisten_hun_mosterd? ♥ De verlichting kwam hier eerder in de cursus aan bod.]

.

♥ 

.

= Tijdzone 1650-1789 =

[[File:Sebastien_le_Prestre_de_Vauban.png|thumb|550px|Sébastien Le Prestre de Vauban (1633-1707) was een Frans maarschalk en bouwmeester in de tijd van Lodewijk XIV die verdedigingswerken bouwde en verbeterde langs de toenmalige Franse grens. Sommige zijn nu [[Vestingwerken van Vauban|werelderfgoed]].]]

'''De periode 1500-1648 liet zich omschrijven als de periode van Oranje tegen Spanje. De [[Verlichting (stroming)|Verlichting]] die hierop volgt, periodiseren we van 1648-1650 tot 1789, van het einde van de [[Dertigjarige Oorlog|Dertigjarige]] en [[Tachtigjarige oorlog]] of van de dood van [[René Descartes]] tot de [[Franse Revolutie]].&lt;ref&gt;Deze periodisering is een persoonlijke en didactische keuze. Sommige historici laten de Verlichting vroeger beginnen, sommigen later. De Franse historicus en filosoof [[Paul Hazard]] (1878-1944) laat de 'tijd der filosofen' aanbreken in 1680. Hij noemt het in 1935 de 'crisis van het Europees bewustzijn' waarbij rede en de natuurwetenschappen botsten met magie en geloof. Zie hiervoor het tweedelige ''La crise de la conscience européenne: 1680-1715'' dat het conflict beschrijft tussen het [[Classicisme (literatuur)|classicisme]] uit de zeventiende eeuw, met als idealen de orde en de perfectie, en de Verlichting. Anderen laten de verlichting reeds beginnen bij de geschriften van Thomas Hobbes (1588-1679).(&lt;/ref&gt; Het einde van de tachtig- en dertig jarige oorlog in 1648 met de [[Vrede van Westfalen]] en de [[Vrede van Münster|Vrede van Munster]], luidt geen vrede in voor Vlaanderen. Spanje is nu een zwakke schakel en verdwijnt als te duchten macht. Redenen die het verval en de neerwaartse spiraal van de grootmacht verklaren zijn: 1. POLITIEK: De gebrekkige centralisatie van het logge staatsapparaat met torenhoge uitgaven; 2. ECONOMISCH: De staat Spanje gaat bankroet in de jaren 1557, 1560, 1575, 1596, 1607, 1627, 1647, 1662 en 1666. De teruglopende zilverproductie in de kolonies in Amerika zorgt voor inflatie. 3. MENTALITEIT: Het voeren van handel - een activiteit die naties in dit tijdperk groot maakt - strookt niet met het lang vervlogen ridderideaal waar de adel blijft aan vasthouden; 4. SOCIAAL: Spanje ontvolkt, communicatielijnen ebben weg. 5. MILITAIR: Spanje kan niet langer op tegen de expansiedrift van de handel voerende zeenaties: Holland, Engeland en vooral Frankrijk komt ten tonele en is belust op de [[Spaanse Nederlanden]]. Dit leidt tot een confrontaties met de machtigste vorst van Europa: [[Lodewijk XIV]] (1638-1715). Zijn bijnaam de 'Zonnekoning' dankt hij letterlijk aan een ballet waarin hij de rol van de zon danste en figuurlijk als de geopolitiek leider waar alle andere naties/landen/werelddelen omheen cirkelen. Het ballet ontwikkelde zich trouwens uit de militaire instructies die de musketiers kregen om hun musket te hanteren. Lodewijk XIV verschuift de frontlijn van de Noordelijke naar de Zuidelijke of de Spaanse Nederlanden, het leidt tot vier zware en langdurige confrontaties: de [[Devolutieoorlog]] (1667-68), de [[Hollandse Oorlog|Hollandse oorlog]] ((1672-79), de [[Negenjarige Oorlog (1688-1697)|Negenjarige oorlog]] (1688-97) en de [[Spaanse Successieoorlog]] (1701-13) waarbij ingenieurs een defensieve linie bouwen tussen de Maas en de Samber. Technici krijgen greep op de infrastructuur én op de mens: het is de erfenis van Descartes. In de zeventiende eeuw doet de gedachte zijn intrede dat arbeid zaligmakend is, ook buiten de Calvinistische oevers. Met 'grote opsluiting' verwijst de Franse filosoof en historicus [[Michel Foucault]] (1926-1984) naar de opkomst van instellingen, werk- en tuchthuizen die zieken, gekken, werklozen, ouderen, vagebonden, prostituees en marginalen van diverse pluimage aan het werk zetten. Die marginalen zijn vaak 'systeemfouten' of '[[Collateral Damage (uitdrukking)|collateral damage]]': burgerslachtoffers of aan lager wal geraakte [[veteranen]] die met hun oorlogswonden en -littekens nauwelijks aan werk geraken. Op cultureel vlak breekt het ganzenspel door - het is gedocumenteerd in de zestiende eeuw - en toont een nieuwe rage: wandelen is razend populair in de 17de en 18de eeuw. Het spelbord met 63 vakjes beloont en straft de speler tijdens zijn symbolische levenswandel. De cijfers zijn magisch. De geluksgetallen zeven en negen hebben als product 63. De spiraalvorm verwijst naar een cyclische oneindigheid. Gevaar, verwarring of verderf zijn te vinden in de vakjes met de brug, de herberg, de bron, het doolhof of de gevangenis.'''

.

* 1667-1668: de [[Devolutieoorlog]] met Spanje.

.

* 1672-1678 de [[Hollandse oorlog]] met Nederland.

.

* 1683-1684 de Luxemburgse oorlog.

.

* 1688-1697 [[Negenjarige Oorlog (1688-1697)|Negenjarige oorlog]] met Rijnland-Pfaltz (met het beleg van Namen in 1692, de herovering van Namen en het bombardement op Brussel in 1695).

.

* 1701-1713 [[Spaanse Successieoorlog]] Spanje.

.

.

;Vijf stadstypes

In de Zuidelijke Nederlanden zijn er omstreeks 1650 vijf soorten steden. [[Sébastien Le Prestre de Vauban]] moderniseert de grenssteden die na 1650 in Franse handen vallen samen met [[Bavay]], [[Binche]] en [[Bouchain]]. Na 1701 stopt de modernisering.&lt;ref&gt;ETIENNE ROOMS. ''Inleiding 17de en 18de eeuw fortificaties en oorlogvoering''. In: LUC DE VOS. ''Burchten en forten en andere versterkingen in Vlaanderen''. Davidsfonds, Leuven, 2002, p. 107-114.&lt;/ref&gt;


* De open stad, zonder wal of gracht: Hondschoote, [[Kassel (Frankrijk)|Kassel]], Komen, [[Menen]], Poperinge, Waasten, [[Wervik]].

.

* De stad met grachten: [[Armentiers]], Bastenaken, Blankenberge, La Bassée, Landen, Ninove.

.

* De stad met muren: Aalst, Aarlen, Aarschot, Bergen, Brugge, Charlemont, Damme, Dendermonde, Diest, Diksmuide, Gelre, Geraardsbergen, Givet, Halle, Herentals, Hesdin, [[Ieper]], Lens, Leuven, Lier, [[Maubeuge]], Mechelen, Nieuwpoort, Nijvel, Oostende, [[Oudenaarde]], Philippeville, [[Rijsel]], Roermond, Sint-Truiden, [[Sint-Winoksbergen]], Tienen, Tongeren, [[Veurne]], Zoutleeuw.

.

* De stad met muren en bastions of ander voorwerk: [[Ariën-aan-de-Leie]], Atrecht, [[Dowaai]], [[Sint-Omaars]], Stevensweert, [[Valenciennes]].

.

* De stad met citadellen en gebastioneerde wallen: [[Aat]], Antwerpen, Avesnes, Bapaume, Béthune, Brussel, [[Cambrai]], [[Charleroi]], Dampvillers, [[Doornik]], Gent, Grevelingen, [[Kortrijk]], [[Luxemburg (stad)|Luxemburg]], Namen, Vilvoorde. 

.

.

= Tweede helft zeventiende eeuw =

.

[[File:David_Teniers_(II)_-_Flemish_Kermess_-_WGA22088.jpg|thumb|550px|Vlaamse kermis uit 1652 [[David Teniers (II)]], Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel.]]

[[File:Vermeer-view-of-delft.jpg|thumb|550px|[[Gezicht op Delft]] (ca. 1659) [[Johannes Vermeer]], [[Mauritshuis]].]]

== Jaren vijftig van de zeventiende eeuw ==

.

;1650

.

* [[René Descartes]] overlijdt op 11 februari aan een [[longontsteking]] in [[Stockholm]]; Zijn overlijden is symbolisch en illustreert een breuk met het eerder elitaire [[Humanisme]]. Descartes pleit voor een wetenschap die universeel verstaanbaar is, een wetenschap die het [[esoterisme]] zoals [[alchemie]], [[astrologie]], [[gnosticisme]], [[kabbala]], [[magie]], [[mystiek]], [[rozenkruisers]] uitsluit en een didactiek aanbiedt zodat alle mensen zich van de ratio kunnen bedienen.

.

* De onderzoeker van luchtdruk en elektrostatische fenomenen [[Otto von Guericke]] ontwerpt de [[vacuümpomp]].  

.

;1651

.

* Lodewijk XIV bezoekt het oude jachtdomein van zijn voorvader, [[Lodewijk XIII van Frankrijk|Lodewijk XIII]] en ontdekt er Versailles - het domein dat hij hiertoe zal uitbouwen.

.

;1652

.

;1653

.

* [[Lodewijk XIV]] danst in &quot;Ballet de La nuit&quot; van [[Jean Baptiste Lully]] als &quot;Zonnekoning&quot;, verfilmd in [http://www.artifilm.nl/Html/leroidanse.asp Le Roi Dance].

.

;1654

.

* Pestepidemie in Amsterdam.

.

;1655

* [[Christiaan Huygens]] ontdekt Titan, de grootste maan van [[Saturnus (planeet)|Saturnus]].

.

* ♣ De VOC legt naast haar boomgaarden en groentetuinen wijngaarden aan op [[Kaap de Goede Hoop]]. Ze dienen om haar schepen te bevoorraden. De wijnstokken hebben geen succes. Het duurt tot wijnliefhebber [[Simon van der Stel]] gouverneur van de Kaap wordt in 1679 en het landgoed Constantia aanlegt in 1685 en de komst van enkele Franse wijnkenners met wijnstokken op zak, dat de beroemde [[Vin de Constance]] tot stand komt. Van der Stel is geïnteresseerd in botanie en kreeg opdracht zaden en planten op te sturen naar [[Joan Huydecoper van Maarsseveen (1625-1704)|Joan Huydecoper]], zijn neef en commissaris van de Hortus Botanicus Amsterdam.

.

;1656

.

* De Portugese synagoge in Amsterdam spreekt een banvloek uit over [[Baruch de Spinoza]] en [[Johan de Wit]] verbiedt filosofen zich met de theologie in te laten en theologen om zich met filosofie te bemoeien en hoopt de strijd over Descartes leer in te tomen. 

.

* [[Rembrandt van Rijn]] schildert [[De anatomische les van Dr. Deijman]].

.

;1657

.

* [[Christiaan Huygens]] neemt een patent op zijn [[Slingeruurwerk (uurwerk)|slingeruurwerk]].

.

;1658

.

;1659

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Dr_Deijman’s_Anatomy_Lesson_(fragment),_by_Rembrandt.jpg|De anatomische les van Dr. Deijman.
Bestand:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|Christiaan Huygens.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zestig ==

[[Bestand:Charleroi_-_plan-relief_-_copie.jpg|thumb|550px|Model van Charleroi, gesticht in 1666. De reliëfmaquette dateert van 1696 en is te zien in het [[Museum voor Schone Kunsten (Rijsel)|Palais des beaux-arts in Rijsel]]. Deze kopie maquette is te zien in het [[Stadhuis van Charleroi]], foto vanuit het zuidwesten.]]

[[File:Rembrandt_(Rembrandt_van_Rijn)_-_A_Woman_in_Bed_-_Google_Art_Project_-_cropped.jpg|thumb|550px|Rembrandts maîtresse [[Hendrickje Stoffels]] sterft aan de pest in [[1663]]. Hier modelleert ze 'Sarah in verwachting van Tobias' uit 1645.]]

.

;1660

.

* [[Jacob Cats (dichter)|Jacob - vadertje - Cats]] (dichter) overlijdt in [[Den Haag]].

.

* ♣ (Ca.) Aanleg van het parklandschap [[De Kleefse tuinen]] in Duitsland in opdracht van stadhouder [[Johan Maurits van Nassau-Siegen]]. Eerder trok die in Brazilië voor de [[West-Indische Compagnie]] moerassen droog om er [[Katoenplantage|katoenplantages]] aan te leggen. In Den Haag bouwde hij het stadspaleis, het [[Mauritshuis]]. 

.

* ♣ Oprichting van de [[Royal Society of London for the Improvement of Natural Knowledge]] met [[Francis Bacon (filosoof)|Francis Bacon]] als boegbeeld.

.

.

;1661

.

* ♣ Opening kasteel van [[Vaux-le-Vicomte]] door de minister van financiën [[Nicolas Fouquet]]. De [[Franse tuin]] van [[André le Nôtre]] staat model voor [[Versailles]].

.

.

;1662

.

* [[Blaise Pascal]] overlijdt. Hij is 39.

.

* De barokke [[Belfort van Bergen|belforttoren]] van [[Bergen (België)|Bergen]] verrijst op de onderbouw van het verwoeste gravenkasteel dat sinds de negende eeuw het verblijf van de graven van Henegouwen en sommige Vlaamse graven zoals [[Margareta van Constantinopel]] en [[Boudewijn I van Constantinopel|haar vader]]. Het belfort bekoort [[Victor Hugo]] die de stad eeuwen later bezoekt niet. Niettemin is het enige Belgische [[Barok (stijlperiode)|barokke]] belfort. 

.

.

;1663

.

* Londense arbeiders zien technologie als een bedreiging en vernietigen [[zaagmolen|zaagmolens]].

.

* De paus plaatst [[René Descartes]]' werk op de [[Index librorum prohibitorum]] omdat hij God loskoppelt van de wetenschap.

.

.

;1664
[[Bestand:Versailles M2.JPG|thumb|♣ De menagerie van Versailles onder Lodewijk XIV|thumb|550px|De barokke menagerie in Versailles ontstaat in 1664. De cirkelvorm met middenin een paviljoen, de wandelpaden, de omheiningen en de kooien zijn een voorafspiegeling van het Panopticum.]]

[[Bestand:Tuileries.jpg|thumb|550px|♣ '''Het uur van de Tuilerieën''' Op late zomeravonden, voor het begin van de zwoele Parijse nachten, ondergaan de Tuilerieën een metamorfose. Het oranje en paarse licht van de avondzon en het spiegelend water in de fonteinen maken van tuin een theater. In dit ‘land van de beau monde’ aldus [[Pierre Corneille]], is de getemde natuur het decor. Langs touw geschoren buxus, kaarsrechte lanen en wellustige standbeelden. Wie de gesnoeide bomen bekijkt ziet meskrassen met namen van minnaars en vrouwen, liefdessymbolen. Hier acteert men het liefdesspel. Alle types zijn er: snobs, zatlappen, hopeloze amants, parade militairen, blaaskaken, de aanstellers… iedereen is er, op voorwaarde gefortuneerd te zijn. De lakeien en het gepeupel wachten aan het voorportaal, op de opgedirkte snolletjes met een prettig gezicht na. Op de catwalk - de prominente tuinlaan, de Grande Allée zoekt de bonte bende avontuur. Aanbidders, jonkers, bloeiende meisjes, weduwes, getrouwde vrouwen… alleen echtparen met slechte smaak gaan er samen heen. ‘Voor een mooie vrouw is er niets zo stomvervelend als maar één man voor haar neus te hebben; haar echtgenoot.’  Charles Sorel in Polyandre: ‘De meeste geestige vrouwen genoten van de (…) Tuilerieën, waar ze dagelijks vol gemak nieuwe mannen zien.’  Op de scène zijn de taferelen voorspelbaar. Een jongeheer volgt een onbekende dame, zij verliest haar handschoen, de man knielt en de gemompelde complimenten monden uit in overdreven hartelijkheid. In de dwarslanen zijn de kleinere, niche-podia: droomplekken voor mensen met melancholie, zitbanken voor roddelaars en azijnpissers en schaduwrijke coulissen voor de geheime ontmoeting. Het oordeel bij de acteerprestatie is gebaseerd op het kalme wandelen, het gemaniëreerde bewegen, het bestudeerd wiegen. Een sociale galanterie waarbij halt houden geen politiek protest is tegen snelheid maar een traagheid om de ander in zich op te nemen, te taxeren en te tonen hoe geestig men is. Het is kijken en zich laten bekijken, het is oordelen en oordelen krijgen. Daarbij komt men voorbereid aan de dag. Opschik en bekoorlijkheid zijn tot in de puntjes verzorgd: diamanten, heldere stem en een als een meesterwerk geverfd gezicht ‘waar de natuur part nog deel aan heeft’, spot iemand in 1700. Een dienstmeid adviseert haar acterende meesteres als een regisseur: ‘U moet zich hier net zomin als andere dames wagen aan een natuurlijke manier van doen. Bent u bijvoorbeeld met mij in de Grande Allée, zeg dan maar het een of ander tegen me om geestig te lijken en lach zonder enige reden om een vrolijke indruk te maken, rek elk moment uw nek om uw boezem beter uit te laten komen, open uw ogen om ze groter te maken en bijt op uw lippen om ze roder te krijgen.’ Les promenades de Paris dicht:

‘Daar ligt het plankier van de beau monde /
Zodra de zon ondergaat, begint de revue, / 
Wanneer zich daar in groot tenue / 
Komen showen, de brunette en de blonde. /
Alles is er tentoongespreid / 
Kantjes, linten en stoffen /
Waarmee ze gezicht en lichaam opdoffen. /
Om te tonen: we zijn tot alles bereid. /
Daar hebben ze rendez-vous in het openbaar /
En lopen met de hele mikmak te leuren /
Om elkaar toch steeds weer af te keuren, /
Want ze lijken immers allemaal op elkaar.’ 

En zoals het een actrice betaamt, is er in het geniep de verachting en de spot met de andere en spiedt ze vanuit haar ooghoek naar het effect dat ze sorteert ‘om de vruchten van haar toilet te plukken’ aldus de moralist [[Jean de La Bruyère]] (1645-1696).&lt;ref&gt;FREDERIC GROS, vertaald door Liesbeth van Nes. ''Wandelen. Een filosofische gids'', Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 286-288.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Peter Stuyvesant]] - een zoon van een Nederlandse [[Calvinistische]] [[predikant]] - capituleert en draagt [[Nieuw-Amsterdam (Nieuw-Nederland)|Nieuw-Amsterdam]] over aan de Engelsen. Tot op heden zien onze Noorderburen dit als een historische fout. Zonder deze gebeurtenis sprak men nu Nederlands in New York :-) Het woord [[Yankee (scheldwoord)|Yankee]] vindt zijn oorsprong in de Nederlandse periode. Het is, volgens een legende een samentrekking van Jan en Kees, die aangeroepen werden door hun moeders om te komen eten. Zo vertelde een gids in New York.

.

* [[Colbertisme|Colbert]] geeft tuinarchitect [[André le Nôtre]] de opdracht de [[Tuilerieën]] te verfraaien met een laan en geometrische bloemperken. Catharina de' Medici, die het [[Tuilerieënpaleis]] in 1553 bouwde deed dit in Italiaanse stijl. Bij de afbraak van het paleis in 1883 sluit het park aan met de [[Arc de Triomphe (Parijs)|Arc de Triomphe]]. 

.

.

;1665

.

* [[Michiel de Ruyter]] en [[Johan de Witt]] richten het Nederlandse [[Korps Mariniers]] op.

.

* [[Joan Blaeu]] publiceert de &quot;Grooten Atlas&quot; met zeshonderd kaarten in negen banden.

.

* Filips IV, de Spaanse koning overlijdt. Zijn schoonzoon is [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]] en die claimt op basis van het [[devolutierecht]] de Spaanse Nederlanden.

.

* ♣ De Amsterdamse Hortus Botanicus verplaatst zich naar het Binnengasthuisterrein bij het [[Allard Pierson Museum]] en richt zich tot het medisch onderwijs. Dat zal zo blijven tot 1682, dan krijgt de tuin zijn definitieve locatie in de [[Plantage (Amsterdam)|Plantage]].

.

.

;1666

.

* [[Grote brand van Londen]].

.

* Bouw van de vestingstad [[Charleroi]], genoemd naar [[Karel II van Spanje]], geboren in 1661. Hij komt aan de macht als driejarige in 1664 en regeert zonder gezag. Hij is geestelijk en fysiek gehandicapt door de inteelt bij zijn voorouders. Omdat inteelt niet gekend is als oorzaak van '[[degeneratie]]' heet, noemt men hem 'El Heckizado', de behekste. Hij overlijdt impotent in 1700, de aanleiding tot de [[Spaanse Successieoorlog]] met Frankrijk die dertien jaar aansleept.

.

* De pestepidemie in [[Brugge]] maakt [[Thomas Montanus]] (de gelatiniseerde naam voor Thomas Van den Berghe) tot hoofd van de 'Kamer van Gezondheyd'. Die registreert de plaagevolutie van dag tot dag. Zo volgt Montanus de omvang van de plaag op, zondert hij besmetten af en evacueert hij gezonde mensen. 

.

.

[[Bestand:Vue_de_la_marche_de_l'armée_du_roi_sur_Courtray,_qui_fut_prise_le_18_juillet_1667_(detail).png|thumb|550px|Kortrijk tijdens het beleg van 1667, een schilderij van [[Adam Frans van der Meulen]]. Lodewijk XIV bezet Kortrijk vijf keer tussen 1646 en 1706. Het resulteert in vestingbouw en de aanleg van de citadel nabij het huidige Plein. De [[Vrede van Utrecht (1713)|Vrede van Utrecht]] wijst Kortrijk toe aan de Oostenrijkers.]]

;1667

.

* De [[Devolutieoorlog]] start, een successieoorlog tussen Frankrijk en Spanje en het [[Beleg van Kortrijk]]. Daarnaast verovert Lodewijk XIV Charleroi, Doornik, Rijsel en Oudenaarde.

.

* Parijs krijgt een politiemacht ter bestrijding van de [[Pest (ziekte)|pest]].

.

* Professor Horn munt in Leiden het woord 'Middeleeuwen' als de periode en het terrein waar kerk en geleerden heersen. Het Oost-Romeinse rijk komt voor deze wereldgeschiedenis nauwelijks in aanmerking.&lt;ref&gt;OSWALD SPENGLER, deel I, p. 41.&lt;/ref&gt;

.

.

;1668

.

* Lodewijk XIV maakt een maquette van de havenstad [[Duinkerke]] en start een strategisch instrumentarium dat tot de militaire, geheime toptechnologie behoort en tot diep in de negentiende eeuw gebruikelijk is. De maquettes van [[Brest (Frankrijk)|Brest]] en [[Luxemburg (stad)|Luxemburg]] dateren uit de tijd van [[Napoleon Bonaparte]]. De laatste maquettes zoals die van [[Sebastopol]] zijn rond 1870 gebouwd. Met het [[Verdrag van Aken]] verwerft hij Veurne, Rijsel, Armentiers, Dowaai, Doornik en Aat, Menen, Kortrijk, Oudenaarde, Binche en Charleroi. Vauban versterkt die steden. Hun maquettes zijn te zien in Parijs en Rijsel.

.

* Met de [[Vrede van Lissabon]] maakt Portugal zich los van Spanje.

.

* ♣ De Antwerpenaar [[Frans van Sterbeeck]] (1630-1693) publiceert ‘De verstandige hovenier’. Van Sterbeeck is een bekende Zuid-Nederlandse herborist en priester (sinds 1655). Zijn zwakke gezondheid en zijn ‘lichte bediening’ verklaren zijn interesse en zijn tijdsinvestering in de botanica. In zijn kruidentuin kweekt hij paddenstoelen of kampernoelies. Die komen steeds meer op het menu. Van Sterbeeck is gulzig. Hij zoekt contact met [[Jan Commelin|Johannes Commelin]], de stichter van de [[Hortus Botanicus Amsterdam|Hortus Botanicus in Amsterdam]] en een reis naar Holland brengt hem in 1671 in contact met de geschriften van Carolus Clusius. In 1675 publiceert hij een overzichtswerk: Theatrum fungorum, een overvloedig geïllustreerd werk, met 349 [[Kopergravure|kopergravures]], een druktechniek die de houtsnede stilaan vervangt. In het werk gaat veel aandacht naar de giftige of 'quaede fungi, kruyden en bloemen.' 

.

.

;1669

.


* In Nederland verschijnt 'Het Vermaeckelijk landtleven' van Joannes van der Groen. Zijn bestseller bestaat uit drie delen. Het eerste is ''Den Nederlandtsen hovenier'', het tweede ''Den verstandigen hovenier'' en deel drie is getiteld ''Den ervaren huyshouder; mitsgaders De verstandige kok.'' Het is het enige gedrukte Nederlandstalige tuin- en kookboek uit de zeventiende eeuw. Het richt zich tot de happy few die op hun modieuze buitenplaatsen zelfvoorzienend willen zijn en naar de middenklasse met een speeltuintje aan de stadsrand. Het boek presenteert het platteland als gezonder dan de stad: 'Het landleven is het gezondste leven, het voordeligst leven, het zaligste leven'. Nieuw zijn de groenterecepten, salades en de luxe-groenten, zoals artisjokken en asperges. Een illustratie in Den ervaren huys-houder komt van [[Gerbrand van den Eeckhout]].

. 

.

* Amsterdam installeert [[straatverlichting]]. [[Jan van der Heyden]], een schilder en werktuigbouwkundige ontwerpt en plaats meer dan duizend lantaarns. Anderen volgen: Den Haag, Haarlem, Groningen...  

.

* [[Hennig Brand]] ontdekt [[fosfor]].

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Thomas_Montanus.JPG|Thomas Montanus (Diksmuide 1617-Brugge 1685) in Brugge.
Bestand:Blaise_Pascal_Versailles.JPG|Blaise Pascal (1623–1662) in [[Versailles]].
Bestand:Castelloplan.jpg|New York omstreeks 1660.
Bestand:AMH-6740-NA_View_of_New_Amsterdam.jpg|New York omstreeks 1665.
Bestand:Charles_II_of_Spain_anonymous_portrait.jpg|thumb|550px|Karel II van Spanje en de Nederlanden.
Bestand:Hennig_Brand_(Joseph_Wright).jpeg|[[Hennig Brand]], 'de laatste [[alchemie|alchemist]]'. [[Fosfor]] raakt echt bekend na [[Robert Boyle]]'s ontdekking in [[1680]].
File:Zeelandia_from_Dutch.jpg|1662: [[Fort Zeelandia (Formosa)|Fort Zeelandia]] capituleert. [[Cheng Cheng-kung]] maakt een einde aan veertig jaar Nederlandse handel op [[Formosa (Taiwan)|Formosa]].
Bestand:Great_Fire_London.jpg|[[Londen]] brandt in het jaar des duivels: [[666]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zeventig ==

[[File:Afbeelding_van_alle_Nederlandse_vestingsteden_die_in_1672_veroverd_werden_-_Dutch_fortified_cities_taken_in_1672.jpg|thumb|550px|Alle Nederlandse vestingsteden veroverd in 1672.'De overwinningen van de Zonnekoning waren zo opzienbarend en vernietigend voor de Republiek dat de Staten-Generaal hem vrede aanboden. Lodewijk nam echter geen genoegen met de vredesvoorwaarden; op instigatie van zijn meest ambitieuze raadslieden stelde hij zulke zware condities dat de Hollanders de oorlog liever voortzetten. Zijn troepen wisten tot diep in de Republiek door te dringen. In de stad Utrecht - het gewest gaf zich wel heel snel over, evenals de [[IJsselsteden|IJselsteden]] - werd de Dom voor korte tijd weer een rooms-katholieke kerk. In [[Holland |Holland]] werden de sluizen geopend en liep het water over het lage polderland; zo werden de Franse legers in hun opmars gestuit door de in allerijl aangelegde Hollandse Waterlinie. De regie viel in deze dagen Johan de Witt volledig uit handen.'&lt;ref&gt;ANNE DOEDENS &amp; LIEK MULDER. ''Spaanse Successieoorlog. Het definitieve einde van de Nederlandse Gouden Eeuw,''Walburg Pers, Zutphen, 2021, p. 28-29.&lt;/ref&gt;]]

.

;1670

.

* [[Spinoza]] legt Bijbelcontradicties bloot en stelt dat religie en filosofie gescheiden moeten zijn en dat democratie de meest natuurlijke regeringsvorm is.

.

* [[Marcello Malpighi]] ontdekt met een [[microscoop]] de [[bloedcel]].

.

.

;1671

.

* [[Lodewijk XIV]] verbiedt het onderwijs in het [[cartesianisme]].

.

* [[Jean-Baptiste Colbert]] neemt het bestuur van de botanische [[Jardin des Plantes (Parijs)]] in handen.

.

* [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] maakt naam als (vermeende) bedenker van de [[differentiaalrekening]].

.

.

;1672

.

* Het rampjaar leidt de [[Hollandse Oorlog]] in. 

.

* [[Moord op de gebroeders De Witt]] in Den Haag. De knecht van Spinoza houdt zijn meester tegen bij zijn protest, in de vrees dat het volk ook hem zal ombrengen. 

.

* De vernietiging van [[Trompenburgh]] leidt tot een nieuw paleis in de vorm van een boot.

.

* ♣ De botanicus [[Abraham Munting]] (1626-1683) publiceert de eerste druk van zijn ''Waare oeffening'', een rijk herbarium met praktische tips om zaden en vruchten te bewaren en de planten te kweken. In 1696 verschijnt het geïllustreerde boek in de volkstaal. Planten en bloemen zijn afgebeeld met een levendige achtergrond van huizen, landschappen, mensen of dieren. Zijn vader, [[Henricus Munting]] (Groningen 1583-1658) was in 1626 de grondlegger van de kruidentuin in Groningen met Lobelius als leermeester.

.

.

;1673

.

* [[Beleg van Maastricht (1673)|Beleg van Maastricht]], de 'eerste' musketier [[d'Artagnan]] vindt er de dood. Tijdens de bezetting tot 1678 laat [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]] om strategische redenen een (eerste) maquette van de stad maken maken. Die gaat verloren, een tweede komt er in 1748. Ze bestaat nog.

.

* In Engeland bestemt de [[Test Act]] hoge functies in leger en staat voor aan Anglicaanse protestanten.

.

* [[Jan van der Heyden]] ontvangt 93 gulden van Den Haag voor zijn ontwerp van een straatlantaarn.

.

.

[[Bestand:Design_for_a_street_light_lantern_(between_1674-1679)_by_Jan_van_der_Heyden.jpg|thumb|550px|Schets van een koperen straatlantaarn (schets tussen 1674 en 1679) ontworpen door [[Jan van der Heyden]] met een hoogte van bijna zestig centimeter, vier vensters en één deur voor ontsteek en schoonmaak. De schoorsteen voert rook en roet af. Een nieuw beroep ontstaat: de [[Lantaarnopsteker|lantaarnaansteker]]. Die belooft tijdens zijn eed de overgebleven olie (een mengsel van raap- en lijnolie) terug te bezorgen aan de stad.]] 

;1674

.

* De Nederlandse leraar [[Franciscus van den Enden]] beschuldigd van een complot tegen Lodewijk XIV en voor de Bastille opgehangen.

.

* [[Slag bij Seneffe]]. 

.

.

;1675

.

* Franse troepen nemen de [[citadel van Luik]], [[citadel van Dinant|Dinant]] en [[citadel van Hoei|Hoei ]] in.

.

* ♣ In Amsterdam bouwt Jan Westerhoff in zijn herberg 'Blauw Jan' naar zijn bijnaam. Aan de Kloveniersburgwal 87 veramelt zijn [[Menagerie Blauw Jan|menagerie]] wilde dieren zoals panters, tijgers, leeuwen]], struisvogels en papegaaien.&lt;ref&gt;https://onsamsterdam.nl/pleziertuinen-kolfbanen-en-lusthoven&lt;/ref&gt; Opvallende mensen krijgen eveneens een plaats in de collectie. Amsterdammers vergapen zich in 1774 aan de Friese dwerg Wybrant Lolkes, 'niet hoger dan 30 duim'. Westerhoff dankt zijn faam aan zijn dierentuin avant la lettre aan een prentenboek dat onder de titel ''De Wonderen der Natuur'' beschrijft. Meer dan een eeuw later, in 1784 stopt de menagerie.

.

.

;1676

.

* Lintenmakers slaan hun machines kapot, omdat de technologie hun positie als werkman in het gedrang brengt.

.

.

;1677

.

* [[Baruch Spinoza]] overlijdt in [[Den Haag]] aan de gevolgen van [[tuberculose]]. Hij is 45.

.

* [[Antoni van Leeuwenhoek]] ontdekt de [[zaadcel]].

.

.

;1678

.

* In Ieper start [[Sébastien Le Prestre de Vauban]] in opdracht van [[Lodewijk XIV]] de bouw van de vesting.

.

* Vauban neemt Gent korte tijd in. 

.

.

;1679

.

* De Engelse [[Habeas Corpus Act]] beschermt burgers tegen een willekeurige justitie en garandeert de persoonlijke vrijheid van 'my home, my castle' of 'u moet/zult het lichaam hebben.' Het beginsel stelt dat een verdachte binnen een termijn kennis krijgt van de aanklacht, dat hij levend bij een rechter verschijnt en dat inhechtenisneming enkel kan bij gerechtelijk bevel. In tegenstelling tot de V.S. is dit recht in Europa niet op te schorten bij een noodtoestand.

.

* [[Jan van der Heyden]] publiceert &quot;'t Licht der Lamp Lantaarens ontsteken, Inventeur derselve en opsigter der Stads Lantaarns van Amsterdam&quot;.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Louis_XIV_crosses_the_Rhine_at_Lobith_-_Lodewijk_XIV_trekt_bij_het_Tolhuis_bij_Lobith_de_Rijn_over,_12_juni_1672_(Adam_Frans_van_der_Meulen).jpg|Als Lodewijk XIV de Rijn oversteekt begint het rampjaar in Nederland: &quot;het volk redeloos, de regering radeloos en het land reddeloos&quot;.
File:A.F._van_der_Meulen_The_French_army_at_Naarden,_20_July_1672.jpg|Het Frans leger voor Naarden door [[Adam Frans van der Meulen]].
File:Jan_de_Baen-_De_lijken_van_de_gebroeders_de_Witt.jpg|Johan en Cornelis de Witt door een volksmenigte gelyncht.
File:Lambert-van-den-Bos-Schauplatz-des-Krieges_MG_9529.tif|Slag bij Seneffe.
File:Trompenburg_op_16_juni_2009.JPG|Trompenburg, de Amsterdammer Cornelis Tromp had behalve zijn pand aan de Oudezijds Voorburgwal een tweede (zomer)huis. Twee keer per jaar verhuizen bewoners en personeel per schip.
File:Dartagnan-musketeers.jpg|De drie musketiers van [[Alexandre Dumas père|Alexandre Dumas]] maakt [[d'Artagnan]] in 1844 bekend. Hij wordt een mascotte in [[Maastricht]]. 
File:Jardin_des_plantes.jpg|Plattegrond van de botanische tuin uit 1820.
Bestand:Jan_Verkolje_-_Antonie_van_Leeuwenhoek.jpg|[[Johannes Verkolje|Jan Verkolje]] schildert Antonie van Leeuwenhoek.
Bestand:Leeuwenhoek_boerhaave.jpg|Microskoop van van Leeuwenhoek.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren tachtig ==
.

;1680

.

* Nicholas Barbon richt in Londen het eerste [[brandverzekering|brandverzekeringskantoor]] op en gaat falliet.

.

* [[Kruittorenramp van Heusden]].


.

* (Ca.) De uitvinding van de tropische kas is een feit. Is [[Paul Hermann (botanicus)|Paul Herman]] van de universiteit in Leiden daar verantwoordelijk voor? Eerder werkte hij op Ceylon. 

.

.

;1681

.

* Het [[Canal du Midi]] verbindt de Middellandse Zee met de Oceaan.

.

.

;1682

[[Bestand:Versailles potager du roi statue de La Quintinye.JPG|thumb|right|550px|Jean-Baptiste de La Quintinie, standbeeld met uitzicht op het centrale plein van de moestuin van de koning, met een ent in zijn linkerhand en een snoeimes in zijn rechter. In 1690 twee jaar na zijn dood, verschijnt zijn boek ''Instructions pour les jardins fruitiers et potagers''. De wetenschappelijke verhandeling gaat in op de smaak en de imponerende gerechten die op de koninklijke tafels verschijnen, de snoei van fruitbomen - dit was voorheen ongebruikelijk - en het selecteren van geschikte arbeidskrachten en tuinlieden. Zijn moes- en fruittuin in Versailles wordt een prototype voor noordwest Europa.]]

.

* De Franse ontdekkingsreiziger [[René Robert Cavelier de La Salle]] verklaart de monding van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]] tot Frans gebied. Hij noemt het land naar zijn koning: [[Louisiana (Nieuw-Frankrijk)|Louisiana]].

.

* ♣ Het Franse hof neemt het [[paleis van Versailles]] op 6 mei in permanent gebruik. De moestuin is net klaar. Vier jaar is er aan gewerkt. Aan het hoofd staat [[Jean-Baptiste de La Quintinie]] (1626-1688). 

.

* Berlijn plaatst 1600 straatlantaarns naar het model van [[Jan van der Heyden]]. 

.

* In Amsterdam hervormt diezelfde Van der Heyden de brandweer. Alle zestig wijken krijgen brandspuiten met leren slangen, bediend door een equipe van gildebroeders en vrijwilligers die geregeld oefenen. Omstreeks 1780 vervangt hennep het leer van de slangen.

.

.

;1683

.

* Franse inname van [[Kortrijk]] en [[Diksmuide]].

.

* Het Ottomaans leger van 140.000 man belegert [[Wenen]]. De Pool Jerzy Franciszek Kulczycki (die Turks spreekt, aldaar in een gevangenis zat en koffie kent) opent een koffiehuis met de achtergelaten koffie van de Turken. Generaal Jan Sobieski gaf de koffie aan de uitbater cadeau voor zijn spionagedienst.&lt;ref&gt;FRANCESCO ANTINUCC, vertaald door Els Naaijkens. ''Specerijen. Een geschiedenis van ontdekkingen, hebzucht en luxe,'' Ad. Donker, Rotterdam, 2017, p. 151.&lt;/ref&gt;

.

.

;1684

.

* Het jaar start met [[Winter van 1683-1684|The Long Freeze]], tot de winter van 1708-1709 de koudste van het tweede millennium. 

.

* Op 23 oktober wordt [[Martha van Wetteren]] verbrand in [[Belsele]]. Ze is 38 en heeft net een kind op de wereld gezet. Beschuldiging? Ze gebruikte [[magie]]: ze genas schapen van de [[pokken]], deed [[graan]] groeien en vond een gestolen koe terug. Voor zover we weten is dit de laatst verbrande heks in Vlaanderen. In de meeste steden doven de brandstapels vroeger: in [[Brussel (stad)|Brussel]] in [[1595]], de laatste verbranding vond in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] in [[1603]] plaats, in Leuven in [[1612]] en in Brugge in [[1634]].
 
 
 .
 
 '''Magie en symboliek'''
 [[Magie]] bestond en bestaat. Sinds het einde van de [[heksenprocessen]] overleeft het als een marginaal fenomeen, maar het bestaat. Magie is te definiëren als het geloof in intermediairen (priesters, priesteressen, heksen, tovenaars, magiërs…) die via [[Rituelen|rituelen]] in contact komen met het bovennatuurlijke (god of de duivel) om te kunnen overleven in de onzekere, agrarische wereld. Concreet gaat het over het beïnvloeden van de vruchtbaarheid bij planten, dieren en mensen (onder meer via schoonheidscrèmes en een reeks seksuele functies), het genezen van planten, dieren en mensen, het voorspellen van de toekomst en het beheersen van natuurelementen. Tot de vijftiende eeuw is magie vrij probleemloos en wordt het nauwelijks bestraft. De hoeveelheid bronnen toont dat magie geen marginaal verschijnsel is, integendeel. 
 
 .
 
 De bevolking vindt de gebruiken normaal en gaat te rade bij de mannelijke en vrouwelijke magiërs. Een onderscheid tussen magie en wetenschap, tussen geloof en bijgeloof is er niet. Wiskunde, astrologie, handlezen vloeien probleemloos in elkaar over. In de vijftiende eeuw verandert die houding. In 1412 betalen een Brussels prostituee en iemand in Leuven boetes voor het bezit van lichaamsdelen van een dief. In 1491 verstrengt de bestraffing. In Antwerpen worden drie vrouwen op pelgrimstocht gestuurd omdat ze een terechtgestelde ontdeden van handen en hoofd. Het hoofd begraven ze onder hun voordeur, de handen onder de achterdeur. Wat betekenen deze magische rituelen? In het volksgeloof houden overblijfselen van de terechtgestelde kwade geesten tegen… vandaar. 
 
 .
 
 '''Heksenhamer'''
 Een bron om de heksenleer te bestuderen is de Heksenhamer of de [[Malleus maleficarum]] uit [[1486]] van twee dominicanen.  Henricus Institoris schreef deze handleiding voor heksenprocessen. Hij voegde de bekende [[Jacob Sprenger]] toe als auteur (hij had niets met het boek te maken) om het boek meer bekendheid te geven. Het boek kwam eerst in Duitsland uit en en kende een snelle en massale verspreiding dankzij de [[boekdrukkunst]]. Het document maakt Satan tot hoofd van de antikerk en construeert de demonologische heks. Hogere groepen zien hierin het kwade, voor de lagere klassen blijft magie echter een overlevingssysteem. De heksenverbrandingen die de zestiende eeuw zullen doorkruisen, kunnen starten. Een vraag waar historici hun tanden op breken is waarom deze gruwelijke heksenverbrandingen net in de [[Renaissance]] plaatsgrepen. 
 
 .
 
 Ik poog de keerzijde van de renaissancemedaille uit te leggen. Bijgeloof, volksgeloof en magie bevinden zich van oudsher op het machtskruispunt waar ook de staat, de wetenschap en het geloof samenkomen. In de zestiende eeuw creëren de staatvormingsprocessen, de wetenschappelijke belangstelling voor de oudheid, de reformatie en de contrareformatie een gemeenschappelijke vijand: de vrouw (80% van alle beschuldigingen) die magie bedrijft. Het wederkerig belang van wetenschap, kerk en staat materialiseert zich respectievelijk in 1. de vermannelijking van de wetenschap, 2. in een herkerstening en 3. in het strafrecht. Ik leg het uit. 1. De prille wetenschap in de zestiende en zeventiende eeuw verdrijft vrouwen uit de medische stand. De opkomende mannelijke geneeskunde tolereert niet langer het vrouwelijke bijgeloof en ziet zich hierin gerugsteund door de kerk. Die stelt de onprofessionele genezing gelijk aan ketterij. De kerk houdt bovendien toezicht op de beginnende medische wetenschap. Universitaire artsen oefenen geen praktijk uit zonder priester en behandelen geen patiënten die de biecht weigeren. 2. Het onderscheid tussen &quot;vrouwelijk&quot; bijgeloof en &quot;mannelijke&quot; wetenschap kristalliseert zich uit, op hetzelfde moment dat de godsdiensttroebelen een hoogtepunt bereiken: de herkerstening gebeurt onder meer door het uitbannen van alle vormen van bijgeloof. 3. Hekserij verdwijnt in de 18de eeuw uit het strafrecht. Daarvoor is het fenomeen nu te marginaal geworden. 
 
 .
  
 Samengevat: in de zestiende en zeventiende eeuw slaan kerk, wetenschap en staat de handen in elkaar om de scheiding tussen hun actieterreinen te voltrekken. Op dat actieterrein bevindt zich één gemeenschappelijke vijand, de magie, met zowel religieuze, wetenschappelijke als bestuurlijke aspiraties.
    

.

.

;1685 

.

* In [[Bois-du-Luc]] delft de Société du Grand Conduit et du Charbornage de Houdeng steenkool.

.

* ♣ [[Lodewijk XIV]] criminaliseert het protestantisme door het [[Edict van Nantes]] te herroepen. Meer dan een kwart miljoen Franse en Belgische handwerklieden zijn [[vogelvrij]] en wijken uit naar Engeland, de Republiek en Schotland: wevers uit Antwerpen, glasblazers uit Parijs, scheepstimmerlieden uit Le Hâvre, zijdebewerkers uit Lyon... Deze vluchtelingen, deze ‘displaced persons’ of deze [[Hugenoten]] bevestigen het statuut van Holland en Engeland als voorposten van de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]] en ze beïnvloeden hun beider economieën met hun technische skills en hun opgebouwde kapitaal aan de vooravond van de [[Industriële Revolutie]]. Hun [[individualisme]], hun onbevangenheid tegenover routine en hun afkeer van stedelijke [[Privilege (recht)|privileges]] vergroot hun [[Adam Smith|economische emancipatie]]. Wat hier gebeurt, gebeurde meer dan een eeuw geleden in de Spaanse Nederlanden bij het begin van de Tachtigjarige Oorlog in 1568 en tijdens de Parijse bloedbruiloft in de nacht van 23 op 24 augustus 1572, een massale slachting door katholieken op de hugenoten. Mocht Lodewijk XIV die geschiedenis kennen, dan had hij misschien deze intellectuele en financiële aderlating vermeden. De Franse economische schade is onoverzienbaar. De hugenoot [[Nicolas Lemery]] (1645-1715), een scheikundige opgeleid aan de Parijse Jarin des Plantes, maakt de omgekeerde beweging. Hij keert als geneeskundeprofessor teurg uit een ballingschap in Londen en bekeert zich tot het katholieke geloof om zijn apotheek te heropenen en zijn lezingen te hervatten.

.

.

;1686

[[File:Voltaire and Diderot at the Café Procope.jpeg|thumb|550px|''Le Souper des philosophes'' door Jean Huber (1721-1786) kan doorgaan als een scène in café Le Procope maar is dat niet. We zien onder meer Voltaire, d'Alembert, Condorcet, Diderot. In de tweede helft van de zeventiende eeuw verschijnen in Engeland en in de [[Republiek der Verenigde Provinciën]] de eerste kranten en tijdschriften met een doelpubliek: dames, wetenschappers, de massa... en verspreiden ze de nieuwe denkbeelden die de Verlichting kenmerken. In Frankrijk blijft [[persvrijheid]] moeilijk tot 1777 vooraleer het eerste blad er legaal verschijnt. Het vluchtige drukwerk stimuleert de openbare publiekscultuur en de dagelijkse politieke discussie. Ze worden gretig gelezen in koffiehuizen die nu net zoals tabakswinkels in de mode zijn. Koffie bereikt Venetië en Engeland in de eerste helft van de 17de eeuw. Francis Bacon schrijft er omstreeks 1625 over en in 1638 vermeldt Henry Blount (1602-1682) het product in zijn ‘’Voyage into the Levant.’’ Een dik decennium later zijn er koffiehuizen in Londen, Oxford en Cambridge en het eerste Italiaanse tijdschrift heet ''Il Caffé''. Het koffiehuis stimuleert aanvaardbare discussies, meer dan een herberg waar de alcohol naar dronkenmansgesprekken leidt. Het ‘au serieux’ is dermate groot dat Robert Boyle 1655 medeoprichter is van de Engelse koninklijke academie voor wetenschappen, voorlopig onder de naam The Oxford Coffee Club. De koffiegeschiedenis van Hamburg start in 1679 waar een koffiehuis de deuren opent voor Nederlandse en Engelse zeelui. Wenen laat haar koffiegeschiedenis graag beginnen in 1683. Na de mislukte Turkse belegering van de stad blijven een aantal zakken met koffiebonen achter. Het is een populair verhaal dat de Weense handelsbetrekkingen met Constantinopel buiten beschouwing laat. In het Parijse café Le Procope, opgericht in 1686 drinkt Voltaire (1694–1778) dagelijks tot vijftig kopjes koffie. Zijn buste en zijn schrijverstafel zijn er op heden te zien. In dat decor begroet vrijdenkende essayist zijn schrijversvrienden: markies de Condorcet (1743–1794), [[Denis Diderot]] (1713–1784) en [[Benjamin Franklin]] (1705/6-1790). Later behoren [[Victor Hugo]] (1802–1885) en [[Honoré de Balzac]] (1799–1850) tot de klanten. Deze laatste drinkt makkelijk tot veertig koppen koffie tijdens zijn nachtelijke schrijven bij overvloedig kaarslicht vanop de vele kandelaars. Balzac sterft in Parijs als hij 51 is, Voltaire haalt tachtig jaar. Een oudere vriend en leermeester van Voltaire, de libertijnse [[Bernard Le Bovier de Fontenelle]] (1657-1757) besluit de 'is koffie gezond discussie' met een zin: ‘Als koffie een gif is, dan is het een traag werkend gif.’ Koning [[Gustaaf III van Zweden]] (1746-1792) die dit wetenschappelijk laat onderzoeken door twee gevangen te vergelijken, kan bevestigen. De gevangene die gedwongen koffie drinkt, overleeft de gedwongen theedrinker die op 83 jaar overlijdt.&lt;ref&gt;De toenmalige koffie bevat veel minder cafeïne dan nu en is geserveerd in kleine kopjes, aangelengd met melk of chocolademelk. BERTIL FREDHOLM, vertaald door Jasper Popma. Koffiekunde. Wat de wetenschap ons vertelt over dit geliefde drankje, Veen Media, Amsterdam, 2022, p. 26-29.&lt;/ref&gt;]]

.

* De [[Sint-Maartensvloed]] doodt 1.558 mensen, 1.387 paarden en 7.861 koeien. 631 huizen spoelen weg en 616 huizen raken beschadigd.

.

* De Ottomanen belegeren tevergeefs Buda.

.

* Café Le Procope ziet in het Parijse Saint-Germain het levenslicht. De Siciliaan Francesco Procopio Cuto sticht het. Danton, Marat, Voltaire, Diderot zijn er klant.

&lt;gallery&gt;
Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg
Inconnu,_portrait_de_madame_Du_Châtelet_à_sa_table_de_travail,_détail_(château_de_Breteuil)_-001.jpg
Le_Procope_1,_Paris_2010.jpg
Ben_Franklin_plaque.jpg
Café_Procope_1.jpg
Le-Procope.jpg
Voltaire_nederlands.jpg
Plaque_Café_Procope,_13_rue_de_l'Ancienne-Comédie,_Paris_6e_1.jpg
Plaque_Café_Procope,_13_rue_de_l'Ancienne-Comédie,_Paris_6e_2.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

;1687

.

* In de [[Slag bij Mohacs]] verslaat het keizerlijke leger de Ottomanen en maakt een einde aan hun ambities richting Europa.

.

* ♣ [[Jan van der Groen]] publiceert ''Den Nederlandtsen Hovenier''. Van der Groen is hovenier van het huis van Oranje en beschrijft de Nederlandse hof als een 'gemene' gewone maar warme tuin, zonder wiskundige geometrische vormensnoei, alleen de indeling is simpel en geometrisch. Een afbeelding toont een tuinhuis dat wijnranken 'opleidt'. Komt het werkwoord 'opleiden' in de betekenis van studeren en het verwerven van kunde hiervandaan? In dit jaar komt ook het Franse standaardwerk in de Hollandse boekhandel. Het is geschreven door Le Gendre, een pastoor uit Henonville en vertaald door Jan Commelin - de bestuurder van de Hortus. Het boek binnen een half decennium achterhaald, als de baanbrekende, breedsprakerige bestseller van La Quintinye verschijnt. Het boek is geen praktische gids, eerder een cultureel hebbeding dat de buitenplaats-bezitter overtuigt dat het fruitkweken een aristocratisch voorrecht is, de sier- en de moestuin van elkaar gaat scheiden en de Franse smaak van tuin naar tafel loodst. De Franse tuinkunst blijft beperkt in de Nederlanden. Hun zelfvoorzienende tuin ondergaat na het Franse imponeren soms het imiteren maar vaker het combineren zoals een hofdicht van Ad. Reets en een prent van [[Isaac de Mucheron]] (1670-1744) van een tuin in Heemstede bij Utrecht toont.  

.

.

;1688

.

 * De [[Glorious Revolution]] maakt Engeland tot de allereerste democratie ter wereld. De betekenis is niet te onderschatten. Voor Engeland betekent het 1. De scheiding tussen wetgevende en uitvoerende macht, gefundeerd door [[John Locke (filosoof)|John Locke]] in Two treatises on goverment; 2. De koning heft niet langer zonder goedkeuring van het parlement belastingen, noch kan hij in vredestijd een leger op de been brengen. Wetten worden uitsluitend door de king in parliament gemaakt en zijn niet door de koning te schorsen; 3. De parlementsleden komen regelmatig bijeen en nadat ze verkozen zijn. Iedereen mag ongestraft zeggen wat hij wil ([[Vrijheid van meningsuiting|vrijheid van het woord]], zelfcensuur is onnodig, [[Speakers' Corner|speakers corner]] ontstaat); 4. De koning benoemt de rechters niet langer, uitzonderingsrechtbanken verdwijnen; 5. De ondernemende burgerlijk-aristocratische elite met belangen in grond, geld, handel en industrie verwerft staatsmacht en creëert een sterke staat met sociale mobiliteit. 6. De eerste [[Enclosure|Enclosures]]. Op Europees/wereld niveau betekent de revolutie een nieuwe bestuursvorm waar lonkend naar gekeken wordt. Tegenover het absolutisme plaatst zich de constitutionele monarchie, wat voeding geeft voor de Engels–Franse controverse. Hun rivaliteit ter zee draait in het voordeel van Engeland uit.

.

*  ♣ (Ca.) De [[Moninckx-atlas]] verschijnt. Het is omvangrijke verzameling van etsen en geschilderde planten met beschrijvingen van [[Caspar Commelin]], de latere botanicus van de Amsterdamse universiteit (in 1696), en als medicus gepromoveerd in Leiden (1694). De Moninckx-atlas is genoemd naar de schilders Jan Moninckx en [[Maria Moninckx]]. De altlas toont de nauwe relatie tussen wetenschap en kunst.

.

.

;1689

.

* William &amp; Mary aanvaarden de [[Bill of Rights van 1689|Bill of Rights]]. Die somt de vrijheden van het volk en het parlement op. Met de [[Magna Carta]] uit 1215 is dit de basis voor de Engelse democratie.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Kasteel_heusden.jpg|Het kasteel van de vestingstad [[Heusden (vestingstad)|Heusden]] na de explosie.
File:Heusden_Panorama_7.JPG|In 1581 begon Willem van Oranje de modernisering van de vesting Heusden. Haven en kasteel komen binnen de omwalling. Latere verbeteringen maken het bruggenhoofd 'oninneembaar'.
File:Schloss-Versailles.jpg|Het kasteel in 1715 door de ogen van Pierre-Denis Martin.
File:Bed_Lodewijk_XIV.jpg|Het bed van de Zonnekoning.
File:Bois-du-Luc CM12JPG.jpg|De geschiedenis van Bois-du-Luc gaat terug op 1685.
File:Arrival_of_William_III_of_Orange_in_England.jpg|Landing van Willem III in Engeland.
File:1662_Mary_II.jpg|Maria II van Engeland (1662-1695) besteeg de troon in 1689.
File:William_III_of_England.jpg|Willem III van Oranje besteeg de Engelse troon in 1689, na de Glorious Revolution.
File:English_Bill_of_Rights_of_1689.jpg|De Engelse Bill of Rights.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren negentig ==

[[File:Bombardement_Bruxelles_1695_02.jpg|thumb|550px|'t Ghebombareert ent brandent Brusselen (G. Bouttats)]]

Op het einde van de zeventiende eeuw verschijnen er op de klokken geleidelijk aan minutenwijzers en op geavanceerde toestellen verschijnen secondewijzers.

.

;1690

.

* De [[dodo]] sterft uit.

.

.

;1691

.

* Negenjarige Oorlog: Franse troepen nemen [[Bergen (België)|Bergen]] in.

.

* In Brugge wordt een complot verijdelt om Franse soldaten de Smedenpoort binnen te smokkelen.

.

* De Ottomaanse sultan [[Süleyman II]] sterft. Zijn broer Ahmed II wordt sultan. 

.

* De predikant van Amsterdam, [[Balthasar Bekker]], schrijft &quot;De betoverde wereld&quot; en zet zich af tegen het geloof in heksen. Hij wordt uit zijn ambt gezet.

.

* De Franse Koning verbiedt de universiteiten om les te geven over [[René Descartes]]. 

.

.

;1692

.

* De Negenjarige Oorlog: Franse troepen nemen [[Namen (stad)|Namen]] in. Het beleg gaat de geschiedenis in als de ingenieursstrijd tussen [[Sébastien Le Prestre de Vauban]] en [[Menno van Coehoorn]].

.

* De heksenjacht in [[Salem (Massachusetts)|Salem]] heeft haar eerste slachtoffer: Bridget Bishop. 14 vrouwen en 5 mannen zullen het leven laten.

.

;1693

.

* Franse inname van [[Hoei]] en [[Charleroi]] (Negenjarige Oorlog).

.

;1694

.

* De Engelse minister van Financiën, [[Charles Halifax]], richt de [[Bank of England]] op.

.

* Misoogsten en het belastingstelsel brengen een hongersnood in Frankrijk. Eén op tien Fransen sterft. De aartsbisschop [[François Fénelon]] (1651-1715) stuurt een anonieme brief naar [[Madame de Maintenon]] met kritiek:

.

{{Citaat|'''Sinds ongeveer dertig jaar hebben uw ministers alle principes van de staat aan het wankelen gebracht om uw gezag naar ongekende hoogten te voeren, een gezag dat voorheen het hunne was. Van staat en regels is geen sprake meer. Alleen de koning en zijn wensen lijken nog van belang te zijn. Men heeft uw inkomsten en uitgaven opgedreven als nooit tevoren; men heeft u verheven tot in de hemel omdat u, naar men zegt, de grandeur van uw voorvaderen wilt uitwissen, dat wil zeggen omdat u heel Frankrijk in armoede hebt gestort, zodat het hof kan leven in een luxe die even monsterlijk als ziekelijk is.'''|[[François Fénelon]]}}

.

* ♣ Het spreekt voor zich dat er in dit soort tijden vals middelen met ronkende namen tegen veel geld circuleren. Het onderscheid tussen de wetenschappelijke apothekers en de oplichters is niet altijd duidelijk. Om de werking van wortels, basten en gommen van de valse te onderscheiden publiceert Pierre Pomet (1658-1699), een drogist of kruidenkoopman met kennis van de natuurgeneeskunde de ''Histoire generale des drogues traitant des des plantes, des animaux et des minéraux''. Vierhonderd burijngravures stellen de planten levendig voor. In de publicatie ''Elements de botanique ou Méthode pour connaître les plantes'' deelt botanicaprofessor [[Joseph Pitton de Tournefort]] (1656-1708) de plantengeslachten consequent op in 22 klassen. Het classificeren stelt hoge eisen aan de illustraties. Daarvoor werkt hij samen met Claude Aubriet die eerder opdrachten uitvoerde in dienst van de vorst en in 1706 opklimt tot koninklijke tuinschilder. Die maakt 489 burijngravures. Tijdens een reis naar de Levant in de jaren 1700-1702 beklimt Tournefort de [[Ararat (berg)|Ararat]] op zoek naar de Ark van Noah.

.

.

;1695

.

* Frans wraakbombardement op Brussel in de [[Negenjarige Oorlog (1688-1697)|Negenjarige Oorlog]], na de herovering van Namen door koning-stadhouder [[Willem III van Oranje|Willem III]]. De [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt]] is verdwenen.

.

* Het wetenschappelijk archief van [[Christiaan Huygens]] gaat na zijn dood naar de bibliotheek van de [[Universiteit van Leiden]]. De familie Huygens behoudt zijn instrumenten en lenzen.

.

.

;1696

.

* [[Aansprekersoproer]] in Amsterdam.

.

.

;1697

.

* [[Sprookjes van Moeder de Gans]] van [[Charles Perrault]] (1628–1703) verschijnt.

.

.

;1698

.

* [[Thomas Savery]] patenteert de eerste stoommachine.

.

* De [[Man met het ijzeren masker|De man met het ijzeren masker]] wordt overgeplaatst naar de [[Bastille Saint-Antoine|Bastille]].

.

.

;1699

.

* De Brusselse Grote Markt is opnieuw een feit.

.

.

;1700

.

* [[André Le Nôtre]] (87), Frans tuin- en landschapsarchitect, overlijdt.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Siege_of_Namur_(1692).JPG|Het beleg van Namen, 1692.
File:Equestrian_portrait_louis_xiv_1692.jpg|Lodewijk XIV bij het beleg van Namen door [[Pierre Mignard]].
File:NIND_MVB-Bombardement_ISO200.jpg|In 1695 bombardeert Lodewijk XIV Brussel, de meest vernietigende ramp uit de stadsgeschiedenis.
File:LouisXIV_maps1700_Bruxelles.jpg|Plan van Brussel uit de collectie van Lodewijk XIV.
File:Brussel-War.jpg|Grote Markt na het bombardement.
File:Grand-place_1695.jpg|Grote Markt na het bombardement.
File:Maisons_Grand-Place_BXL_De_Rons_04.jpg|Brussel herrijst uit zijn as.
File:Maisons_Grand-Place_BXL_De_Rons_03.jpg|De Brusselse markt heropgebouwd.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Achttiende eeuw =

'''De zin voor wetenschap en de ontdekkingsreizen doen in het begin van de achttiende eeuw de reizende [[Menagerie|menagerieën]] ontstaan. Het zijn een soort dierentuinen die het midden houden tussen een tentoonstelling, een circus, een dierentuin en de adellijke menagerie. Ze ontstaan als publieke attractie in Engeland. Ondernemers zoals [[George Wombwell]] spelen in op het publiek. In de Verenigde Staten slaat de rage aan. In 1710 is er een leeuw in [[Boston]] te gast en een jaar later ziet het publiek aldaar een [[kameel]]. In augustus 1717 maakt [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]] voor acht jaar kennis met een leeuw. Een Indische [[Olifanten|olifant]] is in 1796 in [[New York (stad)|New York]] te zien, hij reist de hele oostkust van de VS af. De '[[New York Menagerie]]' van James and William Howes tourt door Engeland met een olifant, een neushoorn, een kameel, twee tijgers, een ijsbeer, papegaaien en apen. De recessie van de jaren 1840 vermindert de Amerikaanse menagerie-reizen en het fenomeen vermindert sterk met de burgeroorlog. Na de burgeroorlog trekt de [[menagerie van Van Amburgh]] als monopolist nog veertig jaar door de VS. Het ontstaan van dit soort menagerieën vindt zijn oorsprong in de vertrouwdheid met het voedings- en verzorgingspatroon van de dieren en een comfortabeler verschepen. Het maandenlange transport van een volwassen [[Sumatraanse tijger]] die dagelijks tien kilo vlees eet *is nagenoeg onmogelijk. De dieren dienden zo jong mogelijk hun habitat te verlaten en enige studie gaat hieraan vooraf.'''

.

== Beginjaren ==

;1701

.

* [[Jethro Tull (landbouwwetenschapper)|Jethro Tull]] vindt de [[zaaimachine]] uit en legt de basis voor de [[Britse agrarische revolutie|Britse landbouwrevolutie]].

[[File:Jethro Tull seed drill (1762).png|thumb|550px|[[Jethro Tull (landbouwwetenschapper)|Jethro Tull]]s zaaimachine en zijn andere vindingen zorgden voor een landbouwrevolutie aan de vooravond van de Industiële Revolutie. De [[landbouwrevolutie]] (meer opbrengsten met minder inspanningen) gaat dus de Industriële vooraf. De landbouwmaatschappij krijgt een technologische (de keerploeg), wetenschappelijke (de selectie van zaaizaad) en een  geglobaliseerde boost (nieuwe gewassen zoals aardappel en maïs doen hun intrede). Vruchtwisseling vervangt het middeleeuwse drieslagstelsel, een betere bemesting en vervanging van ossen door paarden als trekdieren, de massale boskap, het droogleggen van vijvers en moerassen en het in cultuur brengen van woeste gronden (de [[enclosure]]) verhogen de landbouwopbrengsten.]] 

.

.

;1702

.

* Begin [[Spaanse Successieoorlog]].

.

.

;1703

.

* De Franse botanicus Plumier vernoemt een plantenfamilie op [[Martinique]] naar de botanicus [[Pierre Magnol]]: de [[Magnolia (geslacht)|magnolia]].

.

.

;1704

.

* [[John Locke (filosoof)|John Locke]] (72), Brits filosoof overlijdt.

.

.

;1705

.

* Tussen 1705 en 1738 publiceert [[Nicolas de La Mare]] zijn vierdelige ''Traité de la police'' in Parijs. Daarin definieert hij [[politie]] als 'orde in de publieke ruimte ten gunste van wie daar aanwezig is.' Als we politie in eigentijdse termen vertalen dan houdt die het midden tussen de ordehandhaving en welzijnswerk.

[[File:Traité_de_la_Police_par_Nicolas_de_La_Mare.jpg|thumb|550px|

 
 Waar komt 'politie' vandaan?

 Politiek en politie liggen in elkaars verlengde en zijn afgeleid zijn van het Griekse polis (stad). De Latijnse equivalent is ‘civates’, een woord dat leidde tot civilisatie of beschaving. De 'Civiele bescherming' kent er zijn oorsprong. Tijdens de [[Middeleeuwen]] is er geen politie in de huidige betekenis van het woord: die politie draagt geen [[uniform]], is niet permanent bereikbaar (24 uur per dag) en er is geen politieschool. In de Middeleeuwen verzekert de [[baljuw]] de rechtsorde. De [[meier]], de [[ambtman]], de [[Landdrost|Drost]], de [[hofmeier]], de [[Huisman (hoofdbetekenis)|Huisman]] of de ''Huesman'' de [[Schout (hoofdbetekenis)|Schout]] of de ''Schult(heiss)'' nemen gelijkaardige taken waar. Dé vertegenwoordiger van de vorst is in het [[graafschap Vlaanderen]] de hoogbaljuw. Die heeft meerdere schouten onder zich. De functie komt in de [[Lage Landen (hoofdbetekenis)|Lage Landen]] vanaf de [[hoge middeleeuwen]] voor en varieert volgens het werkgebied. Doorgaans is zijn bevoegdheid ruim: hij ziet toe op de vorstelijke verordeningen, hij is openbaar aanklager en het hoofd bij opsporingen, hij is rechter en helpt bij bestuurlijke zaken. In een [[marke (bestuur)|boerenambacht]] wordt de schout een [[huisman (hoofdbetekenis)|huisman]] of ''huesmann'' genoemd. Vanaf de [[17e eeuw]] duikt de naam ''[[Landdrost|drossaard]]'' of ''officier'' op. De functie verdwijnt in de [[Franse tijd in Nederland|Franse tijd]]. Naast het ambt van de baljuw bestaat de [[Schutterij (historisch)|schuttersgilde]], een lokale militie uit de middeleeuwen. Burgers verenigen zich om hun stad of dorp te beschermen en verdedigen bij een aanval van rondzwervende roversbenden of vreemde legers en intern de orde te handhaven bij oproer, brand of persoonsbewaking. De taken zijn vergelijkbaar met de hedendaagse orde en hulpdiensten. De naam schutterij komt van het schieten, niet van het beschutten.
 
 Tussen 1705 en 1738 publiceert [[Nicolas de La Mare]] in Parijs zijn vierdelige ''Traité de la police'' en definieert hij het nieuwe begrip [[politie]] als 'orde in de publieke ruimte ten gunste van wie daar aanwezig is.' Het gaat om regels en instructies inzake de breedte, de lengte en de organisatie van de straat en het straatleven, richtingsaanwijzers, de verlichting, wegreparaties, het vegen en het schoonmaken met water, de bouw van huizen, het bepalen van de [[rooilijn]] en hoe er te leven zonder gevaar. Denk aan regels inzake vallende bloempotten, de productie en het bewaren van voedsel, het transport, het slachten van vee, waar en hoe te vissen, het bebouwen van tuinen en wat er te kweken, het opslaan van brandbare stoffen zoals hout of kolen, hoe overstromingen voorkomen, regels inzake het ontplooien van industriële initiatieven, het inrichten van wijnwinkels, eethuizen, over de hygiëne in bordelen... Kortom, al het noodzakelijke om de stadsbewoner gezond te houden en zijn of haar veiligheid te waarborgen. Tijdens de achttiende eeuw breidt de politie van Parijse haar takenpakket uit. Clandestiene boeken neemt ze in beslag, er komen afluisteracties en routinecontroles in wijnkroegen, herbergen, eethuizen, cafés en huizen van plezier. Die spionnen in de etablissementen worden ''mouches'' (vliegen) en later ''mouchards'' genoemd. Ze voorzien het overheidsapparaat van aanvullende inlichtingen als een soort barometer die revoluties, overvallen of andere illegale acties voorspelt. Althans, dat was het doel. Hun afluisterpraktijken resulteren vaker in het arresteren van verliefde priesters of het betrappen vooraanstaande figuren met hun minnares. Een controlemaatschappij die doet denken aan Berlijn ten tijde van de [[Stasi]]. In beide gevallen gaat er een verhaal over een pochende politie-inspecteur die beweert dat als er in het achttiende eeuwse Parijs of in het Berlijn van na 1945 drie of vijf personen een gesprek voeren, dat één van hen een agent is. &lt;ref&gt;ADAM ZAMOYSKY, p. 41-44.&lt;/ref&gt;]]
 
.

.

;1706

.

* [[Dendermonde]] ligt door toedoen van de Engelse troepen in puin.

.

.

;1707

.

* Geboorte [[Carl Linnaeus]]

.

* (Ca.) Johann F. Böttger maakt het eerste Europese [[porselein]].
.

.

;1708

.

* [[Slag bij Oudenaarde]]

.

* [[Slag bij Wijnendale]]
.

.

;1709

.

* ♣ Terwijl Parijs ernstige voedseltekorten kent, schopt [[Herman Boerhaave]] (1668-1738) het tot prefect van de [[Hortus botanicus Leiden|Hortus Botanicus]] in Leiden.  Hij zal de functie uitoefenen tot 1730. In die periode voegt hij tweeduizend planten toe aan de collectie. Boerhaave is geboren in [[Voorhout]], een dorp met twee kerken, een katholieke en een protestantse. Het huidige [[Boerhaavehuis]] was toen de protestantse pastorie. Boerhaave gaat degeschiedenis in met zijn geneeskundige lesmethodiek van het doceren bij de patiënt en als botanicus met aandacht voor medicinale kruiden. In de 20ste eeuw is de tuin bij het Boerhaavehuis gerestaureerd/gereconstrueerd. Een gedenksteen toont het motto van de protestantse tuin. Simplex sigillum veri of Eenvoud kenmerkt het ware, is het motto van Boerhaave. Het protestantse 'less is more' toont het calvinistische pleidooi voor soberheid, de strenge vormentaal en de eenvoud als anti-these van de Vlaamse barok. In dit jaar schenkt Amsterdam een koffieplant aan [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]]. Het is een verjaardagscadeau. De stekken van de Parijse [[Jardin des Plantes (Parijs)|Jardin des Plantes]], de hortus botanicus vinden hun weg naar de Franse Caraïben waarna de koffieproductie op gang komt. Een verhaal dat in de vele koffiegeschiedenissen opduikt, getuigt over een officier die het gerantsoeneerde en kostbare drinkwater met de stekjes deelt. Rond 1727 doet de koffie haar intrede in Brazilië.

.

* Giovanni Paola Feminis ontwikkelt de Aqua Mirabilis. [[Johann Maria Farina]] (1685-1766) geeft het de naam [[Eau de cologne]], een revolutie in de parfumerie. Napoleon is er dol op en zal het met zijn troepen over Europa verspreiden.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:BenFranklinDuplessis.jpg|Franklin, geboren in 1706.
File:Charles_Perrault_-_Versailles_MV_2924.jpg
File:Plan de Paris Lutece BNF07710744.png|Eerste kaart (Romeins Parijs)
File:Plan de Paris Lutece2 BNF07710745.png|Tweede kaart (Circa 508)
File:Plan de Paris 1180 BNF07710746.png|Derde kaart (1180)
File:Plan de Paris 1223 BNF07710747.png|Vierde kaart (1223)
File:Plan de Paris 1383 BNF07710748.png|Vijfde kaart (1383)
File:Plan de Paris 1422 1589 BNF07710749.png|Zesde kaart (1589)
File:Plan de Paris 1589-1643 BNF07710699.png|Zevende kaart (1643)
File:Plan de Paris 1705 BNF07710700.png|Achtste kaart (1705)
File:Nicolas-delamare.jpg|Cartoon over Nicolas de La Mare
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Tienerjaren ==

.

[[File:Old_knitting_machine.jpg|thumb|550px|De breimachine die mechanisch stof en kleding maakt, is wellicht uitgevonden door [[Willam Lee]] in [[1589]]. De man stierf in armoede, zijn vinding vond weinig acceptatie. Zijn principe bepaalt de latere machines. Voor een stoomkoppeling met de machine is het te vroeg, niettegenstaande de protesten in 1710 tegen dit soort 'robotisering.']] 

;1710

.

* Protesten tegen de nieuwe [[breimachine|breimachines]].

.

.

;1711

.

* Londen heeft een nieuw monument: [[St Paul's Cathedral (Londen)|Saint Paul's Cathedral]]

.

.

;1712

.

* Pokkenepidemie in de Nederlandse [[Kaapkolonie]]. 


.

♣ In Amsterdam bejubelt een lofdicht de oogst van de nieuwe plantagebuurt achter de Hortus Medicus in ''De Amsteldamsche Tempe, of Nieuwe Plantagie.''&lt;ref&gt;Geciteerd in: WYBE KUITERT &amp; JAN FRERIKS. ''Hovenierskunst in Palmet en Pauwstaart. Geschiedenis en techniek van het snoeien van leifruit,'' Plantentuin, Meise, 1994, p. 25.&lt;/ref&gt;
 
 ‘Wanneer de Rijpe Herfst genaakt,
 En al de boomen zijn gelaaden
 Met schoone vrucht, die ’t oog vermaakt
 En graage snoepers kan verzaaden;
 Dan nodigt u de geurige Aagt,
 De gulde Pipeling, Bergamotten,
 Kaneelpeer; pluk wat u behaagt,
 Eer zij door wind en reegen rotten,
 Pluk lekkertand aar ’t oog naar helt
 Maar zorgt dat u geen buikwee kwelt
 (…)
 Hier toont de Hovenier zijn’ kunst,
 En wacht na d’arbeid ’s Hemels gunst.’
 

.

.

;1713

.

* De pokken vernietigen in [[Zuid Afrika]] de [[San (volk)|San]]-bevolking.

.

* De [[Vrede van Utrecht (1713)|Vrede van Utrecht]] bepaalt de Frans-Belgische grens die 620 kilometer lang is. Sinds 1650 is de grens, onder Lodewijk XIV een onstabiele zone vol enclaves. 

.

 Met de [[Vrede van Utrecht (1713)|Vrede van Utrecht]] krijgt [[Karel VI van het Heilige Roomse Rijk|Karel VI]] de Zuidelijke Nederlanden in handen. Die heten nu de Oostenrijkse Nederlanden. De Habsburgers installeren een geheime politie m edelen op te sporen die de nieuwe heerser ten val willen brengen. Sinds 1568 kennen de Zuidelijke Nederlanden aanhoudend oorlog. De Vrede van Utrecht beëindigt de laatste in de reeks, de in 1701 begonnen oorlog tussen het Heilig Roomse Rijk en Lodewijk XIV. Beide partijen maken aanspraak op de Spaanse troon en komen na een decennium bloedvergieten (400.000 mannen sneuvelen, het aantal gewonden is een veelvoud) tot een compromis in Utrecht. Van dan af vallen de Zuidelijke Nederlanden onder de Oostenrijkers en kalmeert de regio. De markantste ingreep is de aanleg van de loodrechte en door bomen omzoomde steenwegen met tolheffing: de Therisiaanse wegen. In Vlaanderen, Brabant en Henegouwen leiden deze wegen de reiziger van kerktoren naar kerktoren zoals:
 
 * [[Brussel (stad)|Brussel]] - Laken - [[Drie Fonteinen]] - Mechelen - Kontich - [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]]
 * Brussel - Leuven - Tienen - [[Halle (Zoutleeuw)|Halle]] (grens [[Hertogdom Brabant|Brabant]] / [[Prinsbisdom Luik|Luik]])
 * Brussel - Anderlecht - Halle - Bergen (Anderlecht - Halle rond de periode 1704-1706)
 * Brussel - Asse - Aalst - Gent
 * Brugge - Torhout - Roeselare - Menen ([[N32 (België)|N32]])
 * Torhout - Oostende ([[N33 (België)|N33]])
 * Deinze - Tielt - Roeselare ([[N35 (België)|N35]] en [[N37 (België)|N37]])
 * Gent - Oudenaarde - [[Leuze-en-Hainaut|Leuze]] ([[N60 (België)|N60]])
 * Bergen - Binche (deels [[N90 (België)|N90]])
 * Aalst - Geraardsbergen ([[N460 (België)|N460]])
 * Antwerpen - Boom ([[A12 (België)|A12]])
 * Leuven - Mechelen ([[N26 (België)|N26]])
 * Leuven - Diest ([[N2 (België)|N2]])
 * Luik - Sint-Truiden ([[N3 (België)|N3]])
 * Leuven - Aarschot - Diest ([[N10 (België)|N10]])
 * Halle - Edingen - Ath - Leuze - Doornik ([[N7 (België)|N7]])
 * Luik - Hasselt - 's Hertogenbosch ([[N715 (België)|N715]])
 * Leuven - [[Éghezée]] - Namen ([[N91 (België)|N91]])
 * Namen - Dinant - Beauraing - Habay - Arlon (deels [[N40 (België)|N40]])
 * Namen - Marche-en-Famenne ([[N4 (België)|N4]])
 * Luik - Ciney - Dinant ([[N97 (België)|N97]])
 * Arlon - Attert ([[N4 (België)|N4]])

.

.

;1714

.
* De [https://en.wikipedia.org/wiki/Riot_Act Riot Act], de oproerwet moet de veiligheid in Engeland ten goede komen.

.

.

;1715

.

* [[Lodewijk XIV]] overlijdt en zijn achterkleinzoon, [[Lodewijk XV]] komt aan de macht. Lodewijk XIV is sinds [[1643]] koning.

.

.

;1716

.

* De Nederlanders zetten op [[Curaçao]] [[Maria (rebellenleider)|Maria (rebellenleidster)]] met de strop op de brandstapel en werpen haar as in zee. 

.

.

;1717

.

* Water Music van [[Georg Friedrich Händel]] wordt uitgevoerd op een boot van koning [[George I van Groot-Brittannië]] op de [[Theems]]. 

[[Bestand:3-George Frideric Handel - Water Music Suite in F major (Allegro-Andante-Allegro) HWV348.ogg|thumb|Water Music Suite in F-majeur HWV348: Allegro-Andante-Allegro]]

.

.

;1718

.

* [[Sint-Petersburg]] benoemt [[Politiecommissaris|politiecommissarissen]]. 

.

.

;1719

.

* Brussel onthoofdt [[Frans Anneessens]] wegens ongeregeldheden in 1717.

.

* [[Daniel Defoe]] schrijft zijn boek Life and Strange Surprising Adventures of [[Robinson Crusoe]].

.

.

;Kijken: De Nederlanden onder Oostenrijk
&lt;gallery&gt;
File:Johann_Gottfried_Auerbach_005.jpg|Karel VI. 
File:Kaiserin_Maria_Theresia_(HRR).jpg|Maria Theresia (1740-1780).
File:Kaiser_Joseph_II_in_Uniform_mit_Ordensschmuck_c1780_2.jpg|Jozef II (1780-1790).
File:Kaiser_Leopold_II_in_Feldmarschallsuniform_c1790.jpg|Leopold II (1790-1792).
File:Francesco_I.jpg|Frans I (1792-1806).
File:StPaulsCathedralSouth.jpg|Hier ligt Nelson, Churchill had er zijn uitvaart en Florence Nightingale haar standbeeld. Charles huwde er Diana. 
Bestand:GeorgIvonGroßbritannienGeorgFriedrichHaendelHamman.jpg|George I en Händel op de Theems. 
File:Eugene-Henry-Fricx-Table-des-cartes-des-Pays-Bas_MG_0566.tif|Antwerpen, 1712 door [[Eugene Henry Fricx]] (1644-1730).
File:Child_with_Smallpox_Bangladesh.jpg|Pokken.
File:Curacao_Location.png|Curaçao ligt in de zuidelijke Caraïbische Zee, voor Venezuela, tot 2010 de Nederlandse Antillen.
File:Dyn007_original_550_800_pjpeg_5a2dcbc7961fbe3fa0c7711129b35de1.jpg|Anneessens op weg naar het schavot.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren twintig ==

.

;1720 

.

* In [[Londen]] beschikken twaalf concurrerende verzekeringsmaatschappijen over een eigen brandweerkorps. Als brandweerlui constateren dat een pand niet bij hun maatschappij hoort, blussen ze niet. Deze situatie houdt een halve eeuw aan.

.

* Begin van het inenten tegen pokken met menselijke entstof.

.

* Een brand in het [[Louvre]] vernietigt kunst schilderijen van [[Rafaël (kunstenaar)|Rafaël]] en [[Pieters P. Rubens|Rubens]] en vele andere.

.

.

;1721

.

* [[Jacob Roggeveen]] vertrekt voor een reis, waarop hij toevallig het [[Paaseiland]] ontdekt in 1722. 

.

.

;1722

.

* [[Oostendse Compagnie]] opgericht.

.

* ♣ [[Josehp Miller]], een kruidendokter schrijft het boek ''Botanicum Officinale'' over anjers en beweert da de bloemen opwekken, cefalisch (?) zijn en 'alle ziekten van het hoofd en de zenuwen, evenals bij alle koortsen, kwalen, flauwvallen en hartkloppingen' aankunnen.

.

;1723

.

* ♣ [[Antonio Vivaldi]] voltooit zijn 'Vier jaargetijden' of 'Le quattro stagioni', een cyclus van vier vioolconcerten, zijn bekendste werk en één van de populairste klassieke werken.

.

.

;1724

.

* De eerste schepen van de [[Oostendse Compagnie]] varen op [[China]], [[Bengalen (gebied)|Bengalen]] en [[Mokka (Jemen)|Mokka]].

.

* Een anonieme dichter produceert dit schrijfsel: 

 Sij comen bij paren,
 Om te vergaren, 
 In den Haegh. 
 Sij sijn 'er so graegh.
 
 Sij drinken een glas, 
 Sij pissen een plas 
 En laten de saak soo als hij was.
 
 Sondaghs absent, 
 Maandaghs in 't Logement, 
 Dinghsdags present 
 Woensdaghs compleet 
 Donderdaghs niet gereet,
 Vrijdaghs niets gedaan, 
 Saterdagh na huijs gegaan.

.

.

;1725 

.

* In het najaar voltooit de Ierse schrijver [[Jonathan Swift]] zijn satire onder de titel ''Travels into Several Remote Nations of the World, in Four Parts. By Lemuel Gulliver, First a Surgeon, and then a Captain of Several Ships'', beter bekend als [[Gullivers reizen]]. Het zal in 1726 verschijnen.

.

.

;1726 

.

* Na zijn verbanning woont [[Voltaire]] tot 1729 in Engeland en raakt leert er de ideeën van [[John Locke |John Locke]] en [[Isaac Newton]] kennen.

.

* [[Jonathan Swift]]'s [[Gullivers reizen]] verschijnt. 

.

* ♣ John Bartram uit Philadelphia richt zijn botanische tuin op, die bekend staat als de oudste bestaande in Noord-Amerika. In 1732 begint Bartram zaden en planten te verhandelen met Peter Collinson, een Londense botanicus. Zijn reputatie in de internationale handel en plantkunde levert hem de titel &quot;Royal Botanist&quot; op van koning George III. Bartram zal 150 Noord-Amerikaanse plantensoorten in Europa itroduceren.

.

;1727

.

* [[Johann Sebastian Bach]] componeert de [[Matthäus-Passion (J.S. Bach)|Matthäus-Passion]].

.

* [[Isaac Newton]] overlijdt.

.

.

;1728

.

* Stockholm telt 15 Caffe-Huus. 

.

.

;1729 

.

* [[Jonathan Swift]] (°1667-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1745) publiceert zijn ''Bescheiden voorstel''. [[Martin Caparros]] (zie deel II) noemt het een van de grootste [[satires]] uit de geschiedenis. De tekst is een suggestie om de Ierse hongersnood op te lossen door de hongerlijders zelf op te peuzelen. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Gran_coloso_dormido_(Goya).jpg|[[Francisco Goya]] schets van de ''Grote slapende reus''.
File:Vivaldi.jpg|Vivaldi
Bestand:Gullivers_travels.jpg|Frontpagina van [[Gullivers reizen]].
Bestand:Jonathan_Swift_by_Charles_Jervas_detail.jpg|[[Jonathan Swift]] door [[Charles Jervas]].
Bestand:Inconnu,_portrait_de_madame_Du_Châtelet_à_sa_table_de_travail,_détail_(château_de_Breteuil)_-001.jpg|Voltaires geliefde madame Du Châtelet
Bestand:Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg|Voltaire
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren dertig ==

[[Bestand:Boilly_La_Toilette_intime_ou_la_Rose_effeuillée.jpg|thumb|550px|Even voor de jaren dertig komt er een vroege hygiënische kentering. Het [[bidet]] zorgt voor een intieme praktijk. De wc wordt stilaan privé bij de hogere klasse en zij die hen nabootsen in de 'zindelijkheidskabinetten, voorlopers van de sanitaire badkamer.&lt;ref&gt;ROBERT MUCHEMBLED, vertaald door Rosalie Siblesz &amp; Tess Visser. ''De uitvinding van de moderne mens. Collectief gedrag, zeden, gewoonten en gevoelswereld van de Middeleeuwen tot de Franse Revolutie'', Contact, Amsterdam, 1990, p. 230-231.&lt;/ref&gt; Het hygiëne offensief start hier een lange weg met als mijlpunten 1. Het [[Baden (activiteit)|baden]] dat in het midden van de achttiende eeuw opnieuw zijn intrede doet; 2. De stichting van de ''Société royale de médecine'' omstreeks 1777 in Frankrijk die een nieuwe ziektebeleving bepleit en de gedachte verspreidt dat ziekte geen goddelijke straf maar een natuurlijk gegeven is dat met [[Rationalisme|ratio]] en [[empirisme]] te bestrijden is; 3. De komst van de sanitaire [[badkamer]] in het [[Victoriaans tijdperk|victoriaanse tijdperk]] waarbij het bidet de slaapkamer verlaat en de [[Po (voorwerp)|nachtpot]] overbodig maakt; 4. De grote hygiënische stadsprojecten uit de negentiende eeuw waarbij een stad benadert wordt als het menselijk lichaam; 5. (...)]]

.

;1730

.

;1731

.

* Een brand verwoest het [[Koudenbergpaleis]] in Brussel.

.

.

;1732

.

.

;1733

.

* [[Boston]] heeft een goed werkende vrijwillige brandweer.

.

* De uitvinder van de schietspoel [[John Kay (schietspoel)|John Kay]] krijgt patent. Het werktempo van de wevers verdrievoudigd omdat het weefgetouw meer gesponnen draad verwerkt. Tot dan zijn drie tot vier arbeiders nodig om één wever van werk te voorzien. Nu moeten meer spinners aan het werk en is het wachten tot het spinnewiel meer draad kan produceren.  

.

.

;1734

.

* [[Vincent la Chapelle]] richt in het logement 'Le Lion d'Or' in Den Haag de eerste Nederlandse vrijmetselaarsloge op.

.

* Eerste monumentenwet redt [[hunebedden]] in plaats van ze als dijkversterking te gebruiken.

.

* In café Zimmerman in [[Leipzig]] speelt de [[Schweigt stille, plaudert nicht|Koffiecantate]] van [[Johann Sebastian Bach|Johan Sebastian Bach]].

.

.

;1735

[[File:Syst-sex.jpg|thumb|550px| ♣ De Zweed [[Carl Linnaeus]] (1707-1778) promoveert. Toen hij twintig was ging Linnaeus naar de universiteit van Lund en daarna naar die van Uppsala. Om te doctoreren ambieert hij een studie in de Republiek van de zeven verenigde Nederlanden. Hij vindt een geldschieter, de vader van een collega student van hem, Claes Sohlberg, op voorwaarde dat Linnaeus Claes meeneemt en hem onderwijst. Hun reis vangt aan in februari 1735. In een rariteitenkabinet in Hamburg zien ze de hydra, een zevenkoppige draak met een kroontje op elke kop die het nieuwe testament beschrijft in Openbaring 12:3. Linnaeus stelt al snel vast dat het om een knutselwerkje gaat en maakt dat bekend, tot woede van de eigenaar, de burgemeester van Hamburg die er dacht aan te verdienen. Het duo moet de stad hals over kop verlaten. Op zondag 12 juni arriveren ze in Amsterdam. Ze aanschouwen in de Hortus Medicus de uitzonderlijke plantencollectie en zien er een vroege tropische kas. De beroemde botanist [[Johannes Burman]] geeft Linnaeus een rondleiding in zijn botanische bibliotheek en bij de apotheker en zoöloog [[Albertus Seba]] ziet hij zijn internationaal bekende natuurhistorische collectie. Omdat promoveren in Amsterdam niet kan, kiest hij de universiteit van Harderwijk. Daar had ook [[Herman Boerhaave]] (1668-1738) zijn titel verworven. Daar verdedigt hij op 23 juni zijn in Zweden voorbereide proefschrift over malaria en promoveert tot dokter in de geneeskunde. In [[Leiden]] maakt hij kennis met [[Jan Frederik Gronovius|Johan Frederik Gronovius]] die hem introduceert bij de oude Boerhaave en hem een som geld toeschiet om zijn [[Systema naturae]] te publiceren. Het werk vormt het uitgangspunt voor wie zich tot op heden met de taxonomie inlaat. Hij draagt het werk ietwat ongebruikelijk op aan god onder het motto Deus creavit, Linnaeus disposuit of God schiep, Linnaeus ordende de schepping. Adam verdiende Linnaeus' hulp. Het werk deelt de natuur in drie rijken in: de mineralen, de planten en de dieren. Het dierenrijk bestaat uit zes klassen: I de Viervoeters, II de Vogels, III de Amfibieën (reptielen en amfibieën), IV de Vissen (inclusief walvissen), V de Insecten (geleedpotigen) en de VI Wormen (de overige ongewervelden), en tot slot de Paradoxa, de lijst met dieren waarvan hij aan hun bestaan twijfelt zoals de hydra, de eenhoorn en de draak. Linnaeus deelt de planten in naar hun geslachtsorganen: stampers en meeldraden. Volgens het aantal meeldraden komt hij tot 24 klassen en subklassen naar gelang het aantal stijlen. De expliciete seksuele indeling maakt zijn systeem controversieel, temeer hij de mens als viervoeter in het dierenrijk plaatst en ingaat tegen de bijbel die stelt dat Adam naar gods beeld is geschapen en boven de dieren staat. Deze eerste druk is een aanzet tot een ordening van de natuur en het binominale stelsel dat hij in 1753 zal presenteren.&lt;ref&gt;HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur.'' Terra, Amsterdam, 2021, p. 86-89.&lt;/ref&gt;]]

.

* De jonge wetenschapper [[Peter Artedi]] uit Zweden en studiegenoot van Linnaeus valt in een Amsterdamse gracht en verdrinkt. In 1905 krijgt hij in Artis in Amsterdam een gedenkteken. Linnaeus laat hem ontvallen dat Artedi nu bij zijn vrienden is: de vissen.

.

* IJzerwinning door middel van cokes (Darby).

.

.

;1736

.

* De Pools-Duitse natuurkundige [[Gabriel Fahrenheit]] overlijdt in Den Haag.

.

.

;1737

.

* In New York zijn 35 vrijwillige brandweerlui actief.

.

* ♣ [[Robert Prince]] opent met zijn zoon William een moderne commerciële kwekerij in [[Flushing (Queens)|Flushing]], New York. De kwekerij, bekend onder de naam [[Linnaean Nursery]], verwerft naam om haar plantenhandel tussen Europa en Noord-Amerika en bestaat als familiebedrijf 130 jaar.

.

* ♣ Elisabeth Blackwell (een naamgenote van een arts, een eeuw later) beschrijft in haar boek ''A Curious Herbal'' viooltjes als een hartversterkend en heilzaam, koelend, 'vochtigmakend en laxerend bij borst- en longaandoeningen, tegen het hoesten en pleuritische pijn. Sleutelbloemen prijst ze wegens hun werking tegen een flegmatisch temperament.

.

* ♣Linnaeus is in dienst van [[George Clifford (1685-1760)|George Clifford]], een directeur van de VOC. In zijn tuin bij zijn buitenverblijf Hartekamp bij Heemstede schrijft Linnaeus het boek [[Hortus Cliffortianus]].

.

.

;1738

.

* Grootste scheepsramp in de Nederlandse geschiedenis. Het slavenschip [[[Leusden_(schip,_1719)|Leusden]]] zinkt bij Suriname.

.

.

;1739

.

* [[John Wesley]] predikt het [[methodisme]]. Bij zijn dood in 1791 is het dé stroming in de Anglicaanse kerk.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:John_Wesley_by_William_Hamilton.jpg|John Wesley.
File:Slaveshipposter.jpg|De doorsnede van een slavenschip toont de stockage van de slaven: zie [[Trans-Atlantische slavenhandel]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren veertig ==

[[File:Hogarths-Servants.jpg|thumb|right|550px|Enkele bedienden van [[William Hogarth]].]]

[[File:GinLane.jpg|thumb|right|550px|[[William Hogarth]] maakt in 1750-51 'Gin-Lane, een stedelijke scène uit de onderwereld in Londen met de Gin-verslaafden, een vrouw die haar baby laat vallen en een dronken liedjesverkoper. Op de achtergrond zien we de toren van Sint George's in Bloomsbury. Onder het tafereel is een gedicht te lezen: 'Gin, cursed Fiend, with Fury fraught / Makes human Race a Prey. / It enters by a deadly Draught / And steals our Life away. (...) In 1794 dwaalt [[William Blake]] door de drukke Londense straten, dicht bij de drukke Thames en schrijft dat hij in elk gezicht tekenen van zwakte en ellende ziet. 'In elke schreeuw van elk persoon, in elke angstkreet van een kind, in elke stem, in elk verbod, hoor ik door de geest gesmede handboeien: hoe de kreet van de schoorsteenveger elke zwart wordende kerk ontstelt, en de zucht van de ongelukkige soldaat in bloed de paleismuren afstroomt. Maar het meest, in de middernachtelijke straten hoor ik hoe de vloek van de jonge prostituee de tranen van het pasgeboren kind wegblazen, en de huwelijkskoets aantasten met plagen.']]

.

;[[1740]]
* [[Voltaire]] woont in [[Brussel (stad)|Brussel]] en schrijft 'Pour la triste ou je suis / C'est le séjour de l'ignorence / De la pesanteur, des ennuis, / De la stupide indifférence / Un vieux pays d'obédience / Privé d'esprit, rempli de foi.'
* Een woedende menigte maakt het huis van [[John Kay (schietspoel)|John Kay]] - de uitvinder van de [[schietspoel]] - met de grond gelijk. Kay vlucht het land uit.
* [[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia]] start haar heerschappij over het Oostenrijkse rijk (en Vlaanderen), de [[Oostenrijkse Successieoorlog]] barst los tot 1748.

.

;1741
* ''A present for a serving maid'' verschijnt, een boekje dat zich richt tot jonge meisjes met tips om zelf aan de slag te gaan. Hun 'fortuin' moeten ze aanvullen met hun verstand. 'Dat besef dwong ongeveer tachtig procent van de plattelandsmeisjes omstreeks hun twaalfde jaar het ouderlijk huis te verlaten - twee jaar eerder dan hun broers - om zich toe te rusten voor de tijd dat ze hoopten te trouwen (...) Waarschijnlijk betekende dat een ontmoedigend en angstaanjagend vooruitzicht van een moeizame weg vol kuilen en hobbels. Voor de dochters van de armen duurde de kindertijd maar kort.&lt;ref&gt;OLWEN HUFTON. ''Vrouwen, werk en gezin''. In: GEORGES DUBY &amp; MICHELLE PERROT (Ed.). ''Geschiedenis van de vrouw. Van Renaissance tot de moderne tijd'', Agon, Amsterdam, 1992, p. 14.&lt;/ref&gt;
* ♣ Henry Middleton begint een landschapstuin op zijn plantage, de oudste landschapstuinen in de V.S. Een Engelse tuinman staat in voor het ontwerp van zes terrassen en een paar &quot;vlindermeren&quot;. Slaven verzorgen voor de graafwerken van Middleton Place.

* [[Antonio Vivaldi]] overlijdt. Ter nagedachtenis:

[[File:01 - Vivaldi Spring mvt 1 Allegro - John Harrison violin.ogg|01 - Vivaldi Spring mvt 1 Allegro - John Harrison violin]]

.

;[[1742]]
* [[Berlijn]] benoemt [[Politiecommissaris|politiecommissarissen]].
* [[Anders Celsius]] bedenkt de schaal Celsius met twee meetpunten: het smeltpunt en het kookpunt van water.
* [[Jan Jacob Mauricius]] introduceert als gouverneur van [[Suriname]] er de Verlichting.

.

;1743
* [[Gabriël Brühl]] wordt samen met tien [[Bokkenrijders]] terechtgesteld.
* ♣ Nicolas Andry de Boisregard publiceert ''Orthopedia'', met een duidelijke verwijzing hoe opvoedkunde hoort: scheefgroeiende bomen dienen ingesnoerd. Voor het opvoedkundige werk van J.J. Rousseau, Émile, ou De l’éducation, is het nog twee decennia wachten.

.

;1744
* Keizerin [[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia]] ingehuldigd als landsvrouw in de Oostenrijkse Nederlanden.

.

;1745
* [[William Hogarth]], een vroege kunstenaar die verhalend werkt in serie, moraliserend, satirisch en populair, een voorloper van het stripverhaal, schildert zijn zelfportret.

.

;1746
* Een groep boekhandelaars stelt [[Samuel Johnson (schrijver)|Samuel Johnson]] 1.575 pond ter beschikking om [[A Dictionary of the English Language]] te publiceren. De [[Académie Française]] neemt veertig geleerden in dienst om in veertig jaar voor een gelijkaardig project te zorgen. 

.

;1747 

.

;[[1748]]
* [[Jan de Lichte (bendeleider)|Jan de Lichte]] door radbraken geëxecuteerd in [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]]. Zijn standbeeld staat sinds 2009 voor het [[justitiepaleis van Antwerpen]]. [[Louis Paul Boon|Lowie Paul Boon]] maakte van de struikrover een volksheld, [https://www.knack.be/nieuws/boeken/de-waarheid-over-het-standbeeld-van-boons-jan-de-lichte/article-normal-52487.html een beeld met een historie].
* Archeologen ontdekken [[Pompeï (hoofdbetekenis)|Pompeï]] dat sinds 79 onder de as ligt.
* Einde [[Oostenrijkse Successieoorlog]]. Frankrijk, Pruisen en Spanje namen het op tegen [[Maria Theresia van Oostenrijk]]. De nederlaag zet de keizerin aan om de 'blauwe muggen' op te richten: spionnen die de politie informeren.
* [[John Fielding]], halfbroer van de romancier [[Henry Fielding]] klimt op tot vrederechter bouwt een korps op van 150 runners en 800 vrijwilligers.
* Bouw van de (tweede) maquette van Maastricht in [[Parijs]] tot 1752 in opdracht van [[Lodewijk XV van Frankrijk|Lodewijk XV]] op een [[schaal (verhouding)|schaal]] van 1:600. De maquette past in de militaire strategie om de vestingen bij de Franse grens in 3D af te beelden. Tijdens de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw tekenen, meten en bouwen ingenieurs en spionnen meer dan 250 steden na. Tegenwoordig bestaan er daar nog meer dan honderd van. Hun opstelling in het Parijse [[Tuilerieënpaleis]] en later in het [[Hôtel des Invalides]] was strikt geheim. De maquettes brengen elke straat en elk huis, elk vestingwerk en mogelijks elke boom minutieus in kaart. De maquettecollectie is sinds 1943 toegankelijk voor publiek in het [[Musée des Plans-Reliefs]] in Parijs. In 1991 verhuisde is de Maastrichtse maquette met een vijftiental Noord-Franse en Zuid-Nederlandse steden naar de kelders van het museum voor schone kunsten in [[Rijsel]]. De rest steekt in het Musée des Plans-Reliefs. De Maastrichtse maquette is middelgroot, ligt op dertien tafels en meet 5,80 op 6,89 meter. 

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Nicolas Andry de Boisregard, Orthopedia, 1743, Title page Wellcome L0015788.jpg|♣ Nicolas Andry de Boisregard, ''Orthopedia'', 1743, Titelpagina
File:Nicolas Andry de Boisregard, Orthopedia, 1743 Wellcome L0018019.jpg|♣ Welkompagina
Bestand:Plan Relief 02 Maastricht 4 PBA Lille 2019.jpg|De maquette van Maastricht in het [[Museum voor Schone Kunsten (Rijsel)|Museum voor Schone Kunsten]] te Rijsel
Bestand:Lille PdBA plans reliefs.jpg|Zaaloverzicht met ''plan-reliefs'' Rijsel.
Bestand:Franse maquette van Maastricht, Bonnefantenmuseum 1973 (2a).jpg|De 'Parijse' maquette, in 1973 te gast in het oude [[Bonnefantenmuseum]], ter gelegenheid van 300 jaar [[Beleg van Maastricht (1673).
Bestand:Permanente opstelling centrale deel kopie Maquette van Maastricht (Centre Céramique, 4e etage).JPG|Vaste opstelling van de kopie op de vierde etage van [[Centre Céramique]]
Bestand:Maquette van Maastricht (kopie), Centre Céramique, 2013-01.jpg|De complete maquette.
Bestand:Maquette van Maastricht in de 18e eeuw.ogg|NOS-filmpje over de bouw van de maquette, 1977.
Bestand:Vervaardiging kopie maquette van Maastricht (05).jpg|Afwerking maquette in Breda, 1977.
Bestand:Overdracht kopie maquette van Maastricht, 1977 (007).jpg|Overdracht in het Stadhuis van Maastricht, 1977.
Bestand:Presentatie kopie maquette van Maastricht, Bonnefantenmuseum 1979 (2).jpg|Presentatie van de maquette in het Bonnefantenmuseum, 1979.
Bestand:Maquette Fort St Pieter, Centre Céramique, Maastricht2.JPG|[[Fort Sint-Pieter]] en omgeving, maquetteonderdeel 1867.
Bestand:2018 Maastricht, maquette Tagage (2).jpg|Maquette van Tagage.
Bestand:Maastricht1749LarcherDAubencourt3.jpg|De gedetailleerde d'Aubencourtkaart.
Bestand:Plan Relief 02 Maastricht 3 PBA Lille 2019.jpg|Middendeel Franse maquette met Vrijthof-omgeving.
Bestand:20171017 Maquette van Maastricht (kopie), Wyck.jpg|Middendeel van de kopie met stadsdeel Wyck.
Bestand:Plan Relief 02 Maastricht 9 PBA Lille 2019.jpg|Detail van de Franse maquette: Markt en stadhuis.
Bestand:Wycker vestingwerken met Duitse of Akerpoort en ravelijn De Raaf, detail kopie Maquette van Maastricht, collectie Centre Céramique.JPG|Detail van de kopie: Duitse Poort in Wyck.
&lt;/gallery&gt; 

.

* [[1749]]
** [[Thomas Nugent]] publiceert ''De Grand Tour'', een reis door de Nederlanden, Duitsland, Italië en Frankrijk.
** De censuur verbiedt [[Denis Diderot]]s ''Brief over de blinden ten nutte van de zienden''. Diderot - in het oog gehouden als staatsgevaarlijk - verdwijnt enkele maanden als gevangene in het [[Château de Vincennes]], ten Zuid-oosten van Parijs. Zijn verhandeling gaat over het verband tussen denken (cognitie) en de zintuigen (input). Diderot krijgt frequent bezoek van [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]], zijn 'meest volhardende vriend' in die dagen. Andere bekende gevangenen in het kasteel zijn de schatbewaarder van Lodewijk XIV [[Nicolas Fouquet]] (tot zijn dood), [[Markies de Sade]] en [[Honoré Gabriel de Riqueti|Mirabeau]]. Die liep er zijn nierkwaal op die hem uiteindelijk het leven kost.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Château_de_Vincennes_Paris_FRA_002.jpg|Château de Vincennes waar Denis Diderot enkele maanden in gevangenschap doorbracht.
File:Honoré_Mirabeau_3.jpg|[[Honoré Gabriel de Riqueti]] alias Mirabeau.
File:William_Hogarth_006.jpg|[[William Hogarth]].
File:IMA-Samuel Johnson1.jpg|[[Samuel Johnson (schrijver)|Samuel Johnson]] lezend.
File:Encyclopedie_1pageA.JPG|Eerste tekstpagina van de Encyclopedie.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren vijftig ==

[[Bestand:Encyclopedie_de_D'Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg|thumb|550px|[[Diderot]] en [[d'Alembert]] systematiseren met hun ''[[Encyclopédie|Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, par une société de gens de lettres]]'' - de belangrijkste tekst van de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]] - de orde en de aaneenschakeling van kennis.&lt;ref&gt;''Discours préliminaire'' in ''Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, par une société de gens de lettres.'' Parijs, 1751-72, I, I.&lt;/ref&gt; De Encyclopedie is niet zomaar een woordenboek dat de kennis alfabetisch rangschikt. 'Encyclopedie' komt van het Griekse 'cirkel' of 'aaneenschakeling van wetenschapen'. Metaforisch verwijst het naar de in kaart te brengen kennis of de kennisboom (met een organische groei en vertakkingen). De kennisstructuur maakt de Encyclopedisten bewust van de willekeur en de relativiteit van classificaties. Wat de ene filosoof samenbrengt, trekt een andere in twijfel. Niettemin functioneert dit collectief van 140 participanten die regelmatig individueel werken om zich niet te conformeren. Ze benadrukken de kennisovervloed en voorzien tegenstrijdigheden van details, waardoor ze de grootst mogelijke kennis over een onderwerp verkrijgen. Het verschil met voorgaande naslagwerken bestaat er in dat dit een ''machine de guerre'' is zoals John Lough het voor het eerst uitdrukt. De relatie tussen informatie en ideologie verwijst naar het verband tussen kennis en macht tijdens van de Verlichting, vergelijkbaar met wat Google, Facebook en Wikipedia doen voor het informatietijdperk van de 21ste eeuw.&lt;ref&gt;MICHEL FOUCAULT. ''The Order of Things: An Archeology of the Human Sciences.'' New York, 1973, p. xv.&lt;/ref&gt; Elementen, kennis en lemma's blijven bijeen omdat ze passen in een classificatie die niet betwijfeld wordt. Dit maakt van classificeren macht. Een fout geplaatst boek kan verdwijnen, een vijand die als onmenselijk wordt bestempeld, is uit te roeien. Al het sociale beweegt zich langs de grenzen van de classificatie. Daarom zijn grenzen gevaarlijk: 'Blijven ze onbewaakt, dan kunnen ze vervagen, kunnen onze categorieën instorten en kan onze wereld tot chaos vervallen. Daarom is het opstellen en bewaken van categorieën een serieuze zaak. Een filosoof die zou proberen nieuwe grenzen te trekken in de wereld der kennis schendt het taboe. Zelfs wanneer hij gewijde onderwerpen met rust zou laten loopt hij gevaar; want kennis is van nature ambigu. (...) Diderot en d'Alembert namen dus risico's toe ze de oude orde van de kennis omver wierpen en nieuwe grenzen tussen het bekende en het onbekende trokken.'&lt;ref&gt;ROBERT DARNTON. ''De Grote Kattenslachting.'' Bert Bakker, Amsterdam, 1984, p. 216-242.&lt;/ref&gt; ♣ Het eerste deel van de encyclopedie behandelt 'Agriculture' en 'Jardinage' samen. Daarover schrijft Diderot: 'Landbouw is, zoals het woord al zegt, de kunst van het land bewerken. Deze kunst is de eerste, de meest nuttige, de meest uitgebreide en misschien wel de meest essentiële van alle kunsten.'&lt;ref&gt;Uittreksel uit het artikel Agriculture, Volume I 1751.&lt;/ref&gt; Deze 'onschuldige' kunst ligt aan de basis van de maatschappij. Het achttiende-eeuwse Frankrijk van Diderot is landelijk en haar economie is gebaseerd op een landbouwproductie vol prijsschommelingen en -variaties. Niettemin toont l'Encyclopédie weinig gedetailleerde platen over de tuinbouw en haar machines. Mogelijks is dit te verklaren door de verouderde technieken in Frankrijk en door het feit dat het land de technologische vooruitgang van Engeland niet kan bijbenen. De platen over de (Franse) tuin- en landbouw zijn eerder allegorisch dan beschrijvend. Grondstoffen uit Frankrijks eerste koloniale rijk, Amerika, krijgen evenmin aandacht.]]

.

;♣ Het begrip ''moderniteit'' duikt op. Vanaf nu verschijnen in Europa tientallen gedetailleerde en rijk geïllustreerde botanische studies die geografische gebieden botanisch documenteren. De studies willen de natuur begrijpen, controleren en landbouwers helpen in hun strijd tegen onkruid en in hun zoektocht naar goed zaad. In Vlaanderen gaat de landbouw boomen.'''

.

=== 1750 ===

.

* [[Johann Sebastian Bach]] overlijdt in [[Leipzig]].

.

.

[[File:Johann Sebastian Bach - Klavierkonzert d-moll - 1. Allegro.ogg|[[Johann Sebastian Bach]], Klavierkonzert d-moll - 1. Allegro]]

.

=== 1751 ===

.

* Het eerste deel van l'[[Encyclopédie]] verschijnt.

.

* [[Wenen]] benoemt [[Politiecommissaris|politiecommissarissen]].

.

;Agriculture
&lt;gallery&gt;
Image:Encyclopedie volume 1-007.png
Image:Encyclopedie volume 1-008.png
Image:Encyclopedie volume 1-009.png
Image:Encyclopedie volume 1-010.png
Image:Encyclopedie volume 1-011.png
Image:Encyclopedie volume 1-012.png
Image:Encyclopedie volume 1-013.png
Image:Encyclopedie volume 1-014.png
Image:Encyclopedie volume 1-015.png
Image:Encyclopedie volume 1-016.png
Image:Encyclopedie volume 1-017.png
Image:Encyclopedie volume 1-018.png
Image:Encyclopedie volume 1-019.png
Image:Encyclopedie volume 1-020.png
Image:Encyclopedie volume 1-021.png
Image:Encyclopedie volume 1-022.png
Image:Encyclopedie volume 1-023.png
Image:Encyclopedie volume 1-024.png
Image:Encyclopedie volume 1-025.png
Image:Encyclopedie volume 1-026.png
Image:Encyclopedie volume 1-027.png
Image:Encyclopedie volume 1-028.png
Image:Encyclopedie volume 1-029.png
Image:Encyclopedie volume 1-030.png
Image:Encyclopedie volume 1-031.png
Image:Encyclopedie volume 1-032.png
Image:Encyclopedie volume 1-033.png
Image:Encyclopedie volume 1-034.png
Image:Encyclopedie volume 1-035.png
Image:Encyclopedie volume 1-036.png
Image:Encyclopedie volume 1-037.png
Image:Encyclopedie volume 1-038.png
Image:Encyclopedie volume 1-039.png
Image:Encyclopedie volume 1-040.png
Image:Encyclopedie volume 1-041.png
Image:Encyclopedie volume 1-042.png
Image:Encyclopedie volume 1-043.png
Image:Encyclopedie volume 1-044.png
Image:Encyclopedie volume 1-045.png
Image:Encyclopedie volume 1-046.png
Image:Encyclopedie volume 1-047.png
Image:Encyclopedie volume 1-048.png
Image:Encyclopedie volume 1-049.png
Image:Encyclopedie volume 1-050.png
Image:Encyclopedie volume 1-051.png
Image:Encyclopedie volume 1-052.png
Image:Encyclopedie volume 1-053.png
Image:Encyclopedie volume 1-054.png
Image:Encyclopedie volume 1-055.png
Image:Encyclopedie volume 1-056.png
Image:Encyclopedie volume 1-057.png
Image:Encyclopedie volume 1-058.png
Image:Encyclopedie volume 1-059.png
Image:Encyclopedie volume 1-060.png
Image:Encyclopedie volume 1-061.png
Image:Encyclopedie volume 1-062.png
Image:Encyclopedie volume 1-063.png
Image:Encyclopedie volume 1-064.png
Image:Encyclopedie volume 1-065.png
Image:Encyclopedie volume 1-066.png
Image:Encyclopedie volume 1-067.png
Image:Encyclopedie volume 1-068.png
Image:Encyclopedie volume 1-069.png
Image:Encyclopedie volume 1-070.png
Image:Encyclopedie volume 1-071.png
Image:Encyclopedie volume 1-072.png
Image:Encyclopedie volume 1-073.png
Image:Encyclopedie volume 1-074.png
Image:Encyclopedie volume 1-075.png
Image:Encyclopedie volume 1-076.png
Image:Encyclopedie volume 1-077.png
Image:Encyclopedie volume 1-078.png
Image:Encyclopedie volume 1-079.png
Image:Encyclopedie volume 1-080.png
Image:Encyclopedie volume 1-081.png
Image:Encyclopedie volume 1-082.png
Image:Encyclopedie volume 1-083.png
Image:Encyclopedie volume 1-084.png
Image:Encyclopedie volume 1-085.png
Image:Encyclopedie volume 1-086.png
Image:Encyclopedie volume 1-087.png
Image:Encyclopedie volume 1-088.png
Image:Encyclopedie volume 1-089.png
Image:Encyclopedie volume 1-090.png
Image:Encyclopedie volume 1-091.png
Image:Encyclopedie volume 1-092.png
Image:Encyclopedie volume 1-093.png
Image:Encyclopedie volume 1-094.png
Image:Encyclopedie volume 1-095.png
Image:Encyclopedie volume 1-096.png
Image:Encyclopedie volume 1-097.png
Image:Encyclopedie volume 1-098.png
Image:Encyclopedie volume 1-099.png
Image:Encyclopedie volume 1-100.png
Image:Encyclopedie volume 1-101.png
Image:Encyclopedie volume 1-102.png
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1752 ===

.

* Brand in [[Moskou]] verwoest 18.000 huizen.

.

* [[Benjamin Franklin]] ontdekt de bliksemafleider als hij een vlieger oplaat.

.

* Engeland voert de [[Gregoriaanse kalender]] in en slaat elf dagen over: wie huur betaalt of een weekloon ontvangt, voelt zich benadeeld door deze tijdssprong.

.

* ♣ In de paleistuin van Scholss Schönbrunn laat Habsburgse [[keizer Frans I Stefanus|Frans I Stefanus]] een barokke menagerie inrichten: [[Tiergarten Schönbrunn]] bij [[Wenen]]. Het is de oudst bestaande dierentuin. 

.

.

=== 1753 ===

.

* [[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia van Oostenrijk]] bouwt in Mechelen een [[infanterie]]kazerne. In 1936 krijgt het de naam [[Kazerne Dossin]], naar [[Émile Dossin de Saint-Georges]].

.

* In [[Berlijn]] starten de bouwwerken voor een paleis dat in 1810 de oudste universiteit van de stad wordt. In 1828 kreeg ze de naam Friedrich-Wilhelms-Universität en in 1949 de naam [[Humboldt Universität]]. Humboldt verwijst naar de Pruisische staatsman en drijvende kracht achter de universiteit, [[Wilhelm von Humboldt]] en naar zijn broer [[Alexander von Humboldt|Alexander]], de grondlegger van de fysische geografie. De twee marmeren beelden van [[Paul Otto]] (1883) bij de ingang, stellen de broers voor. Kwamen hier over de vloer: 29 Nobelprijswinnaars, [[Rudolf Virchow]], [[Robert Koch]], [[Max Planck]], [[Albert Einstein]], [[Heinrich Heine]], [[Karl Marx]], [[Friedrich Engels]]. In 1933 vindt hier een boekenverbranding plaats en na de Tweede Wereldoorlog ligt de universiteit in de Russische zone.

.

* ♣ Op 1 mei verschijnt [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] boek [[Species plantarum]]. Het geldt als het beginpunt van de moderne identificatie van planten en hun nomenclatuur. [[François-Antoine Roucel]] (1735-1831) die zich in 1777 als chirurgijn in Aalst vestigt, is een vroege volgeling van Linnaeus' systematiek. In 1792 verschijnt zijn 'Verhandeling over de minst frequente planten die van nature groeien in de omgeving van Genst, Aalst, Dendermonde en Brussel.' en in 1803 schrijft hij 'Flora van Noord-Frankrijk.' De lange tijd tussen Linnaeus en Roucel wijst op weinig locale botanische interesse. Exoten genieten wel belangstelling. Een andere enthousiaste volgeling is Jean Jacques Rousseau. Botanie stelde hem als bezigheid nooit teleur. Tegen een Zweedse bezoeker heet hij het over zijn leraar, Linnaeus. 'Vertel hem dat ik mijn gezondheid en mijn leven aan hem te danken heb.' Rousseau haalt energie uit zijn dagenlange natuurwandelingen en excursies die zijn gezondheid, zijn zintuigen en zijn kennis op peil houden. Als hij van een herder een onbekende plant krijgt, antwoordt hij ironisch: 'Van de vijftienhonderd planten in de omgeving van Parijs is er geen die ik niet ken, behalve deze.' De bijziendheid van Rousseau is bij de identificatie van planten geen handicap maar een troef. Zijn ogen werkten als een vergrootglas en zijn oren associëren het gezang van de nachtegaal met de hoge en de lage noten van de musici. Als Rousseau thuiskwam neigde hij de planten en de bloemen te drogen om ze te bewaren in elegant geordende herbaria. Zijn botanische geschriften publiceerde hij bewust niet. 'Als je de botanie bestudeert omwille van haarzelf, zo verteld hij een kennis, 'verzacht het je karakter. Als je haar bestudeert om anderen er les in te geven, komt de afgunst, de jaloersheid en de intolerantie.' Na zijn dood verschijnen ze. Goethe vindt dat ze Emile compleet maken als pedagogisch model.&lt;ref&gt;LEO DAMROSCH, vertaald door Karl van Klaveren. ''Jean-Jacques Rousseau. Een rusteloos genie,''Ten Have/Veen, sp. 2011, p. 538-539.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Adriaan Stekhoven, een beroemde Leidse bloemkweker neemt als directeur de leiding over de keizerlijke tuinen in Wenen.

.

.

=== 1754 === 

.

* [[Benjamin Franklin]] is zijn tijd vooruit met zijn plan voor een verenigd Amerika.

.

* ♣ [[George Washington]] erft [[Mount Vernon (Washington)|Mount Vernon]] en ontwikkelt de tuinen. Hij schrijft: '... het bewerken van land is mijn favoriete vermaak.'

.

=== 1755 ===

[[Bestand:Traitesdesarbres.jpg|thumb|550px|Ingekleurde prent uit ''Traité des arbres et arbustes que l'on cultive en France'' van Duhamel du Monceau uit 1806, voor het eerst verschenen in 1755. Het werk is gedrukt in Parijs en is te zien in de openbare bibliotheek van Brugge. Voor zijn illustraties beroept Duhamel zich op houtsneden uit de kruidenboeken van [[Pietro Andrea Mattioli]] (1501–1578), een botanicus en lijfarts van aartshertog Ferdinand II en van [[keizer Maximiliaan II]].]]

[[Bestand:1755_Lisbon_earthquake.jpg|thumb|550px|Kopergravure, 1755. Ruïnes, vlammen en een tsunami in Lissabon. In het jaar dat [[Charles de Montesquieu]] overlijdt en [[Marie Antoinette van Oostenrijk|Maria Antoinette]] geboren wordt, treft een aardbeving en een tsunami in november de Portugese stad [[Lissabon]]. Overstromingen, branden en omgeslagen boten resulteren in 60.000 doden en vegen in tien minuten twee-derde van de stad weg. De schokken zijn voelbaar tot in het Franse [[Chambéry]] nabij de Zwitserse en Italiaanse grens waar de weldoenster en minnares van Jean-Jacques Rousseau woont. Schoorstenen vallen er om en klokken gaan er luiden. Predikanten weten dat het gaat om een straffe Gods. Voltaire is gechoqueerd en schrijft een oprecht, uitzichtloos gedicht. Als [[Deïsme|deïst]] gelooft hij dat natuurfenomenen de goddelijke goedheid illustreren.&lt;ref&gt;Het deïsme staat bekend als een natuurlijke religie. De Bijbel en het kerkgezag zijn niet de enige bron voor de kennis over God. God is bovendien niet langer belonend of straffend zoals in de Middeleeuwen. Het zichtbare universum en de natuur zijn vergelijkbaar met een ingewikkelde horloge, een goddelijke constructie waaraan god zelf niet langer deelneemt.&lt;/ref&gt; Met dit noodlot kan hij niet om. Hij omschrijft het als een gesloten boek, zelfinzicht is onmogelijk. Waarom dansen de Parijzenaren en waarom lijden de Lissabonners? Zijn mensen niets meer dan 'atomen, gemarteld op deze hoop modder, opgeslokt door de dood'? Jean Jacques Rousseau gelooft conform Voltaire in een rechtvaardig universum en krijgt het gedicht in 1756 onder ogen. In een brief aan Voltaire redeneert hij dat aardbevingen minder destructief zijn als mensen zich niet dwaas opeenstapelen. De grillen van de mens en haar beschaving, niet het universum zijn de oorzaak van dit geologisch verschijnsel. Rousseau draait Voltaires argumentatie om. De deuk in het verlichte rationalisme en optimisme resulteert in de [[seismologie]]. Rousseau bekritiseerde het optimisme al eerder en Voltaire zal het belachelijk maken in ''Candide''.]]

.

* [[Charles Montesquieu]] overlijdt.

.

* [[Marie Antoinette van Oostenrijk|Marie Antoinette]] geboren in [[Wenen]] als jongste dochter van zestien kinderen van [[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia van Oostenrijk]]. 

.

* Johnson voltooit [[A Dictionary of the English Language]]. 

.

* ♣ [[Carl Linnaeus]] (1707-1778) publiceert ''Somnus plantarum'' (Plantenslaap).

.

=== 1756 ===

.

* Geboorte [[Wolfgang Amadeus Mozart]], Oostenrijks componist (+ 1791).

.

* 'Het was op negen april dat ik de stad verliet om die nooit weer te bewonen...' schrijft Jean Jacques Rousseau. 'Adieu, Parijs, de gevierde stad van lawaai, rook en modder, waar de vrouwen niet langer geloven in eer of de mannen in deugd. Adieu, Parijs. We zoeken liefde, geluk en onschuld en we zullen nooit ver genoeg van jullie vandaan zijn.' In 1770 zal hij terugkeren en er al wachtend op zijn arrestatie die er nooit komt, vaak de [[Jardin du Luxembourg]] frequenteren. Hij kleed zich niet langer als Armeen en trekt net en eenvoudig gekleed een groot publiek dat nauwelijks weet wie hij is. Descartes maakte kort voor zijn dood iets gelijkaardigs mee. 

.

=== 1757 ===

.

* Mislukte moordaanslag op [[Lodewijk XV van Frankrijk]] door [[Robert François Damiens]] (1715-1757). 

[[File:Robert_Francois_Damiens_before_the_judges.jpg|thumb|550px|De mislukte moordaanslag op [[Lodewijk XV van Frankrijk]] door [[Robert François Damiens]] (1715-1757) vindt plaats in 1757. Als de koning één van zijn dochters in [[Versailles]] bezoekt, krijgt hij bij het uitstappen van de koets een oppervlakkige messteek van Damiens. Damiens, onmiddellijk gearresteerd blijkt een goedgelovige en beïnvloedbare man die het Koninklijke leger diende en er verschillende baantjes op nahoudt. Hij frequenteert vaak in de omgeving van de rechtbank van Parijs. Die is conflictueus met Lodewijk XV en soms is er ook opruiende taal te horen. Als het proces op diezelfde rechtbank voorkomt, verdoezelde die de betrokkenheid van haar magistraten als inspiratiebron, ze geeft de [[Jezuïeten]] de schuld en veroordeelt tot de wreedste straf om de betrokkenheid te verbergen. De vierendeling vindt plaats op [[Place de Grève]] voor het stadhuis. [[Giacomo Casanova]] woont de executie en [[Michel Foucault]] opent met de executie zijn boek &quot;[[Discipline, toezicht en straf]]&quot;. De koning zelf vindt de zaak nauwelijks de moeite.]]

.

.

=== 1758 ===

[[Bestand:Darstellung verschiedener Birnensorten aus Knoops Werk &quot;Pomologia&quot;.jpg|thumb|right|550px|Illustratie uit Knoops &quot;''Pomologie of beschrijving van de beste soorten appels en peren''&quot; uit 1771]]

.

* [[François Boucher]] portretteert [[Madame de Pompadour]].

.

* ♣ [[:es:Johann Hermann Knoop|Johann Hermann Knoop]]  (1700-1769) publiceert &quot;Pomologia&quot; de eerste, met handgekleurde platen geïlustreerde wetenschappelijke beschrijving van Europese fruitrassen en is de grondlegger van de [[pomologie]], de leer van de fruitsoorten. 'Pomum' is [[Latijn]] voor boomvrucht en [[Pomona (godin)|Pomona]] is er de godin van. 

.

.

=== 1759 ===

.

* [[Antoine de Sartine]] leidt de Parijse politie en informeert Lodewijk XV over 'beschamende geheimen' en 'alle blote ondeugden.' Hij kocht zijn aanstelling aan de kroon en wil zoals zijn collega's de investering terugverdienen.

.

* ♣ [[Henri Louis Duhamel du Monceau]] (Parijs, 1700-1782), een adellijke wetenschapper met passie voor botanie en een carrière in de marine sticht een landbouwschool. Eerder focust hij op de [[dendrologie]], bestrijdt hij de [[saffraan]]-ziekte en verhoogt hij de visserijvangst. Zo krijgt hij toegang tot de [[Académie des sciences|Académie des Sciences]], die hem het onderzoek toevertrouwt inzake de duurzaamheid van het scheepsbouwhout. Zijn belangstelling voor bomen, bosbouw en groenparken is te zien in zijn familiebezit en zijn passie voor het weer komt tot uiting in zijn huis in Denainvillers ([[Loiret (departement)|Loiret]], bij [[Pithiviers]]). Daar staat op de boerderij de oudst werkende thermometer van Frankrijk en tonen vier zonnewijzers de geschilderde zonnestanden op muren en trappen. Zijn weerkundige waarnemingen zijn in zijn werkkamer te vinden.

.

* ♣ Voltaire publiceert zijn [[Candide|Candide ou l’Optimisme]], een satire op utopieën, ideologieën en het streven naar het paradijs. De beroemste zin? 'Il faut cultiver notre jardin.' 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg|Denis Diderot.
Bestand:Alembert.jpg|Jean le Rond d'Alembert.
Image:Encyclopedie cover page.jpg|Encyclopédie voorpagina deel I.
Image:ENC SYSTEME FIGURE.jpeg|Kennisboom, structuur van de Encyclopédie.
Image:Encyclopedie frontispice full 473px.jpg|[[Frontispice (boek)|Frontispice]] uit 1772.
Image:Herstellung-eines-Kupferstichs.png|Het maken van gravures.
Image:Camera_obscura.jpg|Camera obscura.
Image:Classical_orders_from_the_Encyclopedie.png|Klassieke zuilen.
Image:Encyclopédie_de_Diderot,_plate_1-143.jpg|Anatomie.
Bestand:Frontansicht_des_Hauptgebäudes_der_Humboldt-Universität_in_Berlin.jpg|Hoofdgebouw van de Humboldtuniversiteit.
File:Johann_Sebastian_Bach.jpg|Portret van [[Johann Sebastian Bach]] in 1748.
File:Mozart Portrait Croce.jpg|Mozart, geboren in 1756.
File:Robert-damiens.jpg|[[Robert François Damiens]].
File:Casanova_ritratto.jpg|[[Giacomo Girolamo Casanova|Casanova]].
File:Usdollar100front.jpg|[[Benjamin Franklin]] op een 100-dollarbiljet.
File:Antoine_de_Sartine.png|[[Antoine de Sartine]].
File:Sartine_letter_de_cachet_1759.jpg|[[Lettre de cachet]].
File:Chateau_de_Versailles_Petit_appartement_du_roi_Gabriel_de_Sartine.jpg|Versailles.
Bestand:Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg|Madame de Pompadour, door [[Maurice-Quentin de La Tour]] met deel IV van de Encyclopédie.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren zestig ==

[[File:Candide_Moreau_a_I.jpg|thumb|550px|♣ Voltaire, een pseudoniem voor François Marie Arouet (1694-1778) schrijft eind jaren vijftig het achttiende-eeuwse meesterwerk van de Franse literatuur: [[Candide|Candide ou l’Optimisme]]. Een maand na de publicatie zijn zesduizend exemplaren verkocht. Bij leven gaat het werk twintig keer in herdruk. De satire op utopieën en ideologieën uitgegeven in Genève maakt in één beroemde zin komaf met twee tegenstrijdige ideeën. Voltaire maakt komaf met het idee dat de mens het aards paradijs bewoont én met het fatalistische idee dat we aan ons lot zijn overgelaten. Voltaire noemt zijn hoofdpersonage Candide. Het is een mooie jongeling die opgroeit in een kasteelomgeving (een gouden kooi) die doordrongen is van het ideeëngoed van [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Gottfried Wilhelm (von) Leibniz]] (1646-1716). Leibniz erkent de gedachte te leven in de beste van alle mogelijke werelden, een gedachte die Voltaire lange tijd genegen is. Twintig jaar voor Candide, in 1738 stelt Voltaire in zijn ‘Elementen van Newtons filosofie’ dat ‘wat slecht is ten opzichte van u, goed is in de algemene ordening’ en is zijn minnares, [[Émilie du Châtelet|Emilie du Châtelet]] (1706-1749) die hij leert kennen na zijn ballingschap in Londen, een rabiate aanhangster van Leibniz naïeve optimisme. In 1759 neemt Voltaire dit gedachtengoed op de korrel met de creatie van dokter Pangloss, een man die alle (pan) talen (gloss) spreekt. Pangloss is gespecialiseerd in de 'cosmolonozelogie' en relativeert, negeert of redeneert alle ellende op de wereld weg. In een adelijk decor met een kasteel en kasteeltuin, het aards paradijs dus onderwijst deze kamergeleerde de naïeve Candide en de bloedmooie Cunégonde, de dochter van de baron. Ze leren dat alles een nobel doel dient: benen passen in broekspijpen, daarom dragen mensen broeken, een neus is voorbestemd om een bril te dragen, daarom draagt iedereen een bril… Als Pangloss een dienstmeid onderwijst in de experimentele biologie is Cunegonde er de getuige van. Voltaire zet het zo in scène: ‘Toen Cunegonde op een dag een wandelingetje maakte bij het kasteel onder een groepje bomen dat ‘het park’ werd genoemd, zag zij hoe doctor Pangloss tussen de struiken een experimentele biologieles gaf aan het kamermeisje van haar moeder, een heel knappe, leergierige brunette. Aangezien freule Cunegonde veel aanleg had voor de exacte vakken, bleef ze ademloos staan kijken naar de proefnemingen die voor haar ogen verscheidene malen werden herhaald; zij zag duidelijk wat de voldoende reden van de geleerde was, begreep de gevolgen en de oorzaken, en opgewonden keerde ze huiswaarts, peinzend en vol verlangen om ook zo geleerd te worden, en ze dacht eraan dat zij weleens de voldoende reden van de jonge Candide kon worden en hij van haar.’&lt;ref&gt;VOLTAIRE, vertaald door Hannie Vermeer-Pardoen. ''Candide of het optimisme. Uit het Duits vertaald door doctor Ralph. Met de aantekeningen die werden gevonden in de zak van de geleerde, toen deze te Minden overleed in het jaar des Heren 1759,'' Van Gennep, Amsterdam, 2003, p. 8.&lt;/ref&gt; In alle naïviteit bootsen Cunegonde en Candide de biologieles van hun leermeester na, tot woede van de baron, die hen betrapt en Candide uit het paradijs verstoot. Candides zwerftocht doet hem mondjesmaat ontwaken: niet iedereen heeft het beste met elkaar voor, zo leert hij. Hij ontmoet Pangloss en samen reizen ze de wereld af. Ze zien oorlogsgeweld en religieuze radicalisering, ze zien de destructie onder de indianengroepen na de komst van de [[Conquistador (historisch)|conquistadores]], ze zien slavernij, ze zien het verwoeste landschap in Lissabon, geteisterd door een aardbeving, een tsunami en brand. De ramp van Lissabon in 1755 en het begin van de Zevenjarige Oorlog een klein jaar later, zorgen voor een wending in het denken van Voltaire. In 1756 herinnert niets nog aan zijn ooit optimistische ideeënwereld. ‘Bijna de hele geschiedenis is een opeenvolging van nutteloze wreedheden’ noteert hij met een ganzenveer in zijn ‘Essai sur les moeurs et l'esprit des nations.’ De ongeziene aardbeving op 1 november 1755 kostte zestigduizend levens en veroorzaakte de complete destructie van Lissabon en haar omgeving. De willekeur over leven en dood beïnvloedt niet alleen Voltaires gedachten, elke Verlichtingsfilosoof debatteert over het fatalisme en het kwaad. Heel Europa snelt Portugal ter hulp. Als Voltaire zijn Candide in 1759 publiceert is hij nog radicaler en rekent hij bijna persoonlijk af met Leibniz. Na dertig hoofdstukken vol satirisch schrijven en ellende houdt Pangloss voet bij stuk en zijn ongebreidelde optimisme. Het lukt hem niet zichzelf tegen te spreken: ‘Leibnitz kan geen ongelijk hebben’ roept hij uit. Cunegonde is al haar jeugdige schoonheid verloren en huwt Candide. Niemand is gelukkig. Een [[derwisj]] geeft raad: vraag niet waarom god de mens ongelukkig maakt, een kapitein vraagt evenmin of de muizen in het schip gelukkig zijn. Een oude Turk is wijzer. Hij raadt het gezelschap aan te werken. Werken verdrijft verveling, ondeugd en armoede. De beroemde zin 'Il faut cultiver notre jardin' die Candide op het einde van het verhaal formuleert is er de samenvatting van en een aansporing om niet bij de pakken te blijven zitten, te doen wat mogelijk is en dat zo dichtbij als mogelijk: in de tuin. Op zich een bizarre keuze. Voltaire kon evengoed schrijven 'als iedereen voor zijn deur veegt, dan is de straat netjes.' Hij doet het niet en grijpt naar een metafoor waar weinig filosofische interesse voor bestaat: die van het plantenrijk en het tuinieren. Filosofen hadden nooit veel belangstelling voor het plantenrijk. Zelfs de tegenpolen Hegel en Schopenhauer zijn het wat planten betreft met elkaar eens. Als vanouds plaatsen ze de plant op de laagste plaats in de rangorde van alle leven. De afbeelding van Jean-Michel Moreau duikt op in het eerste hoofdstuk van een uitgave in 1787.]]

.

=== 1760 ===

.

* In Nederland breken dijken. Uit het [[Land van Maas en Waal]], het [[Rijk van Nijmegen]] en andere laagliggingen vluchten boerengezinnen en vee naar het droge waar ze in hutten overleven.

.

.

=== 1761 ===

.

* De vijfjarige [[Wolfgang Amadeus Mozart|Amadeus]] geeft op de [[Salzburg (stad)|universiteit van Salzburg]] zijn eerste optreden.

.

* Het [[Bridgewater Canal]] verbetert de steenkoolaanvoer voor de industrie.

.

* Lyon start de eerste opleiding in diergeneeskunde.

.

* In [[Yucatán (schiereiland)|Yucatán]] leidt [[Jacinto Canek]] tevergeefs een opstand tegen de Spanjaarden.

.

.

=== 1762 ===

.

* [[Emile,_of_Over_de_opvoeding|Émile, ou De l'éducation]] verschijnt. 

.

* [[Jean-Étienne Liotard]] schildert de 7-jarige [[Marie Antoinette van Oostenrijk|Marie Antoinette]] met de [[Orde van het Sterrenkruis]].

.

* De Russische troonopvolger, Prins Peter, huwt een dame die zal uitgroeien tot [[Catharina de Grote]].

.

* De Europese winter van 1762-63 is één van de strengste van de eeuw. De Theems en de Seine zijn bevroren. Jean Jacques Rousseau klaagt op de laatste dag van april dat het blijft sneeuwen. 'Ik heb het gevoel dat er voor mij geen lente meer zal zijn.' In de winter van 1764, 1765, 1767 en 1769 klaagt hij opnieuw over de bijtende kou die de mensen thuishoudt. 

.

.

=== 1763 ===

.

* [[James Boswell]] reist drie jaar door Europa en ontmoet [[Jean Jacques Rousseau]].  

.

* Het einde van de [[Franse en Indiaanse oorlog]] zorgt voor een paradox: [[Groot Brittannië]]'s expansiedrift en een begrotingstekort. De Amerikaanse kolonisten - Britse onderdanen zonder parlementaire vertegenwoordigers - negeren de Engelse wetten en genieten zelfbestuur. Hun mentaliteit botst met het Engelse vestigingsverbod voor kolonisten ten Westen van de [[Appalachen]]. Na hun oorlogsoverwinning hebben ze toegang tot het gebied. In het komende decennium neemt de wrok tegen het moederland toe door de accijnzen: de Sugar Act (1764), de [[Stamp Act]], de Quartering Act (1765), de Townshend Acts (1767), de Tea Act (1773). Sommige wetten houden geen stand omdat ze tot bloedige protest leiden met als triest hoogtepunt de [[Boston Massacre]] in 1770 en de [[Boston Tea Party]] in 1773. 

.

.

=== 1764 ===

.

* De Schot [[James Watt]] maakt de in 1705 uitgevonden stoommachine van [[Thomas Newcomen]] en [[Thomas Savery]] operationeel, dit is - om het met [[Walt Whitman Rostow]] te zeggen - de take off van de [[Industriële Revolutie]]. 

.

* [[James Hargreaves]] ontwerpt de [[Spinning Jenny]], een spinmachine met meerdere klossen die snel draad produceert. 

.

.

=== 1765 ===

.

* [[Jozef II (keizer)|Jozef II]] neemt het bewind als heilig rooms keizer geleidelijk aan over van zijn moeder, tot 1790. Hij staat bekend als een [[Verlicht despotisme|verlicht despoot]] en zal een politiemacht scheppen die in Europa zijn gelijke niet kent, uitgebouwd door [https://en.wikipedia.org/wiki/Johann_Anton_von_Pergen Johann_Anton_von_Pergen].

.

* In september is de negenjarige [[Wolfgang Amadeus Mozart|Wolfgang Amadé Mozart]] twee dagen in Antwerpen en speelt er op het orgel in de Kathedraal. Op 30 april 1766 zou hij een concert spelen in de Beurs van Antwerpen. Leopold Mozart, de tirannieke manager van zijn zoon omschrijft als Antwerpen 'treurig'. Van de 'eertijds grootse handelsstad' is niets meer merkbaar.

.

* ♣ Opening van het Royal Naval Hospital in [[Stonehouse]] met zestig zalen. Ze bieden plaats aan 1.200 patiënten. De rechthoekige tuin is omsloten door door een stafgebouw en vier gebouwen voor de zieken met drie verdiepingen. Open wandelgangen verbinden de gebouwen.

[[File:Johann_Anton_Graf_von_Pergen_1725-1814_Vienna.jpg|thumb|550px|Johann Anton Graf von Pergen (1725-1814) uit Wenen geloofde dat de staat enkel functioneerde als de regering alle keizerlijke onderdanen controleerde. Ze moesten geregistreerd per woonplaats en gezinshoofden waren verantwoordelijk voor hun logees en gasten. Pergen wilde alles weten over hun doen en laten, zijn spionnen hielden zich schuil in alle andere plaatsen waar mensen bijeenkomen: winkels, koffiehuizen, tuinen, theaters. Zijn spionnen rekruteerde hij uit alle sociale klassen; adel, priesters, dokters, winkeliers, prostituees en allerlei bedienden. Gewone burgers moedigt hij aan om over hun collega's te rapporteren. Deze politiepraktijk ontwikkelde zich tot een belangrijk element in het speurwerk.'&lt;ref&gt;ADAM ZAMOYSKI, p. 44-45.&lt;/ref&gt;]]

.

.

=== 1766 ===

.

* [[Henry Cavendish]] ontdekt waterstof.

.

* [[Leiden]] richt de [[Maatschappij der Nederlandse Letterkunde]] op.

.

* ♣ Toekomstig president [[Thomas Jefferson]] kweekt honderden soorten groenten, fruit en bloemen op zijn landgoed [[Monticello (landgoed)|Monticello]] in Virginia. Jefferson schrijft aan kunstenaar [[Charles Willson Peale]]: 'Geen bezigheid is mij zo verrukkelijk als de cultuur van de aarde, en geen cultuur vergelijkbaar met die van de tuin. Ik ben toegewijd aan de tuin. Hoewel een oude man, ben ik een jonge tuinman.'

.

.

* De landmeters Mason en Dixon bereiken na vier jaar de [[Mason-Dixonlijn]], de grens tussen [[Pennsylvania]] en [[Maryland]]. [[Mark Knopfler]] maakte in 1990 het nummer [[Sailing to Philadelphia (nummer)|Sailing to Philadelphia]]. 

.

.

=== 1768 ===

.

* In [[Londen]] stelt sergeant en rijschoolhouder Philip Astley zijn paarden en andere dieren voor: het moderne [[Circus (attractie)|circus]] begint.

.

* De historicus [[Jan Wagenaar]] publiceert: &quot;Amsterdam&quot; in 13 delen.

.

* [[Limoges]] vindt zijn [[Porselein|porseleinaarde]].

.

.

=== 1769 ===

.

* [[Josiah Wedgwood]] opent een [[fabriek]] voor aardewerk in [[Etruria]] in [[Staffordshire]].

.

* Het [[waterframe]] van Arkwright drijft de spinmachine aan. De machine heeft zo’n proportie dat ze niet thuis te installeren is. Het spin- en weefwerk concentreert zich in fabrieken: machines, stoom en arbeid worden optimaal benut en verhogen de productie. Thuisarbeid verdwijnt geleidelijk (in Vlaanderen na 1848).

.

* [[Izegem]] installeert een [[beiaard]] in de toren van de [[Sint-Tillokerk |Sint-Tillokerk]].

.

* [[Marquis de Sade]] zoekt in de [[Lage Landen]] in het geheim een uitgever voor zijn eerste erotische tekst. Op 28 september schrijft hij over Antwerpen waar hij één dag verblijft dat de stad op zijn retour is: 'Er zijn veel koetsen in de stad (...). De weinige tijd dat ik hier verbleef, merkte ik op dat de inwoners, vol van kwezelarij en bijgeloof, verbazingwekkend de zeden van hun oude meesters, de Spanjaarden, hebben bewaard. De devotie staat centraal.'

.

* De hongersnood in Frankrijk doet de Academie van Besançon een prijsvraag uitschrijven over dit vraagstuk. Vier jaar later zal een zekere [[Antoine-Augustin Parmentier|Parmentier]] (die zijn naam geeft aan het gehakt Parmentier) de prijs winnen. [Zie 1771 en 1773].

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Canaletto_(I)_034.jpg|Ansicht von Wien, Mehlmarkt, Bernardo Bellotto, Kunsthistorisches Museum Wien.
File:Kaiser_Joseph_II_in_Uniform_mit_Ordensschmuck_c1780_2.jpg|Keizer Jozef II, broer van Marie-Antoinette.
File:Jean-Étienne_Liotard,_L'Archiduchesse_Marie-Antoinette_d'Autriche,_future_Reine_de_France,_à_l'âge_de_7_ans_(1762)_-_02.jpg|Pastelportret van [[Jean-Étienne Liotard]] van de 7-jarige Marie Antoinette met de Orde van het Sterrenkruis
File:Mason-dixon-line.gif|Mason-Dixon lijn uit de ''National Atlas of the United States''.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren zeventig ==

=== 1770 ===

.

* Huwelijk van [[Marie Antoinette van Oostenrijk|Marie Antoinette]] met de toekomstige [[Lodewijk XVI]]. Culinair zorgt dit huwelijk voor de blijde intrede van heel wat gebak in Frankrijk: de Weense croissants, appelflappen, chocoladekoeken en luxebrood (brioches). Is dit de symbolische voorbode van haar naïeve uitspraak in het revolutiejaar 1789: 'Laat ze brioche eten'?

.

* [[Kapitein Cook]] ontdekt [[Australië]].

.

* Het bloedbad in [[Boston]] voor het Old State House, waar de de Britse gouverneur zetelt markeert het begin van de [[Amerikaanse Revolutie]]. De militaire bezetting door Groot-Brittannië in Boston leidt tot conflicten waarop een regiment soldaten het vuur opent op burgers. 

[[Bestand:Boston_Massacre.jpg|thumb|550px|Voor [[John Adams (politicus)|John Adams]], de tweede president van de V.S. begint de [[Amerikaanse Revolutie]] met schermutselingen en geweld tussen Amerikanen en Engelse soldaten. In de commotie werd het order &quot;Niet vuren&quot; waarschijnlijk fout verstaan, waarna soldaten vijf Amerikanen de dood in jagen en zes mensen verwonden.]]

.

=== 1771 ===

.

* [[Richard Arkwright]] start een fabriek op waterkracht in [[Cromford]].

.

* Het [[Ferrariskaarten|Ferrarisproject]] start en loopt tot 1778. Deze topografische collectie 275 brengt de Oostenrijkse Nederlanden gedetailleerd in kaart. [[Joseph de Ferraris]], een Oostenrijkse artilleriegeneraal en veldmaarschalk zorgt voor de eerste systematische en kartering van onze regio.

.

* ♣ De apotheker [[Antoine-Augustin Parmentier]] is een pleitbezorger van de aardappel. Na zijn gevangenschap tijdens de [[zevenjarige oorlog]] (1756-1763) leert hij de knol kennen en appreciëren. Niemand van de mannen in zijn omgeving raakte ondervoed. In zijn boek ''Examen chimique de la pomme de terre'' pleit hij om dit voedsel dat licht verteerbaar en gezond is, aan te bieden in gevangenissen en ziekenhuizen. Het is op vele wijzen te bereiden. Zijn betoog wordt door [[Voltaire]] gretig gelezen en zal een dik decennium later (zie 1785) tot bij Lodewijk XVI gehoor vinden.

.

=== 1772 ===

.

* De (vermeende) [[Bokkenrijders|bokkenrijder]] [[Joseph Kirchhoffs]] opgehangen.

.

=== 1773 ===

.

* [[Boston Tea Party]]. Op 16 december gaan Amerikaanse kolonisten, verkleed als [[Mohawk (volk)|Mohawk-indiaan]] aan boord van de Darmouth, de Eleanor en de Beaver en gooien veertig ton thee in zee. De Engelsen vaardigen nieuwe wetten uit die de kolonisten omschrijven als 'intolerable' en op het [[Continental Congress|Eerste continentaal congres]] in [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]] in 1774 als 'ongrondwettelijk'. 

.

=== 1774 ===

.

* De vijventwintig jarige [[Goethe]] publiceert [[Die Leiden des jungen Werthers]] en neemt er afstand van omdat het boek tot een zelfmoordgolf leidt. Vier weken tijd had hij nodig om het te schrijven. Het verschijnt aanvankelijk anoniem, later maakt het hem wereldberoemd. [[Gerrit Komrij]] schrijft hierover: 'Het succes van de Werther, die roman over een verliefde dweper, die zichzelf aan flarden schiet omdat zijn beminde object reeds is uitbesteed, was onvergelijkelijk. Over heel Europa raasde een zelfmoord-epidemie, dé grote mode werd de Werthermode: een blauwe rokjas met een geel vest en een gele broek. Geëxalteerde jongemannen gingen in deze kledij aan tafel zitten, waarop pistolen lagen, zoals in de roman, en schoten zich door het hoofd met de deur wijdopen, zodat iedereen het zien kon. Zielenherders en veldpredikanten schuimbekten - omdat zij er een apologie van de zelfmoord in zagen - over zoveel zedeloosheid. Werther verscheen op serviezen en souvennirs, lezers besprenkelden zich met het parfum Eau de Werther. Napoleon verzekerde Goethe het boek meer dan eens gelezen te hebben.'&lt;ref&gt;GERRIT KOMRIJ. ''Nawoord bij een heruitgave.'' In: JOHANN WOLFGANG GOETHE (vertaald door Thérese Cornips). ''Het lijden van de jonge Werther''. Querido, Amsterdam, 1999, p. 169-175.''&lt;/ref&gt;

.

* [[Lodewijk XVI]] komt aan de macht.

.

* [[Prins Willem V]] bouwt een [[Galerij_Prins_Willem_V|zaal]] om zijn schilderijen te exposeren.

.

=== 1775 ===

.

* Begin van de [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog]].

.

 === 1776 ===

[[File:Adam Smith statue inside.jpg|thumb|550px|De beeltenis van [[Adam Smith]] (1723-1790) op de universiteit van [[Glasgow]]. De Schotse econoom publiceert ‘de bijbel van het kapitalisme’, ''An Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations'' met een economisch systeem dat ten grondslag ligt van de klassieke economie, richtinggevend in de negentiende eeuw en verder bouwend op het [[fysiocratisme]] (Grieks voor heerschappij der natuur) van de lijfarts van Lodewijk XV, [[François Quesnay]], die de landbouw als productief ziet, handel en ambacht zijn steriel. Smith stelt dat iedereen zich door zijn eigenbelang laat leiden door 'an invisible hand to promote an end which has no part of his intension'. De uitspraak is religieus en seculier tegelijk, Smith verwijst naar wat niet te berekenen valt en rechtvaardigt een goddelijk denken. 'Laissez faire, laissez passez' eist een staat die de ‘natuurlijke ordening’ niet beïnvloedt: eigendom en ambachtsbeoefening, concurrentie en handel dienen 'vrij' te zijn om de economische vooruitgang, de sociale harmonie, het recht en de welvaart te waarborgen. Uit dit eigenbelang ontstaan goederen die op de markt (ruil)waarde krijgen volgens van vraag en aanbod. Smith ziet de arbeid als bron van de welvaart en de staat beperkt zich tot de bescherming met militaire verdediging naar buiten toe en rechtspraak en politie naar binnen toe. Smith is lang verkeerd begrepen en gaat de geschiedenis in als de opponent van Karl Marx. Smith kent de overheid een belangrijke rol toe om de vrije markt mogelijk te maken. De overheid is de waarborg voor de eerlijke concurrentie, de verdediging van de eigendommen en het garanderen van veiligheid, de openbare instellingen zoals scholen, kanalen, havens, bruggen, en wegen. Smith keert zich tegen protectionisme, monopolies en machtsconcentratie.&lt;ref&gt;ADAM SMITH, vertaald door Jabik Veenbaas. ''De welvaart van landen''. Uitgever en plaats op te zoeken, 2019.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Adam Smith]]s [[The Wealth of Nations]] verschijnt.

.

* ♣ De op 4 juli gepubliceerde de [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring]], geschreven door [[Thomas Jefferson]] en [[John Adams (politicus)|John Adams]], [[Benjamin Franklin]], [[Robert Livingston]] en [[Roger Sherman]] steunt op de principes van de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]]. In hun verklaring noemen de initiatiefnemers [[dertien kolonies]] 'staten', installeren ze een revolutionaire regering en verklaren ze Engeland de oorlog. De stichting van Amerika is gelieerd aan landschappen, botanica en tuinen, natuurbescherming en landbouw. De landgoederen van de presidenten [[George Washington]] ([[Mount Vernon (Washington)|Mount Vernon]], een parkachtige tuin van 200 hectare bij de rivier de [[Potomac (rivier)|Potomac]]), [[Thomas Jefferson]], wetenschapper en politicus tegen wil en dank,(Monticello met een breed groen terras, weidse gazons, bomenstroken en een panorama op de [[Blue Ridge Mountains|Blue Ridge-bergen]], met ordelijke rijen vol indrukwekkende pompoenen, kalebassen en kolen), Madison (Montpellier) en [[John Adams (politicus)|John Adams]] (Peacefield) tonen de hun passie. In Philadelphia experimenteer [[Benjamin Franklin]] met gewassen. Hij ziet de landbouw als een middel om  de onafhankelijkheid ten aanzien van Engeland te realiseren en daarna rijkdom te vergaren. Natuurlijke hulpbronnen maken de nieuwe natie zelfvoorzienend. De vrijheidsboom, een oude iep in [[Boston]] symboliseert de nieuwe natie. De kolonisten hangen de beeltenis van een gehate belastingsinner die de Stamp Act uit 1765 als heilig beschouwt en tot de revolutie leidt, vol spot aan de takken. Tijdens de onafhankelijkheidoorlog schrijft generaal Washington vanop zijn landgoed brieven met aanwijzingen voor zijn hoveniers, hij plant inheemse bomen (witte pijnbomen, hoge pijnbomen, rode ceders, tulpenbomen, espen...). De bomen staan voor de wiskracht van de nieuwe natie. Dit soort landgoederen in parkstijl zijn een nationale mode waar Britse import niet welkom is. Alhoewel, Washington, Jefferson en Madison kopen hun planten bij [[Bartram's Garden|John Bartram]] (1699-1777) en zijn zoon William Bartram (1739-1823), twee Amerikaanse boeren, botanici en plantenevangelisten. Als het op winst en commercie aankomt, drijven de Bartrams handel. Vier decennia lang sturen ze stekken en zaden naar Europa. Flora van de Amerikaanse oostkust bezorgen Europa een metamorfose. De Britten en de Amerikanen wisselen planten uit in een continue goederenstroom. In de V.S. toont een oktoberbezoek aan Jeffersons landgoed een kleurenpalet van esdoorns, eiken-, okkernoot- en tulpenbomen, ordelijke rijen appel-, peren- en kersenbomen en gazons vol inheemse en exotische bloemenborders. Jefferson is er even enthousiast bezig met de plantenkweek als met de opzwepende Onafhankelijkheidsverklaring.&lt;ref&gt;STEPHEN L. BUCHMANN, vertaald door Meile Snijders. ''Bloemen. Een cultuurgeschiedenis'', Contact, Antwerpen, 2016, p. 121.&lt;/ref&gt; Als de Franse Revolutie uitbreekt is Jefferson in Paris... en volgt het tweede deel van de Amerikaanse tuin. UIT TE SCHRIJVEN.

.

=== 1777 ===

.

* Een eerste stoommachine van [[James Watt]] in een mijn in [[Cornwall]] in gebruik.

.

* [[Charles Godonnesche]] laat de eerste mijnschacht graven in [[Grand-Hornu]]

.

* Het operagebouw [[La Scala]] in [[Milaan (stad)|Milaan]] opent met een opera van [[Antonio_Salieri]].

.

* [[Keizer Jozef II]] wil de [[Oostenrijkse Nederlanden]] ruilen tegen delen van [[Beieren]]. [[Frederik de Grote]] weigert.

.

=== 1779 ===

.

* Eerste fabrieken op [[stoomkracht]]. België is er ook vroeg bij: in Bois-du-Luc installeert de maatschappij de [[stoommachine]] van de Engelsman [[Thomas Newcomen]]. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:FerrarisMaastricht.jpg|De [[Ferrariskaarten]] komen tussen 1771 en 1778 tot stand.
File:Boston_Tea_Party_Currier_colored.jpg|[[Boston Tea Party]].
File:Haydn_portrait_by_Thomas_Hardy_(small).jpg|[[Joseph Haydn]] (1732-1809) door [[Thomas Hardy]].
File:2015_1001_Galerij_Prins_Willem_V_interior.jpg|[[Galerij Prins Willem V]].
File:Dampfma_gr.jpg|[[Stoom en stroom|Stoommachine]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren tachtig ==

[[Bestand:Ferraris_maps_legend.png|thumb|550px|Het Ferrarisproject is eind jaren zeventig klaar. [[Napoleon Bonaparte]] zal de terreinkennis gebruiken tijdens zijn veldtochten.]]

.

;1780

.

* De [[Gordon Riots]] tonen de kwetsbaarheid van de Londense politie. Het leger komt tussen en herstelt de orde. Er vallen bijna 300 doden.

.

;1781

.

* [[Keizer Jozef II]] reist [[Incognito (persoon)|incognito]] als Graaf Von Frankenstein door de [[Nederlanden]].

.

;1782

.

* Jozef II  schaft de [[universiteit van Graz]] af omdat hij zijn onderdanen wil beschermen tegen het fanatisme van 'de Verlichting'.

.

;1783

.

* In Engeland wordt de eerste ploegenfabriek gesticht.

.

* Mac Adam ontwikkelt het procedé van de wegverharding: over de steenslag en steenbrokken legt hij een fijne slijtlaag.

.

* De [[vrede van Parijs]] erkent de Amerikaanse onafhankelijkheid.

.

;1784

.

* ♣  Oprichting in Nederland van de [[Maatschappij tot Nut van 't Algemeen]]. In de negentiende eeuw stimuleert deze vereniging tuinen voor ‘het gewone volk’. Verlichte burgers willen de ontwikkeling en de levensomstandigheden van de lagere klassen verbeteren. In veel handboeken is dit de oorsprong van het sociaal cultureel werk. Franeker start als eerste in 1834, het westen en het zuiden laten op zich wachten tot de laatste jaren van de eeuw. De Hoornse dominee Jan Bruinwold Riedel, die van 1887 tot 1915 secretaris van het Nut is, neemt initiatief. Zijn boodschap stimuleerde de Bond van Nederlandsch Spoorwegpersoneel tot de creatie van moestuintjes langs het spoor voor spoormensen. Die kunnen er groenten telen en de groenstroken en de sloten langs het spoor onderhouden. De huurders mogen geen gewassen zetten die hinderlijk zijn voor het uitzicht van de reiziger.

.

* [[Immanuel Kant|Kant]] schrijft zijn ''[[Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?]]'' Dit is de 'late' Verlichting die een antwoord biedt op wat de Verlichting is.

.

* De Britse ingenieur [[James Watt]] perfectioneert de stoommachine.

.

* In Wenen laat keizer Jozef II de architect Josef Gerl de Narrentoren bouwen, een cirkelvormig gebouw met vijf verdiepingen en 28 kamers per verdiep. Het heeft smalle ramen en een centrale vleugel die in noord-zuidrichting. In totaal zijn er 139 individuele cellen voor patiënten en gedetineerden. Elke cel is 13 vierkante meter groot en is te betreden vanuit de ronde gang. De bewakers werden ondergebracht in de middenvleugel. De trapzijde zorgt voor een grote en een kleine binnenplaats. 

.

;1785

.

* [[Jean-Pierre Blanchard]] en John Jeffries steken in een [[luchtballon]] [[Het Kanaal]] over.

.

* In Engeland dient de regering een wet in om een reguliere politiemacht te installeren. Het parlement verwerpt het voorstel omdat het niet strookt met de vrijheidsgedachte.

.

* ♣ [[Antoine-Augustin Parmentier]] legt op de [[Champ-de-Mars]] (waar nu de Eiffeltoren staat) een gigantisch aardappelveld aan. Het bezoek van [[Lodewijk XVI van Frankrijk|Lodewijk XVI]] en [[Marie Antoinette van Oostenrijk|Marie-Antoinette]] zorgt voor een opwaardering van de knol. [[Bart Van Loo]] schrijft: 'In een vlaag van zetmeelopwinding steekt zijne majesteit een aardappelbloem in een van zijn knoopsgaten, en een andere in de pruik van zijn eega. (...) Aangedreven door een uitzinnige vleierijcultus draagt het hele hof de aardappel hoog in het vaandel. De burgerij staat natuurlijk klaar om hen te imiteren. In een mum van tijd zie je overal aardappelvelden opduiken.' Bij een groot diner in het [[Hôtel des Invalides]] presenteert Parmentier een bijna uitsluitend op aardappelen gebaseerd menu: soepen, puree, patés, salades, beignets, gebak en brioche op basis van aardappelzetmeel. 'De genodigden spoelen daarna alles door met een aardappellikeur. En zo treedt de knobbelvrucht met een dubbel gelaat de geschiedenis binnen. Terwijl de armen ervan eten uit noodzaak, is het voor de rijken een luxeproduct. De aardappel wordt eventjes 'parmantière' genoemd, maar de naam van de apotheker zal alleen maar overleven in een van Frankrijks mythische nationale gerechten: de [[Aardappelpuree|hachis Parmentier]], een beproefde mengeling van aardappelpuree en rundergehakt.'&lt;ref&gt;BART VAN LOO. ''Frankrijktrilogie. Reizen, eten, vrijen'', Bezige Bij, Antwerpen, 2011, p. 474.&lt;/ref&gt; Twee jaar later kweekt Parmentier op het domein van de koning. Op een bord schrijft hij 'Verboden toegang, aardappelveld van de koning'. Het veld dat overdag bewaakt wordt, is 's nachts voorwerp van diefstal. Tien jaar later worden er aardappelen in de [[Tuilerieën|Tuilerien]] geplant en vijftien jaar later is de aardappel Frankrijks belangrijkste basisvoedsel. 'De aardappel was afkomstig van de koele bergbossen en graslanden van de Andes. Aan deze tropische knol werd in eerste instantie geen aandacht geschonken omdat men traditioneel van graan afhankelijk was voor het voedsel. Maar door de slechte oogsten door de &quot;Kleine IJstijd&quot;, prijsschommelingen, regelmatige hongersnoden en publieke onrust brak de glorietijd van de aardappel aan. De knol werd uitgebreid geprezen door landbouweconomen, wetenschappers en zelfs vorsten (met name de Pruisische 'Kartöffelkönig', Frederik de Grote. Hij werd vanaf de tweede helft van de achttiende eeuw overal geteeld door zowel kleine boeren als grote landeigenaren. Begin negentiende eeuw speelde de aardappel een rol bij het ontstaan van de 'agrarische revolutie'. Die revolutie hield onder ander in het gezonde gebruik van meststoffen (zoals de zeevogelguano uit Peru) en industriële ploegmethoden. Met als resultaat een behoorlijk grotere en betrouwbaardere Europese voedselvoorziening, die tot een snelle bevolkingstoename leidde en zelfs tot het begin van de industriële revolutie in Engeland. De aardappelteelt was het ultieme voorbeeld van een monocultuur. In tegenstelling tot de oorspronkelijke aardappelvelden in de Andes, verving deze vorm van voedselproductie de genetische diversiteit door uniformiteit, waardoor de aardappel gevoelig werd voor ziekten, met de rampzalige gevolgen van dien. De Grote Hongersnood van Ierland (1845-1849) werd veroorzaakt door de enorme verwoesting van deze nieuwe homogene voedselvoorraad van het land, ten gevolge van de aardappelziekte die vanaf het Amerikaanse continent was meegebracht.'&lt;ref&gt;PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 257-258.&lt;/ref&gt; 

.

;1786

.

* [[Dorsmachine]], ontwikkeld door [[Andrew Meikle]].

.

* De regering van [[George III van het Verenigd Koninkrijk|George III]] besluit [[Australië]] in te zetten als strafkolonie. Eerder stuurde Engeland zijn gedetineerden naar de gebieden in Noord-Amerika. Dat is na de vrede van Parijs niet langer mogelijk. Australië is in 1770 ontdekt door [[James Cook]].

.

;1787

.
* [[Wolfgang Amadeus Mozart]] componeert [[Eine kleine Nachtmusik]]
* [[Edmund Cartwright]] vindt het [[mechanisch weefgetouw]] uit, dat door tegenwerking van thuiswevers, pas na de eeuwwisseling ingang vindt.  
* Een zelfmoord-epidemie raast over Europa na een tweede versie van [[Het lijden van de jonge Werther]]. [[Goethe]] schreef zijn eerste versie in 1774 toen hij midden de twintig was. 
* ♣ [[William Curtis]] (1746-1799) start het eerste plantentijdschrift: [[Curtis's Botanical Magazine|The Botanical Magazine]]. Het loopt nog steeds. Het is geïllustreerd met kleurplaten en benadruk aanvankelijk op uitheemse planten die in serres gecultiveerd worden.&lt;ref&gt;Meer informatie over dit soort tijdschriften is te vinden in RENE DE HERDT. ''Tuinen van Eden, van Keizer Karel tot heden.'' Miat, Gent, 2000, p. 59 ev.&lt;/ref&gt; 

.

;1788

.

* Fans van de overleden [[Jean Jacques Rousseau]] richten [[Société des amis des Noirs]] op om de slavernij af te schaffen.

.

* De eerste scheepslading Engelse gevangenen arriveren in [[Port Jackson]] in Australië. De 192 vrouwen en 586 mannen zijn doorgaans veroordeeld voor kleine vergrijpen. Australië vangt tot 1867 Engelse gevangenen op, zo'n 160.000 mensen. Velen zitten er hun straf uit en blijven er. Van sommigen komt de familie over. Evenmin keren alle soldaten en ambtenaren die er voor het Engelse gevangeniswezen werken terug naar het moederland.

;1789

.

* Kort na de stichting van [[Sydney (Australië)|Sidney]] decimeert een epidemie de [[Aborigines (Australië)|Aboriginals]].

.

* 14 juli: de [[Bestorming van de Bastille]] zorgt voor een eerste emigratiegolf van de adel en boerenopstanden.
* Eind augustus: [[Verklaring van de rechten van de mens en van de burger (1795)|Verklaring van de rechten van de mens]].
* 5 oktober: de Parijse vrouwen trekken naar Versailles. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Josef_Mutterer_Narrenturm_c1895.jpg|De Narrentoren omstreeks 1895
File:Narrenturm_Ausstellung_1090.jpg|Interieur.
File:Belt_and_handcuffs_on_insane_person,_&quot;Fools_Tower&quot;,_Vienna_LCCN2014683187.jpg|
File:Campus_Uni_Wien_Narrenturm_01.jpg|
File:Darwin-Coxe_Machine,_in_which_insane_were_swung_until_quiet,_&quot;Fool_Tower&quot;,_Vienna_LCCN2014683155.jpg|
File:English_coffin_for_confining_insane,_Fool_Tower,_Vienna_LCCN2014683153.jpg|
File:Fool_Tower,_for_insane,_exterior,_Vienna_LCCN2014683154.jpg|
File:Halbmondförmiger_Innenhof_des_Narrenturms.JPG
File:Innenhof_des_Narrenturms.jpg|
File:Michael_von_Viszanik_Litho.jpg|
File:Examen_physique_pdt-Parmentier.jpg|Parmentiers pleidooi voor de aardappel.
File:Parmentier_Antoine_1737-1813.jpg|Antoine Parmentier (1737-1813).
Bestand:Treaty_of_Paris_by_Benjamin_West_1783.jpg|[[Benjamin West]] portretteert bij de vrede van Parijs (1783) in Hotel d'York (nu Rue Jacob 56) [[John Jay]], [[John Adams (politicus)|John Adams]], [[Benjamin Franklin]], [[Henry Laurens]] en William Temple Franklin. De Britten weigeren te poseren en het schilderij raakt niet afgewerkt.
File:Jethro_Tull_(agriculturist).jpg|[[Jethro Tull (landbouwwetenschapper)|Jethro Tull]], de uitvinder van de zaaimachine in 1701.
File:Jethro Tull seed drill (1762).png|Afbeelding 4 uit het boek ''Horse-hoeing husbandry'' van Jethro Tull, 4de editie.
File:Giovanni Paolo Pannini by Blanchet.jpg|[[Giovanni Paolo Pannini]] geschilderd door Blanchet.
File:Pannini, Giovanni Paolo - Interior of a Picture Gallery with the Collection of Cardinal Silvio Valenti Gonzaga - 1740.jpg|[[Giovanni Paolo Pannini]], schildert deze kunstgalerij in Rome, 1740.
&lt;/gallery&gt;

= Examen =

.

== A-Vragen == 

.

S&amp;V.Wie of wat zijn: Aufklärung, Immanuel Kant, Diderot, D'Alembert, Voltaire, John Locke (1632-1704), 1776, Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, Montesqieu (1689-1755), Newton, Jean Jacques Rousseau, Franse Revolutie, Glorious Revolution, 1688, Robespierre, René Descartes.
.

.

== B-Vragen == 

.

* S&amp;V.&quot;De verlichting is geen soort filosofie, maar een 18de eeuws fenomeen, waarbij groepen intellectuelen gefascineerd worden door de ontdekkingen van de wetenschap en door de filosofische reflecties die hierover gemaakt worden in de vorige eeuw. Het is een nieuwe geest die door Europa waait. Men wordt er zich van bewust dat de denkwijzen van de 17de eeuw reeds heel wat realiseerden in de fysica. Nu de tijd gekomen is om...&quot; 1. Welke kenmerken kun je met betrekking tot de verlichting aangeven; 2. Wat zegt Kant over die verlichting; 3. Kun je ook een kritiek op dit vooruitgangsoptimisme formuleren?  

.

* S&amp;V.Kan je aantonen hoe het Escorial een middeleeuws, symbolisch denken illustreert (zie deel A)? 

.

* Illustreer en dateer de Engelse, de Franse en de Amerikaanse tuin. Hoe zijn de Franse en de Engelse tuin een verwijzing naar twee tegengestelde maatschappijtypes?

.

* Illustreer en dateer: de Nederlandse Hortus Botanicus.

.

* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, 2. Glorious Revolution, 3. René Descartes overlijdt, 4. l'Encyclopedie verschijnt, 5. De geboorte van Lodewijk XIV 6. E. Kant geeft een definitie van de verlichting.

.
 
.

== C-Vragen ==

.

* S&amp;V.L.F. Céline: &quot;De filosofen [...] zijn ermee begonnen het brave volk van alles wijs te maken...&quot; Waar heeft Céline het over in dit citaat, genomen uit ''Reis naar het einde van de nacht''? Geef een persoonlijke kritiek.

.

* S&amp;V.Waar zou de auteur [[Michael Ende]] het in dit citaat over hebben? 'Tussen struiken, heggen, weiden en bloembedden met de meest zeldzame, vreemde bloemen liepen brede wegen en smalle paden in zo'n kunstzinnig, vertakt patroon dat de hele aanleg een onvoorstelbaar groot doolhof vormde met een oneindige afwisseling. Natuurlijk was het enkel aangelegd voor spel en plezier en niet om iemand ernstig in gevaar te brengen en niet om aanvallers buiten de deur te houden. Daar leende het zich niet voor en zo'n beschutting had de kind-keizerin ook niet nodig. In haar grenzeloze rijk der fantasies was er niemand waartegen ze zich hoefde te beschermen.'

.

.

== D-Vragen  ==

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Sebastien_le_Prestre_de_Vauban.png
Bestand:Dr_Deijman’s_Anatomy_Lesson_(fragment),_by_Rembrandt.jpg
Bestand:Tuileries.jpg
Bestand:Vue_de_la_marche_de_l'armée_du_roi_sur_Courtray,_qui_fut_prise_le_18_juillet_1667_(detail).png
Bestand:Thomas_Montanus.JPG
Bestand:Great_Fire_London.jpg
File:Jan_de_Baen-_De_lijken_van_de_gebroeders_de_Witt.jpg
File:Dartagnan-musketeers.jpg
File:Jardin_des_plantes.jpg
Bestand:Jan_Verkolje_-_Antonie_van_Leeuwenhoek.jpg
Bestand:Leeuwenhoek_boerhaave.jpg
File:Voltaire and Diderot at the Café Procope.jpeg
File:Schloss-Versailles.jpg
File:Bed_Lodewijk_XIV.jpg
File:Bois-du-Luc CM12JPG.jpg
File:1662_Mary_II.jpg
File:William_III_of_England.jpg
File:English_Bill_of_Rights_of_1689.jpg
File:Bombardement_Bruxelles_1695_02.jpg
File:Equestrian_portrait_louis_xiv_1692.jpg
File:NIND_MVB-Bombardement_ISO200.jpg
File:LouisXIV_maps1700_Bruxelles.jpg
File:Brussel-War.jpg
File:Grand-place_1695.jpg
File:Traité_de_la_Police_par_Nicolas_de_La_Mare.jpg
File:Charles_Perrault_-_Versailles_MV_2924.jpg
File:Old_knitting_machine.jpg
File:Kaiserin_Maria_Theresia_(HRR).jpg
File:Kaiser_Joseph_II_in_Uniform_mit_Ordensschmuck_c1780_2.jpg
Bestand:Gullivers_travels.jpg
Bestand:Jonathan_Swift_by_Charles_Jervas_detail.jpg
Bestand:Inconnu,_portrait_de_madame_Du_Châtelet_à_sa_table_de_travail,_détail_(château_de_Breteuil)_-001.jpg
Bestand:Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg
Bestand:Boilly_La_Toilette_intime_ou_la_Rose_effeuillée.jpg
File:Slaveshipposter.jpg
File:Hogarths-Servants.jpg
File:Nicolas Andry de Boisregard, Orthopedia, 1743, Title page Wellcome L0015788.jpg
File:William_Hogarth_006.jpg
File:Encyclopedie_1pageA.JPG
Bestand:Encyclopedie_de_D'Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg
Bestand:1755_Lisbon_earthquake.jpg
Bestand:Alembert.jpg
Image:Encyclopedie cover page.jpg
Image:ENC SYSTEME FIGURE.jpeg
Image:Encyclopedie frontispice full 473px.jpg
Bestand:Frontansicht_des_Hauptgebäudes_der_Humboldt-Universität_in_Berlin.jpg
Bestand:Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg
File:Kaiser_Joseph_II_in_Uniform_mit_Ordensschmuck_c1780_2.jpg
Bestand:Boston_Massacre.jpg
File:Boston_Tea_Party_Currier_colored.jpg
File:Dampfma_gr.jpg
File:Narrenturm_Ausstellung_1090.jpg
File:Belt_and_handcuffs_on_insane_person,_&quot;Fools_Tower&quot;,_Vienna_LCCN2014683187.jpg
File:English_coffin_for_confining_insane,_Fool_Tower,_Vienna_LCCN2014683153.jpg
File:Fool_Tower,_for_insane,_exterior,_Vienna_LCCN2014683154.jpg
File:Jethro_Tull_(agriculturist).jpg
File:Jethro Tull seed drill (1762).png
&lt;/gallery&gt;

.

.</text>
      <sha1>ixnhy6bnohprmr5538ti8xao7mhe55r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Tekstopmaak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46869</id>
    <revision>
      <id>431070</id>
      <parentid>431062</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Aanvullingen</comment>
      <origin>431070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10167" sha1="fx20pbrh7qh7fwag9b6iv900xvn2ho9" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je kunt lezen en schrijven. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken. 

De meest gebruikte codes kun je toevoegen via snelkoppelingen. De andere zul je handmatig moeten toevoegen.

== Tips vooraf ==
* Niets verbiedt je de kunst af te kijken. 
**Zoek eventueel in een ander wikiboek naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek.
**Klik daar op 'bewerken'.
**Kopieer daar de opmaakcode die je nodig hebt.
**Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan.
* Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor.

== Via snelkoppelingen ==
[[Bestand:Screenshot of the 2026 NL-Wikibooks toolbar with advanced tools.png|thumb|left|900px|Toolbar]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Als je op een pagina de tab &quot;Bewerken&quot; hebt aangeklikt, zie je bovenaan een balk, de toolbar. Klik voor een uitgebreidere versie op &quot;Uitgebreid&quot;.&lt;br&gt;
* De eerste regel bevat snelkoppelingen (v.l.n.r.) voor Vet (V), Cursief (C), een koppeling naar een andere webpagina, de mogelijkheid om afbeeldingen, referenties en sjablonen op te nemen, syntax te highlighten, Speciale tekens en Hulp voor meer mogelijkheden. Uiterst rechts: zoeken en vervangen, Voorvertoning in een nieuwe rechterhelft.
* Op de tweede regel (als je op &quot;Uitgebreid hebt geklikt) zijn er buttons voor:
** het maken van een kopje voor een nieuwe paragraaf, hoe minder &quot;=&quot;-tekens, hoe groter het lettertype; meer =-tekens zijn subkopjes
** tekstopmaak: een ongenummerde (*) en genummerde (#) lijst maken (zie [[Help:Lijsten]] voor het hoofdartikel), {{}} voor het opnemen van een computercode/sjabloon, code (nowiki) voor het invoegen van codes om ervoor te zorgen dat codes als tekst worden getoond en niet als koppeling/link, en een harde return/nieuwe regel
** invoegen van een galerij met afbeeldingen, doorverwijzing, tabel, wiskundige formules (2x)

Hoe het werkt: 
* selecteer de tekst waar je iets mee wilt, klik op de betreffende button en vul het pop-up-scherm (niet voor vet/cursief) aan; òf
* als je iets wilt invoegen: ga op de juiste plek in de tekst staan, klik op de gewenste button en vul het pop-up-scherm aan.

== Handmatig ==
Voor alle bewerkingen die niet in de toolbar staan, zul je handmatig codes moeten invullen. 
=== Eerste oriëntatie: [[:Help:Overzicht tekstopmaak]] ===
Samenvatting:
* &lt;nowiki&gt;== Kopje ==&lt;/nowiki&gt; (hoe meer =-tekens, hoe kleiner het kopje); zie toolbar, Uitgebreid, begin 2e regel.
* Nieuwe alinea: 2x Enter-toets of ''&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;''.
* Horizontale scheidslijn: &quot;&lt;nowiki&gt;----&lt;/nowiki&gt;&quot;.
* Lijsten met definities: ;Onderwerp: Definitie.
* Ongeordende en genummerde lijsten: zie toolbar, Uitgebreid, 2e regel.
* Inspringen: gebruik dubbele punt (:), hoe meer :, hoe verder wordt ingesprongen.
* Vet en cursief: Ctrl-v, resp. Ctrl-i, OF toolbar, 1e regel vooraan OF zelf &lt;nowiki&gt;'''vet woord''', '' cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''&lt;/nowiki.
* grote letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;grote letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* kleiner lettertype: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;kleine letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;,
* gekleurde letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; voor rode letters; vervang &quot;red&quot; door een andere gewenste standaardkleur in het Engels; meer kleuren: {{Wp|Lijst van HTML-kleuren}}.
* met achtergrond-kleur: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: darkgrey;&quot;&gt;gele achtergrondkleur met donkergrijze letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Doorstrepen: &lt;nowiki&gt;&lt;s&gt;doorgestreepte tekst&lt;/s&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Onderstrepen: liever niet, gebruik vet; anders: &lt;nowiki&gt;&lt;u&gt; onderstreepte tekst&lt;/u&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Uitlijnen: &lt;nowiki&gt;&lt;div style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; en er na &lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt; om het links uit te lijnen. vervang &quot;left&quot; door &quot;center&quot; (centreren) of &quot;right&quot;(rechts uit te lijnen tekst).
Voor een uitgebreider overzicht: {{Wp|en:Help:Wikitext|Help:Wikitext}} in de Engelse Wikipedia.

=== Links naar andere webpagina's ===
Zie [[Help:Gebruik van links]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Hier alleen een samenvatting.&lt;br&gt;
Als je in een Wikibooks-pagina wilt verwijzen naar een internet-pagina, dan is de URL alleen niet voldoende. Ook hiervoor gelden codes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verwijzingen naar pagina's binnen Wikibooks, naar Wikipedia, naar andere projecten binnen de Wikimedia-familie en naar externe websites.
* Naar een andere pagina '''binnen Wikibooks''': gebruik vierkante haken: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Veilig op het internet]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een boek) of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Plato/Leven en werk van Plato]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een hoofdstuk). Uitzondering: verwijzingen naar categorieën, dan is de syntax: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, met een dubbele punt vóór Categorie, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Scheikunde]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Naar de '''Nederlandstalige Wikipedia''': 
** In de tekst: zie [[Sjabloon:Wp]]
** Onderaan, voor een link naar het Onderwerp van het boek in Wikipedia: [[Sjabloon:Wikipedia]]. Voorbeelden: zie onderaan een willekeurige pagina in [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Wikipedia&amp;limit=500 Pagina's die verwijzen naar &quot;Sjabloon:Wikipedia&quot;]
* Naar een '''anderstalige Wikipedia''': &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{w|taalcode:Pagina|Omschrijving}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Spring|Spring}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; voor de Engelstalige Wikipedia. Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}, gebruik Set 1.
* Naar '''andere wikiprojecten''':
** In de tekst: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[projectcode:taalcode:Pagina|Omschrijving]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Bijvoorbeeld naar Commons: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:Category:Fungi of Flevoland in October]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:File:20141028 Hollandse Hout paddenstoelen.jpg|Paddenstoelen in Hollandse Hout]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
*** Projectcodes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis|Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] op Meta-Wiki. Gebruik de linker-tabel en daaruit de shortcut indien beschikbaar.
*** Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}.
** Onderaan, voor pagina's over hetzelfde Onderwerp als dit wikiboek of hoofdstuk: zie [[:Categorie:Sjablonen zusterproject]].
* Naar '''andere websites''', die niet tot de Wikimedia-familie horen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Dus enkele vierkante haak openen, de URL naar de gewenste website, een spatie en dan de naam van de website, enkele haak sluiten. Het is beleid binnen Wikibooks om zo min mogelijk naar externe websites te linken. En àls je het doet: zet ze dan onderaan, onder een kopje &quot;Externe links&quot;.

=== Overige codes ===
* [[Help:Formules]] voor het weergeven van wiskundige formules in de tekst.
* [[Help:ISBN]] voor het format van ISBN zoals dat in Wikibooks in literatuurverwijzingen wordt gebruikt.
* [[Help:Score]] voor het weergeven van muzieknoten.

== Componenten toevoegen ==
Er bestaan binnen Wikibooks verschillende componenten die je kunt toevoegen. De meest bekende zijn afbeeldingen en tabellen. 

=== Afbeeldingen ===
Zie het hoofdstuk [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken|Afbeeldingen gebruiken]].

=== Galerij ===
Soms heb je aan een of twee afbeeldingen niet genoeg, maar wil je een rijtje achter elkaar. Dat kan met een galerij. Zie [[Help:Afbeeldingen#Fotogalerij]].

=== Geluid ===
Je kunt geluidsfragmenten toevoegen, bijvoorbeeld voor de uitspraak van woorden en zinnen, dierengeluiden of van muziekfragmenten die vrij van auteursrecht zijn (wat er niet zoveel zijn, want zowel de componist als de uitvoerenden moeten minimaal 70 jaar geleden zijn overleden òf zij moeten expliciet toestemming hebben gegeven). 

Geluidsfragmenten zijn en worden opgeslagen in Wikimedia Commons, in subcategorieën van [[c:Category:Audio files|Category:Audio files]]. 

Voor uploaden en gebruik: [[Help:Geluid]].

=== Tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp.

Er zijn drie manieren om tabellen aan een Wikbooks-pagina toe te voegen:
# Via Wikipedia: Maak de tabel eerst in Excel of Word, kopieer de cellen in Excel of de tabel in Word en plak die via de Visuele Editor in de {{Wp|Wikipedia:Zandbak|zandbak van Wikipedia}}, sla op. Ga nu naar ‘’Brontekst bewerken’’ in de zandbak-pagina, kopieer de tabel en plak die op de Wikibooks-pagina (via ‘’Bewerken’’). De tabel is nu qua structuur en tekst in orde, maar heeft nog wel wat nabewerking nodig voor weblinks, kleuren, spaties en andere soorten tekstopmaak (maar geloof me: dat is minder werk en kost minder hoofdbrekens dan methode 3). Maak de zandbak-pagina op Wikipedia weer leeg. Als de tabel die je wilt gebruiken al in Wikipedia staat, kun je de stap met de zandbak overslaan en rechtstreeks de tabel kopiëren uit Wikipedia (via ‘’Brontekst bewerken’’) en plakken in Wikibooks.
# Via een Commons-afbeelding: Maak een tabel in Word of Excel maken en
## sla die op als bestand met een format dat is toegestaan in Commons, zie [[c: Commons:File types]], bijvoorbeeld pdf, png of jpeg (kies voor opslaan als … of voor afdrukken naar bestand). Upload dat bestand vervolgens in Commons. Gebruik het Commons-bestand op je Wikibooks-pagina en voeg er een hoog px-gehalte aan toe, bijvoorbeeld: &lt;nowiki&gt;[[Bestand:Tabel-X|’’’600px’’’|Tabelnaam]]&lt;/nowiki&gt; (of een hoger getal), zodat de tabel goed leesbaar is.
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel precies op je scherm past en maak een print-screen; sla die mbv een tekenprogramma op als bestand voor Commons
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel op één A4 past, print die uit en maak er een scan van voor Commons. 
# Via Wikisyntax, op de Wikibooks-pagina. Weet van tevoren precies hoeveel kolommen en rijen nodig zijn. Rijen kunnen nog wel tamelijk gemakkelijk later worden toegevoegd of verwijderd, maar voor kolommen is dat gedoe. Zie [[Help:Tabellen]] voor de benodigde handelingen.

{{Sub}}</text>
      <sha1>fx20pbrh7qh7fwag9b6iv900xvn2ho9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431079</id>
      <parentid>431070</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:46:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Overige codes */ Aanvulling</comment>
      <origin>431079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10293" sha1="pjo90jnkw779ttzk0bdy1bbplk8gpkv" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je kunt lezen en schrijven. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken. 

De meest gebruikte codes kun je toevoegen via snelkoppelingen. De andere zul je handmatig moeten toevoegen.

== Tips vooraf ==
* Niets verbiedt je de kunst af te kijken. 
**Zoek eventueel in een ander wikiboek naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek.
**Klik daar op 'bewerken'.
**Kopieer daar de opmaakcode die je nodig hebt.
**Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan.
* Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor.

== Via snelkoppelingen ==
[[Bestand:Screenshot of the 2026 NL-Wikibooks toolbar with advanced tools.png|thumb|left|900px|Toolbar]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Als je op een pagina de tab &quot;Bewerken&quot; hebt aangeklikt, zie je bovenaan een balk, de toolbar. Klik voor een uitgebreidere versie op &quot;Uitgebreid&quot;.&lt;br&gt;
* De eerste regel bevat snelkoppelingen (v.l.n.r.) voor Vet (V), Cursief (C), een koppeling naar een andere webpagina, de mogelijkheid om afbeeldingen, referenties en sjablonen op te nemen, syntax te highlighten, Speciale tekens en Hulp voor meer mogelijkheden. Uiterst rechts: zoeken en vervangen, Voorvertoning in een nieuwe rechterhelft.
* Op de tweede regel (als je op &quot;Uitgebreid hebt geklikt) zijn er buttons voor:
** het maken van een kopje voor een nieuwe paragraaf, hoe minder &quot;=&quot;-tekens, hoe groter het lettertype; meer =-tekens zijn subkopjes
** tekstopmaak: een ongenummerde (*) en genummerde (#) lijst maken (zie [[Help:Lijsten]] voor het hoofdartikel), {{}} voor het opnemen van een computercode/sjabloon, code (nowiki) voor het invoegen van codes om ervoor te zorgen dat codes als tekst worden getoond en niet als koppeling/link, en een harde return/nieuwe regel
** invoegen van een galerij met afbeeldingen, doorverwijzing, tabel, wiskundige formules (2x)

Hoe het werkt: 
* selecteer de tekst waar je iets mee wilt, klik op de betreffende button en vul het pop-up-scherm (niet voor vet/cursief) aan; òf
* als je iets wilt invoegen: ga op de juiste plek in de tekst staan, klik op de gewenste button en vul het pop-up-scherm aan.

== Handmatig ==
Voor alle bewerkingen die niet in de toolbar staan, zul je handmatig codes moeten invullen. 
=== Eerste oriëntatie: [[:Help:Overzicht tekstopmaak]] ===
Samenvatting:
* &lt;nowiki&gt;== Kopje ==&lt;/nowiki&gt; (hoe meer =-tekens, hoe kleiner het kopje); zie toolbar, Uitgebreid, begin 2e regel.
* Nieuwe alinea: 2x Enter-toets of ''&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;''.
* Horizontale scheidslijn: &quot;&lt;nowiki&gt;----&lt;/nowiki&gt;&quot;.
* Lijsten met definities: ;Onderwerp: Definitie.
* Ongeordende en genummerde lijsten: zie toolbar, Uitgebreid, 2e regel.
* Inspringen: gebruik dubbele punt (:), hoe meer :, hoe verder wordt ingesprongen.
* Vet en cursief: Ctrl-v, resp. Ctrl-i, OF toolbar, 1e regel vooraan OF zelf &lt;nowiki&gt;'''vet woord''', '' cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''&lt;/nowiki.
* grote letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;grote letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* kleiner lettertype: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;kleine letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;,
* gekleurde letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; voor rode letters; vervang &quot;red&quot; door een andere gewenste standaardkleur in het Engels; meer kleuren: {{Wp|Lijst van HTML-kleuren}}.
* met achtergrond-kleur: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: darkgrey;&quot;&gt;gele achtergrondkleur met donkergrijze letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Doorstrepen: &lt;nowiki&gt;&lt;s&gt;doorgestreepte tekst&lt;/s&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Onderstrepen: liever niet, gebruik vet; anders: &lt;nowiki&gt;&lt;u&gt; onderstreepte tekst&lt;/u&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Uitlijnen: &lt;nowiki&gt;&lt;div style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; en er na &lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt; om het links uit te lijnen. vervang &quot;left&quot; door &quot;center&quot; (centreren) of &quot;right&quot;(rechts uit te lijnen tekst).
Voor een uitgebreider overzicht: {{Wp|en:Help:Wikitext|Help:Wikitext}} in de Engelse Wikipedia.

=== Links naar andere webpagina's ===
Zie [[Help:Gebruik van links]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Hier alleen een samenvatting.&lt;br&gt;
Als je in een Wikibooks-pagina wilt verwijzen naar een internet-pagina, dan is de URL alleen niet voldoende. Ook hiervoor gelden codes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verwijzingen naar pagina's binnen Wikibooks, naar Wikipedia, naar andere projecten binnen de Wikimedia-familie en naar externe websites.
* Naar een andere pagina '''binnen Wikibooks''': gebruik vierkante haken: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Veilig op het internet]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een boek) of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Plato/Leven en werk van Plato]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een hoofdstuk). Uitzondering: verwijzingen naar categorieën, dan is de syntax: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, met een dubbele punt vóór Categorie, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Scheikunde]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Naar de '''Nederlandstalige Wikipedia''': 
** In de tekst: zie [[Sjabloon:Wp]]
** Onderaan, voor een link naar het Onderwerp van het boek in Wikipedia: [[Sjabloon:Wikipedia]]. Voorbeelden: zie onderaan een willekeurige pagina in [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Wikipedia&amp;limit=500 Pagina's die verwijzen naar &quot;Sjabloon:Wikipedia&quot;]
* Naar een '''anderstalige Wikipedia''': &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{w|taalcode:Pagina|Omschrijving}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Spring|Spring}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; voor de Engelstalige Wikipedia. Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}, gebruik Set 1.
* Naar '''andere wikiprojecten''':
** In de tekst: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[projectcode:taalcode:Pagina|Omschrijving]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Bijvoorbeeld naar Commons: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:Category:Fungi of Flevoland in October]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:File:20141028 Hollandse Hout paddenstoelen.jpg|Paddenstoelen in Hollandse Hout]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
*** Projectcodes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis|Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] op Meta-Wiki. Gebruik de linker-tabel en daaruit de shortcut indien beschikbaar.
*** Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}.
** Onderaan, voor pagina's over hetzelfde Onderwerp als dit wikiboek of hoofdstuk: zie [[:Categorie:Sjablonen zusterproject]].
* Naar '''andere websites''', die niet tot de Wikimedia-familie horen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Dus enkele vierkante haak openen, de URL naar de gewenste website, een spatie en dan de naam van de website, enkele haak sluiten. Het is beleid binnen Wikibooks om zo min mogelijk naar externe websites te linken. En àls je het doet: zet ze dan onderaan, onder een kopje &quot;Externe links&quot;.

=== Overige codes ===
* [[Help:Formules]] voor het weergeven van wiskundige formules in de tekst.
* [[Help:ISBN]] voor het format van ISBN zoals dat in Wikibooks in literatuurverwijzingen wordt gebruikt.
* [[Help:Score]] voor het weergeven van muzieknoten. Zie ook subcategorieën van [[c:Category:Musical notation|Category:Musical notation]] voor afbeeldingen in Wikimedia Commons.

== Componenten toevoegen ==
Er bestaan binnen Wikibooks verschillende componenten die je kunt toevoegen. De meest bekende zijn afbeeldingen en tabellen. 

=== Afbeeldingen ===
Zie het hoofdstuk [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken|Afbeeldingen gebruiken]].

=== Galerij ===
Soms heb je aan een of twee afbeeldingen niet genoeg, maar wil je een rijtje achter elkaar. Dat kan met een galerij. Zie [[Help:Afbeeldingen#Fotogalerij]].

=== Geluid ===
Je kunt geluidsfragmenten toevoegen, bijvoorbeeld voor de uitspraak van woorden en zinnen, dierengeluiden of van muziekfragmenten die vrij van auteursrecht zijn (wat er niet zoveel zijn, want zowel de componist als de uitvoerenden moeten minimaal 70 jaar geleden zijn overleden òf zij moeten expliciet toestemming hebben gegeven). 

Geluidsfragmenten zijn en worden opgeslagen in Wikimedia Commons, in subcategorieën van [[c:Category:Audio files|Category:Audio files]]. 

Voor uploaden en gebruik: [[Help:Geluid]].

=== Tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp.

Er zijn drie manieren om tabellen aan een Wikbooks-pagina toe te voegen:
# Via Wikipedia: Maak de tabel eerst in Excel of Word, kopieer de cellen in Excel of de tabel in Word en plak die via de Visuele Editor in de {{Wp|Wikipedia:Zandbak|zandbak van Wikipedia}}, sla op. Ga nu naar ‘’Brontekst bewerken’’ in de zandbak-pagina, kopieer de tabel en plak die op de Wikibooks-pagina (via ‘’Bewerken’’). De tabel is nu qua structuur en tekst in orde, maar heeft nog wel wat nabewerking nodig voor weblinks, kleuren, spaties en andere soorten tekstopmaak (maar geloof me: dat is minder werk en kost minder hoofdbrekens dan methode 3). Maak de zandbak-pagina op Wikipedia weer leeg. Als de tabel die je wilt gebruiken al in Wikipedia staat, kun je de stap met de zandbak overslaan en rechtstreeks de tabel kopiëren uit Wikipedia (via ‘’Brontekst bewerken’’) en plakken in Wikibooks.
# Via een Commons-afbeelding: Maak een tabel in Word of Excel maken en
## sla die op als bestand met een format dat is toegestaan in Commons, zie [[c: Commons:File types]], bijvoorbeeld pdf, png of jpeg (kies voor opslaan als … of voor afdrukken naar bestand). Upload dat bestand vervolgens in Commons. Gebruik het Commons-bestand op je Wikibooks-pagina en voeg er een hoog px-gehalte aan toe, bijvoorbeeld: &lt;nowiki&gt;[[Bestand:Tabel-X|’’’600px’’’|Tabelnaam]]&lt;/nowiki&gt; (of een hoger getal), zodat de tabel goed leesbaar is.
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel precies op je scherm past en maak een print-screen; sla die mbv een tekenprogramma op als bestand voor Commons
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel op één A4 past, print die uit en maak er een scan van voor Commons. 
# Via Wikisyntax, op de Wikibooks-pagina. Weet van tevoren precies hoeveel kolommen en rijen nodig zijn. Rijen kunnen nog wel tamelijk gemakkelijk later worden toegevoegd of verwijderd, maar voor kolommen is dat gedoe. Zie [[Help:Tabellen]] voor de benodigde handelingen.

{{Sub}}</text>
      <sha1>pjo90jnkw779ttzk0bdy1bbplk8gpkv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431081</id>
      <parentid>431079</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:22:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Overige codes */ [[Help:TeX]]</comment>
      <origin>431081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10330" sha1="91scj2ier2dvzettbzjzz9973fj8b77" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je kunt lezen en schrijven. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken. 

De meest gebruikte codes kun je toevoegen via snelkoppelingen. De andere zul je handmatig moeten toevoegen.

== Tips vooraf ==
* Niets verbiedt je de kunst af te kijken. 
**Zoek eventueel in een ander wikiboek naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek.
**Klik daar op 'bewerken'.
**Kopieer daar de opmaakcode die je nodig hebt.
**Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan.
* Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor.

== Via snelkoppelingen ==
[[Bestand:Screenshot of the 2026 NL-Wikibooks toolbar with advanced tools.png|thumb|left|900px|Toolbar]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Als je op een pagina de tab &quot;Bewerken&quot; hebt aangeklikt, zie je bovenaan een balk, de toolbar. Klik voor een uitgebreidere versie op &quot;Uitgebreid&quot;.&lt;br&gt;
* De eerste regel bevat snelkoppelingen (v.l.n.r.) voor Vet (V), Cursief (C), een koppeling naar een andere webpagina, de mogelijkheid om afbeeldingen, referenties en sjablonen op te nemen, syntax te highlighten, Speciale tekens en Hulp voor meer mogelijkheden. Uiterst rechts: zoeken en vervangen, Voorvertoning in een nieuwe rechterhelft.
* Op de tweede regel (als je op &quot;Uitgebreid hebt geklikt) zijn er buttons voor:
** het maken van een kopje voor een nieuwe paragraaf, hoe minder &quot;=&quot;-tekens, hoe groter het lettertype; meer =-tekens zijn subkopjes
** tekstopmaak: een ongenummerde (*) en genummerde (#) lijst maken (zie [[Help:Lijsten]] voor het hoofdartikel), {{}} voor het opnemen van een computercode/sjabloon, code (nowiki) voor het invoegen van codes om ervoor te zorgen dat codes als tekst worden getoond en niet als koppeling/link, en een harde return/nieuwe regel
** invoegen van een galerij met afbeeldingen, doorverwijzing, tabel, wiskundige formules (2x)

Hoe het werkt: 
* selecteer de tekst waar je iets mee wilt, klik op de betreffende button en vul het pop-up-scherm (niet voor vet/cursief) aan; òf
* als je iets wilt invoegen: ga op de juiste plek in de tekst staan, klik op de gewenste button en vul het pop-up-scherm aan.

== Handmatig ==
Voor alle bewerkingen die niet in de toolbar staan, zul je handmatig codes moeten invullen. 
=== Eerste oriëntatie: [[:Help:Overzicht tekstopmaak]] ===
Samenvatting:
* &lt;nowiki&gt;== Kopje ==&lt;/nowiki&gt; (hoe meer =-tekens, hoe kleiner het kopje); zie toolbar, Uitgebreid, begin 2e regel.
* Nieuwe alinea: 2x Enter-toets of ''&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;''.
* Horizontale scheidslijn: &quot;&lt;nowiki&gt;----&lt;/nowiki&gt;&quot;.
* Lijsten met definities: ;Onderwerp: Definitie.
* Ongeordende en genummerde lijsten: zie toolbar, Uitgebreid, 2e regel.
* Inspringen: gebruik dubbele punt (:), hoe meer :, hoe verder wordt ingesprongen.
* Vet en cursief: Ctrl-v, resp. Ctrl-i, OF toolbar, 1e regel vooraan OF zelf &lt;nowiki&gt;'''vet woord''', '' cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''&lt;/nowiki.
* grote letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;grote letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* kleiner lettertype: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;kleine letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;,
* gekleurde letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; voor rode letters; vervang &quot;red&quot; door een andere gewenste standaardkleur in het Engels; meer kleuren: {{Wp|Lijst van HTML-kleuren}}.
* met achtergrond-kleur: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: darkgrey;&quot;&gt;gele achtergrondkleur met donkergrijze letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Doorstrepen: &lt;nowiki&gt;&lt;s&gt;doorgestreepte tekst&lt;/s&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Onderstrepen: liever niet, gebruik vet; anders: &lt;nowiki&gt;&lt;u&gt; onderstreepte tekst&lt;/u&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Uitlijnen: &lt;nowiki&gt;&lt;div style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; en er na &lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt; om het links uit te lijnen. vervang &quot;left&quot; door &quot;center&quot; (centreren) of &quot;right&quot;(rechts uit te lijnen tekst).
Voor een uitgebreider overzicht: {{Wp|en:Help:Wikitext|Help:Wikitext}} in de Engelse Wikipedia.

=== Links naar andere webpagina's ===
Zie [[Help:Gebruik van links]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Hier alleen een samenvatting.&lt;br&gt;
Als je in een Wikibooks-pagina wilt verwijzen naar een internet-pagina, dan is de URL alleen niet voldoende. Ook hiervoor gelden codes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verwijzingen naar pagina's binnen Wikibooks, naar Wikipedia, naar andere projecten binnen de Wikimedia-familie en naar externe websites.
* Naar een andere pagina '''binnen Wikibooks''': gebruik vierkante haken: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Veilig op het internet]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een boek) of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Plato/Leven en werk van Plato]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een hoofdstuk). Uitzondering: verwijzingen naar categorieën, dan is de syntax: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, met een dubbele punt vóór Categorie, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Scheikunde]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Naar de '''Nederlandstalige Wikipedia''': 
** In de tekst: zie [[Sjabloon:Wp]]
** Onderaan, voor een link naar het Onderwerp van het boek in Wikipedia: [[Sjabloon:Wikipedia]]. Voorbeelden: zie onderaan een willekeurige pagina in [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Wikipedia&amp;limit=500 Pagina's die verwijzen naar &quot;Sjabloon:Wikipedia&quot;]
* Naar een '''anderstalige Wikipedia''': &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{w|taalcode:Pagina|Omschrijving}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Spring|Spring}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; voor de Engelstalige Wikipedia. Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}, gebruik Set 1.
* Naar '''andere wikiprojecten''':
** In de tekst: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[projectcode:taalcode:Pagina|Omschrijving]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Bijvoorbeeld naar Commons: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:Category:Fungi of Flevoland in October]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:File:20141028 Hollandse Hout paddenstoelen.jpg|Paddenstoelen in Hollandse Hout]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
*** Projectcodes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis|Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] op Meta-Wiki. Gebruik de linker-tabel en daaruit de shortcut indien beschikbaar.
*** Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}.
** Onderaan, voor pagina's over hetzelfde Onderwerp als dit wikiboek of hoofdstuk: zie [[:Categorie:Sjablonen zusterproject]].
* Naar '''andere websites''', die niet tot de Wikimedia-familie horen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Dus enkele vierkante haak openen, de URL naar de gewenste website, een spatie en dan de naam van de website, enkele haak sluiten. Het is beleid binnen Wikibooks om zo min mogelijk naar externe websites te linken. En àls je het doet: zet ze dan onderaan, onder een kopje &quot;Externe links&quot;.

=== Overige codes ===
* [[Help:Formules]] (basis) en [[Help:TeX]] (uitgebreid) voor het weergeven van wiskundige formules in de tekst.
* [[Help:ISBN]] voor het format van ISBN zoals dat in Wikibooks in literatuurverwijzingen wordt gebruikt.
* [[Help:Score]] voor het weergeven van muzieknoten. Zie ook subcategorieën van [[c:Category:Musical notation|Category:Musical notation]] voor afbeeldingen in Wikimedia Commons.

== Componenten toevoegen ==
Er bestaan binnen Wikibooks verschillende componenten die je kunt toevoegen. De meest bekende zijn afbeeldingen en tabellen. 

=== Afbeeldingen ===
Zie het hoofdstuk [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken|Afbeeldingen gebruiken]].

=== Galerij ===
Soms heb je aan een of twee afbeeldingen niet genoeg, maar wil je een rijtje achter elkaar. Dat kan met een galerij. Zie [[Help:Afbeeldingen#Fotogalerij]].

=== Geluid ===
Je kunt geluidsfragmenten toevoegen, bijvoorbeeld voor de uitspraak van woorden en zinnen, dierengeluiden of van muziekfragmenten die vrij van auteursrecht zijn (wat er niet zoveel zijn, want zowel de componist als de uitvoerenden moeten minimaal 70 jaar geleden zijn overleden òf zij moeten expliciet toestemming hebben gegeven). 

Geluidsfragmenten zijn en worden opgeslagen in Wikimedia Commons, in subcategorieën van [[c:Category:Audio files|Category:Audio files]]. 

Voor uploaden en gebruik: [[Help:Geluid]].

=== Tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp.

Er zijn drie manieren om tabellen aan een Wikbooks-pagina toe te voegen:
# Via Wikipedia: Maak de tabel eerst in Excel of Word, kopieer de cellen in Excel of de tabel in Word en plak die via de Visuele Editor in de {{Wp|Wikipedia:Zandbak|zandbak van Wikipedia}}, sla op. Ga nu naar ‘’Brontekst bewerken’’ in de zandbak-pagina, kopieer de tabel en plak die op de Wikibooks-pagina (via ‘’Bewerken’’). De tabel is nu qua structuur en tekst in orde, maar heeft nog wel wat nabewerking nodig voor weblinks, kleuren, spaties en andere soorten tekstopmaak (maar geloof me: dat is minder werk en kost minder hoofdbrekens dan methode 3). Maak de zandbak-pagina op Wikipedia weer leeg. Als de tabel die je wilt gebruiken al in Wikipedia staat, kun je de stap met de zandbak overslaan en rechtstreeks de tabel kopiëren uit Wikipedia (via ‘’Brontekst bewerken’’) en plakken in Wikibooks.
# Via een Commons-afbeelding: Maak een tabel in Word of Excel maken en
## sla die op als bestand met een format dat is toegestaan in Commons, zie [[c: Commons:File types]], bijvoorbeeld pdf, png of jpeg (kies voor opslaan als … of voor afdrukken naar bestand). Upload dat bestand vervolgens in Commons. Gebruik het Commons-bestand op je Wikibooks-pagina en voeg er een hoog px-gehalte aan toe, bijvoorbeeld: &lt;nowiki&gt;[[Bestand:Tabel-X|’’’600px’’’|Tabelnaam]]&lt;/nowiki&gt; (of een hoger getal), zodat de tabel goed leesbaar is.
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel precies op je scherm past en maak een print-screen; sla die mbv een tekenprogramma op als bestand voor Commons
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel op één A4 past, print die uit en maak er een scan van voor Commons. 
# Via Wikisyntax, op de Wikibooks-pagina. Weet van tevoren precies hoeveel kolommen en rijen nodig zijn. Rijen kunnen nog wel tamelijk gemakkelijk later worden toegevoegd of verwijderd, maar voor kolommen is dat gedoe. Zie [[Help:Tabellen]] voor de benodigde handelingen.

{{Sub}}</text>
      <sha1>91scj2ier2dvzettbzjzz9973fj8b77</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431082</id>
      <parentid>431081</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Componenten toevoegen */ Tijdbalk</comment>
      <origin>431082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10490" sha1="3aot7nc6nqb9wop4l2kalkcz47fu57b" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je kunt lezen en schrijven. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken. 

De meest gebruikte codes kun je toevoegen via snelkoppelingen. De andere zul je handmatig moeten toevoegen.

== Tips vooraf ==
* Niets verbiedt je de kunst af te kijken. 
**Zoek eventueel in een ander wikiboek naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek.
**Klik daar op 'bewerken'.
**Kopieer daar de opmaakcode die je nodig hebt.
**Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan.
* Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor.

== Via snelkoppelingen ==
[[Bestand:Screenshot of the 2026 NL-Wikibooks toolbar with advanced tools.png|thumb|left|900px|Toolbar]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Als je op een pagina de tab &quot;Bewerken&quot; hebt aangeklikt, zie je bovenaan een balk, de toolbar. Klik voor een uitgebreidere versie op &quot;Uitgebreid&quot;.&lt;br&gt;
* De eerste regel bevat snelkoppelingen (v.l.n.r.) voor Vet (V), Cursief (C), een koppeling naar een andere webpagina, de mogelijkheid om afbeeldingen, referenties en sjablonen op te nemen, syntax te highlighten, Speciale tekens en Hulp voor meer mogelijkheden. Uiterst rechts: zoeken en vervangen, Voorvertoning in een nieuwe rechterhelft.
* Op de tweede regel (als je op &quot;Uitgebreid hebt geklikt) zijn er buttons voor:
** het maken van een kopje voor een nieuwe paragraaf, hoe minder &quot;=&quot;-tekens, hoe groter het lettertype; meer =-tekens zijn subkopjes
** tekstopmaak: een ongenummerde (*) en genummerde (#) lijst maken (zie [[Help:Lijsten]] voor het hoofdartikel), {{}} voor het opnemen van een computercode/sjabloon, code (nowiki) voor het invoegen van codes om ervoor te zorgen dat codes als tekst worden getoond en niet als koppeling/link, en een harde return/nieuwe regel
** invoegen van een galerij met afbeeldingen, doorverwijzing, tabel, wiskundige formules (2x)

Hoe het werkt: 
* selecteer de tekst waar je iets mee wilt, klik op de betreffende button en vul het pop-up-scherm (niet voor vet/cursief) aan; òf
* als je iets wilt invoegen: ga op de juiste plek in de tekst staan, klik op de gewenste button en vul het pop-up-scherm aan.

== Handmatig ==
Voor alle bewerkingen die niet in de toolbar staan, zul je handmatig codes moeten invullen. 
=== Eerste oriëntatie: [[:Help:Overzicht tekstopmaak]] ===
Samenvatting:
* &lt;nowiki&gt;== Kopje ==&lt;/nowiki&gt; (hoe meer =-tekens, hoe kleiner het kopje); zie toolbar, Uitgebreid, begin 2e regel.
* Nieuwe alinea: 2x Enter-toets of ''&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;''.
* Horizontale scheidslijn: &quot;&lt;nowiki&gt;----&lt;/nowiki&gt;&quot;.
* Lijsten met definities: ;Onderwerp: Definitie.
* Ongeordende en genummerde lijsten: zie toolbar, Uitgebreid, 2e regel.
* Inspringen: gebruik dubbele punt (:), hoe meer :, hoe verder wordt ingesprongen.
* Vet en cursief: Ctrl-v, resp. Ctrl-i, OF toolbar, 1e regel vooraan OF zelf &lt;nowiki&gt;'''vet woord''', '' cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''&lt;/nowiki.
* grote letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;grote letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* kleiner lettertype: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;kleine letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;,
* gekleurde letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; voor rode letters; vervang &quot;red&quot; door een andere gewenste standaardkleur in het Engels; meer kleuren: {{Wp|Lijst van HTML-kleuren}}.
* met achtergrond-kleur: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: darkgrey;&quot;&gt;gele achtergrondkleur met donkergrijze letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Doorstrepen: &lt;nowiki&gt;&lt;s&gt;doorgestreepte tekst&lt;/s&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Onderstrepen: liever niet, gebruik vet; anders: &lt;nowiki&gt;&lt;u&gt; onderstreepte tekst&lt;/u&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Uitlijnen: &lt;nowiki&gt;&lt;div style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; en er na &lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt; om het links uit te lijnen. vervang &quot;left&quot; door &quot;center&quot; (centreren) of &quot;right&quot;(rechts uit te lijnen tekst).
Voor een uitgebreider overzicht: {{Wp|en:Help:Wikitext|Help:Wikitext}} in de Engelse Wikipedia.

=== Links naar andere webpagina's ===
Zie [[Help:Gebruik van links]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Hier alleen een samenvatting.&lt;br&gt;
Als je in een Wikibooks-pagina wilt verwijzen naar een internet-pagina, dan is de URL alleen niet voldoende. Ook hiervoor gelden codes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verwijzingen naar pagina's binnen Wikibooks, naar Wikipedia, naar andere projecten binnen de Wikimedia-familie en naar externe websites.
* Naar een andere pagina '''binnen Wikibooks''': gebruik vierkante haken: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Veilig op het internet]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een boek) of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Plato/Leven en werk van Plato]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een hoofdstuk). Uitzondering: verwijzingen naar categorieën, dan is de syntax: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, met een dubbele punt vóór Categorie, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Scheikunde]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Naar de '''Nederlandstalige Wikipedia''': 
** In de tekst: zie [[Sjabloon:Wp]]
** Onderaan, voor een link naar het Onderwerp van het boek in Wikipedia: [[Sjabloon:Wikipedia]]. Voorbeelden: zie onderaan een willekeurige pagina in [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Wikipedia&amp;limit=500 Pagina's die verwijzen naar &quot;Sjabloon:Wikipedia&quot;]
* Naar een '''anderstalige Wikipedia''': &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{w|taalcode:Pagina|Omschrijving}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Spring|Spring}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; voor de Engelstalige Wikipedia. Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}, gebruik Set 1.
* Naar '''andere wikiprojecten''':
** In de tekst: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[projectcode:taalcode:Pagina|Omschrijving]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Bijvoorbeeld naar Commons: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:Category:Fungi of Flevoland in October]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:File:20141028 Hollandse Hout paddenstoelen.jpg|Paddenstoelen in Hollandse Hout]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
*** Projectcodes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis|Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] op Meta-Wiki. Gebruik de linker-tabel en daaruit de shortcut indien beschikbaar.
*** Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}.
** Onderaan, voor pagina's over hetzelfde Onderwerp als dit wikiboek of hoofdstuk: zie [[:Categorie:Sjablonen zusterproject]].
* Naar '''andere websites''', die niet tot de Wikimedia-familie horen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Dus enkele vierkante haak openen, de URL naar de gewenste website, een spatie en dan de naam van de website, enkele haak sluiten. Het is beleid binnen Wikibooks om zo min mogelijk naar externe websites te linken. En àls je het doet: zet ze dan onderaan, onder een kopje &quot;Externe links&quot;.

=== Overige codes ===
* [[Help:Formules]] (basis) en [[Help:TeX]] (uitgebreid) voor het weergeven van wiskundige formules in de tekst.
* [[Help:ISBN]] voor het format van ISBN zoals dat in Wikibooks in literatuurverwijzingen wordt gebruikt.
* [[Help:Score]] voor het weergeven van muzieknoten. Zie ook subcategorieën van [[c:Category:Musical notation|Category:Musical notation]] voor afbeeldingen in Wikimedia Commons.

== Componenten toevoegen ==
Er bestaan binnen Wikibooks verschillende componenten die je kunt toevoegen. De meest bekende zijn afbeeldingen en tabellen. 

=== Afbeeldingen ===
Zie het hoofdstuk [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken|Afbeeldingen gebruiken]].

=== Galerij ===
Soms heb je aan een of twee afbeeldingen niet genoeg, maar wil je een rijtje achter elkaar. Dat kan met een galerij. Zie [[Help:Afbeeldingen#Fotogalerij]].

=== Geluid ===
Je kunt geluidsfragmenten toevoegen, bijvoorbeeld voor de uitspraak van woorden en zinnen, dierengeluiden of van muziekfragmenten die vrij van auteursrecht zijn (wat er niet zoveel zijn, want zowel de componist als de uitvoerenden moeten minimaal 70 jaar geleden zijn overleden òf zij moeten expliciet toestemming hebben gegeven). 

Geluidsfragmenten zijn en worden opgeslagen in Wikimedia Commons, in subcategorieën van [[c:Category:Audio files|Category:Audio files]]. 

Voor uploaden en gebruik: [[Help:Geluid]].

=== Tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp.

Er zijn drie manieren om tabellen aan een Wikbooks-pagina toe te voegen:
# Via Wikipedia: Maak de tabel eerst in Excel of Word, kopieer de cellen in Excel of de tabel in Word en plak die via de Visuele Editor in de {{Wp|Wikipedia:Zandbak|zandbak van Wikipedia}}, sla op. Ga nu naar ‘’Brontekst bewerken’’ in de zandbak-pagina, kopieer de tabel en plak die op de Wikibooks-pagina (via ‘’Bewerken’’). De tabel is nu qua structuur en tekst in orde, maar heeft nog wel wat nabewerking nodig voor weblinks, kleuren, spaties en andere soorten tekstopmaak (maar geloof me: dat is minder werk en kost minder hoofdbrekens dan methode 3). Maak de zandbak-pagina op Wikipedia weer leeg. Als de tabel die je wilt gebruiken al in Wikipedia staat, kun je de stap met de zandbak overslaan en rechtstreeks de tabel kopiëren uit Wikipedia (via ‘’Brontekst bewerken’’) en plakken in Wikibooks.
# Via een Commons-afbeelding: Maak een tabel in Word of Excel maken en
## sla die op als bestand met een format dat is toegestaan in Commons, zie [[c: Commons:File types]], bijvoorbeeld pdf, png of jpeg (kies voor opslaan als … of voor afdrukken naar bestand). Upload dat bestand vervolgens in Commons. Gebruik het Commons-bestand op je Wikibooks-pagina en voeg er een hoog px-gehalte aan toe, bijvoorbeeld: &lt;nowiki&gt;[[Bestand:Tabel-X|’’’600px’’’|Tabelnaam]]&lt;/nowiki&gt; (of een hoger getal), zodat de tabel goed leesbaar is.
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel precies op je scherm past en maak een print-screen; sla die mbv een tekenprogramma op als bestand voor Commons
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel op één A4 past, print die uit en maak er een scan van voor Commons. 
# Via Wikisyntax, op de Wikibooks-pagina. Weet van tevoren precies hoeveel kolommen en rijen nodig zijn. Rijen kunnen nog wel tamelijk gemakkelijk later worden toegevoegd of verwijderd, maar voor kolommen is dat gedoe. Zie [[Help:Tabellen]] voor de benodigde handelingen.

=== Tijdbalk ===
Zie [[Help:Tijdbalken]] voor het maken van tijdslijnen (tijdsbalken), waardoor men een beter overzicht heeft in de ontwikkelingen in de tijd.

{{Sub}}</text>
      <sha1>3aot7nc6nqb9wop4l2kalkcz47fu57b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Overige bewerkingen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46888</id>
    <revision>
      <id>431083</id>
      <parentid>431025</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Wikibooks:Titelwijzigingsoorlog</comment>
      <origin>431083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3519" sha1="9vesyjsgliakz7mfdr26vsku0rs0bkn" xml:space="preserve">== Foute paginanaam ==
Zie [[Help:Titel van een artikel wijzigen]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp.&lt;br&gt;
Stel, je ziet een fout in een paginanaam. Er staat bijvoorbeeld een spelfout in, of bij nader inzien kun je toch beter een synoniem gebruiken. Te ondernemen handelingen:
# Denk er goed over na: is hernoemen echt noodzakelijk? Bij een schrijffout zeker wel, maar in andere situaties? Als je de pagina niet zelf hebt gemaakt: overleg met de oorspronkelijke auteur of bespreek het in de Lerarenkamer.
# Klik op &quot;Hernoemen&quot; aan de rechterkant van de pagina. Lees de instructie. Verbeter de naam in het veld &quot;Nieuwe paginanaam:&quot;. Geef de reden op, bijvoorbeeld ''spelfout'', ''meer in lijn met soortgelijke pagina's'', ''betere naam'' of verwijs naar een discussie over de paginanaam. Klik op &quot;Titel wijzigen&quot;. 
# Je krijgt nu een scherm waarop mededelingen staan. Lees die en onderneem actie. 
## Klik op de oude naam en vervolgens op &quot;Links naar deze pagina&quot; (aan de rechterkant). Ga de vermelde pagina's stuk voor stuk langs en verbeter er de oude paginanaam naar de nieuwe naam.
## Controleer ook de andere links die er staan, bijvoorbeeld naar Wikidata: is daar de oude naam correct gewijzigd naar de nieuwe?
Als je geen autorisatie hebt voor Hernoemen, vul dan het scherm toch in of vraag raad in de Lerarenkamer (link aan de linkerkant).
# Overweeg of het zinvol is om de oude pagina te bewaren. Wel als hij al langer bestaat of als vaak met de oude naam zal worden gezocht, niet als je die korte tijd tevoren zelf hebt aangemaakt en het onwaarschijnlijk is dat anderen er inmiddels een link ernaar hebben gelegd. In dat laatste geval: nomineer de oude pagina voor verwijdering.

Let op: Het hernoemen van Categorieën gaat anders, zie [[Help:Titel van een artikel wijzigen#Wijziging titel categorie]].

Pas op voor een [[Wikibooks:Titelwijzigingsoorlog]]! Overleg vooral veel.

== Overbodige pagina ==
Een pagina die naar jouw mening overbodig is, kun je laten verwijderen. Lees eerst [[Help:Veelgestelde vragen#Hoe kan ik een pagina verwijderd krijgen? (Bijvoorbeeld een die ik zelf geschreven heb)|Help:Veelgestelde vragen#Hoe kan ik een pagina verwijderd krijgen?]] en daarna (als het dan nog nodig is) [[Wikibooks:Te verwijderen pagina's]] voor beleid en instructies.

== Dubbele pagina's ==
Als er twee pagina's zijn die veel op elkaar lijken:
* Informeer of beide pagina's kunnen worden samengevoegd. Allereerst bij de oorspronkelijke auteurs van beide pagina's. Als één of beide niet meer actief zijn: vraag het na in de Lerarenkamer (link aan de linkerkant). Doe een voorstel voor welke pagina moet blijven en welke een zogenaamde &quot;redirect&quot; kan krijgen, een verwijzing naar de pagina die blijft, en vraag of dat akkoord is.
* Als er akkoord is: 
** Voeg beide pagina's samen. Zorg ervoor dat zoveel mogelijk informatie behouden blijft. 
** Maak een redirect op de pagina die vervalt, zie [[Help:Redirect]]. 
** Controleer die pagina op &quot;Links op deze pagina&quot; en ga ze stuk voor stuk langs. Wijzig de links naar de vervallen pagina naar die van de pagina die blijft.

Als beide pagina's moeten blijven bestaan, bijvoorbeeld omdat het om dezelfde term met twee betekenissen gaat of omdat het om twee verschillende aspecten van hetzelfde begrip gaat: behoud dan beide pagina's en vermeld beide op een (nieuwe) doorverwijspagina, zie [[Help:Doorverwijspagina]].

Zie [[Help:Redirect]] voor welk soort pagina's zonder meer een redirect kunnen krijgen, of die je zelfs expres kunt aanmaken. 

{{Sub}}</text>
      <sha1>9vesyjsgliakz7mfdr26vsku0rs0bkn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Account</title>
    <ns>12</ns>
    <id>46889</id>
    <revision>
      <id>431084</id>
      <parentid>431020</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Faciliteiten</comment>
      <origin>431084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8328" sha1="97sg937idqzxxwqbhsngnrohi01qy2t" xml:space="preserve">Een '''account''' of '''gebruikersnaam''' biedt zowel de gebruiker als het systeem een identificatie: Het systeem weet wie iemand is wanneer u inlogt en u kunt zelf later nakijken welke bewerkingen u heeft gedaan. Ook kunt u uw eigen voorkeuren instellen, attenderingen krijgen als door u gestarte of bewerkte pagina's worden gewijzigd en gemakkelijker meediscussiëren of vragen stellen (ook &quot;collega's&quot; weten dan met wie ze te maken hebben).

Wanneer is een account nodig: niet als eindgebruiker of voor het zoeken naar en lezen van wikiboeken, hoofdstukken of andere pagina's. 

Wel is een account handig voor allerlei bewerkingen, deelname aan discussies of het plaatsen van opmerkingen op een overlegpagina. 

Als u al een account hebt voor Wikipedia, Wikimedia Commons of een ander onderdeel van de [https://www.wikipedia.org Wikimedia Foundation]], gebruik die dan. Een apart account voor Wikibooks is dan niet nodig.

== Een nieuw account maken ==
* Klik rechtsboven op &quot;Account aanmaken&quot;.
* Bedenk een geschikte gebruikersnaam. U mag uw echte naam gebruiken of een alias, wat u wilt, zolang hij nog niet in gebruik is en voldoet aan de {{Wp|Wikipedia:Gebruikersnaam#Criteria voor een gebruikersnaam}}. Een accountnaam is hoofdlettergevoelig.
** Deze gebruikersnaam is openbaar en wordt vermeld bij alles wat u doet op Wikibooks, bijvoorbeeld: bewerkingen van pagina's, bijdragen in discussies en in logboeken met uw bijdragen. Hij is ook vindbaar via Google. 
** Dit account is ook bruikbaar op Wikipedia, Wikimedia Commons en andere zusterprojecten. Wel zult u steeds bij elk project apart moeten inloggen (via één klik als u al bij een ander Wikimedia-project bent aangemeld) en uw instellingen en persoonlijke pagina's beheren.
* Vul de rest van het formulier in, ook uw e-mail-adres. Deze blijft geheim en is ook voor andere Wikimedia-gebruikers niet zichtbaar. Zij kunnen u wel via uw e-mail benaderen als u aangeeft dat dat is toegestaan (via uw Voorkeuren). Het voordeel van het invullen van een e-mail-adres is, dat u via uw  e-mail attenderingen kan ontvangen over nieuwe mededelingen op uw overlegpagina, op pagina's die u eerder heeft bewerkt of die u volgt (klik op het sterretje rechts van &quot;Geschiedenis weergeven&quot; om een pagina te volgen of ontvolgen). U kunt dan aan de hand van de links in de attenderingsmails deze nieuwe wijzigingen bekijken en eventueel actie ondernemen. Klik ten slotte op &quot;Uw account aanmaken&quot;. 
* Bevestig uw e-mail-adres (zie uw inbox). 
* Ga naar Voorkeuren (klik op het v'tje rechts van het poppetje helemaal rechtsboven op een scherm) en pas die stuk-voor-stuk aan aan uw voorkeuren. &quot;Globale voorkeuren&quot; gelden voor alle Wikimedia-projecten (zoals Wikipedia en Wikimedia Commons). Voor meer informatie: zie [[Help:Voorkeuren]].
* Als het goed is, ziet u nu bovenaan een (rode) link naar uw gebruikersnaam staan. Klik daar op. U komt nu op uw eigen gebruikerspagina, op de voorpagina ervan. Richt uw voorpagina in. Uw voorpagina is uw visistekaartje. Als iemand op Wikibooks een indruk van u wilt krijgen, gaat hij/zij naar deze pagina. Vertel bijvoorbeeld iets over uzelf, biedt links naar wikiboeken die u bent gestart of waaraan u een grote bijdrage hebt geleverd, wat u wilt. De pagina is van u en in principe bent u de enige die hem muteert, tenzij er zaken op staan die niet door de beugel kunnen. 
* Zo'n &quot;voorpagina&quot; kunt u ook inrichten voor alle onderdelen van Wikimedia tegelijk, via [[m:Main_Page|Meta-Wikimedia]], maar dan in het Engels. Dan hoeft u niet voor elk onderdeel waarop u actief bent opnieuw zo'n pagina te maken (dat mag overigens wel).
Let op: Als u zich op Wikibooks of op een van de zuster-projeten misdraagt, zult u eerst een waarschuwing krijgen, bij herhaald slecht gedrag zal uw account worden geblokkeerd voor kortere of langere tijd. Zie vooralsnog {{Wp|Wikipedia:Blokkeerbeleid}} voor meer informatie.

== Tijdelijk account ==
Als u geen account heeft, of niet bent ingelogd, en toch bewerkingen uitvoert, wordt er automatisch een [[Help:Tijdelijke accounts|tijdelijk account]] aangemaakt. Elke keer als u gedurende 90 dagen een bewerking uitvoert, gebeurt dat op dit tijdelijke account. Na 90 dagen wordt het uitgeschakeld. Zo'n tijdelijk account heeft slechts beperkte mogelijkheden en wordt extra in de gaten gehouden.

== Faciliteiten ==
Naast de bovengenoemde mogelijkheden bestaan er nog meer faciliteiten:
* Overzicht van '''alle bewerkingen''' die u op Wikibooks hebt gedaan: klik op de v naast het poppetje rechtsboven en kies voor &quot;Bijdragen&quot;. 
* '''Volglijst''': Overzicht van alle pagina's die u volgt. Klik op het sterretje rechtsboven, links van het poppetje. 
** Nu verschijnt een lijst met recente updates van pagina's die u volgt, zowel wijzigingen die u zelf daarop heeft aangebracht als die door anderen zijn gemaakt. 
** Bovenaan kunt u kiezen voor &quot;Volglijst bewerken&quot; om pagina's te verwijderen of aan te passen. Vink pagina's aan die u wilt verwijderen en klik vervolgens op de button rechts boven &quot;Pagina's verwijderen&quot;. 
** Met &quot;Ruwe volglijst bewerken&quot; hoeft u pagina's niet stuk voor stuk aan te vinken, maar kunt u er vele tegelijk selecteren en verwijderen. Vergeet niet om na afloop op de button &quot;Volglijst bijwerken&quot; onderaan te klikken. 
* Eigen '''onderpagina's''' maken, bijvoorbeeld voor een kladblokpagina. Ga daarvoor naar de hoofdpagina van uw account. Type vervolgens in de URL achter de accountnaam een slash en de naam van de gewenste pagina, bijvoorbeeld ''&lt;nowiki&gt;https://nl.wikibooks.org/wiki/Gebruiker:XYZ/Kladblok&lt;/nowiki&gt;'' (NB gebruik in plaats van XYZ uw eigen gebruikersnaam).
** Om te kijken welke onderpagina's er zijn: zet ''&lt;nowiki&gt;{{Special:Prefixindex/User:XYZ/}}&lt;/nowiki&gt;'' in een eigen (onder)pagina.
* '''Statistieken''': Kijken bij welke onderdelen van Wikimedia u allemaal iets hebt gedaan: 
** ''&lt;nowiki&gt;https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:CentralAuth/XYZ&lt;/nowiki&gt;'' (vul ipv XYZ de eigen gebruikersnaam in). Toont aantallen bewerkingen per wiki.
** ''&lt;nowiki&gt;https://xtools.wmcloud.org/ec/nl.wikibooks.org/XYZ&lt;/nowiki&gt;'' (vul ipv XYZ de eigen gebruikersnaam in). Een schat aan informatie met wat u allemaal op Wikibooks hebt gedaan, uitgesplitst naar onderdeel, zoals aantallen bewerkingen per pagina, categorie, ...; daarnaast datums, rechten en vele doorklikmogelijkheden naar meer informatie. Ook handig als u weet dat u ooit aan een bepaalde pagina (ook overleg-, discussie-pagina's en templates) hebt gewerkt, maar u zich de naam niet meer herinnert.
* '''[https://xtools.wmflabs.org/ec?sections=all Overzicht van pagina's die je gecreëerd hebt]''', met o.a. creatiedatum, pageviews (ook te gebruiken voor andere Wikimedia-projecten).
* Een '''andere gebruiker e-mailen'''. De normale methode voor contact met een andere Commons-gebruiker is via zijn/haar overlegpagina (of via een andere overlegpagina, zoals van een wikiboek, hoofdstuk of een categorie, afhankelijk van het onderwerp). Maar u kunt iemand ook een e-mail sturen, bijvoorbeeld als het om iets persoonlijks gaat. Ga daarvoor naar de gebruikerspagina van de betreffende gebruiker en klik rechts op &quot;Deze gebruiker emailen&quot; (onder het kopje Hulpmiddelen). Wees u er wel van bewust dat dan ook uw e-mail-adres bij die ander bekend kan worden, namelijk als de ander u terugmailt of als u zelf terugmailt als u zo'n e-mail ontvangt, dan wordt uw e-mail-adres zichtbaar voor de ander. Als u dat niet wilt:
** 1) antwoord niet via de mail, maar via de overleg-pagina van die andere gebruiker
** 2) neem een apart e-mail-adres voor Wikimedia, bijvoorbeeld met uw gebruikersnaam, vul die in bij de Voorkeuren op uw account, en voer correspondentie via dat e-mail-adres.

== Bronnen ==
* Voor het eerste deel van deze Help-pagina is een kopie gemaakt van [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Accounts]] en vervolgens aangepast aan Wikibooks.
* Voor de paragraaf &quot;Faciliteiten&quot; is een kopie gemaakt van [[Handboek Wikimedia Commons/Deel II Voor gevorderden#Accounts voor gevorderden]] en vervolgens aangepast aan Wikibooks.

{{Te doen| Nadat statistiekpagina's weer beschikbaar zijn: onderdeel &quot;Kijken bij welke onderdelen van Wikimedia u allemaal iets hebt gedaan:&quot; controleren en aanpassen| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 okt 2026 08:51 (CEST) }}

[[Categorie:Help]]</text>
      <sha1>97sg937idqzxxwqbhsngnrohi01qy2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Geluidsbestanden</title>
    <ns>12</ns>
    <id>46890</id>
    <redirect title="Help:Ogg Vorbis" />
    <revision>
      <id>431077</id>
      <timestamp>2026-10-22T16:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>#Redirect [[Help:Ogg Vorbis]]</comment>
      <origin>431077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="c3c6puqojbqjjchy5j9l2v3301hafhk" xml:space="preserve">#Redirect [[Help:Ogg Vorbis]]

[[Categorie:Help]]</text>
      <sha1>c3c6puqojbqjjchy5j9l2v3301hafhk</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>