Wikibooks:Lerarenkamer

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="nl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>nlwikibooks</dbname>
    <base>https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speciaal</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Overleg</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Gebruiker</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Overleg gebruiker</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Overleg Wikibooks</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Bestand</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Overleg bestand</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Overleg MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Sjabloon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Overleg sjabloon</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Overleg help</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Overleg categorie</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Transwiki</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Overleg transwiki</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Wikijunior</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Overleg Wikijunior</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Overleg module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Wikibooks:Lerarenkamer</title>
    <ns>4</ns>
    <id>30</id>
    <revision>
      <id>431098</id>
      <parentid>430996</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? */ Reactie</comment>
      <origin>431098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18862" sha1="7tr9lnsutt9qhtanvcokqn2pcces4eb" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

== Sjabloon:Portalen ==
Op [[Sjabloon:Portalen]] ontbreken nog &lt;del&gt;twee&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;vier&lt;/ins&gt; icoontjes (voor &quot;Onderwijs&quot; en &quot;Esoterie&quot;), die heb ik ook in [[c:Category:Wikipedia_portal_icons,_SVG]] niet kunnen vinden. Help, please? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 apr 2026 14:03 (CEST)

== Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? ==
Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? Bij die eerste staat nu maar één pagina en geen verwijzing naar de tweede, terwijl ik de indruk heb dat die tweede de hoofdcategorie is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 07:47 (CEST)

:En nu ik er nog eens beter naar kijk: 
:# Kan die éne pagina [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] omgezet worden naar twee pagina's (oftewel: kan het eerste deel een aparte pagina worden)? 
:# En kunnen die dan beide Help-pagina's worden? Daar lijken ze mij beter thuis te horen. Dan kan de [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] helemaal vervallen.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 08:29 (CEST)

::0. Ja, ik heb Categorie:Onderwijs en Opleiding meteen maar verwijderd.
::1. Zal ik zsm. eens naar kijken.
::2. Hm, dat is niet wat de schrijver bedoeld heeft, en ik vind dat we dat moeten respecteren. - 
::PS. Ik heb nog steeds moeite met het woord &quot;Wikibook&quot;, en ik zou dat liever &quot;Wikiboek&quot; noemen (en dan ook ook ''overal'' op de site).
::[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:33 (CEST)
:::0. Dank
:::1. Ik wacht af.
:::2. OK
:::PS Duidelijk. Zal ik hem hernoemen naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:33 (CEST) {{Done}} ; Ik ga nu deze pagina omvormen naar een echt Wikiboek en aanvullen (in de geest van [[Handboek Wikimedia Commons]]); graag commentaar als dat niet de bedoeling is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2026 12:05 (CEST)
::::Ja, graag. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:18 (CEST)

== SPV inhoud-categorieën uitsluiten in [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] ==
Is er een mogelijkheid om categorieën voor &quot;inhoud&quot; (zoals [[:Categorie:Huisdierengids - inhoud]]) uit te sluiten van [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]? Ze bestaan niet zo specifiek in Wikidata, het is overzichtelijk genoeg om alleen de hoofdpagina (in dit geval [[Huisdierengids]]) op te nemen in Wikidata en het is veel werk om telkens ''&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;'' te moeten toevoegen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 11:51 (CEST)

:Een eenvoudige oplossing zou zijn om {{Tl|Niet te koppelen}} in te voegen in {{Tl|Sub}}, maar ''niet'' voor boeken als bv. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], het [[Kookboek]], en mogelijk (veel?) meer; zulke uitzonderingen kunnen wel geprogrammeerd worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:04 (CEST)

::Het gaat me hier niet om de hoofdstukken (waarin {{Tl|Sub}} wordt gebruikt), want die moeten wat mij betreft wel gekoppeld kunnen worden en ook in de lijst verschijnen, ook als ze niet in Ecologisch tuinieren of Kookboek staan. Het gaat mij om de categorieën zelf. Misschien iets als: 
  If Categorienaam heeft/eindigt op &quot;- inhoud&quot;, then do not add this category to [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]
::(of iets soortgelijke, mijn basis-programmeerkennis dateert van tientallen jaren geleden, dus ik heb geen idee of dat hier de oplossing is of zelfs maar mogelijk is). --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:59 (CEST)

== Wat is het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplanken|Boekenplank]]? ==
Wat is in Wikibooks het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplanken|Boekenplank]]? Wanneer gebruik je het één en wanneer het ander? Of kunnen ze worden samengevoegd tot één navigatietool? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 aug 2026 13:42 (CEST)
:Die vraag was in 2007 ook al aan de orde zag ik, zie [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2007#Opmerking hier] (de tweede alinea, vanaf &quot;Misschien zou het leuk zijn...&quot;).
:De functie van beide is inderdaad ongeveer gelijk, alleen het ''imago'' van de termen verschilt nogal. Ik vind &quot;portaal&quot; eerlijk gezgd een te groot woord, als het moest zou ik wsch. voor &quot;boekenplank&quot; kiezen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 okt 2026 23:54 (CEST)
::Ik zie dat er in 2007 een meerderheid was voor het vervangen van portalen door boekenplanken. Ik kies ook voor Boekenplank. Jammer dat er toen geen gevolg aan de uitkomst is gegeven. Kunnen we dat alsnog doen, eventueel door eerst hier nog een korte stemming te houden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:10 (CEST)
:::Dat klopt niet helemaal, het ging toen om de keuze tussen portaal en boekenplank als naam voor een ''nieuwe'' naamruimte.
:::Ik stem voor het houden van een nieuwe stemming. Maar... weet waar je aan begint, dit is geen kwestie van &quot;even&quot; de titels wijzigen! Een aantal portalen en boekenplanken hebben een zelfde of vergelijkbare titel, de meeste echter niet! Vergelijk:
:::*[[:Categorie:Boekenplanken]] en 
:::*[[:Categorie:Portaal]]. 
::::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 13:28 (CEST)
::::Dank voor de waarschuwing. Ik heb ooit op Commons bijna alle categorieën met ''grey'' (Brits Engels) in de naam hernoemd naar ''gray'' (Amerikaans Engels) en dat waren er in ieder geval honderden, alleen de auto's heb ik overgeslagen. Dus zo'n 16 portalen hernoemen moet ook wel lukken. En de sjablonen moeten worden aangepast. 
::::Zal ik de stemming starten? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:04 (CEST)
:::::Graag. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:09 (CEST)

=====En dan zijn er ook nog...=====
:... [[:Categorie:Afdeling|Afdelingen]]. Wat voegt dit onderscheid toe, waartoe dient het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 22 sep 2026 11:09 (CEST)
::Dat is een onderdeel van de structuur van de [[Wikiversiteit:Structuur|Wikiversiteit]], zie ook [[:Categorie:Wikiversiteit]] en [[Wikiversiteit:Structuur]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 21:18 (CEST) &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(onderwerp opgesplitst))&lt;/span&gt;

== Verwijdernominatie van lesmateriaal op Wikipedia ==
Op Wikipedia heeft een gebruiker in zijn gebruikersnaamruimte pagina's aangemaakt met lesmateriaal voor zijn studenten die op basis van artikelen in Wikipedia-opdrachten uitvoerden met/op Wikipedia. Een aantal van die pagina's zijn nu genomineerd om verwijderd te worden hier: [[w:Wikipedia:Te beoordelen pagina's/Toegevoegd 20260904]]. Misschien is het handig als er gebruikers van Wikibooks meekijken, mogelijk zijn ze beter op hun plek in Wikibooks. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 4 sep 2026 22:44 (CEST)

:@[[Gebruiker:Romaine]]: Ik heb de tip toegevoegd bij de discussie op Wikipedia (hij stond er al, maar summier, ik heb wat meer toelichting gegeven). Het lijkt mij aan de schrijver zelf om die pagina's over te hevelen en in te passen in de Wikibooks-structuur. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 sep 2026 05:51 (CEST)
::Inmiddels heeft de auteur in ieder geval een deel overgeheveld naar Wikibooks. Dus ik denk dat deze kwestie hier gesloten kan worden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 06:28 (CEST)

== Save the date - auteursrechten - 6 februari 2027 ==
Het is nog even weg, maar please save the date. Op zaterdagmiddag 6 februari 2027 organiseren wij (@[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] en @[[Gebruiker:Vysotsky|Vysotsky]]) samen met {{Wp|Vereniging Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland}} een bijeenkomst in Utrecht. Op het programma alles wat je zou willen weten over auteursrechten op Commons. We hebben een gastspreker, Maarten Zeinstra, een expert op het gebied van auteursrechten. {{Wp|Event:Auteursrechten_2027|Hier staat het programma}}. Je kunt je ook alvast inschrijven als je erbij wilt zijn.

Heb je wensen, vragen en suggesties, gebruik dan {{Wp|Event talk:Auteursrechten 2027|de overlegpagina}} bij het evenement. 

Hopelijk tot ziens op 6 februari! Met rechtenvrije groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 13:30 (CEST)

:Ik heb de vrijheid genomen om de rode links om te zetten naar blauwe, hoop dat je dat niet erg vindt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 16:30 (CEST)
::Dank je hartelijk Jopke, heel fijn natuurlijk! Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 17:02 (CEST)

== Over [[Oudgriekse syntaxis]] en [[Oudgriekse vormleer]] ==
Het lijkt er op dat het Wikibook [[Oudgriekse syntaxis]] alleen bestaat uit een voorpagina en verder niets. Kopt dit? Zo ja: voorstel: hernoem hem naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], die al in het [[Sjabloon:Index Oudgrieks]] staat, maar nog een rode link heeft. Vervolgens zal die voorpagina omgevormd moeten worden tot een hoofdstuk dat bij dit Wikibook past. Idealiter vult iemand dit hoofdstuk aan tot een volwaardige tekst (maar ik heb geen verstand van Oudgrieks, dus dat laat ik aan iemand anders over). Heeft iemand hier bezwaar tegen of een beter idee? '''Half''' {{Done}}: pagina is hernoemd, maar ['''aktiepunt:'''] is nu een bijna blanco blad, dus nog inhoud nodig. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2026 07:33 (CEST)

Iets soortgelijks geldt voor [[Oudgriekse vormleer]]. Die is ietsje verder, maar is nog lang geen volwaardig Wikibook. Voorstel: voeg de bestaande hoofdstukken samen met soortgelijke hoofdstukken in [[Oudgrieks]], bekijk wat verder bewaard moet blijven en hevel ook dat over. Geef redirects aan het te vervallen boek en diens hoofdstukken. 

Ping [[Gebruiker:Aries3003|Aries3003]] + [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] - [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 12:00 (CEST)

:Dag JopkeB, wat mij betreft is hier niets op tegen. Ik heb jaren geleden het idee gehad om aan dit project te beginnen, maar door tijdsgebrek ben ik er helaas nooit echt aan toegekomen. Als ik ergens mee kan helpen, laat het dan maar weten.
:Groetjes, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 28 sep 2026 19:55 (CEST)
::Dank voor uw reactie, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]], ik zet het op mijn To-do-lijst. Ik laat het weten als ik nog hulp nodig heb. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:17 (CEST)
::@[[Gebruiker:Wikibelgiaan]]: Stand van zaken/hulp gevraagd:
::# [[Oudgriekse syntaxis]] - is, zoals voorgesteld, overgeheveld naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], maar is verder nog helemaal leeg, en heeft dan ook het predikaat &quot;beginnetje&quot;. ('''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''Dus wie hier iets van afweet, kan aan de slag!)
::# [[Oudgriekse vormleer/Naamwoorden]] - niet gelukt om in te voegen (te specifieke kennis voor nodig) '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u dat willen doen?
::# [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden|Het lidwoord]] - is ingevoegd in [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden]] '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u willen controleren of er nu geen nonsens staat?
::# Over [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]]: 
::## het eerste deel is overgeheveld naar de nieuwe pagina [[Oudgrieks/Vormleer]] en ook de Index daarop aangepast;
::## het tweede deel is overgeheveld naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] (nieuwe pagina);
::## het deel met de literatuur is vooralsnog blijven staan; de genoemde werken lijken mij verouderd; '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''kunnen deze twee blokken worden verwijderd? Zo nee: waarnaar kunnen ze worden overgeheveld?
::'''Nog doen''': redirect maken in [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]] en [[Oudgriekse vormleer]] als die leeg zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 okt 2026 12:46 (CEST)
:::Beste [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], dit ziet er alvast goed uit! Ik heb een paar wijzigingen aangebracht om de sectie &quot;Naamwoorden&quot; op een logische plek in te voeren. De sectie over &quot;Het lidwoord&quot; lijkt me in elk geval correct. Het onderdeeltje met de literatuur is inderdaad een beetje verouderd, maar misschien beter om deze even te laten staan zodat ze kan aangevuld worden. Als ik even tijd heb, wil ik wel even kijken. [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 12 okt 2026 00:30 (CEST)

== Over de categoriestructuur van [[:Categorie:Samenleving]] ==
Er bestaan drie op het eerste gezicht nauw verwante begrippen, waarvan voor mij de verschillen niet duidelijk zijn:
* [[:Categorie:Samenleving]] en twee van zijn subcategorieën:
* [[:Categorie:Mens en maatschappij]]
* [[:Categorie:Humane samenleving]]
Kan iemand duidelijke omschrijvingen van deze begrippen geven, waarbij de verschillen (voor het categoriseren van Wikiboeken) goed afgebakend zijn? Welke Wikiboeken horen in welke categorie? Of, nog liever: kunnen deze drie categorieën worden samengevoegd? Zoveel staat er (nog) niet in. 

'''Voorstel''' voor die laatste situatie: Maak [[:Categorie:Mens en maatschappij]] voorlopig de hoofdcategorie (net als in Wikipedia) en verplaats de subcategorieën en pagina's uit [[:Categorie:Samenleving]] en [[:Categorie:Humane samenleving]] naar deze categorie. De categorieën ''Samenleving'' en ''Humane samenleving'' kunnen dan vervallen. Als er in de toekomst toch teveel onderdelen ontstaan, kan men naar de dan geldende inzichten een of meer nieuwe sub-categorieën maken.

Als er geen reacties zijn zal ik omstreeks eind oktober 2026 dit voorstel gaan uitvoeren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 15:04 (CEST)

:Ik denk dat jij meer inzicht in deze materie hebt dan ik, dan zou ik me er eerst eens goed in moeten verdiepen en daar ontbreekt me nu even de fut voor. Ga gerust je gang als je mogelijkheden ziet om Wikibooks te verbeteren, ik heb er alle vertrouwen in. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 00:39 (CEST)
::Dank voor het vertrouwen. Ik wacht nog even andere reacties af en ga er dan mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:21 (CEST)

== Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? ==
Worden (nieuwe) teksten in Wikibooks nog steeds onder een dubbellicentie geplaatst (GNU/GFDL/GNU/FDL en CC-BY-SA)? Volgens [[Wikibooks:Auteursrechten]] nog wel. Persoonlijk zou ik het handiger vinden om ze alleen onder de licentie CC-BY-SA te plaatsen, net als Commons en Wikipedia. (Want betekent dit dat afbeeldingen uit Commons nu ook onder de dubbellicentie op Wikibooks worden gepubliceerd? En dat teksten die uit Wikibooks worden overgenomen in Wikipedia plotseling een dubbellicentie nodig hebben?) Onderaan Wikibooks staat trouwens wel alleen de licentie CC-BY-SA genoemd, dat zou betekenen dat alleen de tekst in [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]] hoeven te worden aangepast. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 12:31 (CEST)
:Van licenties heb ik geen kaas gegeten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:12 (CEST)
:@[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] en @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] weten jullie het antwoord wel? Zo niet: waar kan ik dan terecht? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 05:00 (CEST)
::Als je kijkt [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use#7._Licensing_of_Content op de gebruiksvoorwaarden] zijn op Wikimedia projecten nog steeds die twee licenties tegelijk mogelijk. Ik meen dat GFDL voor bepaalde content voordelen heeft, maar het lijkt me prima om elders advies te vragen. Bedankt voor de ping trouwens! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 10:23 (CEST)
:::[[Gebruiker:Ellywa]]: Dank voor je reactie. Waar of bij wie zou ik elders advies kunnen vragen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:50 (CEST)
::::Ik kan je daar niet bij helpen. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Comparison_of_GFDL_and_CC_BY-SA hier] staat een vergelijking. Maar we kunnen wat mij betreft de situatie van de Engelstalige Wikibooks overnemen, als daar wel CCBYSA als enige geldt, heb ik niet uitgezocht. GFDL is in elk geval onhandig bij hergebruik, zie het gelinkte stuk. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 17:02 (CEST)
:::::[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]: Dank voor je reactie. 
:::::De Engelstalige Wikibooks heeft dezelfde tekst over licentie onderaan elke pagina staan als de Nederlandstalige: als licentie wordt alleen Creative Commons Attribution-ShareAlike License vermeld, niet de GFDL. Zie bijvoorbeeld [[b:en:Main Page|Main Page]]
:::::Ik heb nog even verder gespit en zag dat je zelf op [[Wikibooks:Info]] op 28 jan 2016 de GNU-licentie hebt verwijderd en alleen de  Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie hebt laten staan, zie https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks%3AInfo&amp;diff=300490&amp;oldid=294437. Ik neem aan dat je dat niet zomaar zelf hebt verzonnen, maar dat daar aanleiding voor was. 
:::::Dit brengt mij tot de conclusies: 
:::::# Voor de NL-WB, in ieder geval vanaf 28 jan 2016, geldt voor nieuwe bijdragen alleen de CCBYSA-licentie en niet langer een dubbellicentie. 
:::::# Beleids- en instructie-pagina's waarop de dubbellicentie/GNU/GFDL/GNU/FDL-licentie nog staat vermeld, moeten worden aangepast naar enkel de CCBYSA-licentie.
:::::Ben je het hiermee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 okt 2026 05:33 (CEST)</text>
      <sha1>7tr9lnsutt9qhtanvcokqn2pcces4eb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431099</id>
      <parentid>431098</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellywa</username>
        <id>451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? */ Reactie</comment>
      <origin>431099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19138" sha1="9a9injta9o6ofwvaw40bvrl2foesupj" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

== Sjabloon:Portalen ==
Op [[Sjabloon:Portalen]] ontbreken nog &lt;del&gt;twee&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;vier&lt;/ins&gt; icoontjes (voor &quot;Onderwijs&quot; en &quot;Esoterie&quot;), die heb ik ook in [[c:Category:Wikipedia_portal_icons,_SVG]] niet kunnen vinden. Help, please? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 apr 2026 14:03 (CEST)

== Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? ==
Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? Bij die eerste staat nu maar één pagina en geen verwijzing naar de tweede, terwijl ik de indruk heb dat die tweede de hoofdcategorie is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 07:47 (CEST)

:En nu ik er nog eens beter naar kijk: 
:# Kan die éne pagina [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] omgezet worden naar twee pagina's (oftewel: kan het eerste deel een aparte pagina worden)? 
:# En kunnen die dan beide Help-pagina's worden? Daar lijken ze mij beter thuis te horen. Dan kan de [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] helemaal vervallen.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 08:29 (CEST)

::0. Ja, ik heb Categorie:Onderwijs en Opleiding meteen maar verwijderd.
::1. Zal ik zsm. eens naar kijken.
::2. Hm, dat is niet wat de schrijver bedoeld heeft, en ik vind dat we dat moeten respecteren. - 
::PS. Ik heb nog steeds moeite met het woord &quot;Wikibook&quot;, en ik zou dat liever &quot;Wikiboek&quot; noemen (en dan ook ook ''overal'' op de site).
::[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:33 (CEST)
:::0. Dank
:::1. Ik wacht af.
:::2. OK
:::PS Duidelijk. Zal ik hem hernoemen naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:33 (CEST) {{Done}} ; Ik ga nu deze pagina omvormen naar een echt Wikiboek en aanvullen (in de geest van [[Handboek Wikimedia Commons]]); graag commentaar als dat niet de bedoeling is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2026 12:05 (CEST)
::::Ja, graag. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:18 (CEST)

== SPV inhoud-categorieën uitsluiten in [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] ==
Is er een mogelijkheid om categorieën voor &quot;inhoud&quot; (zoals [[:Categorie:Huisdierengids - inhoud]]) uit te sluiten van [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]? Ze bestaan niet zo specifiek in Wikidata, het is overzichtelijk genoeg om alleen de hoofdpagina (in dit geval [[Huisdierengids]]) op te nemen in Wikidata en het is veel werk om telkens ''&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;'' te moeten toevoegen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 11:51 (CEST)

:Een eenvoudige oplossing zou zijn om {{Tl|Niet te koppelen}} in te voegen in {{Tl|Sub}}, maar ''niet'' voor boeken als bv. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], het [[Kookboek]], en mogelijk (veel?) meer; zulke uitzonderingen kunnen wel geprogrammeerd worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:04 (CEST)

::Het gaat me hier niet om de hoofdstukken (waarin {{Tl|Sub}} wordt gebruikt), want die moeten wat mij betreft wel gekoppeld kunnen worden en ook in de lijst verschijnen, ook als ze niet in Ecologisch tuinieren of Kookboek staan. Het gaat mij om de categorieën zelf. Misschien iets als: 
  If Categorienaam heeft/eindigt op &quot;- inhoud&quot;, then do not add this category to [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]
::(of iets soortgelijke, mijn basis-programmeerkennis dateert van tientallen jaren geleden, dus ik heb geen idee of dat hier de oplossing is of zelfs maar mogelijk is). --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:59 (CEST)

== Wat is het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplanken|Boekenplank]]? ==
Wat is in Wikibooks het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplanken|Boekenplank]]? Wanneer gebruik je het één en wanneer het ander? Of kunnen ze worden samengevoegd tot één navigatietool? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 aug 2026 13:42 (CEST)
:Die vraag was in 2007 ook al aan de orde zag ik, zie [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2007#Opmerking hier] (de tweede alinea, vanaf &quot;Misschien zou het leuk zijn...&quot;).
:De functie van beide is inderdaad ongeveer gelijk, alleen het ''imago'' van de termen verschilt nogal. Ik vind &quot;portaal&quot; eerlijk gezgd een te groot woord, als het moest zou ik wsch. voor &quot;boekenplank&quot; kiezen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 okt 2026 23:54 (CEST)
::Ik zie dat er in 2007 een meerderheid was voor het vervangen van portalen door boekenplanken. Ik kies ook voor Boekenplank. Jammer dat er toen geen gevolg aan de uitkomst is gegeven. Kunnen we dat alsnog doen, eventueel door eerst hier nog een korte stemming te houden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:10 (CEST)
:::Dat klopt niet helemaal, het ging toen om de keuze tussen portaal en boekenplank als naam voor een ''nieuwe'' naamruimte.
:::Ik stem voor het houden van een nieuwe stemming. Maar... weet waar je aan begint, dit is geen kwestie van &quot;even&quot; de titels wijzigen! Een aantal portalen en boekenplanken hebben een zelfde of vergelijkbare titel, de meeste echter niet! Vergelijk:
:::*[[:Categorie:Boekenplanken]] en 
:::*[[:Categorie:Portaal]]. 
::::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 13:28 (CEST)
::::Dank voor de waarschuwing. Ik heb ooit op Commons bijna alle categorieën met ''grey'' (Brits Engels) in de naam hernoemd naar ''gray'' (Amerikaans Engels) en dat waren er in ieder geval honderden, alleen de auto's heb ik overgeslagen. Dus zo'n 16 portalen hernoemen moet ook wel lukken. En de sjablonen moeten worden aangepast. 
::::Zal ik de stemming starten? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:04 (CEST)
:::::Graag. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:09 (CEST)

=====En dan zijn er ook nog...=====
:... [[:Categorie:Afdeling|Afdelingen]]. Wat voegt dit onderscheid toe, waartoe dient het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 22 sep 2026 11:09 (CEST)
::Dat is een onderdeel van de structuur van de [[Wikiversiteit:Structuur|Wikiversiteit]], zie ook [[:Categorie:Wikiversiteit]] en [[Wikiversiteit:Structuur]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 21:18 (CEST) &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(onderwerp opgesplitst))&lt;/span&gt;

== Verwijdernominatie van lesmateriaal op Wikipedia ==
Op Wikipedia heeft een gebruiker in zijn gebruikersnaamruimte pagina's aangemaakt met lesmateriaal voor zijn studenten die op basis van artikelen in Wikipedia-opdrachten uitvoerden met/op Wikipedia. Een aantal van die pagina's zijn nu genomineerd om verwijderd te worden hier: [[w:Wikipedia:Te beoordelen pagina's/Toegevoegd 20260904]]. Misschien is het handig als er gebruikers van Wikibooks meekijken, mogelijk zijn ze beter op hun plek in Wikibooks. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 4 sep 2026 22:44 (CEST)

:@[[Gebruiker:Romaine]]: Ik heb de tip toegevoegd bij de discussie op Wikipedia (hij stond er al, maar summier, ik heb wat meer toelichting gegeven). Het lijkt mij aan de schrijver zelf om die pagina's over te hevelen en in te passen in de Wikibooks-structuur. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 sep 2026 05:51 (CEST)
::Inmiddels heeft de auteur in ieder geval een deel overgeheveld naar Wikibooks. Dus ik denk dat deze kwestie hier gesloten kan worden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 06:28 (CEST)

== Save the date - auteursrechten - 6 februari 2027 ==
Het is nog even weg, maar please save the date. Op zaterdagmiddag 6 februari 2027 organiseren wij (@[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] en @[[Gebruiker:Vysotsky|Vysotsky]]) samen met {{Wp|Vereniging Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland}} een bijeenkomst in Utrecht. Op het programma alles wat je zou willen weten over auteursrechten op Commons. We hebben een gastspreker, Maarten Zeinstra, een expert op het gebied van auteursrechten. {{Wp|Event:Auteursrechten_2027|Hier staat het programma}}. Je kunt je ook alvast inschrijven als je erbij wilt zijn.

Heb je wensen, vragen en suggesties, gebruik dan {{Wp|Event talk:Auteursrechten 2027|de overlegpagina}} bij het evenement. 

Hopelijk tot ziens op 6 februari! Met rechtenvrije groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 13:30 (CEST)

:Ik heb de vrijheid genomen om de rode links om te zetten naar blauwe, hoop dat je dat niet erg vindt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 16:30 (CEST)
::Dank je hartelijk Jopke, heel fijn natuurlijk! Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 17:02 (CEST)

== Over [[Oudgriekse syntaxis]] en [[Oudgriekse vormleer]] ==
Het lijkt er op dat het Wikibook [[Oudgriekse syntaxis]] alleen bestaat uit een voorpagina en verder niets. Kopt dit? Zo ja: voorstel: hernoem hem naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], die al in het [[Sjabloon:Index Oudgrieks]] staat, maar nog een rode link heeft. Vervolgens zal die voorpagina omgevormd moeten worden tot een hoofdstuk dat bij dit Wikibook past. Idealiter vult iemand dit hoofdstuk aan tot een volwaardige tekst (maar ik heb geen verstand van Oudgrieks, dus dat laat ik aan iemand anders over). Heeft iemand hier bezwaar tegen of een beter idee? '''Half''' {{Done}}: pagina is hernoemd, maar ['''aktiepunt:'''] is nu een bijna blanco blad, dus nog inhoud nodig. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2026 07:33 (CEST)

Iets soortgelijks geldt voor [[Oudgriekse vormleer]]. Die is ietsje verder, maar is nog lang geen volwaardig Wikibook. Voorstel: voeg de bestaande hoofdstukken samen met soortgelijke hoofdstukken in [[Oudgrieks]], bekijk wat verder bewaard moet blijven en hevel ook dat over. Geef redirects aan het te vervallen boek en diens hoofdstukken. 

Ping [[Gebruiker:Aries3003|Aries3003]] + [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] - [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 12:00 (CEST)

:Dag JopkeB, wat mij betreft is hier niets op tegen. Ik heb jaren geleden het idee gehad om aan dit project te beginnen, maar door tijdsgebrek ben ik er helaas nooit echt aan toegekomen. Als ik ergens mee kan helpen, laat het dan maar weten.
:Groetjes, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 28 sep 2026 19:55 (CEST)
::Dank voor uw reactie, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]], ik zet het op mijn To-do-lijst. Ik laat het weten als ik nog hulp nodig heb. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:17 (CEST)
::@[[Gebruiker:Wikibelgiaan]]: Stand van zaken/hulp gevraagd:
::# [[Oudgriekse syntaxis]] - is, zoals voorgesteld, overgeheveld naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], maar is verder nog helemaal leeg, en heeft dan ook het predikaat &quot;beginnetje&quot;. ('''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''Dus wie hier iets van afweet, kan aan de slag!)
::# [[Oudgriekse vormleer/Naamwoorden]] - niet gelukt om in te voegen (te specifieke kennis voor nodig) '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u dat willen doen?
::# [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden|Het lidwoord]] - is ingevoegd in [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden]] '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u willen controleren of er nu geen nonsens staat?
::# Over [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]]: 
::## het eerste deel is overgeheveld naar de nieuwe pagina [[Oudgrieks/Vormleer]] en ook de Index daarop aangepast;
::## het tweede deel is overgeheveld naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] (nieuwe pagina);
::## het deel met de literatuur is vooralsnog blijven staan; de genoemde werken lijken mij verouderd; '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''kunnen deze twee blokken worden verwijderd? Zo nee: waarnaar kunnen ze worden overgeheveld?
::'''Nog doen''': redirect maken in [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]] en [[Oudgriekse vormleer]] als die leeg zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 okt 2026 12:46 (CEST)
:::Beste [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], dit ziet er alvast goed uit! Ik heb een paar wijzigingen aangebracht om de sectie &quot;Naamwoorden&quot; op een logische plek in te voeren. De sectie over &quot;Het lidwoord&quot; lijkt me in elk geval correct. Het onderdeeltje met de literatuur is inderdaad een beetje verouderd, maar misschien beter om deze even te laten staan zodat ze kan aangevuld worden. Als ik even tijd heb, wil ik wel even kijken. [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 12 okt 2026 00:30 (CEST)

== Over de categoriestructuur van [[:Categorie:Samenleving]] ==
Er bestaan drie op het eerste gezicht nauw verwante begrippen, waarvan voor mij de verschillen niet duidelijk zijn:
* [[:Categorie:Samenleving]] en twee van zijn subcategorieën:
* [[:Categorie:Mens en maatschappij]]
* [[:Categorie:Humane samenleving]]
Kan iemand duidelijke omschrijvingen van deze begrippen geven, waarbij de verschillen (voor het categoriseren van Wikiboeken) goed afgebakend zijn? Welke Wikiboeken horen in welke categorie? Of, nog liever: kunnen deze drie categorieën worden samengevoegd? Zoveel staat er (nog) niet in. 

'''Voorstel''' voor die laatste situatie: Maak [[:Categorie:Mens en maatschappij]] voorlopig de hoofdcategorie (net als in Wikipedia) en verplaats de subcategorieën en pagina's uit [[:Categorie:Samenleving]] en [[:Categorie:Humane samenleving]] naar deze categorie. De categorieën ''Samenleving'' en ''Humane samenleving'' kunnen dan vervallen. Als er in de toekomst toch teveel onderdelen ontstaan, kan men naar de dan geldende inzichten een of meer nieuwe sub-categorieën maken.

Als er geen reacties zijn zal ik omstreeks eind oktober 2026 dit voorstel gaan uitvoeren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 15:04 (CEST)

:Ik denk dat jij meer inzicht in deze materie hebt dan ik, dan zou ik me er eerst eens goed in moeten verdiepen en daar ontbreekt me nu even de fut voor. Ga gerust je gang als je mogelijkheden ziet om Wikibooks te verbeteren, ik heb er alle vertrouwen in. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 00:39 (CEST)
::Dank voor het vertrouwen. Ik wacht nog even andere reacties af en ga er dan mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:21 (CEST)

== Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? ==
Worden (nieuwe) teksten in Wikibooks nog steeds onder een dubbellicentie geplaatst (GNU/GFDL/GNU/FDL en CC-BY-SA)? Volgens [[Wikibooks:Auteursrechten]] nog wel. Persoonlijk zou ik het handiger vinden om ze alleen onder de licentie CC-BY-SA te plaatsen, net als Commons en Wikipedia. (Want betekent dit dat afbeeldingen uit Commons nu ook onder de dubbellicentie op Wikibooks worden gepubliceerd? En dat teksten die uit Wikibooks worden overgenomen in Wikipedia plotseling een dubbellicentie nodig hebben?) Onderaan Wikibooks staat trouwens wel alleen de licentie CC-BY-SA genoemd, dat zou betekenen dat alleen de tekst in [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]] hoeven te worden aangepast. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 12:31 (CEST)
:Van licenties heb ik geen kaas gegeten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:12 (CEST)
:@[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] en @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] weten jullie het antwoord wel? Zo niet: waar kan ik dan terecht? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 05:00 (CEST)
::Als je kijkt [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use#7._Licensing_of_Content op de gebruiksvoorwaarden] zijn op Wikimedia projecten nog steeds die twee licenties tegelijk mogelijk. Ik meen dat GFDL voor bepaalde content voordelen heeft, maar het lijkt me prima om elders advies te vragen. Bedankt voor de ping trouwens! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 10:23 (CEST)
:::[[Gebruiker:Ellywa]]: Dank voor je reactie. Waar of bij wie zou ik elders advies kunnen vragen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:50 (CEST)
::::Ik kan je daar niet bij helpen. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Comparison_of_GFDL_and_CC_BY-SA hier] staat een vergelijking. Maar we kunnen wat mij betreft de situatie van de Engelstalige Wikibooks overnemen, als daar wel CCBYSA als enige geldt, heb ik niet uitgezocht. GFDL is in elk geval onhandig bij hergebruik, zie het gelinkte stuk. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 17:02 (CEST)
:::::[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]: Dank voor je reactie. 
:::::De Engelstalige Wikibooks heeft dezelfde tekst over licentie onderaan elke pagina staan als de Nederlandstalige: als licentie wordt alleen Creative Commons Attribution-ShareAlike License vermeld, niet de GFDL. Zie bijvoorbeeld [[b:en:Main Page|Main Page]]
:::::Ik heb nog even verder gespit en zag dat je zelf op [[Wikibooks:Info]] op 28 jan 2016 de GNU-licentie hebt verwijderd en alleen de  Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie hebt laten staan, zie https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks%3AInfo&amp;diff=300490&amp;oldid=294437. Ik neem aan dat je dat niet zomaar zelf hebt verzonnen, maar dat daar aanleiding voor was. 
:::::Dit brengt mij tot de conclusies: 
:::::# Voor de NL-WB, in ieder geval vanaf 28 jan 2016, geldt voor nieuwe bijdragen alleen de CCBYSA-licentie en niet langer een dubbellicentie. 
:::::# Beleids- en instructie-pagina's waarop de dubbellicentie/GNU/GFDL/GNU/FDL-licentie nog staat vermeld, moeten worden aangepast naar enkel de CCBYSA-licentie.
:::::Ben je het hiermee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 okt 2026 05:33 (CEST)
::::::Dank je wel voor het uitzoeken. Ik denk dat ik het toen heb veranderd omdat NL WP ook overging naar CCBYSA. Akkoord met je voorstel, ook gezien de Engelstalige Wikibooks. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 okt 2026 05:51 (CEST)</text>
      <sha1>9a9injta9o6ofwvaw40bvrl2foesupj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Veelgestelde vragen</title>
    <ns>12</ns>
    <id>2561</id>
    <revision>
      <id>431112</id>
      <parentid>431007</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Is het mogelijk om al mijn eigen bijdragen op een rij te krijgen? */ Actualisering, aangepast aan nieuwe lay-out</comment>
      <origin>431112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23935" sha1="8tf83kzt9f7x8tenl7a56hzn29oxor1" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}

Bent u nieuw op Wikibooks, dan is de [[Wikibooks:Welkom|welkomstpagina]] zeer geschikt om te lezen. U kunt er veel informatie vinden, die relevant is voor iemand die nieuw is op een van de Wikimediaprojecten.
Maar u kunt natuurlijk ook links aanklikken op de [[hoofdpagina]], het [[Wikibooks:Gebruikersportaal|gebruikersportaal]] of de [[Speciaal:Recentchanges|recente wijzigingen]].

Als u erover nadenkt om ook iets bij te dragen, maar weet u niet precies wat en hoe, lees dan de pagina: [[Help:Hoe kan ik meedoen|hoe kan ik meedoen]].

====1. Bijdragen aan de Wikibooks====
----
=====Bovenaan de pagina staat er een knop ''bewerken'', mag ik daarmee zomaar veranderingen aanbrengen?=====
:Ja, dat mag zeker. Het is zelfs het centrale idee achter een [[Wikibooks:Wat is een Wiki?|Wiki]], wat Wikibooks is. Doordat iedereen pagina's kan veranderen, kan iedereen zijn of haar kennis achterlaten. Als iemand onzin produceert, wordt dat meestal snel ontdekt door een van de vaste vrijwilligers en verbeterd of verwijderd.

=====Waarom zijn sommige links rood en andere blauw?=====
:(Nog) niet bestaande pagina's worden aangegeven met een rode link (of indien expliciet gekozen een ? erachter), terwijl reeds ingevulde links blauw oplichten. Met [[Speciaal:Preferences|de voorkeuren]] is kunnen enkele opties ingesteld worden, indien ingelogd zijnde.

=====Hoe start ik een nieuwe pagina?=====
:Zie [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken|Een nieuwe pagina aanmaken]].

=====Hoe kan ik een pagina bewerken?=====
:Zie [[Help:Overzicht tekstopmaak]]

=====Vertel me eens waarom ik mee zou moeten doen?=====
:Zie [[Wikibooks:Waarom meehelpen|Waarom zou ik meedoen?]] 

=====Zijn er richtlijnen en tips?=====
:Zie [[Help:Hoe kan ik meedoen|Hoe je mee kunt doen]].
:Meer uitgewerkte richtlijnen zijn bijvoorbeeld te vinden op [[Help:Het benoemen van een pagina|het benoemen van een pagina]] en [[Help:Boekstructuur|de opbouw van een boek]].
:Zie ook de [[Wikibooks:Afspraken|gemaakte afspraken]] en vooral [[Wikibooks:Voel je vrij en ga je gang|Voel je vrij en ga je gang]]!

=====Ik ben in een onderwerp geïnteresseerd, maar voel me niet zeker genoeg om er een nieuw artikel over te beginnen. Wat kan ik doen?=====
#Voeg uw onderwerp toe aan de pagina [[Wikibooks:Gewenste artikelen|Gewenste artikelen]].
#Begin die pagina toch maar, en voeg een opmerking toe met waarom u er niet zo zeker van bent.

=====Mag ik materiaal tussen projecten van Wikimedia Foundation Inc. zomaar kopiëren?=====
&quot;Zomaar&quot; mag niet, daar de &quot;naamsvermelding&quot; uit de [http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.nl Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen] zo niet wordt gerespecteerd. In de bestandsgeschiedenis staat namelijk jouw naam, wat zou suggereren dat jij dat materiaal zelf hebt gemaakt. Dat wordt als een vorm van auteursrechtenschending gezien.

Bij gebruik van bestaande '''afbeeldingen''' uit [[w:Wikimedia Commons|Wikimedia Commons]] gebruik je normaal de file-tag en dan is naamsvermelding automatisch geregeld. Door te klikken op de afbeelding kan je informatie krijgen over de auteur, de licentie en de geschiedenis. Ook bij de pdf-export staat de oorspronkelijke auteur vermeldt.

Bij kopiëren van '''teksten''' uit bv. [[w:Wikipedia|Wikipedia]] is dit moeilijker dan bij afbeeldingen, daar er geen text-tag bestaat. Bovendien zal bij teksten sneller de nood ontstaan om deze aan te passen. Bij kopiëren van tekst kan je volgende zaken doen, om de licentie ook hier te respecteren:
* Er bestaat een speciale pagina voor het overnemen van teksten uit Wikipedia om deze als basis te gebruiken voor een pagina op Wikibooks, zie [[Wikibooks:Import]]. De bewerkingsgeschiedenis kan zo worden overgenomen.
* Met voetnoten kan je verwijzen naar de bron en oorspronkelijke auteurs. Het is beter om niet te linken naar het &quot;algemene&quot; artikel, omdat dit steeds wordt aangepast. Beter verwijs je naar de specifieke versie die je hebt gebruikt, door de link te nemen uit de geschiedenis van het Wikipedia-artikel. Zie bijvoorbeeld [[Infrastructuurplanning]] en [[Meten en onzekerheid]].

=====Hoe weet ik of ik bronmateriaal ''naar'' Wikibooks mag kopiëren? Er staat zo'n strenge waarschuwing bij: &quot;GEBRUIK GEEN MATERIAAL DAT BESCHERMD WORDT DOOR AUTEURSRECHT, TENZIJ U DAARTOE TOESTEMMING HEBT!&quot;. Geldt dat in mijn geval ook?=====
#De inhoud van Wikibooks valt onder de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]]. Kort gezegd: tenzij het te kopiëren materiaal (1) publiek domein is (zodat het vrij is van wettelijk beschermend eigendomsrecht/copyright) of (2) net als Wikibooks valt onder dezelfde GNU Licentie, kunt u het naar alle waarschijnlijkheid niet gebruiken. Hebt u maar enige twijfel, gebruik het materiaal dan niet, of overleg eerst met de anderen op Wikibooks. Er is vast wel iemand die reageert.
#Dit wordt bepaald door [[wikibooks:Auteursrechten|auteursrecht]], die betrekking heeft op ''letterlijke'' stukken tekst, foto's en dergelijke. In principe heb je voor het overnemen hiervan toestemming nodig van de rechthebbende(n). Er zijn echter allerlei bijzondere gevallen:
#*Kale feiten kunnen zonder meer worden opgenomen, of in eigen woorden worden beschreven.
#*Veel (vaak historisch) materiaal maakt deel uit van het [[wikibooks:Publiek domein|publieke domein]], doordat beschermingstermijnen verstreken zijn, of niet meer te achterhalen valt wie rechthebbende(n) zijn. Zulk materiaal is vrij te gebruiken.
#*Mogelijk is er door rechthebbende(n) toestemming gegeven, kunt u deze vragen, of wordt materiaal verspreid onder voorwaarden die compatibel zijn met die van Wikibooks, de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]].
#*Voor bepaalde materialen is auteursrechtelijke bescherming niet, of slechts beperkt van toepassing. Dit geldt bv. voor veel overheidsinformatie zoals wetteksten of de troonrede.

:'''Let op:''' Een misvatting is dat er ''Copyright [[w:Copyrightteken|&amp;copy;]] jaartal'' bij een tekst zou moeten staan om auteursrechtelijke bescherming te hebben. Dat is niet zo, auteursrecht geldt ook zonder zo'n vermelding.

:Over het algemeen is het netjes (en nuttig) bronnen te vermelden, geef deze vooral in het artikel aan als je voor de inhoud ervan zwaar steunt op bepaalde boeken, ook als je er niet letterlijk uit citeert. Zie ook [[Wikibooks:Auteursrechten]]. Bij twijfel kunt u overleggen met anderen op Wikibooks, of raadpleeg een van de [[:en:Wikibooks:Mailing_lists|Wikibooks mailing lists]].

=====Is er een adres beschikbaar voor overleg buiten de Wikipagina-pagina's om?=====
:Ja,
:*[[:en:Wikibooks:Mailing_lists|Verschillende mailinglists]]
:*irc://irc.freenode.net/wikibooks (Het algemene IRC kanaal van Wikibooks, hoofdzakelijk Engelstalig.)

=====De NL van &quot;Wikibooks NL&quot;, staat dat voor &quot;Nederland&quot;?=====
:Nee, het staat voor &quot;Wikibooks Nederlandstalig&quot;. De Wikibooks zijn per taal ingedeeld, niet per land.

=====Is Wikibooks NL een Vlaamse digitale boekenverzameling of een Nederlandse?=====
:Het is een Nederlandstalige digitale boekenverzameling. Tussen Vlaanderen, Nederland en Suriname is er een [[w:Nederlandse Taalunie|taalunie]]. De scheidsrechter is het [[w:Woordenlijst Nederlandse Taal|groene boekje]].

=====Waarom zijn er geen reclamebanners en pop-ups op Wikibooks?=====
:Er zijn veel redenen, hier een paar;
:#Omdat de reclameboodschap de objectiviteit en neutraliteit van een artikel ongeloofwaardig maakt.
:#Omdat tegenwoordig de opbrengsten van reclame zo laag zijn dat het de moeite niet is.
:#Omdat dit een serieus project is en geen poging om een commerciële bibliotheek te openen.
:#Omdat de meeste van onze beste medewerkers dan zouden opstappen.
:#Omdat het dan veel moeilijker zou zijn om mensen te vinden die teksten en afbeeldingen ter beschikking willen stellen aan Wikibooks als we een commerciële indruk maken.
:#Omdat het niet nodig is. Wikibooks heeft geen echte geldproblemen.
:#Omdat er een plaats moet zijn waar objectieve informatie voorrang heeft op platte commercie.

====2. Over Wikibooks====
----
=====Wat is een Wiki?=====
:Zie [[Wikibooks:Wat is een wiki?|wat is een wiki?]]

=====Sinds wanneer bestaat de Wikibooks?=====
:Het Wikibooks-project is op 10 juli 2003, op initiatief van [[:en:User:Karl Wick|Karl Wick]] gestart en sinds 22 juli 2004 is er ook een Nederlandstalige versie van het project.

=====Wie is de eigenaar van Wikibooks?=====
:Er is de [[wikimedia:Home|Wikimediafoundation]] die voor alle projecten waaronder Wikibooks verantwoordelijk is en eigenaar is van de servers. De teksten in Wikibooks zijn vrijgegeven onder de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]]. Dit betekent dat de &quot;eigenaar&quot; van de teksten de schrijver is, maar dat deze er slechts zeer weinig eigendomsrechten op kan laten gelden. Zolang men zich aan de voorwaarden van de licentie houdt (de voornaamste eis is dat verdere verspreiding ook weer onder dezelfde licentie valt), mag iedereen met de teksten doen en laten wat hij of zij wil.

=====Als iedereen alles mag wijzigen, hoe betrouwbaar is Wikibooks dan?=====
:Dat iedereen alles kan wijzigen is het concept van alle Wikimediaprojecten, waaronder ook Wikibooks. Zonder dit had Wikibooks nooit kunnen bestaan. Het is de sterkte en tegelijk de zwakte van het project. Iedereen die een fout ziet kan deze direct verbeteren. Ook is er een zeer actieve gemeenschap actief die waakt over de bewerkingen. Er zijn ook gebruikers die zich specifiek toeleggen op vandalismebestrijding. Lastposten krijgen een blokkering. Maar uiteindelijk kan er geen enkele garantie worden gegeven over de boeken. 
:Dit is niet uniek voor Wikibooks. Ook de bekende encyclopedie [[w:Wikipedia|Wikipedia]] is een Wikimediaproject en maakt gebruik van hetzelfde systeem.
:Zie ook [[w:en:Wikipedia:Replies to common objections|deze pagina]] waaruit blijkt dat het idee van een wiki werkt. (Pagina van de Engelstalige Wikipedia. Waar &quot;Wikipedia&quot; staat kunt u &quot;Wikibooks&quot; denken.)

=====Hoe kan ik Wikibooks aan bekendheid helpen?=====
:Goede vraag. Bijvoorbeeld door een link op uw eigen homepage te zetten en op die van al uw kennissen. Door een bericht te plaatsen in bulletins van universiteiten en andere onderwijsinstellingen. Door sitebeheerders te vragen een link te plaatsen, door bekenden te vragen hun kennis op Wikibooks te spuien, door enthousiast te roepen hoe geweldig leuk het is om mee te doen, door een lokkertje in de krant te plaatsen, enz. Denk vooral ook aan gepensioneerden; die hebben vaak zowel veel kennis als tijd. Alles kan helpen.

=====Welk systeem gebruikt 'onze' Wikibooks?=====
:Alle Wikimediaprojecten maken gebruik van de [[MediaWiki]]-software, zie [http://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki mediawiki.org].

====3. Hoe kan/moet ik...?====
----
=====Hoe kan ik een pagina verwijderd krijgen? (Bijvoorbeeld een die ik zelf geschreven heb)=====
:Op verzoek van velen: Spring voorzichtig om met artikelen waarmee u niet zelf begonnen bent, of waar anderen waardevolle bijdragen aan hebben geleverd. Maar strikt gesproken is er niets wat u ervan kan weerhouden. U kunt dan bovenaan de pagina de tekst &lt;nowiki&gt;{{Weg}}&lt;/nowiki&gt; ([[Sjabloon:Weg]]) toevoegen en tevens het artikel op de [[Wikibooks:Te verwijderen pagina's|verwijderlijst]] plaatsen (graag de reden voor verwijderingsnominatie hier ook plaatsen). Als de redenen gegrond zijn, wordt de pagina verwijderd. Zijn er zowel voor- als tegenstanders, dan wordt in overleg bekeken of de pagina al dan niet behouden moet worden.

:Vaak kan de pagina naar een bruikbaarder plaats gedirigeerd worden. Stel, iemand schrijft een mooi artikel over 'CSS'. In plaats van de pagina te wissen, kun je de titel beter veranderen in ''Cascading Style Sheets''. Daar is een handige functie voor: '''Wijzig titel'''. Deze functie is beschikbaar voor alle [[Speciaal:Userlogin|aangemelde]] gebruikers en is te vinden in het rijtje knoppen bovenaan elke pagina. De oude titel zal automatisch een REDIRECT-commando aanmaken, zodat de oude pagina vanzelf naar de nieuwe pagina verwijst, en de links naar de oude pagina blijven werken.

:N.B. Gewoon de tekst van een pagina halen heeft geen zin. De pagina blijft dan nog gewoon bestaan in de database. Enkele gebruikers ([[Speciaal:Listadmins|de moderators]]) hebben de mogelijkheid om een pagina uit de database te halen.

=====En hoe verander ik de titel van een beschreven pagina? Ik wil bijvoorbeeld ''MS Word'' veranderen in ''Microsoft Word''.=====
:Via de functie '''[[Help:Titel van een artikel wijzigen|Wijzig titel]]'''. (Alleen beschikbaar voor [[Speciaal:Userlogin|aangemelde]] gebruikers).

=====Hoe kan ik op de hoogte blijven van de veranderingen op al die pagina's zonder zelf regelmatig de onderwerpen te moeten aanklikken om dat na te gaan?=====
:Als u een aangemelde gebruiker bent, kunt u uw favoriete pagina's volgen door ze op uw eigen [[Speciaal:Watchlist|Volglijst]] te plaatsen. Hierop kunt u zien welke van die pagina's het laatst zijn aangepast, wanneer en door wie, en kunt u de wijzigingen langslopen. U zet een pagina op uw volglijst, door op de knop ''volg'' bovenaan de pagina te klikken.

=====Is het mogelijk om al mijn eigen bijdragen op een rij te krijgen?=====
:Ja, dat kan. Log in en klik rechts bovenin het scherm op het poppetje en vervolgens op ''Bijdragen''. Zo kunt u trouwens ook het werk van andere individuele deelnemers bekijken (verander uw gebruikers naam in die van een ander), mocht u daar nieuwsgierig naar zijn of die nodig hebben om iets terug te zoeken.

=====Hoe werkt de zoekfunctie bovenaan de pagina?=====
:Zie [[Help:Zoeken]].

=====Waar kan ik aangeven dat iets niet goed werkt op Wikibooks?=====
:Zet het allereerst neer in [[Wikibooks:Lerarenkamer|de lerarenkamer]]. Misschien werkt het wel goed en berust het op een misverstand. Als het probleem gegrond blijkt, kan het beste voor elke zaak apart worden bekeken of dit lokaal op Wikibooks kan worden opgelost, of dat dit van een hoger niveau moet komen.

=====Hoe kan ik aangeven dat ik graag een nieuw artikel in Wikibooks NL zou willen zien over een bepaald onderwerp?=====
:Zet het onderwerp op de pagina [[Wikibooks:Gewenste artikelen|gewenste artikelen]] 

=====Hoe kan ik de spelling van mijn bijdrage controleren?=====
:Wikibooks heeft (nog) geen spellingscontroleprogramma. Het beste is wellicht om uw tekst in uw eigen favoriete tekstverwerker te plakken en daarop de spellingscorrectie los te laten. Daarna kunt u het terugplaatsen op de bewerkingspagina van Wikibooks en eventueel nogmaals nakijken voor u het opslaat. In de browser Firefox kunt u [http://spellbound.sourceforge.net SpellBound] gebruiken, waarin u de spelling direct kunt controleren.

=====Ik zie regelmatig dat woorden in vreemde talen en vooral de taallinks niet goed weergegeven worden. Hoe komt dat?=====
:Waarschijnlijk heeft de computer die u gebruikt niet de juiste fonts om die tekens te kunnen weergeven. Zie [[w:Wikipedia:Hulpmiddelen#Lettertypen|Hulpmiddelen - Lettertypen]] voor oplossingen.

=====Hoe krijg ik afbeeldingen in mijn pagina's?=====
:Zorg allereerst dat u het recht hebt om dat materiaal te gebruiken, want alles wat wordt toegevoegd aan Wikibooks moet voldoen aan de voorwaarden van de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]].
:Als de afbeelding aan de voorwaarden voldoet, kunt u deze afbeelding [[Speciaal:Upload|uploaden]] naar Wikibooks. (Uploaden is alleen mogelijk als [[Speciaal:Userlogin|aangemelde]] gebruiker).
:U kunt de instructies op het [[Speciaal:Upload|uploadformulier]] opvolgen.
:Hoe het verder moet met het plaatsen van de afbeelding in de tekst is uitgebreid beschreven op [[Help:Gebruik van afbeeldingen|gebruik van afbeeldingen]].

=====Hoe werk ik met geluid?=====
:Zie [[Help:Gebruik van geluid|gebruik van geluid]].

====4. Andere vragen====
----
=====Waar kan ik vragen stellen over de inhoud of organisatie van een pagina?=====
:Op de overlegpagina. Boven elke pagina staat een knop 'overleg' naar een overlegpagina aangegeven. Ook boven deze pagina.

=====Kan een of andere malloot alles op Wikibooks zomaar wissen?=====
:Nee, niet echt. Om tekst en/of afbeeldingen definitief te verwijderen moet je een [[Wikibooks:Moderator|moderator]] zijn en dat word je niet zomaar. Iedereen kan weliswaar een pagina leegmaken, maar dat is zo weer hersteld (Zie [[#Hoe kan ik vandalisme of een gewiste pagina herstellen?|hieronder]] hoe dat moet). Als iemand echt grof bezig is geweest pagina's te vernielen, kunnen moderators die persoon (tijdelijk) blokkeren, zodat deze niet meer op Wikibooks kan werken.
:Zie ook [[Speciaal:Log/block|het blokkeerlogboek]] en de [[Speciaal:Ipblocklist|momenteel geblokkeerde IP-adressen]].

=====Hoe kan ik vandalisme of een gewiste pagina herstellen?=====
:Dat kan heel eenvoudig, klik op de ''geschiedenis'' van het artikel (midden bovenaan). U krijgt dan een lijst met versies te zien. U klikt dan op de laatste waarvan u denkt dat deze goed is. Dan klikt u op ''bewerk''. U zal dan bovenaan de pagina een waarschuwing zien dat u een oude versie aan het bewerken bent. In dit geval kunt u deze melding gewoon negeren en  kunt u het artikel opslaan, zonder iets te wijzigen. Nu is de pagina weer terug in zijn oude vorm.
:In de samenvatting schrijft u bijvoorbeeld ''oude versie hersteld''.

=====Wat gebeurt er als twee mensen op hetzelfde moment een pagina bewerken en willen opslaan?=====
:Wie het eerst zijn bewerking opslaat zal er niets van merken. Nummer twee zal na het geven van het commando ''nakijken'' of ''opslaan'' de waarschuwing '''bewerkingsconflict!''' op het scherm krijgen. U ziet dan meteen ook het scherm van de nieuwste versie, waarop u uw bewerking kunt invoegen, nakijken en opslaan.

=====Wat zien jullie als een ''kleine wijziging''?=====
:Als u bij het bevestigen van een wijziging het vakje ''Dit is een kleine wijziging'' aanvinkt, dan zal die wijziging niet te zien zijn in het overzicht van recente wijzigingen (behalve als u in uw [[Speciaal:Preferences|voorkeuren]] ingesteld hebt dat de kleine wijzigingen wel zichtbaar moeten zijn in het overzicht van recente wijzigingen).
:[[Help:Kleine wijziging|Kleine wijzigingen]] zijn dan ook zaken die niet de moeite waard zijn om alle gebruikers op te wijzen: correcties van spelfouten, stijlfouten en typefouten, het corrigeren of aanbrengen van wikilinks en dergelijke. Het toevoegen van nieuwe informatie, hoe weinig ook, is dus geen kleine wijziging. Wees dus niet te bescheiden! Liever een kleine wijziging als grote markeren dan andersom.

=====Wat is het voordeel van zo'n 'kleine wijziging'?=====
:In uw [[Speciaal:Preferences|voorkeuren]] kunt u er als geregistreerde gebruiker voor kiezen dat in de [[Speciaal:Recentchanges|lijst van Recente wijzigingen]] de kleine wijzigingen niet weergegeven worden. Dan worden dus alleen die artikelen opgesomd waaraan inhoudelijk gewerkt wordt, en niet die waarin slechts gepoetst wordt aan komma's, typfouten of stijl. Dat vinden velen overzichtelijker.
:Daarnaast is het handig bij vandalismebestrijding. Niet ingelogde gebruikers (vandalisme is doorgaans afkomstig van anonieme gebruikers), kunnen wijzigingen niet markeren als kleine wijziging, zodat al hun wijzigingen altijd zichtbaar zijn in de recente wijzigingen en ze gemakkelijk nagelopen kunnen worden.

=====Is het mogelijk om de inhoud van Wikibooks in te laden om alles of een deel ervan in te passen in andere formaten?=====
:Jawel, dat zal binnenkort mogelijk zijn.

=====Ik heb speciaal toestemming gekregen om een kopie van een foto of een artikel op Wikibooks te zetten. Kan ik dat dan doen?=====
:Nee, dat is niet voldoende. In principe valt alles in Wikibooks onder de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]]. Als u geen expliciete toestemming hebt om een foto of tekst op die manier te gebruiken, mag het niet op Wikibooks gebruikt worden.

=====Kan ik links naar externe sites maken, zonder de inhoud te downloaden naar Wikibooks?=====
:Externe links zijn prima. Maar het is niet de bedoeling dat Wikibooks een soort directory wordt. We willen in principe alle bestaande kennis en informatie zélf in onze boeken hebben, in plaats van vooral door te verwijzen naar elders. Gebruikt u externe links, zet ze dan onderaan, in een aparte sectie van het artikel. Maar nogmaals, als het onbeschermd materiaal is (waar dus geen eigendomsrechten voor gelden), is het bijna altijd beter dat op Wikibooks zelf in te voeren.

=====Wat is het nut van het instellen van een gebruikersnaam?=====
:Het is niet verplicht, maar hiermee kunt u allerlei voorkeuren instellen. Ook komt uw gebruikersnaam dan in plaats van een onpersoonlijk IP-nummer achter uw bijdragen in de [[Speciaal:Recentchanges|lijst met recente wijzigingen]] te staan.
:Daarnaast heeft u als aangemelde gebruiker meerdere mogelijkheden, zoals bijvoorbeeld de mogelijkheid tot het bijhouden van een [[Speciaal:Watchlist|volglijst]], of de mogelijkheid tot het [[Speciaal:Upload|uploaden]] van afbeeldingen.
:Ook een belangrijk item is dat u als aangemelde gebruiker zo anoniem kunt zijn als u zelf wilt zijn. U hoeft namelijk geen mailadres op te geven bij het aanmelden en u kunt een nickname gebruiken in plaats van een echte naam. Als 'anonieme' gebruiker is uw IP-adres bekend, maar als aangemelde gebruiker is dit adres niet zichtbaar.
:Om uw voorkeuren in te stellen: Meld u eerst aan via [[Speciaal:Userlogin|aanmelden]] en ga daarna naar uw [[Speciaal:Preferences|voorkeuren]].
:Meer informatie: [[Help:Account]].

=====Wat is een goede manier om op een andere pagina een link naar Wikibooks te zetten?=====
:De meesten van ons geven waarschijnlijk de voorkeur aan een directe link naar de hoofdpagina van [http://nl.wikibooks.org Wikibooks NL] of naar de [http://www.wikibooks.org internationale pagina]. Want dan zien nieuwkomers direct wat voor pagina het is, en worden ze hopelijk meteen enthousiast genoeg om mee te doen. Wilt u per se een link plaatsen naar een bepaald onderwerp, dan kunt u dat natuurlijk ook doen. Ook kunt u ervoor kiezen om een Wiki-banner maken en op uw site te plaatsen.
:Linkt uw pagina naar Wikibooks, of ziet u een pagina die linkt naar Wikibooks, voeg die dan toe op [[Wikibooks:Vrienden van Wikibooks NL]].

=====Kan ik hele Wiki-onderdelen spiegelen (mirror) op mijn eigen site (en misschien een beetje aanpassen)?=====
:U mag Wikibooks NL, of een deel daarvan, al dan niet veranderd op uw eigen site plaatsen. Voorwaarde is wel dat ook uw versie weer onder dezelfde [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]] moet vallen.

=====Ik heb een site gevonden met informatie die volgens mij zeker in Wikibooks thuishoort. Mag ik deze informatie aan Wikibooks toevoegen?=====
:U mag doorgaans nooit ongevraagd de inhoud van een andere site kopiëren. Op het moment dat u toestemming hebt gevraagd aan de beheerder van de desbetreffende site en diegene akkoord is gegaan met de publicatie van de informatie op zijn site onder de GNU-licentie, dan mag dat wel. &lt;!--Als u een e-mail stuurt naar de beheerder is het handig om de [[Wikibooks:Toestemming gebruik externe informatie|standaard tekst]] hiervoor te gebruiken. Hierin wordt onder andere uitgelegd wat Wikibooks is en wat de GNU-licentie inhoudt. Vermeld de bron van de informatie onderaan de pagina en voeg de bron toe aan de [[Wikibooks:Bronnen|bronnenpagina]].--&gt;
:Van sommige pagina's kunt u ongevraagd informatie overnemen, dit is bijvoorbeeld het geval bij onze collega's van de anderstalige Wikibooks. Wel verdient het de aanbeveling om dan bij het opslaan, in de samenvatting neer te zetten dat uw tekst vertaald is van website xxx.

=====Hoe kan ik tekst of achtergrond een kleur geven?=====
:Zie [[Help:Overzicht tekstopmaak#Tekstkleur|Help:Overzicht tekstopmaak]].

=====Wat betekent...?=====
:Zie: [[Help:Terminologie]]

[[Categorie:Help|Veel gestelde vragen]]</text>
      <sha1>8tf83kzt9f7x8tenl7a56hzn29oxor1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Portaal</title>
    <ns>4</ns>
    <id>6115</id>
    <revision>
      <id>431100</id>
      <parentid>425152</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Wikinews (opgeheven) vervangen door Wikivoyage</comment>
      <origin>431100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3111" sha1="m8ubrae4l40hwqb0evkppbq9txd2hv6" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;text-align: justify; vertical-align: middle; max-width: 100%; width: 52em; margin: 0 auto 0 auto; height: 12em; position: relative;&quot; class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: large; font-weight: bold;&quot;&gt;Wikibooks in andere talen&lt;/div&gt;
[[:ar:|العربية]]
| [[:ang:|Englisc]]
| [[:be:|Беларуская]]
| [[:bg:|&amp;#1041;&amp;#1098;&amp;#1083;&amp;#1075;&amp;#1072;&amp;#1088;&amp;#1089;&amp;#1082;&amp;#1080;]]
| [[:ca:|Català]]
| [[:cs:|&amp;#269;e&amp;#0353;tina]]
| [[:cv:|Чӑваш]]
| [[:cy:|Cymraeg]]
| [[:da:|Dansk]]
| [[:de:|Deutsch]]
| [[:el:|&amp;#917;&amp;#955;&amp;#955;&amp;#951;&amp;#957;&amp;#953;&amp;#954;&amp;#940;]]
| [[:en:|English]]
| [[:eo:|Esperanto]]
| [[:es:|Español]]
| [[:et:|Eesti]]
| [[:fa:|&amp;#1601;&amp;#1575;&amp;#1585;&amp;#1587;&amp;#1740;]]
| [[:fi:|Suomi]]
| [[:fr:|Français]]
| [[:gl:|Galego]]
| [[:he:|&amp;#1506;&amp;#1489;&amp;#1512;&amp;#1497;&amp;#1514;]]
| [[:hu:|Magyar]]
| [[:hy:|Հայերեն]]
| [[:ia:|Interlingua]]
| [[:id:|Bahasa Indonesia]]
| [[:ie:|Interlingue]]
| [[:is:|Íslenska]]
| [[:it:|Italiano]]
| [[:ja:|&amp;#26085;&amp;#26412;&amp;#35486;]]
| [[:ko:|&amp;#54620;&amp;#44397;&amp;#50612;]]
| [[:ku:|Kurdî / كوردی]]
| [[:la:|Latina]]
| [[:lt:|Lietuvių]]
| [[:mk:|Македонски]]
| [[:na:|Dorerin Naoero]]
| '''Nederlands'''
| [[:no:|Norsk (Norwegian)]]
| [[:pl:|Polski]]
| [[:pt:|Português]]
| [[:ro:|Român&amp;#259;]]
| [[:ru:|&amp;#1088;&amp;#1091;&amp;#1089;&amp;#1089;&amp;#1082;&amp;#1080;&amp;#1081;]]
| [[:simple:Main Page|Simple English]]
| [[:sk:|Slovenska]]
| [[:sl:|Slovenščina]]
| [[:sq:|Shqip]]
| [[:sr:|&amp;#1089;&amp;#1088;&amp;#1087;&amp;#1089;&amp;#1082;&amp;#1080;]]
| [[:su:|Basa Sunda]]
| [[:sv:|Svenska]]
| [[:ta:|தமிழ்]]
| [[:th:|ไทย]]
| [[:tr:|Türkçe]]
| [[:tt:|Tatar]]
| [[:uk:|&amp;#1091;&amp;#1082;&amp;#1088;&amp;#1072;&amp;#1111;&amp;#1085;&amp;#1089;&amp;#1100;&amp;#1082;&amp;#1072;]]
| [[:vi:Trang Chính|Tiếng Việt]]
| [[:zh:|中文]]
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;MainPageBG&quot; style=&quot;padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FCF8FF&quot; cellpadding=&quot;5&quot; width=&quot;100%&quot; border=&quot;0&quot;
|colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot;|'''Andere Wikimedia-projecten'''
|-
|[[Afbeelding:Wikipedia-logo.png|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[w:Hoofdpagina|'''Wikipedia''']]&lt;br&gt;Encyclopedie
|[[Afbeelding:Wikimedia-logo.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[m:Main Page|'''Meta-Wiki''']]&lt;br&gt;Coördinatie van alle Wikimediaprojecten
|[[Afbeelding:Commons-logo.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[Commons:Hoofdpagina|'''Commons''']]&lt;br&gt;Verzameling van multimediabestanden
|[[Afbeelding:WiktionaryNl.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[wikt:Hoofdpagina|'''Wiktionary''']]&lt;br&gt;Woordenboek
|-
|[[Afbeelding:Wikivoyage-logo.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[wikivoyage:Hoofdpagina|'''Wikivoyage''']]&lt;br&gt;Reisgidsen
|[[Afbeelding:Wikisource-logo.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[s:Hoofdpagina|'''Wikisource''']]&lt;br&gt;Databank van auteursrechtvrije documenten
|[[Afbeelding:Wikispecies-logo.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[wikispecies:Hoofdpagina|'''Wikispecies''']]&lt;br&gt;Gids van soorten
|[[Afbeelding:Wikiquote-logo.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[q:Hoofdpagina|'''Wikiquote''']]&lt;br&gt;Collectie van uitspraken
|}
[[Categorie:Wikibooks]]
[[en:Wikibooks portal]]
[[sr:Викикњиге]]</text>
      <sha1>m8ubrae4l40hwqb0evkppbq9txd2hv6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431101</id>
      <parentid>431100</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:58:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Correctie</comment>
      <origin>431101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3114" sha1="88ugiqejbhj9n1ed90u882e4mxev2cb" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;text-align: justify; vertical-align: middle; max-width: 100%; width: 52em; margin: 0 auto 0 auto; height: 12em; position: relative;&quot; class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: large; font-weight: bold;&quot;&gt;Wikibooks in andere talen&lt;/div&gt;
[[:ar:|العربية]]
| [[:ang:|Englisc]]
| [[:be:|Беларуская]]
| [[:bg:|&amp;#1041;&amp;#1098;&amp;#1083;&amp;#1075;&amp;#1072;&amp;#1088;&amp;#1089;&amp;#1082;&amp;#1080;]]
| [[:ca:|Català]]
| [[:cs:|&amp;#269;e&amp;#0353;tina]]
| [[:cv:|Чӑваш]]
| [[:cy:|Cymraeg]]
| [[:da:|Dansk]]
| [[:de:|Deutsch]]
| [[:el:|&amp;#917;&amp;#955;&amp;#955;&amp;#951;&amp;#957;&amp;#953;&amp;#954;&amp;#940;]]
| [[:en:|English]]
| [[:eo:|Esperanto]]
| [[:es:|Español]]
| [[:et:|Eesti]]
| [[:fa:|&amp;#1601;&amp;#1575;&amp;#1585;&amp;#1587;&amp;#1740;]]
| [[:fi:|Suomi]]
| [[:fr:|Français]]
| [[:gl:|Galego]]
| [[:he:|&amp;#1506;&amp;#1489;&amp;#1512;&amp;#1497;&amp;#1514;]]
| [[:hu:|Magyar]]
| [[:hy:|Հայերեն]]
| [[:ia:|Interlingua]]
| [[:id:|Bahasa Indonesia]]
| [[:ie:|Interlingue]]
| [[:is:|Íslenska]]
| [[:it:|Italiano]]
| [[:ja:|&amp;#26085;&amp;#26412;&amp;#35486;]]
| [[:ko:|&amp;#54620;&amp;#44397;&amp;#50612;]]
| [[:ku:|Kurdî / كوردی]]
| [[:la:|Latina]]
| [[:lt:|Lietuvių]]
| [[:mk:|Македонски]]
| [[:na:|Dorerin Naoero]]
| '''Nederlands'''
| [[:no:|Norsk (Norwegian)]]
| [[:pl:|Polski]]
| [[:pt:|Português]]
| [[:ro:|Român&amp;#259;]]
| [[:ru:|&amp;#1088;&amp;#1091;&amp;#1089;&amp;#1089;&amp;#1082;&amp;#1080;&amp;#1081;]]
| [[:simple:Main Page|Simple English]]
| [[:sk:|Slovenska]]
| [[:sl:|Slovenščina]]
| [[:sq:|Shqip]]
| [[:sr:|&amp;#1089;&amp;#1088;&amp;#1087;&amp;#1089;&amp;#1082;&amp;#1080;]]
| [[:su:|Basa Sunda]]
| [[:sv:|Svenska]]
| [[:ta:|தமிழ்]]
| [[:th:|ไทย]]
| [[:tr:|Türkçe]]
| [[:tt:|Tatar]]
| [[:uk:|&amp;#1091;&amp;#1082;&amp;#1088;&amp;#1072;&amp;#1111;&amp;#1085;&amp;#1089;&amp;#1100;&amp;#1082;&amp;#1072;]]
| [[:vi:Trang Chính|Tiếng Việt]]
| [[:zh:|中文]]
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;MainPageBG&quot; style=&quot;padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FCF8FF&quot; cellpadding=&quot;5&quot; width=&quot;100%&quot; border=&quot;0&quot;
|colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot;|'''Andere Wikimedia-projecten'''
|-
|[[Afbeelding:Wikipedia-logo.png|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[w:Hoofdpagina|'''Wikipedia''']]&lt;br&gt;Encyclopedie
|[[Afbeelding:Wikimedia-logo.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[m:Main Page|'''Meta-Wiki''']]&lt;br&gt;Coördinatie van alle Wikimediaprojecten
|[[Afbeelding:Commons-logo.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[Commons:Hoofdpagina|'''Commons''']]&lt;br&gt;Verzameling van multimediabestanden
|[[Afbeelding:WiktionaryNl.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[wikt:Hoofdpagina|'''Wiktionary''']]&lt;br&gt;Woordenboek
|-
|[[Afbeelding:Wikivoyage-logo.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[Wikivoyage:nl:Hoofdpagina|'''Wikivoyage''']]&lt;br&gt;Reisgidsen
|[[Afbeelding:Wikisource-logo.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[s:Hoofdpagina|'''Wikisource''']]&lt;br&gt;Databank van auteursrechtvrije documenten
|[[Afbeelding:Wikispecies-logo.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[wikispecies:Hoofdpagina|'''Wikispecies''']]&lt;br&gt;Gids van soorten
|[[Afbeelding:Wikiquote-logo.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[q:Hoofdpagina|'''Wikiquote''']]&lt;br&gt;Collectie van uitspraken
|}
[[Categorie:Wikibooks]]
[[en:Wikibooks portal]]
[[sr:Викикњиге]]</text>
      <sha1>88ugiqejbhj9n1ed90u882e4mxev2cb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gebruiker:Erik Baas/common.js</title>
    <ns>2</ns>
    <id>29822</id>
    <revision>
      <id>431093</id>
      <parentid>428837</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>geen &amp;nbsp; voor &lt;ref in :Transwiki</comment>
      <origin>431093</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="34286" sha1="jlgohtvsynkpdhir72b539j5vegdhw5" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;

$(function () {
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { autoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fWikidata();
  // autoSave();
  addPurgeTab();  // check: altijd als laatste!
  return;
});

function autoSave() {
  if (mw.config.get('wgPageContentModel') != &quot;javascript&quot; &amp;&amp;
      mw.config.get('wgNamespaceNumber')  != 828) {               // -js, -module
    if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') {
      document.getElementById('wpSummary').value = 'lf';
      setTimeout(autoSave_sub, 10000);
    }
  }
  return;
}

function autoSave_sub() {
  document.getElementById(&quot;wpSave&quot;).click(); 
  return;
}

function fWikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  title = title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1);
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek &quot;' + title + '&quot; in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML);
  return;
};

function autoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|');  // 20250810
 text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig,   &quot;{{Fase|$1&quot;);     // 20260514 dubbel

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');        // 20251008
 text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, &quot;{{Wp&quot;);  // dubbel

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323

 text = text.replace(/\{\{Sjabloon:/ig, &quot;{{&quot;);

 //aap  *******  . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \  ********

 // template:
 // text = text.replace(/\{\{/ig, &quot;{{&quot;);

 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, &quot;{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, &quot;{{Bladeren2$1&quot;);  // 20260516
 text = text.replace(/\{\{Talen/ig, &quot;{{Taal- en letterkunde&quot;);

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 /* 
 text = text.replace(/\{\{00%/ig, &quot;{{0%&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != 102) {  // Transwiki? 20261023
 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar
}

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\{Recepten/ig,    &quot;{{Navigatie recepten&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Recept/ig,      &quot;{{Infobox recept&quot;); // 2260516
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);


 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>jlgohtvsynkpdhir72b539j5vegdhw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30469</id>
    <revision>
      <id>431109</id>
      <parentid>431072</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>431109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3222" sha1="6ma82vbby3x40g520ptqv4yf2cbx6xd" xml:space="preserve">{{wiu3|JopkeB}}
{{Bi}}

Dit wikiboek is een handleiding voor het maken van een volwaardig wikiboek. We gaan ervan uit dat de tekst ervoor al gereed is. (Zo niet: maak die eerst, bijvoorbeeld met een tekstverwerker, zie het wikiboek [[Schrijven]] voor aanwijzingen.) Dan is het nog de kunst om die tekst op een aantrekkelijke manier om te zetten naar een wiki en toepasselijke illustraties te gebruiken. 

== Inhoudsopgave ==
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?|Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek starten|Een wikiboek starten]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven|Een hoofdstuk schrijven]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Tekstopmaak|Tekstopmaak]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken|Afbeeldingen gebruiken]] - De schatkamer van Wikimedia Commons
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Opdrachten|Opdrachten]] - oefeningen, opgaven, vragen en antwoorden, zie o.a. [[Handboek MediaWiki/Extensies/Quiz]]; opnemen in [[:Categorie:Opgaven]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een index maken|Een index maken]] - Trefwoordenlijst met verwijzingen
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Overige bewerkingen|Overige bewerkingen]] - problemen oplossen, pagina's hernoemen, verwijderen; verwijzingen
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding|Afronding]] - WSBN, Infobox, sjabloon Inhoudstabel, boek beter vindbaar maken (Boekenplank, voorpagina Wikibooks, Portaal), laatste correcties, pas ''&lt;nowiki&gt;{{Fase|1}}&lt;/nowiki&gt;'' op de voorpagina van het wikiboek aan, koppelen aan Wikidata-item, [[Help:Afdrukken|afdrukken]]. Zie [[Help:Boekstructuur]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Reminder: bronvermelding.
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren|Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren]]

=== Algemene tips ===
* Zet bovenin een nieuwe pagina '''&lt;nowiki&gt;{{Wiu3|Accountnaam}}&lt;/nowiki&gt;''' (Werk in uitvoering). Dit voorkomt dat iemand anders tegelijkertijd aan de pagina werkt en er technische conflicten ontstaan. Als de ander sneller is met opslaan dan jij, raak jij je wijzigingen weer kwijt. Verwijder het sjabloon weer als je er niet meer aan werkt.
* In het menu links van de editor staat ook een link &quot;hulp&quot;. Dit kan je best, zeker in het begin, openen in een apart tabblad of venster.
* Zie de volgende Help-pagina's voor basis-handelingen in Wikibooks:
** [[Help:Account]] - Wanneer heb je een account nodig en hoe stel je er een in?
** [[Help:Zoeken]]
** [[Help:Overlegpagina]] - hoe en waar kun je overleggen over een boek, hoofdstuk of andere kwesties? 

{{Te doen|Inleiding maken/verplaatsen naar boven + controleren of alle noodzakelijke onderdelen zijn opgenomen + links naar Help-pagina's; eventueel onderdelen verplaatsen naar hoofdstukken en dan een Index maken| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 08:20 (CEST)}}

{{Boek}}
{{Fase|3}}

[[Categorie:Onderwijs|papieren]]
[[Categorie:Help| wikiboek]]</text>
      <sha1>6ma82vbby3x40g520ptqv4yf2cbx6xd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Grid</title>
    <ns>10</ns>
    <id>45445</id>
    <revision>
      <id>431097</id>
      <parentid>425631</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T23:13:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>431097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="750" sha1="knp6s8rmer0vhgr0730ra5p2wt9rsp7" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;wbnl_grid&quot; style=&quot;
  grid-template-columns: auto; 1fr 2fr 1fr;
  Xgrid-auto-rows: 17em;
  Xrow-gap:       100px;
  Xcolumn-gap:     50px;
&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;grid-column: span 3;&quot;&gt;
'''1:''' [[Bestand:test.jpg|right|50px|border]]{{Lorem Ipsum|5}}
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;grid-column: span 1;&quot;&gt;
'''2:''' {{Lorem Ipsum|2}}&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;grid-column: span 2;&quot;&gt;
'''3:''' {{Lorem Ipsum|4}}&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;grid-column: span 2;&quot;&gt;
'''4:''' {{Lorem Ipsum|4}}&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;grid-column: span 1;&quot;&gt;
'''5:''' {{Lorem Ipsum|1}}&lt;/div&gt;

&lt;div&gt;
'''6:''' {{Lorem Ipsum|1}}&lt;/div&gt;

&lt;div&gt;
'''7:''' {{Lorem Ipsum|1}}&lt;/div&gt;

&lt;div&gt;
'''8:''' {{Lorem Ipsum|1}}&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;
&lt;templatestyles src=&quot;Grid/style.css&quot; /&gt;&lt;br&gt;{{Gebruikt Templatestyles|Grid/style.css}}</text>
      <sha1>knp6s8rmer0vhgr0730ra5p2wt9rsp7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Referenties en voetnoten</title>
    <ns>12</ns>
    <id>46079</id>
    <revision>
      <id>431091</id>
      <parentid>431090</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>fix &quot;http&quot;</comment>
      <origin>431091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14599" sha1="ssmuzctpbwxkfv7y7hj3l1bc3ukl42m" xml:space="preserve">{{Zie ook|Zie over bronvermelding in het algemeen ook {{Wp|Bronvermelding}}.}}

Deze pagina behandelt systemen voor '''genummerde''' voetnoten (of: eindnoten).

== Inleiding ==
In [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] staat wat in het algemeen de regels zijn omtrent bronvermelding. De daar genoemde methoden voor citeren en bronvermelding zijn ook in Wikibooks toegestaan en aanbevolen. Hier enkele praktische aanwijzingen daarvoor.
# Een '''bronnenlijst''' kan een apart hoofdstuk in een wikiboek zijn. Maak die zoals in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] is beschreven. (In Wikibooks: elke bron op een aparte regel en beginnend met &lt;code&gt;* &lt;/code&gt; om er een overzichtelijke lijst van te maken). In de andere hoofdstukken worden dan verwijzingen met referenties opgenomen zoals hieronder beschreven. 
# Een andere mogelijkheid is om onderaan elk hoofdstuk een (korte) bronnenlijst te plaatsen, die alleen de bronnen voor dat hoofdstuk vermeldt. Ook dan zijn verwijzingen nodig naar de precieze vindplaats via referenties.
# Een derde mogelijkheid is om zonder bronnenlijst te werken en alleen referenties onderaan elk hoofdstuk te plaatsen. 
Welke methode men kiest, is afhankelijk van het aantal bronnen, het aantal referenties en het aantal keren dat een bron in referenties wordt genoemd. (Advies: Bronnen die elk één keer in een referentie voorkomen: geen aparte bronnenlijst. Een bronnenlijst is vooral handig als er meerdere keren naar dezelfde bron(nen) wordt gerefereerd.)

'''Toepassing'''&lt;br&gt;
* Maak referenties op de hieronder beschreven wijze.
* Als er sprake is van een bronnenlijst in een apart hoofdstuk (methode 2): 
** Vermeld in elk ''hoofdstuk'' een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Bronnenlijst===&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; onderaan de pagina. Beschrijf de bronnen daar direct onder conform methode 1 in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]]. Maak er een echte lijst van: elke bron begint op een nieuwe regel met een &lt;code&gt;* &lt;/code&gt;.
** Vermeld dáár onder een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Referenties===&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, als allerlaatste tekst op de pagina. De referenties zullen automatisch hieronder worden geplaatst.
* Als er een apart hoofdstuk met een bronnenlijst (methode 1) is of er geen bronnenlijst is (methode 3): zet in elk hoofdstuk onderaan de pagina (als allerlaatste) een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Bronnen en referenties===&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.  Bied direct daaronder een link naar de bronnenlijst (indien aanwezig), zodat lezers niet daarnaar hoeven te zoeken. Als er geen bronnenlijst is, worden de bronnen in de referenties voluit geschreven. Voorbeeld: [[Huishouden/Voeding]] (alleen referenties, zonder bronnenlijst). 

== Verschillen tussen voetnoten en referenties ==
Genummerde voetnoten kunnen onder andere gebruikt worden voor ''{{Wp|Referentie|referenties}}'': ''verwijzingen'' naar materiaal buiten Wikibooks dat in een Wikibooks-pagina opgenomen bewering bevestigt. Dit is hetzelfde als {{Wp|Bronvermelding|bronvermelding}}. Het gebruik van referenties helpt bij het beter onderbouwen van artikelen. Het is een belangrijke kwaliteitsborging van artikelen en helpt het zoeken naar bronnen te vereenvoudigen.

Merk de volgende verschillen op:
* Niet elke ''referentie'' heeft noodzakelijkerwijs de vorm van een ''genummerde voetnoot'':
**Referenties ''kunnen'' gerealiseerd worden met {{Wp|Wanneer extern linken|externe links}} of andere verwijzingen rechtstreeks in de tekst van het artikel (zonder te verwijzen naar een lijst van referenties onderaan de Wikibooks-pagina); het is echter niet de bedoeling in de tekst van een wiki-artikel externe links te plaatsen. Externe links horen onderaan.
** {{Wp|Bronvermelding in Harvardstijl}} is een referentietechniek die niet met apart staande noten werkt maar met referenties tussen haakjes in de tekst zelf. Er is dan nog wel een bronnenlijst nodig, onderaan het hoofdstuk of in een apart hoofdstuk.
**Artikelen in Wikibooks kunnen ook een lijst met algemene referenties bevatten, zonder dat elk van deze referenties op een specifieke plaats in de tekst van de Wikibooks-pagina aangehaald wordt.
* Niet elke ''voetnoot'' is ook een ''referentie'':
**Voetnoten kunnen ook gebruikt worden voor opmerkingen die niet naar externe bronnen verwijzen, denk daarbij aan een opmerking die de lijn van het artikel onderbreekt, of een toelichting op informatie in een infobox of tabel (zie bijvoorbeeld de infobox bovenaan {{Wp|Koninkrijk der Nederlanden}}).
**Soms wordt extern materiaal eerder vermeld als ''illustratie'' (bijvoorbeeld een muziekfragment), of als ''bijkomende informatie'' zonder dat dit extern materiaal als eigenlijke bron voor een bewering in Wikipedia gebruikt wordt.

== Referenties toevoegen ==
De referenties of voetnoten zet je in de lopende tekst tussen &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tags.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Tekst.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;gevolgd door referentie&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Onderaan, onder het kopje 'Referenties', zet je eenmaal de tag &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{References}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Met deze code worden referenties precies op die plaats gezet. Dit geeft je de ruimte om ook nog iets onder de Referenties te zetten (zoals een link naar het volgende hoofdstuk).

Het nummeren van de referenties/voetnoten gaat vanzelf: de software doet het voor je.

De referentie wordt bij voorkeur na het [[leesteken]], zoals een komma of punt, geplaatst, maar vóór een haakje. Pas op dat je niet aan weerszijden van de referentie een leesteken zet. Maak tevens de referentie aansluitend op het leesteken en plaats geen extra spatie(s) tussen leesteken en referentie (vermijd dus zogenaamde ''zwevende referenties'').

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

Het is makkelijker om voor de inhoud van de referentie een sjabloon te gebruiken. Ook zorgt dit voor een consistente opmaak en betere mogelijkheden tot linkonderhoud. Zie [[#Opmaak van bronnen|hier]] voor de verschillende sjablonen.

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=E. Miller|titel=The Sun|uitgever=New York: Academic Press|jaar=2005|editie=23-5}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=R. Smith|titel=Size of the Moon|uitgever=Scientific American|datum=april 1978|editie=46, 44-6}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

'''Noot:''' Wanneer de referentie geplaatst wordt vóór de punt zou deze betrekking kunnen hebben op alleen het laatste woord van die zin. Staat de referentie achter de punt dan heeft de referentie betrekking op de hele zin.

'''Voorbeeld hoe het &lt;u&gt;''niet''&lt;/u&gt; moet:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

==Referenties==
===Automatische plaatsing aan het einde van een artikel===
Na de laatste tekst (afhankelijk van het aantal bronnen voor of na de ''Externe links'') plaatst men in een artikel:
&lt;blockquote&gt;
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{References}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
''of...''
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
&lt;/blockquote&gt;
Zie het kopje [[#Bronnen, (voet)noten en referenties?|Bronnen, (voet)noten en referenties?]] voor uitleg van het Appendix-sjabloon.

=== Meerdere verwijzingen naar dezelfde voetnoot ===
Zoek een naam voor de voetnoot waar je meerdere malen naar wil verwijzen, bijvoorbeeld: ''sympathieke naam'' of ''NOS 2015''. De naam wordt tussen '''&quot;'''dubbele aanhalingstekens'''&quot;''' geplaatst en mag '''niet''' met een cijfer beginnen.

Voeg die naam toe in de eerste &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tag, als volgt:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;

Voor de andere verwijzingen naar dezelfde voetnoot (in dit voorbeeld voetnoot 1), schrijf je

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;

Indien je nog niet weet welke van die verwijzingen eerst zal komen, hoef je niet steeds de volledige voetnoottekst te herhalen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt; geeft hetzelfde resultaat als &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;, mits de noot ergens op de pagina uitgewerkt wordt.

Een alternatieve methode is het bij elkaar zetten van alle referenties in een lijst onderaan de pagina, waarna je deze in de code aanroept met de verkorte vorm:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
Deze tekst&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;/&gt; bevat twee&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;naam_1&quot; /&gt; verwijzingen.
{{References|refs=
&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;naam_1&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
Met deze vorm kan je de verwijzingen op een voor de schrijver handige wijze ordenen (bijvoorbeeld op naam van de auteur). In de weergave van de pagina verschijnen de verwijzingen in de volgorde waarin ze gebruikt worden in de tekst, terwijl verwijzingen die niet gebruikt worden uit beeld blijven.

=== Meerdere keren dezelfde bron, maar een ander paginanummer ===
Soms wil je een boek meermaals aanhalen, maar verwijzen naar verschillende paginanummers. Dan kun je gebruikmaken van het [[sjabloon:Ref/paginanummer]]:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Informatie uit het begin van het boek.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:

 Informatie uit het begin van het boek.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}

==== Noten ====
&lt;references /&gt;

===Verwijzen naar externe links===
Net als verwijzingen in de tekst, kun je ook naar een externe bron linken. Dit kan door enkel de bron direct weer te geven of de bron als tekst weer te geven (externe bronnen altijd inclusief &lt;nowiki&gt;ht&lt;/nowiki&gt;&lt;!-- --&gt;&lt;nowiki&gt;tp:// of https://&lt;/nowiki&gt;). Eventueel kan daarachter ook tekst geplaatst worden.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;

Of met bijbehorende informatie:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia.] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;

==== Noten ====
{{References}}

=== Bronnen, (voet)noten en referenties? ===
De benaming van referenties, bronnen en (voet)noten is vaak onduidelijk. Wat is een referentie? Wat is een bron? Wat is een voetnoot? Vooral het verschil tussen de eerste twee is lastig te bepalen en hoewel voetnoten verschillen van bronnen, worden ze vaak verward. Een oplossing is om de drie bij voorbaat al te combineren onder het kopje &quot;Bronnen, noten en/of referenties&quot;.

Hiervoor kan het [[sjabloon:Appendix]] worden gebruikt. Dit sjabloon zorgt niet alleen voor een koppeling met de inhoudsopgave maar het zorgt ook voor een duidelijke afbakening van de sectie met noten/referenties met het artikel zelf. Daarnaast heeft het nog een ander voordeel (zie volgende sectie).

Wanneer men een lange lijst referenties heeft, die het artikel ontsieren, kan men overwegen om gebruik te maken van het sjabloon {{Tl|references|100%|2}}, dat de referenties mooi in kolommen indeelt. (Het middelste getal, hier 100%, geeft de lettergrootte aan.) 

=== Combinatie genummerde referenties en algemene referenties ===
Het kan voorkomen dat een artikel in zijn geheel een vermelding moet krijgen van een bepaalde bron/referentie, dus zonder dat een bron/referentie voor een bepaalde zin of alinea geldt. Zet deze vermelding altijd in dezelfde sectie als de vermelding van genummerde referenties. Het is logisch, om ze boven de genummerde referenties te zetten en ze te scheiden met een horizontale streep (----).

Voorbeeld met {{Tl|appendix}}:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix|2=
* Algemene bron X
* Algemene bron Y
----
{{References}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Opmaak van bronnen ==
Ingeval er bronnen worden vermeld, kan er ook een standaardopmaak worden toegepast.
* Voor boeken: [[Sjabloon:Citeer boek|Citeer boek]]
* Voor tijdschriften: [[Sjabloon:Citeer tijdschrift|Citeer tijdschrift]]
* Voor online bronnen: [[Sjabloon:Citeer web|Citeer web]]
* Voor Tweets (op [[X (sociaalnetwerksite)|X]]): [[Sjabloon:Citeer tweet|Citeer tweet]]

== Referentie gewenst ==
{{Zie ook|Lees meer hierover op [[Wikipedia:Bronvermelding#Bron gevraagd]].}}
In het geval dat een referentie gewenst is, zoals bij discutabele feiten, kan men het sjabloon {{Tl|Bron?}} gebruiken in de vorm van &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Bron?|OPMERKING}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of met datum ingevuld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Bron?|OPMERKING|&lt;/nowiki&gt;{{LOCALYEAR}}{{!}}{{LOCALMONTH}}{{!}}{{LOCALDAY2}}}}&lt;/code&gt;, om erop te wijzen dat hier een bewering staat die zou moeten worden gestaafd. Op de plaats van &quot;OPMERKING&quot; kan neergezet worden wat of waarom hiervoor een bron gewenst is, of laat dit anders weg. Daarachter volgt eventueel de datum in de vorm &lt;code&gt;jjjj|mm|dd&lt;/code&gt;.

[[Categorie:Help|Voetnoten]]</text>
      <sha1>ssmuzctpbwxkfv7y7hj3l1bc3ukl42m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431092</id>
      <parentid>431091</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>431092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14461" sha1="nr54rs2p86mbwym84o40vn7gijd4dmg" xml:space="preserve">{{Zie ook|Zie over bronvermelding in het algemeen ook {{Wp|Bronvermelding}}.}}

Deze pagina behandelt systemen voor '''genummerde''' voetnoten (of: eindnoten).

== Inleiding ==
In [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] staat wat in het algemeen de regels zijn omtrent bronvermelding. De daar genoemde methoden voor citeren en bronvermelding zijn ook in Wikibooks toegestaan en aanbevolen. Hier enkele praktische aanwijzingen daarvoor.
# Een '''bronnenlijst''' kan een apart hoofdstuk in een wikiboek zijn. Maak die zoals in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] is beschreven. (In Wikibooks: elke bron op een aparte regel en beginnend met &lt;code&gt;* &lt;/code&gt; om er een overzichtelijke lijst van te maken). In de andere hoofdstukken worden dan verwijzingen met referenties opgenomen zoals hieronder beschreven. 
# Een andere mogelijkheid is om onderaan elk hoofdstuk een (korte) bronnenlijst te plaatsen, die alleen de bronnen voor dat hoofdstuk vermeldt. Ook dan zijn verwijzingen nodig naar de precieze vindplaats via referenties.
# Een derde mogelijkheid is om zonder bronnenlijst te werken en alleen referenties onderaan elk hoofdstuk te plaatsen. 
Welke methode men kiest, is afhankelijk van het aantal bronnen, het aantal referenties en het aantal keren dat een bron in referenties wordt genoemd. (Advies: Bronnen die elk één keer in een referentie voorkomen: geen aparte bronnenlijst. Een bronnenlijst is vooral handig als er meerdere keren naar dezelfde bron(nen) wordt gerefereerd.)

'''Toepassing'''&lt;br&gt;
* Maak referenties op de hieronder beschreven wijze.
* Als er sprake is van een bronnenlijst in een apart hoofdstuk (methode 2): 
** Vermeld in elk ''hoofdstuk'' een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Bronnenlijst===&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; onderaan de pagina. Beschrijf de bronnen daar direct onder conform methode 1 in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]]. Maak er een echte lijst van: elke bron begint op een nieuwe regel met een &lt;code&gt;* &lt;/code&gt;.
** Vermeld dáár onder een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Referenties===&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, als allerlaatste tekst op de pagina. De referenties zullen automatisch hieronder worden geplaatst.
* Als er een apart hoofdstuk met een bronnenlijst (methode 1) is of er geen bronnenlijst is (methode 3): zet in elk hoofdstuk onderaan de pagina (als allerlaatste) een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Bronnen en referenties===&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.  Bied direct daaronder een link naar de bronnenlijst (indien aanwezig), zodat lezers niet daarnaar hoeven te zoeken. Als er geen bronnenlijst is, worden de bronnen in de referenties voluit geschreven. Voorbeeld: [[Huishouden/Voeding]] (alleen referenties, zonder bronnenlijst). 

== Verschillen tussen voetnoten en referenties ==
Genummerde voetnoten kunnen onder andere gebruikt worden voor ''{{Wp|Referentie|referenties}}'': ''verwijzingen'' naar materiaal buiten Wikibooks dat in een Wikibooks-pagina opgenomen bewering bevestigt. Dit is hetzelfde als {{Wp|Bronvermelding|bronvermelding}}. Het gebruik van referenties helpt bij het beter onderbouwen van artikelen. Het is een belangrijke kwaliteitsborging van artikelen en helpt het zoeken naar bronnen te vereenvoudigen.

Merk de volgende verschillen op:
* Niet elke ''referentie'' heeft noodzakelijkerwijs de vorm van een ''genummerde voetnoot'':
**Referenties ''kunnen'' gerealiseerd worden met {{Wp|Wanneer extern linken|externe links}} of andere verwijzingen rechtstreeks in de tekst van het artikel (zonder te verwijzen naar een lijst van referenties onderaan de Wikibooks-pagina); het is echter niet de bedoeling in de tekst van een wiki-artikel externe links te plaatsen. Externe links horen onderaan.
** {{Wp|Bronvermelding in Harvardstijl}} is een referentietechniek die niet met apart staande noten werkt maar met referenties tussen haakjes in de tekst zelf. Er is dan nog wel een bronnenlijst nodig, onderaan het hoofdstuk of in een apart hoofdstuk.
**Artikelen in Wikibooks kunnen ook een lijst met algemene referenties bevatten, zonder dat elk van deze referenties op een specifieke plaats in de tekst van de Wikibooks-pagina aangehaald wordt.
* Niet elke ''voetnoot'' is ook een ''referentie'':
**Voetnoten kunnen ook gebruikt worden voor opmerkingen die niet naar externe bronnen verwijzen, denk daarbij aan een opmerking die de lijn van het artikel onderbreekt, of een toelichting op informatie in een infobox of tabel (zie bijvoorbeeld de infobox bovenaan {{Wp|Koninkrijk der Nederlanden}}).
**Soms wordt extern materiaal eerder vermeld als ''illustratie'' (bijvoorbeeld een muziekfragment), of als ''bijkomende informatie'' zonder dat dit extern materiaal als eigenlijke bron voor een bewering in Wikipedia gebruikt wordt.

== Referenties toevoegen ==
De referenties of voetnoten zet je in de lopende tekst tussen &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tags.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Tekst.&lt;ref&gt;gevolgd door referentie&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Onderaan, onder het kopje 'Referenties', zet je eenmaal de tag &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{References}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Met deze code worden referenties precies op die plaats gezet. Dit geeft je de ruimte om ook nog iets onder de Referenties te zetten (zoals een link naar het volgende hoofdstuk).

Het nummeren van de referenties/voetnoten gaat vanzelf: de software doet het voor je.

De referentie wordt bij voorkeur na het [[leesteken]], zoals een komma of punt, geplaatst, maar vóór een haakje. Pas op dat je niet aan weerszijden van de referentie een leesteken zet. Maak tevens de referentie aansluitend op het leesteken en plaats geen extra spatie(s) tussen leesteken en referentie (vermijd dus zogenaamde ''zwevende referenties'').

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

Het is makkelijker om voor de inhoud van de referentie een sjabloon te gebruiken. Ook zorgt dit voor een consistente opmaak en betere mogelijkheden tot linkonderhoud. Zie [[#Opmaak van bronnen|hier]] voor de verschillende sjablonen.

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=E. Miller|titel=The Sun|uitgever=New York: Academic Press|jaar=2005|editie=23-5}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=R. Smith|titel=Size of the Moon|uitgever=Scientific American|datum=april 1978|editie=46, 44-6}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

'''Noot:''' Wanneer de referentie geplaatst wordt vóór de punt zou deze betrekking kunnen hebben op alleen het laatste woord van die zin. Staat de referentie achter de punt dan heeft de referentie betrekking op de hele zin.

'''Voorbeeld hoe het &lt;u&gt;''niet''&lt;/u&gt; moet:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

==Referenties==
===Automatische plaatsing aan het einde van een artikel===
Na de laatste tekst (afhankelijk van het aantal bronnen voor of na de ''Externe links'') plaatst men in een artikel:
&lt;blockquote&gt;
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{References}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
''of...''
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
&lt;/blockquote&gt;
Zie het kopje [[#Bronnen, (voet)noten en referenties?|Bronnen, (voet)noten en referenties?]] voor uitleg van het Appendix-sjabloon.

=== Meerdere verwijzingen naar dezelfde voetnoot ===
Zoek een naam voor de voetnoot waar je meerdere malen naar wil verwijzen, bijvoorbeeld: ''sympathieke naam'' of ''NOS 2015''. De naam wordt tussen '''&quot;'''dubbele aanhalingstekens'''&quot;''' geplaatst en mag '''niet''' met een cijfer beginnen.

Voeg die naam toe in de eerste &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tag, als volgt:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;

Voor de andere verwijzingen naar dezelfde voetnoot (in dit voorbeeld voetnoot 1), schrijf je

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;

Indien je nog niet weet welke van die verwijzingen eerst zal komen, hoef je niet steeds de volledige voetnoottekst te herhalen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt; geeft hetzelfde resultaat als &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;, mits de noot ergens op de pagina uitgewerkt wordt.

Een alternatieve methode is het bij elkaar zetten van alle referenties in een lijst onderaan de pagina, waarna je deze in de code aanroept met de verkorte vorm:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
Deze tekst&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;/&gt; bevat twee&lt;ref name=&quot;naam_1&quot; /&gt; verwijzingen.
{{References|refs=
&lt;ref name=&quot;naam_1&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
Met deze vorm kan je de verwijzingen op een voor de schrijver handige wijze ordenen (bijvoorbeeld op naam van de auteur). In de weergave van de pagina verschijnen de verwijzingen in de volgorde waarin ze gebruikt worden in de tekst, terwijl verwijzingen die niet gebruikt worden uit beeld blijven.

=== Meerdere keren dezelfde bron, maar een ander paginanummer ===
Soms wil je een boek meermaals aanhalen, maar verwijzen naar verschillende paginanummers. Dan kun je gebruikmaken van het [[sjabloon:Ref/paginanummer]]:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Informatie uit het begin van het boek.&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:

 Informatie uit het begin van het boek.&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}

==== Noten ====
&lt;references /&gt;

===Verwijzen naar externe links===
Net als verwijzingen in de tekst, kun je ook naar een externe bron linken. Dit kan door enkel de bron direct weer te geven of de bron als tekst weer te geven (externe bronnen altijd inclusief &lt;nowiki&gt;ht&lt;/nowiki&gt;&lt;!-- --&gt;&lt;nowiki&gt;tp:// of https://&lt;/nowiki&gt;). Eventueel kan daarachter ook tekst geplaatst worden.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;

Of met bijbehorende informatie:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia.] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;

==== Noten ====
{{References}}

=== Bronnen, (voet)noten en referenties? ===
De benaming van referenties, bronnen en (voet)noten is vaak onduidelijk. Wat is een referentie? Wat is een bron? Wat is een voetnoot? Vooral het verschil tussen de eerste twee is lastig te bepalen en hoewel voetnoten verschillen van bronnen, worden ze vaak verward. Een oplossing is om de drie bij voorbaat al te combineren onder het kopje &quot;Bronnen, noten en/of referenties&quot;.

Hiervoor kan het [[sjabloon:Appendix]] worden gebruikt. Dit sjabloon zorgt niet alleen voor een koppeling met de inhoudsopgave maar het zorgt ook voor een duidelijke afbakening van de sectie met noten/referenties met het artikel zelf. Daarnaast heeft het nog een ander voordeel (zie volgende sectie).

Wanneer men een lange lijst referenties heeft, die het artikel ontsieren, kan men overwegen om gebruik te maken van het sjabloon {{Tl|references|100%|2}}, dat de referenties mooi in kolommen indeelt. (Het middelste getal, hier 100%, geeft de lettergrootte aan.) 

=== Combinatie genummerde referenties en algemene referenties ===
Het kan voorkomen dat een artikel in zijn geheel een vermelding moet krijgen van een bepaalde bron/referentie, dus zonder dat een bron/referentie voor een bepaalde zin of alinea geldt. Zet deze vermelding altijd in dezelfde sectie als de vermelding van genummerde referenties. Het is logisch, om ze boven de genummerde referenties te zetten en ze te scheiden met een horizontale streep (----).

Voorbeeld met {{Tl|appendix}}:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix|2=
* Algemene bron X
* Algemene bron Y
----
{{References}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Opmaak van bronnen ==
Ingeval er bronnen worden vermeld, kan er ook een standaardopmaak worden toegepast.
* Voor boeken: [[Sjabloon:Citeer boek|Citeer boek]]
* Voor tijdschriften: [[Sjabloon:Citeer tijdschrift|Citeer tijdschrift]]
* Voor online bronnen: [[Sjabloon:Citeer web|Citeer web]]
* Voor Tweets (op [[X (sociaalnetwerksite)|X]]): [[Sjabloon:Citeer tweet|Citeer tweet]]

== Referentie gewenst ==
{{Zie ook|Lees meer hierover op [[Wikipedia:Bronvermelding#Bron gevraagd]].}}
In het geval dat een referentie gewenst is, zoals bij discutabele feiten, kan men het sjabloon {{Tl|Bron?}} gebruiken in de vorm van &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Bron?|OPMERKING}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of met datum ingevuld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Bron?|OPMERKING|&lt;/nowiki&gt;{{LOCALYEAR}}{{!}}{{LOCALMONTH}}{{!}}{{LOCALDAY2}}}}&lt;/code&gt;, om erop te wijzen dat hier een bewering staat die zou moeten worden gestaafd. Op de plaats van &quot;OPMERKING&quot; kan neergezet worden wat of waarom hiervoor een bron gewenst is, of laat dit anders weg. Daarachter volgt eventueel de datum in de vorm &lt;code&gt;jjjj|mm|dd&lt;/code&gt;.

[[Categorie:Help|Voetnoten]]</text>
      <sha1>nr54rs2p86mbwym84o40vn7gijd4dmg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431103</id>
      <parentid>431092</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Correcties en aanvullingen</comment>
      <origin>431103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14517" sha1="6ubaxnvq6wr6bb87yqjpdz0vkss2dcx" xml:space="preserve">{{Zie ook|Zie over bronvermelding in het algemeen ook {{Wp|Bronvermelding}}.}}

Deze pagina behandelt systemen voor '''genummerde''' voetnoten (of: eindnoten).

== Inleiding ==
In [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] staat wat in het algemeen de regels zijn omtrent bronvermelding. De daar genoemde methoden voor citeren en bronvermelding zijn ook in Wikibooks toegestaan en aanbevolen. Hier enkele praktische aanwijzingen daarvoor.
# Een '''bronnenlijst''' kan een apart hoofdstuk in een wikiboek zijn. Maak die zoals in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] is beschreven. (In Wikibooks: elke bron op een aparte regel en beginnend met &lt;code&gt;* &lt;/code&gt; om er een overzichtelijke lijst van te maken). In de andere hoofdstukken worden dan verwijzingen met referenties opgenomen zoals hieronder beschreven. 
# Een andere mogelijkheid is om onderaan elk hoofdstuk een (korte) bronnenlijst te plaatsen, die alleen de bronnen voor dat hoofdstuk vermeldt. Ook dan zijn verwijzingen nodig naar de precieze vindplaats via referenties.
# Een derde mogelijkheid is om zonder bronnenlijst te werken en alleen referenties onderaan elk hoofdstuk te plaatsen. Die referenties bevatten dan de volledige bronbeschrijving.
Welke methode men kiest, is afhankelijk van het aantal bronnen, het aantal referenties en het aantal keren dat een bron in referenties wordt genoemd. (Advies: Bronnen die elk één keer in een referentie voorkomen: geen aparte bronnenlijst. Een bronnenlijst is vooral handig als er meerdere keren naar dezelfde bron(nen) wordt gerefereerd.)

'''Toepassing'''&lt;br&gt;
* Maak referenties op de hieronder beschreven wijze.
* Als er sprake is van een bronnenlijst in een apart hoofdstuk (methode 2): 
** Vermeld in elk ''hoofdstuk'' een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Bronnenlijst ==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; onderaan de pagina. Beschrijf de bronnen daar direct onder conform methode 1 in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]]. Maak er een echte lijst van: elke bron begint op een nieuwe regel met een &lt;code&gt;* &lt;/code&gt;.
** Vermeld daaronder een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Noten en referenties ==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, als allerlaatste tekst op de pagina. De referenties zullen automatisch hieronder worden geplaatst.
* Als er een apart hoofdstuk met een bronnenlijst (methode 1) is of er geen bronnenlijst is (methode 3): zet in elk hoofdstuk onderaan de pagina (als allerlaatste) een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Bronnen, noten en referenties===&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.  Bied direct daaronder een link naar de bronnenlijst (indien aanwezig), zodat lezers niet daarnaar hoeven te zoeken. Als er geen bronnenlijst is, worden de bronnen in de referenties voluit geschreven. Voorbeeld: [[Huishouden/Voeding]] (alleen referenties, zonder bronnenlijst). 

== Verschillen tussen voetnoten en referenties ==
Genummerde voetnoten kunnen onder andere gebruikt worden voor ''{{Wp|Referentie|referenties}}'' en andere opmerkingen die de schrijver wel wil maken, maar die niet in de lopende tekst passen. Referenties zijn ''verwijzingen'' naar materiaal buiten Wikibooks dat in een Wikibooks-pagina opgenomen bewering bevestigt. (Dit is hetzelfde als {{Wp|Bronvermelding|bronvermelding}}). Het gebruik van referenties helpt bij het beter onderbouwen van artikelen. Het is een belangrijke kwaliteitsborging van artikelen en helpt het zoeken naar bronnen te vereenvoudigen.

Merk de volgende verschillen op:
* Niet elke ''referentie'' heeft noodzakelijkerwijs de vorm van een ''genummerde voetnoot'':
**Referenties ''kunnen'' gerealiseerd worden met {{Wp|Wanneer extern linken|externe links}} of andere verwijzingen rechtstreeks in de tekst van het artikel (zonder te verwijzen naar een lijst van referenties onderaan de Wikibooks-pagina); het is echter niet de bedoeling in de tekst van een wiki-artikel externe links te plaatsen. Externe links horen onderaan.
** {{Wp|Bronvermelding in Harvardstijl}} is een referentietechniek die niet met apart staande noten werkt maar met referenties tussen haakjes in de tekst zelf. Er is dan nog wel een bronnenlijst nodig, onderaan het hoofdstuk of in een apart hoofdstuk.
**Artikelen in Wikibooks kunnen ook een lijst met algemene referenties bevatten, zonder dat elk van deze referenties op een specifieke plaats in de tekst van de Wikibooks-pagina aangehaald wordt.
* Niet elke ''voetnoot'' is ook een ''referentie'':
**Voetnoten kunnen ook gebruikt worden voor opmerkingen die niet naar externe bronnen verwijzen, denk daarbij aan een opmerking die de lijn van het artikel onderbreekt, of een toelichting op informatie in een infobox of tabel (zie bijvoorbeeld de infobox bovenaan {{Wp|Koninkrijk der Nederlanden}}).
**Soms wordt extern materiaal eerder vermeld als ''illustratie'' (bijvoorbeeld een muziekfragment), of als ''bijkomende informatie'' zonder dat dit extern materiaal als eigenlijke bron voor een bewering in Wikipedia gebruikt wordt.

== Referenties toevoegen ==
De referenties of voetnoten zet je in de lopende tekst tussen &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tags.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Tekst.&lt;ref&gt;gevolgd door referentie&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Onderaan, onder het kopje 'Referenties', zet je eenmaal de tag &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{References}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Met deze code worden referenties precies op die plaats gezet. Dit geeft je de ruimte om ook nog iets onder de Referenties te zetten (zoals een link naar het volgende hoofdstuk).

Het nummeren van de referenties/voetnoten gaat vanzelf: de software doet het voor je.

De referentie wordt bij voorkeur na het [[leesteken]], zoals een komma of punt, geplaatst, maar vóór een haakje. Pas op dat je niet aan weerszijden van de referentie een leesteken zet. Maak tevens de referentie aansluitend op het leesteken en plaats geen extra spatie(s) tussen leesteken en referentie (vermijd dus zogenaamde ''zwevende referenties'').

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

Het is makkelijker om voor de inhoud van de referentie een sjabloon te gebruiken. Ook zorgt dit voor een consistente opmaak en betere mogelijkheden tot linkonderhoud. Zie [[#Opmaak van bronnen|hier]] voor de verschillende sjablonen.

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=E. Miller|titel=The Sun|uitgever=New York: Academic Press|jaar=2005|editie=23-5}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=R. Smith|titel=Size of the Moon|uitgever=Scientific American|datum=april 1978|editie=46, 44-6}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

'''Noot:''' Wanneer de referentie geplaatst wordt vóór de punt zou deze betrekking kunnen hebben op alleen het laatste woord van die zin. Staat de referentie achter de punt dan heeft de referentie betrekking op de hele zin.

'''Voorbeeld hoe het &lt;u&gt;''niet''&lt;/u&gt; moet:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

==Referenties==
===Automatische plaatsing aan het einde van een artikel===
Na de laatste tekst (afhankelijk van het aantal bronnen voor of na de ''Externe links'') plaatst men in een artikel:
&lt;blockquote&gt;
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{References}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
''of...''
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
&lt;/blockquote&gt;
Zie het kopje [[#Bronnen, (voet)noten en referenties?|Bronnen, (voet)noten en referenties?]] voor uitleg van het Appendix-sjabloon.

=== Meerdere verwijzingen naar dezelfde voetnoot ===
Zoek een naam voor de voetnoot waar je meerdere malen naar wil verwijzen, bijvoorbeeld: ''sympathieke naam'' of ''NOS 2015''. De naam wordt tussen '''&quot;'''dubbele aanhalingstekens'''&quot;''' geplaatst en mag '''niet''' met een cijfer beginnen.

Voeg die naam toe in de eerste &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tag, als volgt:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;

Voor de andere verwijzingen naar dezelfde voetnoot (in dit voorbeeld voetnoot 1), schrijf je

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;

Indien je nog niet weet welke van die verwijzingen eerst zal komen, hoef je niet steeds de volledige voetnoottekst te herhalen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt; geeft hetzelfde resultaat als &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;, mits de noot ergens op de pagina uitgewerkt wordt.

Een alternatieve methode is het bij elkaar zetten van alle referenties in een lijst onderaan de pagina, waarna je deze in de code aanroept met de verkorte vorm:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
Deze tekst&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;/&gt; bevat twee&lt;ref name=&quot;naam_1&quot; /&gt; verwijzingen.
{{References|refs=
&lt;ref name=&quot;naam_1&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
Met deze vorm kan je de verwijzingen op een voor de schrijver handige wijze ordenen (bijvoorbeeld op naam van de auteur). In de weergave van de pagina verschijnen de verwijzingen in de volgorde waarin ze gebruikt worden in de tekst, terwijl verwijzingen die niet gebruikt worden uit beeld blijven.

=== Meerdere keren dezelfde bron, maar een ander paginanummer ===
Soms wil je een boek meermaals aanhalen, maar verwijzen naar verschillende paginanummers. Dan kun je gebruikmaken van het [[sjabloon:Ref/paginanummer]]:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Informatie uit het begin van het boek.&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:

 Informatie uit het begin van het boek.&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}

==== Noten ====
&lt;references /&gt;

===Verwijzen naar externe links===
Net als verwijzingen in de tekst, kun je ook naar een externe bron linken. Dit kan door enkel de bron direct weer te geven of de bron als tekst weer te geven (externe bronnen altijd inclusief &lt;nowiki&gt;ht&lt;/nowiki&gt;&lt;!-- --&gt;&lt;nowiki&gt;tp:// of https://&lt;/nowiki&gt;). Eventueel kan daarachter ook tekst geplaatst worden.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;

Of met bijbehorende informatie:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia.] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;

==== Noten ====
{{References}}

=== Bronnen, (voet)noten en referenties? ===
De benaming van referenties, bronnen en (voet)noten is vaak onduidelijk. Wat is een referentie? Wat is een bron? Wat is een voetnoot? Vooral het verschil tussen de eerste twee is lastig te bepalen en hoewel voetnoten verschillen van bronnen, worden ze vaak verward. Een oplossing is om de drie bij voorbaat al te combineren onder het kopje &quot;Bronnen, noten en/of referenties&quot;.

Hiervoor kan het [[sjabloon:Appendix]] worden gebruikt. Dit sjabloon zorgt niet alleen voor een koppeling met de inhoudsopgave maar het zorgt ook voor een duidelijke afbakening van de sectie met noten/referenties met het artikel zelf. Daarnaast heeft het nog een ander voordeel (zie volgende sectie).

Wanneer men een lange lijst referenties heeft, die het artikel ontsieren, kan men overwegen om gebruik te maken van het sjabloon {{Tl|references|100%|2}}, dat de referenties mooi in kolommen indeelt. (Het middelste getal, hier 100%, geeft de lettergrootte aan.) 

=== Combinatie genummerde referenties en algemene referenties ===
Het kan voorkomen dat een artikel in zijn geheel een vermelding moet krijgen van een bepaalde bron/referentie, dus zonder dat een bron/referentie voor een bepaalde zin of alinea geldt. Zet deze vermelding altijd in dezelfde sectie als de vermelding van genummerde referenties. Het is logisch, om ze boven de genummerde referenties te zetten en ze te scheiden met een horizontale streep (----).

Voorbeeld met {{Tl|appendix}}:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix|2=
* Algemene bron X
* Algemene bron Y
----
{{References}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Opmaak van bronnen ==
Ingeval er bronnen worden vermeld, kan er ook een standaardopmaak worden toegepast:
* Voor boeken: [[Sjabloon:Citeer boek|Citeer boek]]
* Voor tijdschriften: {{Wp|Sjabloon:Citeer tijdschrift|Citeer tijdschrift}} (kopieer de code naar de Wikibooks-pagina en vul die in)
* Voor online bronnen: [[Sjabloon:Citeer web|Citeer web]]
* Voor Tweets (op {{Wp|X (sociaalnetwerksite)|X}}): {{Wp|Sjabloon:Citeer tweet|Citeer tweet}} (kopieer de code naar de Wikibooks-pagina en vul die in)

== Referentie gewenst ==
{{Zie ook|Lees meer hierover op {{Wp|Bronvermelding#Bron gevraagd}}.}}
In het geval dat een referentie gewenst is, zoals bij discutabele feiten, kan men &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;sup&gt;Bron?&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; ( &lt;sup&gt;Bron?&lt;/sup&gt;) toevoegen op de plaats waar de bron nodig is. Achter &quot;Bron?&quot; kan men desgewenst een referentie met een opmerking plaatsen waarom de bron nodig is en/of met de datum van vandaag. 

[[Categorie:Help|Voetnoten]]</text>
      <sha1>6ubaxnvq6wr6bb87yqjpdz0vkss2dcx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431104</id>
      <parentid>431103</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Verplaatsing Opmaak van bronnen + definities</comment>
      <origin>431104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14968" sha1="9pv6wqey26u1js7cs31ufidxgqvntfi" xml:space="preserve">{{Zie ook|Zie over bronvermelding in het algemeen ook {{Wp|Bronvermelding}}.}}

Deze pagina behandelt methoden van bronvermelding in Wikibooks en het systemen voor '''genummerde''' voetnoten (of: eindnoten).

== Bronvermelding ==
In [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] staat wat in het algemeen de regels zijn omtrent bronvermelding. De daar genoemde methoden voor citeren en bronvermelding zijn ook in Wikibooks toegestaan en aanbevolen. Hier enkele praktische aanwijzingen daarvoor.

'''Definities'''
* Een '''bron''' is een medium (zoals een boek, artikel, website) waaruit de schrijver feiten, informatie en/of kennis heeft gebruikt voor het schrijven van het wikiboek of hoofdstuk. 
* Een '''referentie''' naar een bron biedt de specifieke vindplaats van die feiten, informatie of kennis, bijvoorbeeld met een paginanummer of weblink met de raadpleegdatum.&lt;br&gt;

'''Methodes'''
# Een '''bronnenlijst''' kan een apart hoofdstuk in een wikiboek zijn. Maak die zoals in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] is beschreven. (In Wikibooks: elke bron op een aparte regel en beginnend met &lt;code&gt;* &lt;/code&gt; om er een overzichtelijke lijst van te maken). In de andere hoofdstukken worden dan verwijzingen met referenties opgenomen zoals hieronder beschreven. 
# Een andere mogelijkheid is om onderaan elk hoofdstuk een (korte) bronnenlijst te plaatsen, die alleen de bronnen voor dat hoofdstuk vermeldt. Ook dan zijn verwijzingen nodig naar de precieze vindplaats via referenties.
# Een derde mogelijkheid is om zonder bronnenlijst te werken en alleen referenties onderaan elk hoofdstuk te plaatsen. Die referenties bevatten dan de volledige bronbeschrijving.
Welke methode men kiest, is afhankelijk van het aantal bronnen, het aantal referenties en het aantal keren dat een bron in referenties wordt genoemd. (Advies: Bronnen die elk één keer in een referentie voorkomen: geen aparte bronnenlijst. Een bronnenlijst is vooral handig als er meerdere keren naar dezelfde bron(nen) wordt gerefereerd.)

=== Toepassing ===
* Maak referenties op de hieronder beschreven wijze.
* Als er sprake is van een bronnenlijst in een apart hoofdstuk (methode 2): 
** Vermeld in elk ''hoofdstuk'' een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Bronnenlijst ==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; onderaan de pagina. Beschrijf de bronnen daar direct onder conform methode 1 in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]]. Maak er een echte lijst van: elke bron begint op een nieuwe regel met een &lt;code&gt;* &lt;/code&gt;.
** Vermeld daaronder een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Noten en referenties ==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, als allerlaatste tekst op de pagina. De referenties zullen automatisch hieronder worden geplaatst.
* Als er een apart hoofdstuk met een bronnenlijst (methode 1) is of er geen bronnenlijst is (methode 3): zet in elk hoofdstuk onderaan de pagina (als allerlaatste) een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Bronnen, noten en referenties===&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.  Bied direct daaronder een link naar de bronnenlijst (indien aanwezig), zodat lezers niet daarnaar hoeven te zoeken. Als er geen bronnenlijst is, worden de bronnen in de referenties voluit geschreven. Voorbeeld: [[Huishouden/Voeding]] (alleen referenties, zonder bronnenlijst). 

=== Opmaak van bronnen ===
Ingeval er bronnen worden vermeld, kan er ook een standaardopmaak worden toegepast:
* Voor boeken: [[Sjabloon:Citeer boek|Citeer boek]]
* Voor tijdschriften: {{Wp|Sjabloon:Citeer tijdschrift|Citeer tijdschrift}} (kopieer de code naar de Wikibooks-pagina en vul die in)
* Voor online bronnen: [[Sjabloon:Citeer web|Citeer web]]
* Voor Tweets (op {{Wp|X (sociaalnetwerksite)|X}}): {{Wp|Sjabloon:Citeer tweet|Citeer tweet}} (kopieer de code naar de Wikibooks-pagina en vul die in).

== Verschillen tussen voetnoten en referenties ==
Genummerde voetnoten kunnen onder andere gebruikt worden voor ''{{Wp|Referentie|referenties}}'' en andere opmerkingen die de schrijver wel wil maken, maar die niet in de lopende tekst passen. Referenties zijn ''verwijzingen'' naar materiaal buiten Wikibooks dat in een Wikibooks-pagina opgenomen bewering bevestigt. (Dit is hetzelfde als {{Wp|Bronvermelding|bronvermelding}}). Het gebruik van referenties helpt bij het beter onderbouwen van artikelen. Het is een belangrijke kwaliteitsborging van artikelen en helpt het zoeken naar bronnen te vereenvoudigen.

Merk de volgende verschillen op:
* Niet elke ''referentie'' heeft noodzakelijkerwijs de vorm van een ''genummerde voetnoot'':
**Referenties ''kunnen'' gerealiseerd worden met {{Wp|Wanneer extern linken|externe links}} of andere verwijzingen rechtstreeks in de tekst van het artikel (zonder te verwijzen naar een lijst van referenties onderaan de Wikibooks-pagina); het is echter niet de bedoeling in de tekst van een wiki-artikel externe links te plaatsen. Externe links horen onderaan.
** {{Wp|Bronvermelding in Harvardstijl}} is een referentietechniek die niet met apart staande noten werkt maar met referenties tussen haakjes in de tekst zelf. Er is dan nog wel een bronnenlijst nodig, onderaan het hoofdstuk of in een apart hoofdstuk.
**Artikelen in Wikibooks kunnen ook een lijst met algemene referenties bevatten, zonder dat elk van deze referenties op een specifieke plaats in de tekst van de Wikibooks-pagina aangehaald wordt.
* Niet elke ''voetnoot'' is ook een ''referentie'':
**Voetnoten kunnen ook gebruikt worden voor opmerkingen die niet naar externe bronnen verwijzen, denk daarbij aan een opmerking die de lijn van het artikel onderbreekt, of een toelichting op informatie in een infobox of tabel (zie bijvoorbeeld de infobox bovenaan {{Wp|Koninkrijk der Nederlanden}}).
**Soms wordt extern materiaal eerder vermeld als ''illustratie'' (bijvoorbeeld een muziekfragment), of als ''bijkomende informatie'' zonder dat dit extern materiaal als eigenlijke bron voor een bewering in Wikipedia gebruikt wordt.

== Referenties toevoegen ==
De referenties of voetnoten zet je in de lopende tekst tussen &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tags.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Tekst.&lt;ref&gt;gevolgd door referentie&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Onderaan, onder het kopje 'Referenties', zet je eenmaal de tag &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{References}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Met deze code worden referenties precies op die plaats gezet. Dit geeft je de ruimte om ook nog iets onder de Referenties te zetten (zoals een link naar het volgende hoofdstuk).

Het nummeren van de referenties/voetnoten gaat vanzelf: de software doet het voor je.

De referentie wordt bij voorkeur na het [[leesteken]], zoals een komma of punt, geplaatst, maar vóór een haakje. Pas op dat je niet aan weerszijden van de referentie een leesteken zet. Maak tevens de referentie aansluitend op het leesteken en plaats geen extra spatie(s) tussen leesteken en referentie (vermijd dus zogenaamde ''zwevende referenties'').

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

Het is makkelijker om voor de inhoud van de referentie een sjabloon te gebruiken. Ook zorgt dit voor een consistente opmaak en betere mogelijkheden tot linkonderhoud. Zie [[#Opmaak van bronnen|hier]] voor de verschillende sjablonen.

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=E. Miller|titel=The Sun|uitgever=New York: Academic Press|jaar=2005|editie=23-5}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=R. Smith|titel=Size of the Moon|uitgever=Scientific American|datum=april 1978|editie=46, 44-6}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

'''Noot:''' Wanneer de referentie geplaatst wordt vóór de punt zou deze betrekking kunnen hebben op alleen het laatste woord van die zin. Staat de referentie achter de punt dan heeft de referentie betrekking op de hele zin.

'''Voorbeeld hoe het &lt;u&gt;''niet''&lt;/u&gt; moet:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

==Referenties==
===Automatische plaatsing aan het einde van een artikel===
Na de laatste tekst (afhankelijk van het aantal bronnen voor of na de ''Externe links'') plaatst men in een artikel:
&lt;blockquote&gt;
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{References}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
''of...''
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
&lt;/blockquote&gt;
Zie het kopje [[#Bronnen, (voet)noten en referenties?|Bronnen, (voet)noten en referenties?]] voor uitleg van het Appendix-sjabloon.

=== Meerdere verwijzingen naar dezelfde voetnoot ===
Zoek een naam voor de voetnoot waar je meerdere malen naar wil verwijzen, bijvoorbeeld: ''sympathieke naam'' of ''NOS 2015''. De naam wordt tussen '''&quot;'''dubbele aanhalingstekens'''&quot;''' geplaatst en mag '''niet''' met een cijfer beginnen.

Voeg die naam toe in de eerste &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tag, als volgt:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;

Voor de andere verwijzingen naar dezelfde voetnoot (in dit voorbeeld voetnoot 1), schrijf je

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;

Indien je nog niet weet welke van die verwijzingen eerst zal komen, hoef je niet steeds de volledige voetnoottekst te herhalen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt; geeft hetzelfde resultaat als &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;, mits de noot ergens op de pagina uitgewerkt wordt.

Een alternatieve methode is het bij elkaar zetten van alle referenties in een lijst onderaan de pagina, waarna je deze in de code aanroept met de verkorte vorm:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
Deze tekst&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;/&gt; bevat twee&lt;ref name=&quot;naam_1&quot; /&gt; verwijzingen.
{{References|refs=
&lt;ref name=&quot;naam_1&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
Met deze vorm kan je de verwijzingen op een voor de schrijver handige wijze ordenen (bijvoorbeeld op naam van de auteur). In de weergave van de pagina verschijnen de verwijzingen in de volgorde waarin ze gebruikt worden in de tekst, terwijl verwijzingen die niet gebruikt worden uit beeld blijven.

=== Meerdere keren dezelfde bron, maar een ander paginanummer ===
Soms wil je een boek meermaals aanhalen, maar verwijzen naar verschillende paginanummers. Dan kun je gebruikmaken van het [[sjabloon:Ref/paginanummer]]:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Informatie uit het begin van het boek.&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:

 Informatie uit het begin van het boek.&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}

==== Noten ====
&lt;references /&gt;

===Verwijzen naar externe links===
Net als verwijzingen in de tekst, kun je ook naar een externe bron linken. Dit kan door enkel de bron direct weer te geven of de bron als tekst weer te geven (externe bronnen altijd inclusief &lt;nowiki&gt;ht&lt;/nowiki&gt;&lt;!-- --&gt;&lt;nowiki&gt;tp:// of https://&lt;/nowiki&gt;). Eventueel kan daarachter ook tekst geplaatst worden.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;

Of met bijbehorende informatie:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia.] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;

==== Noten ====
{{References}}

=== Bronnen, (voet)noten en referenties? ===
De benaming van referenties, bronnen en (voet)noten is vaak onduidelijk. Wat is een referentie? Wat is een bron? Wat is een voetnoot? Vooral het verschil tussen de eerste twee is lastig te bepalen en hoewel voetnoten verschillen van bronnen, worden ze vaak verward. Een oplossing is om de drie bij voorbaat al te combineren onder het kopje &quot;Bronnen, noten en/of referenties&quot;.

Hiervoor kan het [[sjabloon:Appendix]] worden gebruikt. Dit sjabloon zorgt niet alleen voor een koppeling met de inhoudsopgave maar het zorgt ook voor een duidelijke afbakening van de sectie met noten/referenties met het artikel zelf. Daarnaast heeft het nog een ander voordeel (zie volgende sectie).

Wanneer men een lange lijst referenties heeft, die het artikel ontsieren, kan men overwegen om gebruik te maken van het sjabloon {{Tl|references|100%|2}}, dat de referenties mooi in kolommen indeelt. (Het middelste getal, hier 100%, geeft de lettergrootte aan.) 

=== Combinatie genummerde referenties en algemene referenties ===
Het kan voorkomen dat een artikel in zijn geheel een vermelding moet krijgen van een bepaalde bron/referentie, dus zonder dat een bron/referentie voor een bepaalde zin of alinea geldt. Zet deze vermelding altijd in dezelfde sectie als de vermelding van genummerde referenties. Het is logisch, om ze boven de genummerde referenties te zetten en ze te scheiden met een horizontale streep (----).

Voorbeeld met {{Tl|appendix}}:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix|2=
* Algemene bron X
* Algemene bron Y
----
{{References}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Referentie gewenst ==
{{Zie ook|Lees meer hierover op {{Wp|Bronvermelding#Bron gevraagd}}.}}
In het geval dat een referentie gewenst is, zoals bij discutabele feiten, kan men &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;sup&gt;Bron?&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; ( &lt;sup&gt;Bron?&lt;/sup&gt;) toevoegen op de plaats waar de bron nodig is. Achter &quot;Bron?&quot; kan men desgewenst een referentie met een opmerking plaatsen waarom de bron nodig is en/of met de datum van vandaag. 

[[Categorie:Help|Voetnoten]]</text>
      <sha1>9pv6wqey26u1js7cs31ufidxgqvntfi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431105</id>
      <parentid>431104</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>JopkeB heeft pagina [[Transwiki:Referenties en voetnoten]] hernoemd naar [[Help:Referenties en voetnoten]]: Pagina is door mij aangepast aan Wikibooks (en uitgebreid)</comment>
      <origin>431104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14968" sha1="9pv6wqey26u1js7cs31ufidxgqvntfi" xml:space="preserve">{{Zie ook|Zie over bronvermelding in het algemeen ook {{Wp|Bronvermelding}}.}}

Deze pagina behandelt methoden van bronvermelding in Wikibooks en het systemen voor '''genummerde''' voetnoten (of: eindnoten).

== Bronvermelding ==
In [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] staat wat in het algemeen de regels zijn omtrent bronvermelding. De daar genoemde methoden voor citeren en bronvermelding zijn ook in Wikibooks toegestaan en aanbevolen. Hier enkele praktische aanwijzingen daarvoor.

'''Definities'''
* Een '''bron''' is een medium (zoals een boek, artikel, website) waaruit de schrijver feiten, informatie en/of kennis heeft gebruikt voor het schrijven van het wikiboek of hoofdstuk. 
* Een '''referentie''' naar een bron biedt de specifieke vindplaats van die feiten, informatie of kennis, bijvoorbeeld met een paginanummer of weblink met de raadpleegdatum.&lt;br&gt;

'''Methodes'''
# Een '''bronnenlijst''' kan een apart hoofdstuk in een wikiboek zijn. Maak die zoals in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] is beschreven. (In Wikibooks: elke bron op een aparte regel en beginnend met &lt;code&gt;* &lt;/code&gt; om er een overzichtelijke lijst van te maken). In de andere hoofdstukken worden dan verwijzingen met referenties opgenomen zoals hieronder beschreven. 
# Een andere mogelijkheid is om onderaan elk hoofdstuk een (korte) bronnenlijst te plaatsen, die alleen de bronnen voor dat hoofdstuk vermeldt. Ook dan zijn verwijzingen nodig naar de precieze vindplaats via referenties.
# Een derde mogelijkheid is om zonder bronnenlijst te werken en alleen referenties onderaan elk hoofdstuk te plaatsen. Die referenties bevatten dan de volledige bronbeschrijving.
Welke methode men kiest, is afhankelijk van het aantal bronnen, het aantal referenties en het aantal keren dat een bron in referenties wordt genoemd. (Advies: Bronnen die elk één keer in een referentie voorkomen: geen aparte bronnenlijst. Een bronnenlijst is vooral handig als er meerdere keren naar dezelfde bron(nen) wordt gerefereerd.)

=== Toepassing ===
* Maak referenties op de hieronder beschreven wijze.
* Als er sprake is van een bronnenlijst in een apart hoofdstuk (methode 2): 
** Vermeld in elk ''hoofdstuk'' een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Bronnenlijst ==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; onderaan de pagina. Beschrijf de bronnen daar direct onder conform methode 1 in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]]. Maak er een echte lijst van: elke bron begint op een nieuwe regel met een &lt;code&gt;* &lt;/code&gt;.
** Vermeld daaronder een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Noten en referenties ==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, als allerlaatste tekst op de pagina. De referenties zullen automatisch hieronder worden geplaatst.
* Als er een apart hoofdstuk met een bronnenlijst (methode 1) is of er geen bronnenlijst is (methode 3): zet in elk hoofdstuk onderaan de pagina (als allerlaatste) een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Bronnen, noten en referenties===&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.  Bied direct daaronder een link naar de bronnenlijst (indien aanwezig), zodat lezers niet daarnaar hoeven te zoeken. Als er geen bronnenlijst is, worden de bronnen in de referenties voluit geschreven. Voorbeeld: [[Huishouden/Voeding]] (alleen referenties, zonder bronnenlijst). 

=== Opmaak van bronnen ===
Ingeval er bronnen worden vermeld, kan er ook een standaardopmaak worden toegepast:
* Voor boeken: [[Sjabloon:Citeer boek|Citeer boek]]
* Voor tijdschriften: {{Wp|Sjabloon:Citeer tijdschrift|Citeer tijdschrift}} (kopieer de code naar de Wikibooks-pagina en vul die in)
* Voor online bronnen: [[Sjabloon:Citeer web|Citeer web]]
* Voor Tweets (op {{Wp|X (sociaalnetwerksite)|X}}): {{Wp|Sjabloon:Citeer tweet|Citeer tweet}} (kopieer de code naar de Wikibooks-pagina en vul die in).

== Verschillen tussen voetnoten en referenties ==
Genummerde voetnoten kunnen onder andere gebruikt worden voor ''{{Wp|Referentie|referenties}}'' en andere opmerkingen die de schrijver wel wil maken, maar die niet in de lopende tekst passen. Referenties zijn ''verwijzingen'' naar materiaal buiten Wikibooks dat in een Wikibooks-pagina opgenomen bewering bevestigt. (Dit is hetzelfde als {{Wp|Bronvermelding|bronvermelding}}). Het gebruik van referenties helpt bij het beter onderbouwen van artikelen. Het is een belangrijke kwaliteitsborging van artikelen en helpt het zoeken naar bronnen te vereenvoudigen.

Merk de volgende verschillen op:
* Niet elke ''referentie'' heeft noodzakelijkerwijs de vorm van een ''genummerde voetnoot'':
**Referenties ''kunnen'' gerealiseerd worden met {{Wp|Wanneer extern linken|externe links}} of andere verwijzingen rechtstreeks in de tekst van het artikel (zonder te verwijzen naar een lijst van referenties onderaan de Wikibooks-pagina); het is echter niet de bedoeling in de tekst van een wiki-artikel externe links te plaatsen. Externe links horen onderaan.
** {{Wp|Bronvermelding in Harvardstijl}} is een referentietechniek die niet met apart staande noten werkt maar met referenties tussen haakjes in de tekst zelf. Er is dan nog wel een bronnenlijst nodig, onderaan het hoofdstuk of in een apart hoofdstuk.
**Artikelen in Wikibooks kunnen ook een lijst met algemene referenties bevatten, zonder dat elk van deze referenties op een specifieke plaats in de tekst van de Wikibooks-pagina aangehaald wordt.
* Niet elke ''voetnoot'' is ook een ''referentie'':
**Voetnoten kunnen ook gebruikt worden voor opmerkingen die niet naar externe bronnen verwijzen, denk daarbij aan een opmerking die de lijn van het artikel onderbreekt, of een toelichting op informatie in een infobox of tabel (zie bijvoorbeeld de infobox bovenaan {{Wp|Koninkrijk der Nederlanden}}).
**Soms wordt extern materiaal eerder vermeld als ''illustratie'' (bijvoorbeeld een muziekfragment), of als ''bijkomende informatie'' zonder dat dit extern materiaal als eigenlijke bron voor een bewering in Wikipedia gebruikt wordt.

== Referenties toevoegen ==
De referenties of voetnoten zet je in de lopende tekst tussen &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tags.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Tekst.&lt;ref&gt;gevolgd door referentie&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Onderaan, onder het kopje 'Referenties', zet je eenmaal de tag &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{References}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Met deze code worden referenties precies op die plaats gezet. Dit geeft je de ruimte om ook nog iets onder de Referenties te zetten (zoals een link naar het volgende hoofdstuk).

Het nummeren van de referenties/voetnoten gaat vanzelf: de software doet het voor je.

De referentie wordt bij voorkeur na het [[leesteken]], zoals een komma of punt, geplaatst, maar vóór een haakje. Pas op dat je niet aan weerszijden van de referentie een leesteken zet. Maak tevens de referentie aansluitend op het leesteken en plaats geen extra spatie(s) tussen leesteken en referentie (vermijd dus zogenaamde ''zwevende referenties'').

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

Het is makkelijker om voor de inhoud van de referentie een sjabloon te gebruiken. Ook zorgt dit voor een consistente opmaak en betere mogelijkheden tot linkonderhoud. Zie [[#Opmaak van bronnen|hier]] voor de verschillende sjablonen.

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=E. Miller|titel=The Sun|uitgever=New York: Academic Press|jaar=2005|editie=23-5}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=R. Smith|titel=Size of the Moon|uitgever=Scientific American|datum=april 1978|editie=46, 44-6}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

'''Noot:''' Wanneer de referentie geplaatst wordt vóór de punt zou deze betrekking kunnen hebben op alleen het laatste woord van die zin. Staat de referentie achter de punt dan heeft de referentie betrekking op de hele zin.

'''Voorbeeld hoe het &lt;u&gt;''niet''&lt;/u&gt; moet:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

==Referenties==
===Automatische plaatsing aan het einde van een artikel===
Na de laatste tekst (afhankelijk van het aantal bronnen voor of na de ''Externe links'') plaatst men in een artikel:
&lt;blockquote&gt;
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{References}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
''of...''
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
&lt;/blockquote&gt;
Zie het kopje [[#Bronnen, (voet)noten en referenties?|Bronnen, (voet)noten en referenties?]] voor uitleg van het Appendix-sjabloon.

=== Meerdere verwijzingen naar dezelfde voetnoot ===
Zoek een naam voor de voetnoot waar je meerdere malen naar wil verwijzen, bijvoorbeeld: ''sympathieke naam'' of ''NOS 2015''. De naam wordt tussen '''&quot;'''dubbele aanhalingstekens'''&quot;''' geplaatst en mag '''niet''' met een cijfer beginnen.

Voeg die naam toe in de eerste &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tag, als volgt:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;

Voor de andere verwijzingen naar dezelfde voetnoot (in dit voorbeeld voetnoot 1), schrijf je

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;

Indien je nog niet weet welke van die verwijzingen eerst zal komen, hoef je niet steeds de volledige voetnoottekst te herhalen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt; geeft hetzelfde resultaat als &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;, mits de noot ergens op de pagina uitgewerkt wordt.

Een alternatieve methode is het bij elkaar zetten van alle referenties in een lijst onderaan de pagina, waarna je deze in de code aanroept met de verkorte vorm:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
Deze tekst&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;/&gt; bevat twee&lt;ref name=&quot;naam_1&quot; /&gt; verwijzingen.
{{References|refs=
&lt;ref name=&quot;naam_1&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
Met deze vorm kan je de verwijzingen op een voor de schrijver handige wijze ordenen (bijvoorbeeld op naam van de auteur). In de weergave van de pagina verschijnen de verwijzingen in de volgorde waarin ze gebruikt worden in de tekst, terwijl verwijzingen die niet gebruikt worden uit beeld blijven.

=== Meerdere keren dezelfde bron, maar een ander paginanummer ===
Soms wil je een boek meermaals aanhalen, maar verwijzen naar verschillende paginanummers. Dan kun je gebruikmaken van het [[sjabloon:Ref/paginanummer]]:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Informatie uit het begin van het boek.&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:

 Informatie uit het begin van het boek.&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}

==== Noten ====
&lt;references /&gt;

===Verwijzen naar externe links===
Net als verwijzingen in de tekst, kun je ook naar een externe bron linken. Dit kan door enkel de bron direct weer te geven of de bron als tekst weer te geven (externe bronnen altijd inclusief &lt;nowiki&gt;ht&lt;/nowiki&gt;&lt;!-- --&gt;&lt;nowiki&gt;tp:// of https://&lt;/nowiki&gt;). Eventueel kan daarachter ook tekst geplaatst worden.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;

Of met bijbehorende informatie:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia.] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;

==== Noten ====
{{References}}

=== Bronnen, (voet)noten en referenties? ===
De benaming van referenties, bronnen en (voet)noten is vaak onduidelijk. Wat is een referentie? Wat is een bron? Wat is een voetnoot? Vooral het verschil tussen de eerste twee is lastig te bepalen en hoewel voetnoten verschillen van bronnen, worden ze vaak verward. Een oplossing is om de drie bij voorbaat al te combineren onder het kopje &quot;Bronnen, noten en/of referenties&quot;.

Hiervoor kan het [[sjabloon:Appendix]] worden gebruikt. Dit sjabloon zorgt niet alleen voor een koppeling met de inhoudsopgave maar het zorgt ook voor een duidelijke afbakening van de sectie met noten/referenties met het artikel zelf. Daarnaast heeft het nog een ander voordeel (zie volgende sectie).

Wanneer men een lange lijst referenties heeft, die het artikel ontsieren, kan men overwegen om gebruik te maken van het sjabloon {{Tl|references|100%|2}}, dat de referenties mooi in kolommen indeelt. (Het middelste getal, hier 100%, geeft de lettergrootte aan.) 

=== Combinatie genummerde referenties en algemene referenties ===
Het kan voorkomen dat een artikel in zijn geheel een vermelding moet krijgen van een bepaalde bron/referentie, dus zonder dat een bron/referentie voor een bepaalde zin of alinea geldt. Zet deze vermelding altijd in dezelfde sectie als de vermelding van genummerde referenties. Het is logisch, om ze boven de genummerde referenties te zetten en ze te scheiden met een horizontale streep (----).

Voorbeeld met {{Tl|appendix}}:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix|2=
* Algemene bron X
* Algemene bron Y
----
{{References}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Referentie gewenst ==
{{Zie ook|Lees meer hierover op {{Wp|Bronvermelding#Bron gevraagd}}.}}
In het geval dat een referentie gewenst is, zoals bij discutabele feiten, kan men &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;sup&gt;Bron?&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; ( &lt;sup&gt;Bron?&lt;/sup&gt;) toevoegen op de plaats waar de bron nodig is. Achter &quot;Bron?&quot; kan men desgewenst een referentie met een opmerking plaatsen waarom de bron nodig is en/of met de datum van vandaag. 

[[Categorie:Help|Voetnoten]]</text>
      <sha1>9pv6wqey26u1js7cs31ufidxgqvntfi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431110</id>
      <parentid>431105</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>431110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14970" sha1="s5308g6sw0imy78u6kpb34imr98s1bu" xml:space="preserve">{{Zie ook|Zie over bronvermelding in het algemeen ook {{Wp|Bronvermelding}}.}}

Deze pagina behandelt methoden van bronvermelding in Wikibooks en het systemen voor '''genummerde''' voetnoten (of: eindnoten).

== Bronvermelding ==
In [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] staat wat in het algemeen de regels zijn omtrent bronvermelding. De daar genoemde methoden voor citeren en bronvermelding zijn ook in Wikibooks toegestaan en aanbevolen. Hier enkele praktische aanwijzingen daarvoor.

'''Definities'''
* Een '''bron''' is een medium (zoals een boek, artikel, website) waaruit de schrijver feiten, informatie en/of kennis heeft gebruikt voor het schrijven van het wikiboek of hoofdstuk. 
* Een '''referentie''' naar een bron biedt de specifieke vindplaats van die feiten, informatie of kennis, bijvoorbeeld met een paginanummer of weblink met de raadpleegdatum.&lt;br&gt;

'''Methodes'''
# Een '''bronnenlijst''' kan een apart hoofdstuk in een wikiboek zijn. Maak die zoals in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] is beschreven. (In Wikibooks: elke bron op een aparte regel en beginnend met &lt;code&gt;* &lt;/code&gt; om er een overzichtelijke lijst van te maken). In de andere hoofdstukken worden dan verwijzingen met referenties opgenomen zoals hieronder beschreven. 
# Een andere mogelijkheid is om onderaan elk hoofdstuk een (korte) bronnenlijst te plaatsen, die alleen de bronnen voor dat hoofdstuk vermeldt. Ook dan zijn verwijzingen nodig naar de precieze vindplaats via referenties.
# Een derde mogelijkheid is om zonder bronnenlijst te werken en alleen referenties onderaan elk hoofdstuk te plaatsen. Die referenties bevatten dan de volledige bronbeschrijving.
Welke methode men kiest, is afhankelijk van het aantal bronnen, het aantal referenties en het aantal keren dat een bron in referenties wordt genoemd. (Advies: Bronnen die elk één keer in een referentie voorkomen: geen aparte bronnenlijst. Een bronnenlijst is vooral handig als er meerdere keren naar dezelfde bron(nen) wordt gerefereerd.)

=== Toepassing ===
* Maak referenties op de hieronder beschreven wijze.
* Als er sprake is van een bronnenlijst in een apart hoofdstuk (methode 2): 
** Vermeld in elk ''hoofdstuk'' een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Bronnenlijst ==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; onderaan de pagina. Beschrijf de bronnen daar direct onder conform methode 1 in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]]. Maak er een echte lijst van: elke bron begint op een nieuwe regel met een &lt;code&gt;* &lt;/code&gt;.
** Vermeld daaronder een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Noten en referenties ==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, als allerlaatste tekst op de pagina. De referenties zullen automatisch hieronder worden geplaatst.
* Als er een apart hoofdstuk met een bronnenlijst (methode 1) is of er geen bronnenlijst is (methode 3): zet in elk hoofdstuk onderaan de pagina (als allerlaatste) een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Bronnen, noten en referenties===&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.  Bied direct daaronder een link naar de bronnenlijst (indien aanwezig), zodat lezers niet daarnaar hoeven te zoeken. Als er geen bronnenlijst is, worden de bronnen in de referenties voluit geschreven. Voorbeeld: [[Huishouden/Voeding]] (alleen referenties, zonder bronnenlijst). 

=== Opmaak van bronnen ===
Ingeval er bronnen worden vermeld, kan er ook een standaardopmaak worden toegepast:
* Voor boeken: [[Sjabloon:Citeer boek|Citeer boek]]
* Voor tijdschriften: {{Wp|Sjabloon:Citeer tijdschrift|Citeer tijdschrift}} (kopieer de code naar de Wikibooks-pagina en vul die in)
* Voor online bronnen: [[Sjabloon:Citeer web|Citeer web]]
* Voor Tweets (op {{Wp|X (sociaalnetwerksite)|X}}): {{Wp|Sjabloon:Citeer tweet|Citeer tweet}} (kopieer de code naar de Wikibooks-pagina en vul die in).

== Verschillen tussen voetnoten en referenties ==
Genummerde voetnoten kunnen onder andere gebruikt worden voor ''{{Wp|Referentie|referenties}}'' en andere opmerkingen die de schrijver wel wil maken, maar die niet in de lopende tekst passen. Referenties zijn ''verwijzingen'' naar materiaal buiten Wikibooks dat in een Wikibooks-pagina opgenomen bewering bevestigt. (Dit is hetzelfde als {{Wp|Bronvermelding|bronvermelding}}). Het gebruik van referenties helpt bij het beter onderbouwen van artikelen. Het is een belangrijke kwaliteitsborging van artikelen en helpt het zoeken naar bronnen te vereenvoudigen.

Merk de volgende verschillen op:
* Niet elke ''referentie'' heeft noodzakelijkerwijs de vorm van een ''genummerde voetnoot'':
**Referenties ''kunnen'' gerealiseerd worden met {{Wp|Wanneer extern linken|externe links}} of andere verwijzingen rechtstreeks in de tekst van het artikel (zonder te verwijzen naar een lijst van referenties onderaan de Wikibooks-pagina); het is echter niet de bedoeling in de tekst van een wiki-artikel externe links te plaatsen. Externe links horen onderaan.
** {{Wp|Bronvermelding in Harvardstijl}} is een referentietechniek die niet met apart staande noten werkt maar met referenties tussen haakjes in de tekst zelf. Er is dan nog wel een bronnenlijst nodig, onderaan het hoofdstuk of in een apart hoofdstuk.
**Artikelen in Wikibooks kunnen ook een lijst met algemene referenties bevatten, zonder dat elk van deze referenties op een specifieke plaats in de tekst van de Wikibooks-pagina aangehaald wordt.
* Niet elke ''voetnoot'' is ook een ''referentie'':
**Voetnoten kunnen ook gebruikt worden voor opmerkingen die niet naar externe bronnen verwijzen, denk daarbij aan een opmerking die de lijn van het artikel onderbreekt, of een toelichting op informatie in een infobox of tabel (zie bijvoorbeeld de infobox bovenaan {{Wp|Koninkrijk der Nederlanden}}).
**Soms wordt extern materiaal eerder vermeld als ''illustratie'' (bijvoorbeeld een muziekfragment), of als ''bijkomende informatie'' zonder dat dit extern materiaal als eigenlijke bron voor een bewering in Wikipedia gebruikt wordt.

== Referenties toevoegen ==
De referenties of voetnoten zet je in de lopende tekst tussen &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tags.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Tekst.&lt;ref&gt;gevolgd door referentie&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Onderaan, onder het kopje 'Referenties', zet je eenmaal de tag &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{References}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Met deze code worden referenties precies op die plaats gezet. Dit geeft je de ruimte om ook nog iets onder de Referenties te zetten (zoals een link naar het volgende hoofdstuk).

Het nummeren van de referenties/voetnoten gaat vanzelf: de software doet het voor je.

De referentie wordt bij voorkeur na het [[leesteken]], zoals een komma of punt, geplaatst, maar vóór een haakje. Pas op dat je niet aan weerszijden van de referentie een leesteken zet. Maak tevens de referentie aansluitend op het leesteken en plaats geen extra spatie(s) tussen leesteken en referentie (vermijd dus zogenaamde ''zwevende referenties'').

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

Het is makkelijker om voor de inhoud van de referentie een sjabloon te gebruiken. Ook zorgt dit voor een consistente opmaak en betere mogelijkheden tot linkonderhoud. Zie [[#Opmaak van bronnen|hier]] voor de verschillende sjablonen.

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=E. Miller|titel=The Sun|uitgever=New York: Academic Press|jaar=2005|editie=23-5}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=R. Smith|titel=Size of the Moon|uitgever=Scientific American|datum=april 1978|editie=46, 44-6}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

'''Noot:''' Wanneer de referentie geplaatst wordt vóór de punt zou deze betrekking kunnen hebben op alleen het laatste woord van die zin. Staat de referentie achter de punt dan heeft de referentie betrekking op de hele zin.

'''Voorbeeld hoe het &lt;u&gt;''niet''&lt;/u&gt; moet:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

==Referenties==
===Automatische plaatsing aan het einde van een artikel===
Na de laatste tekst (afhankelijk van het aantal bronnen voor of na de ''Externe links'') plaatst men in een artikel:
&lt;blockquote&gt;
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{References}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
''of...''
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
&lt;/blockquote&gt;
Zie het kopje [[#Bronnen, (voet)noten en referenties?|Bronnen, (voet)noten en referenties?]] voor uitleg van het Appendix-sjabloon.

=== Meerdere verwijzingen naar dezelfde voetnoot ===
Zoek een naam voor de voetnoot waar je meerdere malen naar wil verwijzen, bijvoorbeeld: ''sympathieke naam'' of ''NOS 2015''. De naam wordt tussen '''&quot;'''dubbele aanhalingstekens'''&quot;''' geplaatst en mag '''niet''' met een cijfer beginnen.

Voeg die naam toe in de eerste &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tag, als volgt:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;

Voor de andere verwijzingen naar dezelfde voetnoot (in dit voorbeeld voetnoot 1), schrijf je

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;

Indien je nog niet weet welke van die verwijzingen eerst zal komen, hoef je niet steeds de volledige voetnoottekst te herhalen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt; geeft hetzelfde resultaat als &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;, mits de noot ergens op de pagina uitgewerkt wordt.

Een alternatieve methode is het bij elkaar zetten van alle referenties in een lijst onderaan de pagina, waarna je deze in de code aanroept met de verkorte vorm:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
Deze tekst&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;/&gt; bevat twee&lt;ref name=&quot;naam_1&quot; /&gt; verwijzingen.
{{References|refs=
&lt;ref name=&quot;naam_1&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
Met deze vorm kan je de verwijzingen op een voor de schrijver handige wijze ordenen (bijvoorbeeld op naam van de auteur). In de weergave van de pagina verschijnen de verwijzingen in de volgorde waarin ze gebruikt worden in de tekst, terwijl verwijzingen die niet gebruikt worden uit beeld blijven.

=== Meerdere keren dezelfde bron, maar een ander paginanummer ===
Soms wil je een boek meermaals aanhalen, maar verwijzen naar verschillende paginanummers. Dan kun je gebruikmaken van het [[sjabloon:Ref/paginanummer]]:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Informatie uit het begin van het boek.&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:

 Informatie uit het begin van het boek.&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}

==== Noten ====
&lt;references /&gt;

===Verwijzen naar externe links===
Net als verwijzingen in de tekst, kun je ook naar een externe bron linken. Dit kan door enkel de bron direct weer te geven of de bron als tekst weer te geven (externe bronnen altijd inclusief &lt;nowiki&gt;ht&lt;/nowiki&gt;&lt;!-- --&gt;&lt;nowiki&gt;tp:// of https://&lt;/nowiki&gt;). Eventueel kan daarachter ook tekst geplaatst worden.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;

Of met bijbehorende informatie:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia.] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;

==== Noten ====
{{References}}

=== Bronnen, (voet)noten en referenties? ===
De benaming van referenties, bronnen en (voet)noten is vaak onduidelijk. Wat is een referentie? Wat is een bron? Wat is een voetnoot? Vooral het verschil tussen de eerste twee is lastig te bepalen en hoewel voetnoten verschillen van bronnen, worden ze vaak verward. Een oplossing is om de drie bij voorbaat al te combineren onder het kopje &quot;Bronnen, noten en/of referenties&quot;.

Hiervoor kan het [[sjabloon:Appendix]] worden gebruikt. Dit sjabloon zorgt niet alleen voor een koppeling met de inhoudsopgave maar het zorgt ook voor een duidelijke afbakening van de sectie met noten/referenties met het artikel zelf. Daarnaast heeft het nog een ander voordeel (zie volgende sectie).

Wanneer men een lange lijst referenties heeft, die het artikel ontsieren, kan men overwegen om gebruik te maken van het sjabloon {{Tl|references|100%|2}}, dat de referenties mooi in kolommen indeelt. (Het middelste getal, hier 100%, geeft de lettergrootte aan.) 

=== Combinatie genummerde referenties en algemene referenties ===
Het kan voorkomen dat een artikel in zijn geheel een vermelding moet krijgen van een bepaalde bron/referentie, dus zonder dat een bron/referentie voor een bepaalde zin of alinea geldt. Zet deze vermelding altijd in dezelfde sectie als de vermelding van genummerde referenties. Het is logisch, om ze boven de genummerde referenties te zetten en ze te scheiden met een horizontale streep (----).

Voorbeeld met {{Tl|appendix}}:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix|2=
* Algemene bron X
* Algemene bron Y
----
{{References}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Referentie gewenst ==
{{Zie ook|Lees meer hierover op {{Wp|Bronvermelding#Bron gevraagd}}.}}
In het geval dat een referentie gewenst is, zoals bij discutabele feiten, kan men &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;sup&gt;Bron?&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; ( &lt;sup&gt;Bron?&lt;/sup&gt;) toevoegen op de plaats waar de bron nodig is. Achter &quot;Bron?&quot; kan men desgewenst een referentie met een opmerking plaatsen waarom de bron nodig is en/of met de datum van vandaag. 

[[Categorie:Help|Referenties]]</text>
      <sha1>s5308g6sw0imy78u6kpb34imr98s1bu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel8b</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46789</id>
    <revision>
      <id>431113</id>
      <parentid>430539</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>28733</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Cairo conference.jpg]] → [[File:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise</comment>
      <origin>431113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45950" sha1="4futmfioiki1mbcojsmqiczhkxw8vko" xml:space="preserve">[[File:Digging_for_victory,_1941_(5278990531).jpg|thumb|550px|Digg for Victory in Brisbane, Queensland, Australia 1941. State Library of Queensland, propagandafoto of niet?]]

&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE EEUW'''&lt;/big&gt;
;&lt;big&gt;'''1919-2020'''&lt;/big&gt;

.

&lt;big&gt;'''DEEL 2_TWEEDE WERELDOORLOG (1938-1945)'''&lt;/big&gt;

.

[[File:A group of boys set to work creating an allotment on a bomb site in London during 1942. D8956.jpg|thumb|550px|Een groep jongens aan het werk met rieken en spades legt een volkstuin aan op een inslagkrater van een bom. 1942, East End of London. Ooit stond hier een huis. Collectie Imperial War Museum.]]


[[File:Binnenplaats_kazerne_dossin.jpg|thumb|550px|Kazerne Dossin. Een vergelijking tussen de deportatie van Antwerpse Joden en die uit Brussel, levert markante verschillen op. In Brussel werden minder Joden opgepakt, en veel zou te maken hebben met het activisme van de lokale politie. Het historisch onderzoek naar dit soort collaboratie is niet zo eenvoudig. Een eerste wetenschappelijke studie verscheen in [[1977]], vijfendertig jaar na de feiten. De historicus [[Marcel Liebman]] belicht de dubieuze Antwerpse autoriteiten. In 1994, 1999 en 2000 volgen publicaties van [[Jan Velaers]], [[Herman Van Goethem]] en [[Lieven Saerens]]. Allen worden geïntimideerd met smaad of juridische vervolging. [[Leo Delwaide (burgemeester)|Leo Delwaide]] (overleden in 1978 en de naamgever aan het [[Delwaidedok]]) was oorlogsburgemeester van Antwerpen en de Nieuwe Orde gunstig gezind. Hij werkt met zijn politiekorps en de hoofdcommissaris [[Jozef De Potter]] mee aan de razzia's en de Jodendeportatie. Het Brusselse politiekorps laat de zaak meer op zijn beloop. In Antwerpen kunnen de Duitsers als vanzelf rekenen op de medewerking bij de anti-Joodse ingrepen en de razzia's. Delwaide concentreerde zijn 'zwarte' agenten (minder dan 15 procent van het korps) in de Jodenbuurt bij de Keyserlei, wijk nummer zes. Daar gaan ze zich te buiten aan 'geweld, diefstal en straatterreur, overigens niet alleen tegenover Joden.'&lt;ref&gt;MARC REYNEBEAU. ''Het selectieve geheugen van Leo Delwaide''. In ''De Standaard'', 12.02.2019, p. 16 &amp; 17; HERMAN VAN GOETHEM. ''1942. Het jaar van de stilte'', Polis-Cossee, 2019.&lt;/ref&gt; Een agent die de Joden weigert aan te pakken krijgt een tuchtstraf van de burgemeester. Leo Delwaide wil in die dagen het politiekorps militariseren en nazificeren. De politieschool zou de rekruten leren om het bevel 'zonder medelijden' en 'zonder oordeel' op te volgen. Als de krijgskansen eind 1942 keren, keren de burgemeester, de hoofdcommissaris en een deel van de ambtenaren hun kar en kiezen ze voor het verzet. Herman Van Goethem omschrijft de ommekeer als 'wit dat pijn doet aan de ogen', een breed gedragen idee. Lieven Saerens: tot dan verzet de regering in ballingschap zich niet tegen de bestuurlijke collaboratie van de antisemitische [[Leopold III van België|Leopold III]] of van [[kardinaal Van Roey]]. Die laatste vindt Joden alleen interessant om te bekeren.]]

.

{{Cquote|'''De Endlösung markeerde de kruising waar het Europese industriële systeem in de fout ging: in plaats van het leven te veraangenamen, zoals de Verlichting aanvankelijk hoopte, at het zichzelf op.'''|Henry Feingold&lt;ref&gt;Geciteerd in ZYGMUNT BAUMAN, vertaald door Jan Willem Reitsma. ''De moderne tijd en de holocaust''. Boom, Amsterdam, 1998, p. 27.&lt;/ref&gt;}}


{{Cquote|'''♣ Zag mi wer die bloemen zint.'''|[[Marlène Dietrich]]}}

.

{{Cquote|'''Niets bleek makkelijker te vernietigen dan de privacy en de privé-moraliteit van mensen die aan niets anders denken dan aan de beveiliging van hun privéleven. Na enkele jaren van machtsuitoefening en van systematische gelijkschakeling konden de nazi’s dan ook terecht aankondigen: ‘De enige persoon in Duitsland die nog een privé-individu is, is iemand die slaapt.'''|[[Hannah Arendt]]}}

.

{{Cquote|'''Alles is geschiedenis. En zonder geschiedenis zijn we niets, begrijpen we niets, niets van het verleden, niets van het heden, niets van onszelf als mensensoort. Wie zijn standpunt over de oorlog in Oekraïne wil onderbouwen, raad ik aan: duik in een historisch naslagwerk. Dan weet je: niets van wat Poetin nu doet, deed Rusland niet eerder, en het stond in de sterren van de geschiedenis geschreven dat de geschiedenis zich zou herhalen.'''|[[Alicja Gescinska]] in ''De Morgen'', 15.06.22.}}

.

{{Cquote|'''Een antwoord is altijd een stukje van de weg die achter je ligt. Alleen een vraag kan je verder brengen.'''|[[Jostein Gaarder]]}}

.

{{Cquote|'''Terwijl ik dit schrijf, vliegen er zeer beschaafde mensen over mijn hoofd die mij proberen te vermoorden. Ze voelen geen vijandigheid tegenover mij als persoon. Ze 'doen slechts hun plicht', zoals dat heet. De meesten van hen zijn ongetwijfeld zachtmoedige en gezagsgetrouwe mannen die in hun privé-leven nooit een moord zouden overwegen. Aan de andere kant, als een van hen erin slaagt mij met een goed gemikte bom op te blazen, zal hij daar niet minder om slapen. Hij dient zijn land, dat de macht hem heeft van het kwaad te verlossen.'''|[[George Orwell]], ''England Your England, 1941}}

.

{{Cquote|'''Overlevingsdrang schakelt schuldgevoelens uit.'''|[[Harald Jähner]]}}

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=VKFfwbWGdO0 '''♠ IN EUROPA, 1939-1941''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=z04hqaXKwi0 '''♠ IN EUROPA, 1940-1942''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ivJQ3fb2keQ '''♠ IN EUROPA, 1942-1944''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=FI5TCmxLbKw '''♠ TWEEDE WERELDOORLOG I''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=qlbD_gIhfW0 '''♠ TWEEDE WERELDOORLOG II''']

.


= 1939 =

♣ Sinds 1900 is warme grill-picknick op een metalen stel een gewoonte in de V.S. [[Ketchup]] deed al langer zijn intrede: in 1812 en de [[H.J. Heinz Company]] bestaat sinds 1869. Van dan af zoeken families met de auto de fraaie Amerikaanse landschappen op om te roosteren. Tijdens de Tweede Wereldoorlog plooit de 'houtskoolgrillgekte' terug wegens een benzinetekort. De backyard volstaat. De BBQ-scene van [[Gone with the Wind]] maakt de Amikaans-zuidelijke traditie tot een way of life. Europa maakt er mee kennis eind jaren vijftig. BBQ is een mannenzaak, net zoals de koude oorlog. Kort na Expo '58 debuteert de onbekende Bob Dylan in [[New York (stad)|New York]]. [[Joeri Gagarin]] is op dat moment een wereldheld als de eerste mens in de ruimte. De [[kosmonaut]] is de [[astronaut]] voor. In 1961 - het jaar dat de bouw van de [[Berlijnse muur]]  [https://anderetijden.nl/programma/1/Andere-Tijden/aflevering/724/Tunnel-onder-de-muur hoe te ontsnappen] aanvangt waait de BBQ-trend uit de V.S. over naar Europa. De [[De Telegraaf]] bericht over het roosteren van rauw vlees op een houtskoolvuur in de tuin. [[Wina Born]], de moeder van de Nederlandse keuken, noemt het een 'smakelijk oer-vermaak voor moderne mensen.'

.

* [[Schemeroorlog|Phony war]]

.

* [[Sitzkrieg]]

.

* [[Blitzkrieg|Blietzkrieg]]

.

* 1 september: Duitsland valt Polen binnen en [[Astrid Lindgren]] begint een oorlogsdagboek en hamstert boter, cacao en zeep.&lt;ref&gt;ASTRID LINDGREN, vertaald door Janny Middelbeek. ''Oorlogsdagboek 1939-1945''. Ploegsma, Amsterdam, 2015.&lt;/ref&gt;

.

* 3 september: Engeland en Frankrijk verklaren Duitsland de oorlog


* De werkelijke oorlog: 1940-1945

.

* [[Abraham Maslow]] (1908–1970), een Amerikaans klinisch psycholoog stelt [[Piramide_van_Maslow|zijn piramide]] voor.

.

* [[Repressie (België)|Repressie]]: 1944-1950

.

* Heropbouw: 1945-1955

.

.

= 1940 =

[[Bestand:Land_van_Hoboken.jpg|thumb|550px|Tijdens het Duitse [[bombardement op Rotterdam]] van 14 mei verzamelen de mensen op het landgoed [[Land van Hoboken]]. Let op het modernistische [[huis Sonneveld]]. Na het bombardement dient het als eerste hulppost. De tuin is een vroeg voorbeeld van de functionalistische indeling van de buitenruimten.]]

.

* [[Astrid Lindgren]] gaat met enkele duizenden anderen werken bij de Zweedse brievencensuur.

.

♣ 14 mei 1940: het [[Bombardement op Rotterdam]] verwoest 24.000 woningen, 80.000 mensen zijn dakloos en er zijn 900 doden. Nederland capituleert. Bergen puin liggen verspreid over de stad: fragiele, macabere en levensgevaarlijke ruïnes die op elk moment kunnen instorten, wie er woont klautert zich een weg tussen de brokstukken, de losse muren, loshangende plafonds, glasscherven, gevels die dreigen te bezwijken. In dit decor speelt het sociale leven zich af: mensen vertrekken naar het werk of komen terug, kinderen spelen op de stoep, hier organiseert de zwarte markt zich, hier gaat men winkelen, aan het sjacheren,… Waar moet al dat puin heen? Vier dagen later krijgt de heropbouw van de stad vorm in de tuin van een vooraanstaande Amsterdammer: K.P van der Mandele. De vragen zijn: wat moet er gebeuren en hoe gaat Rotterdam dit aanpakken? De oplossingen zullen nog vijf jaar op zich laten wachten. Rotterdam grijpt de ramp aan als een tabula rasa: opnieuw beginnen. Willem Witteveen stelt een plan op dat Rotterdam als havenstad uitbouwt en de oude binnenstad moderniseert. De betonnen Laurenstoren en het stadhuis overleefden het bombardement en de opruimacties. De stad wordt in een behoorlijk tempo schoongeveegd. Het duurt anderhalf jaar om de vijf miljoen kubiek aan puin te ruimen. De operatie stokt in de zomer van 1942 als alle fitte mannen aan het Oostfront nodig zijn. De haven opnieuw tot leven roepen kost vijf jaar tijd. De heropbouw van de stadskern duurt een kwarteeuw en er is zestig jaar nodig om de stad een herkenbaar gezicht te geven. De bouwstop midden in de oorlog zorgt voor een architectonische staatsgreep. Moderne architecten vinden Witteveens plannen te conservatief en geven prioriteit aan het stadsverkeer. Het pakte niet goed. Een enquête uit 1968 bestempelde Rotterdam als de stad waar niemand wou wonen.'&lt;ref&gt;MARK VAN ASSEN. ''Begin niet met architecten. Luister liever naar de bewoners,'' in : ''De Morgen'', 7.6.2022, p. 14 &amp; 15.&lt;/ref&gt;

= 1941 =

.

* In maart overlijd [[Virginia Woolf]]. '''[https://www.youtube.com/watch?v=d1W7wqXD_b0 FILM]'''

.

* Op tweede kerstdag schrijft [[Astrid Lindgren]] dat Japan de Stille Oceaan op stelten zet: ze heeft het over de slag om [[Pearl Harbor]] op 7 december. Twee weken duurde het vooraleer het nieuws Zweden bereikte.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Woolf_by_Beresford_2.jpg|Virginia Woolf
Bestand:Roger_Fry_-_Virginia_Woolf.jpg|Woolf
&lt;/gallery&gt;

= 1942 =

.

* Lancering van de V2, dankzij een jonge en briljante ingenieur [[Wernher von Braun]].

.

* Britse overgave bij Singapore aan een zwak Japans leger op 15 februari.

.

* Hitler houdt een toespraak, schrijft [[Astrid Lindgren]] op 12 mei. Ze wil die in haar dagboek kleven, 'maar hij is zo lang, dus heb ik er geen puf voor.'

.

* [[Slag om Midway]]

.

* De Britse landschapsschilder, pottenbakker en graveur [[Adrian Paul Allinson]] (1890-1959) schildert in het Londense exclusieve West-End (Sint James’s Square) een moestuin van de hulpbrandweer met als leuze ‘Dig for victory.’ De afbeelding is niet op de Commens. Deze wel:

&lt;gallery&gt;
File:Ministry_of_Information_Campaign_Posters,_London,_UK,_1940_D650A.jpg|Campagneposter van het Britse ministerie van informatie
File:Dig_For_Victory-_Working_on_An_Allotment_in_Kensington_Gardens,_London,_1942_D8334.jpg|Kensington, Londen
File:Your_Own_Vegetables_All_the_Year_Round_-_If_You_Dig_For_Victory_Now_Art.IWMPST17009.jpg|Je eigen groente, het jaar rond
File:INF3-96_Food_Production_Dig_for_Victory_Artist_Peter_Fraser.jpg|Voedselproductie
File:Victory_Gardeners_will_do_well_to_consult_reliable_dealers_8b08123v.jpg|Betrouwbare verkoop
File:Guiding_hand_behind_the_establishment_of_many_West_coast_Victory_Gardens_8b08127v.jpg|Helpende handen en prima instructies
&lt;/gallery&gt;

= 1943 =

.

* [[Slag om Stalingrad|Duitse overgave bij Stalingrad]].

.

* Het Amerikaanse leger bedenkt de term ‘[[denazificatie]]’ om de Duitse rechterlijke macht te hervormen en de Duitse bevolking van de nazi-besmetting – die zich epidemisch had uitgebreid - te genezen of te verdelgen. Hun ‘geneeskundig’ onderzoek bij de tien miljoen aanhangers van de partij bleek onhaalbaar in 1945. De Russen schoven hun ideologie naar voor als oplossing en de pragmatische Franse en de Britten beoordelen de nazi’s hiërarchisch. Wie in een verantwoordelijke positie zat kreeg meer aandacht dan een meeloper. Daartussen zaten allerlei categorieën: zware misdadigers, misdadigers, overtreders, de onschuldigen…

.

.

= 1944 =

[[Bestand:SFP 186 - Buchenwald.webm|thumb|Filmopnames na de bevrijding van Buchenwald.]]

.

Concentratiekampen in de kijker: Fort van Breendonk, Dossin, Wolfenbüttel, Esterwegen, Auschwitz-eBirkenhau bij Krakau, Buchenwald bij Weimar, Sahenhausen nabij Berlijn, Therisienstad nabij Praag en ... Dachau, ongeveer 20 km ten noordwesten van München. Boedapest, het monument met de schoenen.


.

* Januari
** Beleg van Leningrad beëindigd.

.

* Februari

.

* Maart

.

* April

.

* Mei

.

* Juni
** 6: Langste dag.
** 10: [[Bloedbad van Oradour-sur-Glane]] onder leiding van [[Adolf Diekmann|Adolf Rudolf Reinhold Diekmann]]

.

♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=jZPbIkOnpuE&amp;list=PLRvKvDK-E7Kq55glTLGYVykXr1HAWKqRi&amp;index=43 BEELDFRAGMENT TROEPENOPBOUW IN PORTSMOUTH, 3 JUNI 1944]''' 

.

♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=Ps44DRa6fAk&amp;list=PLRvKvDK-E7Kq55glTLGYVykXr1HAWKqRi&amp;index=42 4 JUNI 1944]'''

.

♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=nzxNFdRaslA&amp;list=PLRvKvDK-E7Kq55glTLGYVykXr1HAWKqRi&amp;index=41 5 JUNI 1944]'''

.

♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=sJpg8U7Y9oI&amp;list=PLRvKvDK-E7Kq55glTLGYVykXr1HAWKqRi&amp;index=40 6 JUNI 1944]'''

.

* Juli
** Bomaanslag op Führer mislukt.

.

* Augustus
** Anne Frank opgepakt.
** Parijs is bevrijd.

.

* September

.

* Oktober

.

* November

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=_CI-0E_jses December 1944]
** [[Glenn Miller]] verdwijnt.
** De eerste besluitwet vormt de grondslag voor de sociale zekerheid voor werknemers brengt de bestaande wetgeving omtrent pensioenen, kinderbijslag en jaarlijkse vakantie samen en verplicht de ziekte- en invaliditeitsverzekering en de werkloosheidsverzekering.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;

&lt;/gallery&gt;

.

.

= 1945 =

.

[https://www.youtube.com/watch?v=AhyifvjSHbU '''♠ BEELDFRAGEMENT VERWOEST BERLIJN IN KLEUR (31 Min.).''']

.

;Januari


.
* [[Rode leger]] vindt kampen.

.

;Februari

.

* [[Conferentie van Jalta]]

.

* [[Bombardement op Dresden|Bombardement van Dresden]]

.

* Amerikaanse verovering [[Iwo Jima]]. 

.

;Maart

.

;April

.

* Dood [[Franklin Delano Roosevelt]]

.

* [[Hitler|zelfmoord Hitler]]

.

;Mei

.

* Executie [[Irma Laplasse]].

.

* Bij de capitulatie verklaart [[Oskar Schindler]] zijn arbeiders vrij en gaat op de vlucht. De geredden verklaren voor de geallieerden dat Schindler te goeder trouw handelde. 

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=EES_u_AS71I ♠ BEVRIJDING NEDERLAND 4 MEI 1945]'''

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=kG_d3gj2i0k ♠ BEVRIJDING NEDERLAND 5 MEI 1945]'''

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=dX0wiVV3u3A ♠BEVRIJDING NEDERLAND 6 MEI 1945]'''

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Wozskje8U-o ♠ BEVRIJDING NEDERLAND 7 MEI 1945]'''

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=S79S_aeTr6o ♠ BEVRIJDING NEDERLAND 9 MEI 1945]'''

.

;Juni

.

De conferentie van Potsdam begin juni 1945 (na die van Jalta in datzelfde jaar en die van Teheran in 1943) toont de staatshoofden van de V.S., G.B. en de S.U. in tuinzetels. Waar zijn de Fransen? Ze zijn binnengekomen via een oprit met symmetrische bloemperken vol bloesems. Centraal een rode ster, omgeven door een plantencirkel. Hun plan is Duitsland en Berlijn opdelen in vier zones. De conferentie vindt plaats in Potsdam, dertig kilometer ten zuidwesten van Berlijn. In Schloss [[Cecilienhof]] (Im Neuen Garten 11) start de geschiedenis van de Koude Oorlog. Na de conferentie eigent de DDR zich het paleis (Engelse stijl), gebouwd door keizer Wilhelm II tijdens de Eerste Wereldoorlog toe. De tuin en het slot zijn in hun oorspronkelijke staat te bezoeken. 

&lt;Gallery&gt;
File:At_Cecilienhof_Palace,_site_of_the_Potsdam_Conference_in_Potsdam,_Germany,_the_delegates_approach_the_main_entrance..._-_NARA_-_198987.jpg
File:During the Potsdam Conference in Potsdam, Germany, the British use this wing of Cecilienhof Palace as their headquarters. - NARA - 198990.jpg
File:Front_of_Cecilienhof_Palace,_site_of_the_Potsdam_Conference_in_Potsdam,_Germany._Left_in_the_photo_is_the_section..._-_NARA_-_198943.jpg
File:Main_entrance_to_Cecilienhof_Palace_in_Potsdam,_Germany,_site_of_the_Potsdam_Conference._In_center_of_this_bed_of..._-_NARA_-_198996.jpg
File:This_is_President_Harry_S._Truman's_office_at_Cecilienhof_Palace,_site_of_the_Potsdam_Conference_in_Potsdam,_Germany...._-_NARA_-_198966.jpg
File:Gen._George_C._Marshall_leaves_Cecilienhof_Palace,_scene_of_the_Potsdam_Conference_in_Potsdam,_Germany,_after_a..._-_NARA_-_198933.jpg
File:This_is_the_private_dining_room_to_be_used_by_President_Harry_S._Truman_when_he_attends_the_Potsdam_Conference_at..._-_NARA_-_198970.jpg
File:Gen._George_C._Marshall_passes_through_the_British_Victory_parade_in_Berlin,_Germany_during_the_Potsdam_Conference._L..._-_NARA_-_198832.jpg
File:View_of_the_%22Little_White_House,%22_residence_of_President_Harry_S._Truman_in_Babelsberg,_Germany_during_the_Potsdam..._-_NARA_-_198936.jpg
File:View_of_the_conference_table_at_Cecilienhof_Palace,_scene_of_the_Potsdam_Conference_in_Potsdam,_Germany._President..._-_NARA_-_198890.jpg
File:View_of_the_conference_room_at_the_opening_of_the_third_day's_session_of_the_Potsdam_Conference_in_Potsdam,_Germany...._-_NARA_-_198804.jpg
&lt;/Gallery&gt;

.

;Juli

.

* De test van de eerste atoombom in New Mexico wordt voorgesteld als een explosie van een munitiedepot om de spionagediensten te misleiden.

.

* Churchill weggestemd.

.

.

;Augustus

.

* Eerste nucleaire explosie, [[Enola Gay]] dropt [[Little Boy]] boven [[Hiroshima (stad)|Hiroshima]]. 78.000 mensen komen direct om, eind 1945 is dat aantal bijna verdubbeld.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=vyXlnaRX3Ys ♠ ATOOMBOM 6 AUGUSTUS 1945]'''

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=zoipxgOP8kw ♠ 7 AUGUSTUS 1945]'''

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=xLTPVjhmdlk ♠ 8 AUGUSTUS 1945]'''

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=GYYJ7CA0vpw ♠ 15 AUGUSTUS 1945]'''

.

;September

.

* Executie [[Leo Vindevogel]]

.

;Oktober

[[File:SFP_186_-_Truemmerfrauen.webm|thumb|550px|Op donderdag 5 juli 1945 landt de Amerikaanse diplomaat Robert Murphy op Tempelhof. Op weg naar het Sovjethoofdkwartier omschrijft hij de stad als een maanlandschap. Bertholt Brecht heeft het over ‘een idee van Hitler’ dat Churchill heeft geëtst. Stunde Null breekt aan. Oriëntatie is onmogelijk, boven- noch ondergronds. De geallieerde tapijtbombardementen reduceerden de wereldstad tot een schroothoop en net voor de bevrijding zetten de Nazi’s de U-Bahntunnel onder water. Wie daar zijn toevlucht zoekt, verdrinkt. Wie het redt en de kelder verlaat, herkent de stad niet en loopt verloren. Op de Kurfürstendamm beproeven alleenstaande vrouwen hun geluk in de liefdeskiosk en in Tiergarten halen ze bomen neer als brandhoud. Het park is zo goed als kaalgekapt als Berthold Brecht de omwonenden bedankt omdat ze een zeldzame populier niet omhakken: ‘Eine Pappel steht am Karlsplatz Mitten / in der Trümmerstadt Berlin.’ De foto's van Tiergarten zijn iconisch: het overenthousiaste en ongecoördineerde tuinieren tussen de omgevallen of verhakkelde marmeren beelden hebben iets apocalyptisch. En van zodra de eerste gewassen opduiken, dienden de tuinmensen hun perceel dag en nacht te bewaken.
 Negen heuvels zijn getuige van de puinruiming: de [[Teufelsberg (Berlijn)|Duivelsberg]] is met zijn 115 meter de hoogste. (De andere zijn: de Groser Bunkerberg 78 meter in het Volkspark Friedrichshain en de Humboldthöhe (84 meter) in het Volkspark Humboldthain.) 2,8 miljoen Berlijners, vooral vrouwen gaan aan de slag met het puinruimen: de Trümmerfrau. Het Park am Weisen See herdenkt hen met een monument. Meer dan de helft van hen heeft geen woning. 
Een puinfilm uit 1948, ''Berliner Ballade'' suggereert een vrouwenoverschot in Berlijn van één man op zes vrouwen. Acht miljoen Duitsers bleven in de oorlog, waarvan ruim vijf miljoen soldaten. Eind september 1945 zijn er 8,5 miljoen Duitse soldaten krijgsgevangen en velen zijn beklagenswaardig gewond. Ze komen hinkend en rochelend de rest van hun leven door. In heel Duitsland ligt vierhonderdmiljoen kubiek puin, het volume van een berg van vier kilometer hoog. In één generatie tijd herstelt de West-Duitse industrie zich tot de op drie na grootste ter wereld en die wederopbouw was vrouwenwerk, zo gaat het verhaal. Dat suggereerde Jozef Goebbels al tijdens de oorlog. Te midden van het verwoeste Hamburg voert de propagandaminister actrices ten tonele die uitgelaten bakstenen ruimen met als boodschap dat de Duitse moreel onbreekbaar is. Vrijwillig ruimen ze straten en maken ze huizen bewoonbaar. Deze hardwerkende ''Trümmerfrauen'' brengen het naoorlogse leven opnieuw op gang en ontpoppen zich tot erotische heldinnen. Hun fotogenieke blik te midden van de even fotogenieke ruïnes is de perfecte beeldspraak voor de nieuwe gemeenschap en een maatschappij in opbouw. Architect [[Otto Bartning]] las het desolate puinlandschap als een chirurgische ingreep die een sluipende ziekte ontmaskert en het ware gezicht van het nazisme toont: een technologische gruwelmachine. Die is nu vernietigd en met elegante kleedjes en gebloemde stofjes - die totaal ongeschikt zijn voor dit smerige werk, maar de enige kledij is die hen nog rest – tonen de Trümmerfrauen de verbondenheid van de emmerketen; trots ondanks de nederlaag. Niettemin is het puinvrouwenverhaal een hardnekkige legende. In haar studie ''Mythos Trümmerfrauen'' toont de Duitse historica [[Leonie Treber]] dat de aantallen (miljoenen vrouwen) overdreven zijn en dat het fenomeen zich vooral in de oostelijke sector, de latere [[DDR]] en [[Berlijn]] voordeed. Dat beeld paste perfect bij het communisme. Dat goed uitgeruste aannemersbedrijven en de opgevorderde mannelijke werklozen die vrouwen bijstaan, bleef uit beeld, net zoals vrouwelijke terugkeer naar de traditionele haard in West-Duitsland. West-Duitse, feministische vrouwenbladen creëerden in de jaren zeventig de puinvrouwenmythe.&lt;ref&gt;MICHIEL HENDRYCKX. ''Altijd ergens, altijd iets. Stuttgart - Birkenkopf'', In: ''dS Weekblad'', 24.08.2019, p. 50; HARALD JÄHNER, vertaald door Anne Folkertsma &amp; Jantsje Post. ''Wolfstijd. Duitsland en de Duitsers 1945-1955'', Arbeiderspers, Antwerpen, 2021, p. 41-42, p. 230;PIET DE MOOR. ''Berlijn. Leven in een gespleten stad'', Van Gennep, Amsterdam, 2016, p. 105-112.&lt;/ref&gt;.]]
 
.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:B-29_Enola_Gay_w_Crews.jpg|Enola Gay
File:Enola_gay_20040710_170220_1.4.jpg|Enola Gay
Bestand:Madonna_of_Bruges_Altaussee_(2).jpg|De Madonna van Brugge teruggevonden.
&lt;/gallery&gt;

= Kijken =
&lt;gallery&gt;
Bestand:Mussolini1.gif|Mussolini spreekt.
File:Astrid_Lindgren_1924.jpg
File:StatueOfAstridLindgrenStockholm.jpg
Bestand:German losses after WWI.svg|Door het [[Duitse Rijk]] afgestane gebieden na de [[Eerste Wereldoorlog]]
File:Bundesarchiv_Bild_119-5592-13A,_Blonde_Kinder.jpg
File:Pater_Jozef_Raskin.png|[[Jozef Raskin]]
File:Anti-Semitismus 1933.jpg
Bestand:Reichsparteitag 1935 mod.jpg|thumb|[[Rijkspartijdag]], 1935
File:Bundesarchiv_Bild_102-16748,_Ausstellung_&quot;Wunder_des_Lebens&quot;.jpg
Bestand:Bundesarchiv Bild 146-1969-065-24, Münchener Abkommen, Ankunft Mussolini.jpg|[[Benito Mussolini|Mussolini]] en [[Adolf Hitler|Hitler]] in 1938
Bestand:Münchner Abkommen nl.svg|[[Duitse bezetting van Tsjecho-Slowakije|De deling van Tsjecho-Slowakije]], 1938–39
Bestand:Danzig Police at Polish Border (1939-09-01).jpg|[[Polen (hoofdbetekenis)|Polen]], 1939
Bestand:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|Rotterdam na het [[Bombardement op Rotterdam|bombardement]] in 1940
Bestand:Children rounded up for deportation.JPG|Joodse kinderen worden verzameld voor deportatie
Bestand:Slave laborers at Buchenwald.jpg|Ondervoede gevangenen in Buchenwald
Bestand:Buchenwald corpse trailer ww2-181.jpg|Een truck volgeladen met lichamen in Buchenwald
Bestand:German man holding exhumed baby from a mass grave outside the town of Suttrop.jpg|Een Duitse man houdt nabij [[Suttrop]] een opgegraven baby vast
Bestand:Gusen-survivor.jpg|Ondervoede gevangene in Mauthausen-Gusen, Oostenrijk, waar vooral politieke tegenstanders zaten.
Bestand:WWII-HolocaustDeaths-Pie-All.svg|Ruwe schatting van de Holocaustdoden
Bestand:Corpses in the courtyard of Nordhausen concentration camp.jpg|Holocaustslachtoffers in [[Mittelbau-Dora]]
Bestand:Buchenwald Ohrdruf Corpses 60630.jpg|Slachtoffers van de Holocaust bij [[Buchenwald|Buchenwald-Ohrdruf]]
Bestand:Anti-Semitismus 1933.jpg|&quot;Duitsers, verweer je! Koop niet bij Joden.&quot; (Berlijn 1933).
Bestand:Bundesarchiv Bild 101I-133-0703-30, Polen, Ghetto Litzmannstadt, Torposten.jpg|[[Getto van Łódź]]: &quot;Woongebied der Joden. Betreden verboden.&quot; (1941)
Bestand:WW2-Holocaust-Europe.png|[[Concentratiekamp|Concentratie-]] en [[vernietigingskamp]]en, [[getto|getto's]] en [[deportatie]]routes
Bestand:Starved bodies of prisoners who were transported to Dachau from another concentration camp, lie grotesquely as they died enroute.jpg|Sommige gevangenen stierven al onderweg naar de vernietigingskampen aan ondervoeding
Bestand:Wat vonden gewone Nederlanders van de Jodenvervolging- (3-5).webm|Historicus Bart van der Boom over de vraag: 'Wat vonden gewone Nederlanders van de Jodenvervolging?'
File:Hebben wij Nederlanders es gewusst- (5-5).webm|Historicus Bart van der Boom over de vraag 'Hebben wij Nederlanders ''es gewusst''?'
Bestand:At the German concentration camp at Wobbelin.jpg|Overlevenden in [[Wöbbelin]]
Bestand:VolarydeadJews.jpg|Sudeten-Duitse burgers uit [[Volary]] worden door Amerikaanse soldaten gedwongen om langs de lijken van 30 tijdens een dodenmars uitgehongerde Joodse vrouwen te lopen, zodat ze het niet kunnen ontkennen (11 mei 1945).
Bestand:German soldiers before Arc du Carrousel 1940.jpg|thumb|Parijs 1940, Duitse soldaten poseren voor de [[Arc de Triomphe du Carrousel]]
Bestand:Heinkel He 111 during the Battle of Britain.jpg|thumb|[[Heinkel He 111|Heinkel bommenwerpers]] boven Engeland, 1940
Bestand:LondonBombedWWII full.jpg|[[Londen (hoofdbetekenis)|Londen]], [[Verenigd Koninkrijk (hoofdbetekenis)|Verenigd Koninkrijk]] na een bombardement
Bestand:Officers on the bridge.jpg|oktober 1941 [[Slag om de Atlantische Oceaan]]
Bestand:Crusadertankandgermantank.jpg|Britse Crusader tank passeert een brandende Duitse [[Panzerkampfwagen IV|PzKpfw IV]] tank bij Tobroek, november 1941
Bestand:Europe before Operation Barbarossa, 1941 (in German).png|Europa 1941
Bestand:Operation Barbarossa corrected border.png|Duits plan voor [[Operatie Barbarossa]]
|Stalingrad 1943
Bestand:Warsaw_1944.jpg|Warschau 1944
File:Birkenau_selection_on_the_platform.jpg
File:Crematorium_Auschwitz_23_august_1944.gif
Bestand:Sigmund Sobolewski 1992 - resistance at auschwitz.webm
File:Irma_Grese.jpg
Bestand:D-day allied assault routes.jpg|Aanvalsroutes 6 juni 1944
Bestand:NormandySupply edit.jpg|left|Omaha Beach in Normandië, juni 1944
Bestand:Japanese Empire2.png|Japanse Imperium 1870-1942
Bestand:Yamamoto-Isoroku.jpg|Admiraal Yamamoto
Bestand:Bosbritsurrendergroup.jpg|Singapore 1942
Bestand:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg|[[Chiang Kai-shek]], [[Franklin Delano Roosevelt]] en [[Winston Churchill]] in [[Conferentie van Caïro]] op 25 november 1943.
Bestand:Solomon Islands-CIA WFB Map.png|Salomonseilanden
File:Eva_Braun_walking_dog.jpg
Bestand:USS Bunker Hill hit by two Kamikazes.jpg|left|USS Bunker Hill geraakt door Kamikazes 11 mei 1945
Bestand:Tracked landing vehicles (LVTs) approach Iwo Jima;fig14.jpg|landingsvaartuigen naderen Iwo Jima, 19 februari 1945
Bestand:Nagasakibomb.jpg|Nagasaki 1945
Bestand:Buchenwald Slave Laborers Liberation.jpg|Zwaar ondervoede Joodse gevangenen in [[Buchenwald]], bij hun bevrijding op 16 april 1945
Bestand:Royal Air Force Bomber Command, 1942-1945. CL3400.jpg|Hamburg 1945
Bestand:Slachtoffersww2.jpg|Slachtoffers Tweede Wereldoorlog
Bestand:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|Geallieerde oorlogsleiders in Jalta 1945
Bestand:Car_in_Oradour-sur-Glane4.jpg
Bestand:Oradour-sur-glane.jpg|[[Oradour-sur-Glane]]
Bestand:Een_van_de_105_huizen_die_door_de_Duitsers_in_brand_zijn_gestoken_als_represaill,_Bestanddeelnr_901-0092.jpg|Eén van de 105 verwoeste huizen in Putten.
Bestand:Administratie_van_de_afgevoerden_en_vermisten_door_de_heer_Punt._Hij_is_de_eigen,_Bestanddeelnr_901-0019.jpg|Administratie van de afgevoerden en vermisten (2 november 1945)
Bestand:Vrouwtje_van_Putten_Herdenkingshof_Dorpsstraat_OudeRijksweg_Putten2.JPG|Herdenkingspark
&lt;/gallery&gt;

= ♣ De Nazituin =

[[File:Bookbits - 2011-06-08 Erik Larson-In the Garden of Beasts.vorb.oga|thumb|550px|♣ Erik Larson (1954) vertelt in zijn boek ''In The Garden of Beasts: Love, Terror, and An American Family in Hitler's Berlin'' over de carrière van de Amerikaanse ambassadeur in Duitsland, William Dodd die van 1933 tot 1937 met zijn dochter in Berlijn woont. Aanvankelijk hoopt hij op een gematigde nazi-regering. Zijn dochter Martha is gescheiden van een bankier en raakt verstrikt in opwindende liaisons met het Gestapo hoofd Rudolf Diels, de Sovjet attaché en de spion Boris Vinogradov. Binnen enkele maanden raken de Dodd's zich bewust van het nazikwaad. De titel van dit waargebeurde verhaal is een vertaling van Tiergarten, de dierentuin in Berlijn. Toch is dierentuin te eufemistisch, beestentuin zou beter zijn. Het boek is in het Frans vertaald: ''Dans le jardin de la bête''.]]

[[File:Vrouw tuiniert in moestuin, Bestanddeelnr 901-0053.jpg|thumb|550px|Op deze foto uit 1945 zien we een tuinierende vrouw in [[Gelderland]] ([[Putten (plaats)|Putten]]). Gedurende elke oorlog is een moestuin belangrijk omwille van de voedselproductie. Groenten en fruit verbouwen wordt tijdens de Eerste Wereldoorlog aangemoedigd door het Nederlandse Ministerie van Landbouw. Tuinieren kan in de achtertuin, in parken, op braakland, op sportvelden... Omdat niet iedereen even groene vingers heeft, verschijnt in 1917 ''Iedereen tuinier in oorlogstijd.'' In tijden van schaarste is de mond minder kritisch. Nu komen ook kat en kat, aardappelschillen en wortelloof op het menu. Het ''Kookboek voor den crisistĳd'' uit 1918 vermeldt (met weinig enthousiasme) stamppot van radijsloof en brandnetelsoep. Gestoofd wortelloof snij je in stukjes, kook je minstens een uur om daarna te stoven met boter en muskaatnoot. ‘Een aanwinst is deze groente alleen in tijden van duurte of schaarste.’ Tijdens de Tweede Wereldoorlog stimuleert de overheid dit particuliere initiatief opnieuw. ''Hoe leg ik zelf een moestuin aan? van J.M. Riemens verschijnt in 1940. Boeken en brochures stimuleren de zelfvoorzienigheid. In 1941 verschijnt ''Van tuin tot tafel, Handleiding voor kleinen tuinbezitter en huisvrouw voor het zelfkweeken, het bewaren en het bereiden van groenten, enz. in het bijzonder in dezen tijd'' en in 1944 geeft de Directie van den Landbouw, Tuinbouwvoorlichtingsdienst dit uit: ''Mais in uw moestuin, handleiding voor den verbouw van mais als tuingewas.''&lt;ref&gt;CHARLOTTE KLEYN. ''Crisiskoken. Wildplukken, moestuinen en wortelgroen, in: https://allardpierson.nl/blog, 6.04.2020.''&lt;/ref&gt; Uitgerekend hier in Putten vond op 1 oktober 1944 een vergeldingsrazzia plaats, vergelijkbaar met het [[Bloedbad van Oradour-sur-Glane]]. 552 mannen kwamen om het leven. In de herdenkingshof staat &quot;het Vrouwtje van Putten&quot;, een rouwende vrouw met een zakdoek, kijkend naar de kerk en het vertrek van de mannen. Achtenveertig mannen keerden terug na de oorlog. Ze werden met onbegrip en wantrouwen onthaald.]]

[[Bestand:Zigmunt_Bauman_na_20_Forumi_vydavciv.jpg|thumb|550px|Zygmunt Bauman (1925-2017), een Pools-Brits socioloog en filosoof van Joodse afkomst doceerde aan de Universiteit van Warschau, Tel Aviv en Leeds. Bauman werd geboren in Polen en vluchtte als tiener naar de Sovjet-Unie. Na zijn pensionering is Bauman het productiefst en voelt hij zich vrij om te publiceren. In 1989 verschijnt ''De moderne tijd en de Holocaust''. Hierin vraagt hij zich af hoe het komt dat we zo weinig leerden van de Holocaust. Zijn conclusie: ‘Omdat we de Holocaust buiten de normale gang van de geschiedenis plaatsen’ als abnormaliteit, unicum, eenmalige gekte. Zo sust de mens zijn geweten. Bauman bestrijdt de aberratiegedachte en wijst op recente genocides. Hij omschrijft de moderniteit, de cultuur sinds de Verlichting als een horticultuur, gekenmerkt door een fundamenteel wantrouwen in de natuur en een streven naar een ambitieus  zelfvertrouwen. Plannenmakers met dit streven noemt hij 'tuinlieden' die de maatschappij bewerken als maagdelijke grond met een vakkundig ontwerp, rigoureus te cultiveren. Voor de moderne macht is de ''mensheid'' almachtig groots en ''individuen'' onbeholpen klein. In hun onderdanigheid vallen ze te verbeteren als het snoeien of het ontwortelen van planten of als het te fokken vee. De nationaal-socialistische ideoloog R.W. Darré gebruikte dit beeld voor het 'volkische bevolkingsbeleid' in zijn ''Marriage laws an the principle of breeding uit 1930.]]

De Pools-Joodse [[:en:Esther_Nisenthal_Krinitz|Esther Nisenthal]] (1927-2001) groeide op in een gehucht en leerde er naaien bij een naaister toen ze negen was. Vier jaar later zette de nazi-invasie het plattelandsleven aldaar op zijn kop. Later naaide ze haar verhaal in taferelen.&lt;ref&gt;https://www.avam.org/event-details/virtual-tour-the-art-of-esther-krinitz&lt;/ref&gt; Eén afbeelding toont een tuin onder het regime. Ze schrijft haar ervaring neer in een tafereel dat kan doorgaan als de Nazituin: een bezette akker, planten staan er in rechte rijen, onkruid (een verwijzing naar de Joden) is er niet. Het is met wortel uitgerukt of verdelgd met sproeistoffen, verwijzend naar de gifgassen gebruikt in de kampen, het [[Zyklon B]], (mede) ontwikkeld door de Jood [[Fritz Haber]] die tijdens de Eerste Wereldoorlog de gifgassen nabij Ieper in West-Vlaanderen introduceerde. Bauman: 'Behalve een 'ordelijk' tuinontwerp heeft de tuin gereedschappen en grondstoffen nodig. Wanorde (onkruid, een plaag...) is een bedreiging en de door de mens bedachte 'orde' staat in relatie tot het beschikbare gereedschap en de grondstoffen. De orde bepaalt wat relevant is en wat nutteloos is en rechtvaardigt zo de bezigheden van de tuinman. De helft van de mensen draagt een uniform. 

En dat was niet alleen in nazi Duitsland zo. 'Tegen het einde van de oorlog liep in Groot-Brittannië 25 procent van de beroepsbevolking in uniform, in Amerika was dat 18 procent, in de Sovjet-Unie 16 procent' schrijft [[Niall Ferguson]].&lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt; In die optiek is genocide werk voor tuinlui, niemand gaat vrijuit. Ook de geallieerde legers niet. 'Tuinieren is een te klaren klus waarbij het tuinontwerp het onkruid bepaalt. In elke tuin is iets te verdelgen. Verdelgen is scheppende, geen destructieve arbeid, die niet verschilt van andere bezigheden waarin de aanleg en het onderhoud van de tuin samengaan. In elke opvatting van de maatschappij als tuin worden bepaalde delen van de maatschappelijke leefwereld tot onkruid bestempeld. Zoals alle vormen van onkruid zijn ook deze af te scheiden, in te perken, bijeen te houden, te verwijderd en buiten de grenzen van de maatschappij te plaatsen. Als de methode onvoldoende blijkt, mag er worden gedood.' Stalin en Hitler schakelen hun slachtoffers uit om een efficiëntere, morelere en fraaiere wereld te creëren. Een communistische wereld. Of een raszuivere, arische wereld. In elk geval een harmonieuze, conflictvrije, ordelijke, beheerste wereld die dociel zijn leiders gehoorzaamde. Mensen die waren besmet met de onuitwisbare schandvlek van hun verleden of afkomst pasten niet in een die smetteloze, gezonde en glanzende wereld. Net als het onkruid waren ze onverbeterlijk. Ze konden niet worden verbeterd of heropgevoed.'&lt;ref&gt;Zie: ZYGMUNT BAUMAN, vertaald door Jan Willem Reitsma. ''De moderne tijd en de holocaust.'' Boom, Amsterdam, 1998, p. 119-121; p. 144-146.&lt;/ref&gt; Met een vredesverklaring houdt een oorlog niet op. In de geesten en in de realiteit leeft hij verder. Moeders krijgen hun kapotgeschoten kinderen niet terug en bij hun man die terugkeerde, groeien de ontbrekende ledematen niet terug. Na de Eerste Wereldoorlog blijft een stuk schrapnel Louis Ferdinant Celine kwellen en nagenoeg het hele oeuvre van Herman Dirk van Dodeweerd (Amsterdam 1929–Potsdam 2018), bekend als [[Armando]] is een terugblik op de Tweede Wereldoorlog. Hij groeide op in de buurt van [[Kamp Amersfoort]] met zijn zogenaamde 'Rozentuin' waar rechtstaan een straf was. Rozen waren er niet te zien, hun doornen des te meer. Een greep uit zijn oeuvre: ''De SS'ers'' (1967), ''Dagboek van een dader'' (1973), ''Aantekeningen over de vijand'' (1981), ''Uit Berlijn'' (1982) en ''Machthebbers'' (1983). In 1988 reduceert zijn ''De straat en het struikgewas'' de mens is tot een werktuig van de geschiedenis. Quotes van Bismarck, Kant, Nietzsche associëren die geschiedenis met onrecht en macht. De deeltitel brengt ons in de buurt van de tuin. ‘Het struikgewas’ is de plek waar zich de oorlogsgruwel zich afspeelt. De naoorlogse schoonheid van het bos, de lieflijke hei, het idyllisch struikgewas en het overgangsgebied van de bosrand kan het hoofdpersonage nooit meer op één wijze bekijken. Ze misleiden: daar stak een jongen een soldaat neer. Daar zijn gevangenen begraven. Armando’s herinnering aan landschappen en tuinen flitst naar een vooroorlogs, speels en kinderlijk verleden, de oorlog vol geweld en de naoorlogse periode. De herinneringen maken de natuur, het struikgewas en het landschap medeplichtig aan de gruwel. In plaats van een stille getuige te zijn ziet Armando drie realiteiten in één. Die van voor, tijdens en na de oorlog. Bij de lommerrijke bomen denkt hij aan klimmende kinderen én aan het hakken van het brandhout dat hen warm houdt tijdens de oorlogsjaren. De heide waar het kind achterop de vaderlijke fiets schaterlacht, dampt tijdens de oorlogsjaren van de lijkengeur. Nadien is er niets meer van te merken: autos razen er overheen, net zoals op zijn speelplein en voetbalveldje. Daar was ooit een concentratiekamp. De schoonheid van de natuur is een schizofrene paradox. Ze is mooi, een verrader en biedt troost. De argwaan die ze oproept is te vergelijken met de inwisselbare posities van daders en slachtoffers. Vandaag dader, morgen slachtoffer en omgekeerd.

.

= Onkruid =

''''Hij die de tuinplanten aan hun lot overlaat zal spoedig tot zijn verrassing merken dat de tuin door onkruid overwoekerd raakt en dat zelfs de aard van de planten fundamenteel is veranderd. Als de tuin derhalve de kweekplaats voor deze planten moet blijven, met andere woorden, als deze zich wil verheffen boven de harde wetten van de natuur, is de vormgevende wilskracht van de tuinman noodzakelijk, een tuinman die, door voorwaarden voor voorspoedige groei te scheppen, of door schadelijke invloeden weg te nemen, of beide, zorgvuldig zorgt voor wat zorg behoeft, en genadeloos het onkruid verdelgt dat de betere planten van voedsel, lucht en zonlicht zou beroven. [...] Zo wordt duidelijk dat vraagstukken omtrent de voortplanting niet triviaal voor de politieke gedachtenvorming zijn, maar dat deze tot de centrale overwegingen behoren, en dat de antwoorden moeten voortvloeien uit de spirituele, ideologische houding van een volk. We moeten zelfs stellen dat een volk slechts een geestelijk en moreel evenwicht kan bereiken als een goed doordacht voorplantingsprogramma een centrale plaats in de cultuur inneemt.''''&lt;ref&gt;Geciteerd in ZYGMUNT BAUMAN, vertaald door Jan Willem Reitsma. ''De moderne tijd en de holocaust.'' Boom, Amsterdam, 1998, p. 144 &amp; 257.&lt;/ref&gt;

.

= Overwoekeren =
De moderne wereld kenmerkt zich sinds de Verlichting door een 'activistische, manipulatieve benadering van de natuur. 'De wetenschap werd niet om zichzelf beoefend, maar werd vooral beschouwd als een ontzagwekkend krachtig instrument dat degene die het beoefende in staat stelde om de werkelijkheid te verbeteren, naar menselijk idee en ontwerp om te vromen, en deze bij te staan in haar drang tot zelfvervolmakingen. De tuinbouw en de medische wetenschap leverden de archetypes van de constructieve mentaliteit, terwijl de normaliteit, gezondheid of sanering de archemetaforen voor de menselijke werkzaamheden en taken bij het beheer van de menselijke aangelegenheden boden. Het menselijk bestaan en de menselijke samenleving werden onderworpen aan planning en administratie. Net als tuinplanten of levende organismen konden deze niet aan hun lot worden overgelaten, omdat ze anders door onkruid overwoekerd zouden worden. Tuinieren en medicijnen zijn functioneel onderscheiden vormen van dezelfde activiteit: nuttige elementen die zijn voorbehouden om te leven en te gedijen, te scheiden en isoleren van schadelijke, ziekelijke elementen die moeten worden uitgeroeid. Hitlers taalgebruik en retorica zaten vol beelden van ziekte, infectie, overwoekering, verrotting en pestilentie.' (BAUMAN, p. 96-97).

.

= Sterilisatie en fok =
Heinrich Himmler (1900–1945), de leider van de SS en de NSDAP en mede hoofdverantwoordelijk voor de Holocaust is landbouwwetenschapper van opleiding en net zoals de veredeling van paarden of koeien kiest hij nauwgezet zijn SS'ers uit. De Duitse bioloog Erwin Baur en de antropoloog Martin Stämmler bevestigen dit denken. 'Iedere boer weet dat, als hij de beste exemplaren van zijn vee zou slachten zonder dat ze zich hebben voortgeplant en in plaats daarvan met inferieure dieren zou fokken, zijn veestapel hopeloos achteruit zou gaan. Deze vergissing, die geen enkele boer zou maken met de dieren die hij fokt en de gewassen die hij verbouwt, laten wij in ons midden op grote schaal toe. Als schadeloosstelling voor onze menselijkheid van heden moeten we er voor zorgen dat deze inferieure mensen zich niet voortplanten. Een eenvoudige operatie van slechts enkele minuten kan dit onverwijld mogelijk maken. [...] Niemand stemt sterker met de nieuwe sterilisatiewatten in dan ik, maar ik blijf herhalen dat dit nog maar het begin is. [...] De opdracht is om mensen tegen overwoekering door het onkruid te beschermen.'

.

= De tuin van Mussolini =

.

{{Cquote|'''Onverschilligheid is de ballast van de geschiedenis.'''|[[Antonio Gramsci]]}}

.

{{Cquote|'''De oude wereld is stervend en de nieuwe wereld vecht om geboren te worden: het is nu het tijdperk van monsters.'''|[[Antonio Gramsci]]}}

.

♣ Rome. Eén toespraak in het Italiaanse parlement tegen [[Benito Mussolini|Mussolini]] is voldoende om [[Antonio Gramsci]] (1891-1937) in 1926 te veroordelen tot een ballingschap op het eiland [[Ustica]] en tien jaar gevangenis. Daar schrijft hij zijn dertig ''Gevangenisgeschriften'' die als smokkelwaar hun weg vinden naar een breed communistisch publiek. Zijn stelling dat de heersende klasse behalve de staat en de economie, ook de cultuur domineren (en bijgevolg dus de tuin) doet hem pleiten voor de prioritaire verovering van de culturele macht op de politieke macht. Dat kan door de intellectuelen en de media. Na zijn vrijlating in 1937 overlijdt hij in een ziekenhuis in Rome. Hij ligt begraven op het [[Protestants kerkhof van Rome]], het Cimitero Acattolico. 
Tijdens een avondlijke omzwerving arriveert de Nederlandse publiciste [[Rosita Steenbeek]] in het ommuurde park van [[Villa Torlonia (Rome)|Villa Torlonia]]. Op het landgoed rust een vloek, toeristische gidsen spreken er in tegenstelling tot Villa Borghese of de Villa Doria Pamphilj nauwelijks over. Die avond is er een concert en ze kan binnenlopen. Mussolini leidde hier van 1925 tot 1943 een wat teruggetrokken bestaan. Zijn vrouw, donna Rachele, verbouwt in de tuin wat maïs en aardappelen om het Italiaanse volk ten voorbeeld te zijn en aan te moedigen om de hongerplaag aan te pakken. Mussolini huurt de villa voor één symbolische ??? aan ??? Sinds ze eind achttiende eeuw in de adelstand verheven is, resideert hier de rijke bankiersfamilie Torlonia. Die toverden de oude wijngaarden en de artisjokvelden aan de stadsrand om in parkachtig landschap vol prielen, paden en paardenstallen. Er is een bouwvallige tempel, een namaakruïne, een theater, een obelisk met cryptische hiërogliefen, vijvers met watervallen en fonteinen, citroenbomen, ceders, oleanders en palmen in alle vormen en maten. De oranjerie verbouwt Mussolini tot een filmzaal. Het aangrenzende gebouw schenkt hij aan een filmschool, er zich terdege van bewust dat het nieuwe medium de perfecte propaganda voor zijn regime is. Als Steenbeek zijn royaal sprookjeskasteel met Romeinse zuilen, torentjes, balkons en koepels opmerkt, denkt ze aan de Efteling. Op de glaskunst ontwaart ze zwaluwen, pauwen, eksters en zwanen. De exotische bomen werpen hun schaduw over het grindpad. De vijver glanst in de donkere nacht en lijkt op een zwart gat naar de onderwereld. Onder de tuinen liet El Duce twee bunkers bouwen om te schuilen voor de geallieerde bommen of bij een mogelijke gasaanval. Er is een Etruskische kelder gevonden (?) of vindplaats en de Joodse catacomben, ontdekt in 1918 zijn ouder zijn dan de christelijke. Als El Duce in 1943 vlucht, kamperen Amerikanen en Britten in de villa en het park. Bij hun aftocht zijn de landerijen en de verblijven uitgewoond.  &lt;ref&gt;ROSITA STEENBEEK. ''Rome''. Ambo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 375 ev.&lt;/ref&gt;

= Bronnen =</text>
      <sha1>4futmfioiki1mbcojsmqiczhkxw8vko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek starten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46868</id>
    <revision>
      <id>431107</id>
      <parentid>431064</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:12:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Link</comment>
      <origin>431107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5609" sha1="izk2ba0j29ffu3cqdce9aeoavypduqg" xml:space="preserve">Hoe begin je concreet aan een wikiboek?

Kijk allereerst of de auteursrechten in orde zijn. Vervolgens kun je het nieuwe Wikiboek starten.

== Auteursrechten ==
Auteursrechten hebben twee kanten:
# Je eigen auteursrechten, als je bijdraagt aan Wikibooks of elders teksten publiceert. Zie daarvoor [[Wikibooks:Auteursrechten]].
# Het respecteren van de auteursrechten van anderen. Daar gaat deze paragraaf over.

Al tijdens het schrijven van een cursus, bijvoorbeeld met een tekstverwerker, is het noodzakelijk om ervoor te zorgen dat de auteursrechten in orde zijn. Je mag alleen een papieren cursus omzetten naar een wikiboek als je die cursus zelf in je vrije tijd hebt gemaakt of toestemming hebt van de rechthebbende. De rechthebbende is:
* De schrijver (of schrijvers) van een boek dat bijvoorbeeld officieel is gepubliceerd via een uitgever, in eigen beheer of op een website. Alleen met toestemming van de schrijver of diens nabestaanden mag je (delen uit) het boek overnemen in een wikiboek (of op Wikipedia, in een blog, of waar dan ook). Anders mag je de cursus niet overzetten naar een wikiboek. Pas als die schrijver (of de laatst levende schrijver van een collectief) minstens 70 jaar geleden is overleden, zijn de auteursrechten vervallen en in het publieke domein, dan heb je geen toestemming meer nodig.
* De werkgever, zoals de onderwijsinstelling waar je in dienst bent&lt;ref&gt; [https://wetten.overheid.nl/BWBR0001886/2026-01-01#HoofdstukI_Paragraaf2_Artikel7 art. 7] van de Nederlandse Auteurswet&lt;/ref&gt; (ZZP'ers vallen onder de hierboven beschreven &quot;schrijver&quot;). Dit is het geval als jij en/of een of meer collega's de papieren cursus onder werktijd hebben gemaakt en/of als het schrijven van een cursus onderdeel is van je takenpakket. Zorg dan dat je schriftelijke toestemming van je werkgever krijgt voor het overhevelen van de cursus naar Wikibooks. 
In de '''toestemming''' moeten de onderdelen zijn opgenomen zoals vermeld in de voorbeeld-verklaring in [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 9: Verklaring met toestemming versturen]] (o.a. commercieel gebruik en aanpassingen toestaan). Stuur toestemming naar permissions-nl@wikimedia.org met een link naar het wikiboek.

Citeren mag wel, maar met mate. Zie [[Schrijven/Literatuurgebruik]] voor wat wel en niet mag en wat de verplichtingen zijn.

Zie [[Help:Referenties en voetnoten]] hoe je in Wikibooks referenties en voetnoten kunt opnemen. 

== Een Wikiboek starten ==
Er zijn vele stappen nodig om een Wikiboek te beginnen en tot een goed einde te brengen. 
* '''Stap 1''': Een goede '''titel''' (naam van het boek) bedenken. Laat die voor anderen in één oogopslag te begrijpen zijn. Wikibooks is bedoeld voor iedereen met interesse in een bepaald onderwerp, geheimtaal is daarom uit den boze. Laat de titel zo kort mogelijk zijn. Gebruik geen afkortingen in de titel. 
* '''Stap 2''': Een '''voorpagina''' starten. Zie [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]. 
* '''Stap 3''': De editor is nu geopend, je kunt als eerste de '''voorpagina''' van het boek maken. Tip: klik tussendoor steeds onderaan op &quot;Bewerking ter controle bekijken&quot;. Zo kun je zien hoe je schrijfsel er in het echt uit komt te zien en kun je de tekst nog corrigeren een aanvullen. Een voorpagina bevat: 
** Een verwelkoming en korte inleiding: waar gaat het wikiboek over, voor wie en voor welk leerniveau is het bedoeld, en eventueel een toepasselijke afbeelding of een foto-mozaïek. Put desgewenst inspiratie uit [[Wikibooks:Missie, visie en uitgangspunten]].
** Een inhoudsopgave of een sjabloon met de inhoudstafel die op iedere pagina zichtbaar is. Het gemakkelijkste is om aanvankelijk een inhoudsopgave te maken en aan het eind van het proces een inhoudstafel. In een inhoudsopgave staan de titels van de hoofdstukken in het hierna volgende format (waarbij je &quot;Boektitel&quot; vervangt door de titel van het boek en &quot;Hoofdstuk 1&quot; door de voorgenomen titel van het eerste hoofdstuk, en zo verder). Zie [[Help:Het benoemen van een pagina]] voor het correct benoemen van hoofdstukken.
 &lt;nowiki&gt;#[[Boektitel/Hoofdstuk 1|Hoofdstuk 1]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
 &lt;nowiki&gt;#[[Boektitel/Hoofdstuk 2|Hoofdstuk 2]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
 &lt;nowiki&gt;#[[Boektitel/Hoofdstuk 3|Hoofdstuk 3]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
 &lt;nowiki&gt;#[[Boektitel/Hoofdstuk 4|Hoofdstuk 4]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
::Je kunt de namen van de hoofdstukken nog veranderen zolang ze rood zijn.
::Een sjabloon met de inhoudstafel komt later in dit wikiboek aan bod, als de hoofdstukken geschreven zijn en het boek min of meer af is.
:* Vermeld helemaal bovenaan de voorpagina ''&lt;nowiki&gt;{{Bi}}&lt;/nowiki&gt;''. Nu verschijnt de tekst &quot;''Er bestaat nog geen infobox voor dit boek. Klik hier om die aan te maken.''&quot; Trek je daar voorlopig nog even niets van aan. 
:* Vermeld helemaal onderaan:
::''&lt;nowiki&gt;{{Boek}}&lt;/nowiki&gt;''
::''&lt;nowiki&gt;{{Fase|1}}&lt;/nowiki&gt;''
::''&lt;nowiki&gt;[[Categorie:XXX]]&lt;/nowiki&gt;''. Vervang XXX door de naam van een categorie of subcategorie uit [[:Categorie:Boek naar thema]]. Kies de categorie waar het nieuwe wikiboek het beste bij past. Klik op een hoofdthema door om te kijken of er een meer gespecialiseerde categorie is.
* '''Stap 4''': '''Opslaan'''. Als de pagina helemaal naar je zin is, of als je tussentijds wilt opslaan:
** Verwijder bovenaan het sjabloon voor Werk in uitvoering als je niet verder aan de pagina werkt.  
** Vul onderaan de &quot;Samenvatting&quot; in: geef in het kort weer wat de wijzigingen zijn.
** Vink het vakje &quot;Dit is een kleine bewerking&quot; aan als dit van toepassing is, zie [[Help:Kleine wijziging]].
** Klik op: de knop &quot;Wijzigingen publiceren&quot;, helemaal links onderaan. 

== Bronnen en referenties ==

{{Sub}}</text>
      <sha1>izk2ba0j29ffu3cqdce9aeoavypduqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Tekstopmaak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46869</id>
    <revision>
      <id>431102</id>
      <parentid>431082</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T04:18:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Overige codes */ Tabel toetscombinaties</comment>
      <origin>431102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10624" sha1="kfy5bzh51vboawg9s2ymthu6biiss8r" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je kunt lezen en schrijven. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken. 

De meest gebruikte codes kun je toevoegen via snelkoppelingen. De andere zul je handmatig moeten toevoegen.

== Tips vooraf ==
* Niets verbiedt je de kunst af te kijken. 
**Zoek eventueel in een ander wikiboek naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek.
**Klik daar op 'bewerken'.
**Kopieer daar de opmaakcode die je nodig hebt.
**Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan.
* Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor.

== Via snelkoppelingen ==
[[Bestand:Screenshot of the 2026 NL-Wikibooks toolbar with advanced tools.png|thumb|left|900px|Toolbar]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Als je op een pagina de tab &quot;Bewerken&quot; hebt aangeklikt, zie je bovenaan een balk, de toolbar. Klik voor een uitgebreidere versie op &quot;Uitgebreid&quot;.&lt;br&gt;
* De eerste regel bevat snelkoppelingen (v.l.n.r.) voor Vet (V), Cursief (C), een koppeling naar een andere webpagina, de mogelijkheid om afbeeldingen, referenties en sjablonen op te nemen, syntax te highlighten, Speciale tekens en Hulp voor meer mogelijkheden. Uiterst rechts: zoeken en vervangen, Voorvertoning in een nieuwe rechterhelft.
* Op de tweede regel (als je op &quot;Uitgebreid hebt geklikt) zijn er buttons voor:
** het maken van een kopje voor een nieuwe paragraaf, hoe minder &quot;=&quot;-tekens, hoe groter het lettertype; meer =-tekens zijn subkopjes
** tekstopmaak: een ongenummerde (*) en genummerde (#) lijst maken (zie [[Help:Lijsten]] voor het hoofdartikel), {{}} voor het opnemen van een computercode/sjabloon, code (nowiki) voor het invoegen van codes om ervoor te zorgen dat codes als tekst worden getoond en niet als koppeling/link, en een harde return/nieuwe regel
** invoegen van een galerij met afbeeldingen, doorverwijzing, tabel, wiskundige formules (2x)

Hoe het werkt: 
* selecteer de tekst waar je iets mee wilt, klik op de betreffende button en vul het pop-up-scherm (niet voor vet/cursief) aan; òf
* als je iets wilt invoegen: ga op de juiste plek in de tekst staan, klik op de gewenste button en vul het pop-up-scherm aan.

== Handmatig ==
Voor alle bewerkingen die niet in de toolbar staan, zul je handmatig codes moeten invullen. 
=== Eerste oriëntatie: [[:Help:Overzicht tekstopmaak]] ===
Samenvatting:
* &lt;nowiki&gt;== Kopje ==&lt;/nowiki&gt; (hoe meer =-tekens, hoe kleiner het kopje); zie toolbar, Uitgebreid, begin 2e regel.
* Nieuwe alinea: 2x Enter-toets of ''&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;''.
* Horizontale scheidslijn: &quot;&lt;nowiki&gt;----&lt;/nowiki&gt;&quot;.
* Lijsten met definities: ;Onderwerp: Definitie.
* Ongeordende en genummerde lijsten: zie toolbar, Uitgebreid, 2e regel.
* Inspringen: gebruik dubbele punt (:), hoe meer :, hoe verder wordt ingesprongen.
* Vet en cursief: Ctrl-v, resp. Ctrl-i, OF toolbar, 1e regel vooraan OF zelf &lt;nowiki&gt;'''vet woord''', '' cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''&lt;/nowiki.
* grote letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;grote letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* kleiner lettertype: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;kleine letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;,
* gekleurde letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; voor rode letters; vervang &quot;red&quot; door een andere gewenste standaardkleur in het Engels; meer kleuren: {{Wp|Lijst van HTML-kleuren}}.
* met achtergrond-kleur: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: darkgrey;&quot;&gt;gele achtergrondkleur met donkergrijze letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Doorstrepen: &lt;nowiki&gt;&lt;s&gt;doorgestreepte tekst&lt;/s&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Onderstrepen: liever niet, gebruik vet; anders: &lt;nowiki&gt;&lt;u&gt; onderstreepte tekst&lt;/u&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Uitlijnen: &lt;nowiki&gt;&lt;div style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; en er na &lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt; om het links uit te lijnen. vervang &quot;left&quot; door &quot;center&quot; (centreren) of &quot;right&quot;(rechts uit te lijnen tekst).
Voor een uitgebreider overzicht: {{Wp|en:Help:Wikitext|Help:Wikitext}} in de Engelse Wikipedia.

=== Links naar andere webpagina's ===
Zie [[Help:Gebruik van links]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Hier alleen een samenvatting.&lt;br&gt;
Als je in een Wikibooks-pagina wilt verwijzen naar een internet-pagina, dan is de URL alleen niet voldoende. Ook hiervoor gelden codes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verwijzingen naar pagina's binnen Wikibooks, naar Wikipedia, naar andere projecten binnen de Wikimedia-familie en naar externe websites.
* Naar een andere pagina '''binnen Wikibooks''': gebruik vierkante haken: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Veilig op het internet]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een boek) of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Plato/Leven en werk van Plato]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een hoofdstuk). Uitzondering: verwijzingen naar categorieën, dan is de syntax: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, met een dubbele punt vóór Categorie, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Scheikunde]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Naar de '''Nederlandstalige Wikipedia''': 
** In de tekst: zie [[Sjabloon:Wp]]
** Onderaan, voor een link naar het Onderwerp van het boek in Wikipedia: [[Sjabloon:Wikipedia]]. Voorbeelden: zie onderaan een willekeurige pagina in [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Wikipedia&amp;limit=500 Pagina's die verwijzen naar &quot;Sjabloon:Wikipedia&quot;]
* Naar een '''anderstalige Wikipedia''': &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{w|taalcode:Pagina|Omschrijving}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Spring|Spring}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; voor de Engelstalige Wikipedia. Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}, gebruik Set 1.
* Naar '''andere wikiprojecten''':
** In de tekst: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[projectcode:taalcode:Pagina|Omschrijving]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Bijvoorbeeld naar Commons: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:Category:Fungi of Flevoland in October]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:File:20141028 Hollandse Hout paddenstoelen.jpg|Paddenstoelen in Hollandse Hout]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
*** Projectcodes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis|Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] op Meta-Wiki. Gebruik de linker-tabel en daaruit de shortcut indien beschikbaar.
*** Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}.
** Onderaan, voor pagina's over hetzelfde Onderwerp als dit wikiboek of hoofdstuk: zie [[:Categorie:Sjablonen zusterproject]].
* Naar '''andere websites''', die niet tot de Wikimedia-familie horen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Dus enkele vierkante haak openen, de URL naar de gewenste website, een spatie en dan de naam van de website, enkele haak sluiten. Het is beleid binnen Wikibooks om zo min mogelijk naar externe websites te linken. En àls je het doet: zet ze dan onderaan, onder een kopje &quot;Externe links&quot;.

=== Overige codes ===
* [[Help:Formules]] (basis) en [[Help:TeX]] (uitgebreid) voor het weergeven van wiskundige formules in de tekst.
* [[Help:ISBN]] voor het format van ISBN zoals dat in Wikibooks in literatuurverwijzingen wordt gebruikt.
* [[Help:Score]] voor het weergeven van muzieknoten. Zie ook subcategorieën van [[c:Category:Musical notation|Category:Musical notation]] voor afbeeldingen in Wikimedia Commons.
* {{Wp|Tabel toetscombinaties}} voor tekens, zoals diacritische tekens en symbolen voor graden en valuta, en voor enkele handelingen.

== Componenten toevoegen ==
Er bestaan binnen Wikibooks verschillende componenten die je kunt toevoegen. De meest bekende zijn afbeeldingen en tabellen. 

=== Afbeeldingen ===
Zie het hoofdstuk [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken|Afbeeldingen gebruiken]].

=== Galerij ===
Soms heb je aan een of twee afbeeldingen niet genoeg, maar wil je een rijtje achter elkaar. Dat kan met een galerij. Zie [[Help:Afbeeldingen#Fotogalerij]].

=== Geluid ===
Je kunt geluidsfragmenten toevoegen, bijvoorbeeld voor de uitspraak van woorden en zinnen, dierengeluiden of van muziekfragmenten die vrij van auteursrecht zijn (wat er niet zoveel zijn, want zowel de componist als de uitvoerenden moeten minimaal 70 jaar geleden zijn overleden òf zij moeten expliciet toestemming hebben gegeven). 

Geluidsfragmenten zijn en worden opgeslagen in Wikimedia Commons, in subcategorieën van [[c:Category:Audio files|Category:Audio files]]. 

Voor uploaden en gebruik: [[Help:Geluid]].

=== Tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp.

Er zijn drie manieren om tabellen aan een Wikbooks-pagina toe te voegen:
# Via Wikipedia: Maak de tabel eerst in Excel of Word, kopieer de cellen in Excel of de tabel in Word en plak die via de Visuele Editor in de {{Wp|Wikipedia:Zandbak|zandbak van Wikipedia}}, sla op. Ga nu naar ‘’Brontekst bewerken’’ in de zandbak-pagina, kopieer de tabel en plak die op de Wikibooks-pagina (via ‘’Bewerken’’). De tabel is nu qua structuur en tekst in orde, maar heeft nog wel wat nabewerking nodig voor weblinks, kleuren, spaties en andere soorten tekstopmaak (maar geloof me: dat is minder werk en kost minder hoofdbrekens dan methode 3). Maak de zandbak-pagina op Wikipedia weer leeg. Als de tabel die je wilt gebruiken al in Wikipedia staat, kun je de stap met de zandbak overslaan en rechtstreeks de tabel kopiëren uit Wikipedia (via ‘’Brontekst bewerken’’) en plakken in Wikibooks.
# Via een Commons-afbeelding: Maak een tabel in Word of Excel maken en
## sla die op als bestand met een format dat is toegestaan in Commons, zie [[c: Commons:File types]], bijvoorbeeld pdf, png of jpeg (kies voor opslaan als … of voor afdrukken naar bestand). Upload dat bestand vervolgens in Commons. Gebruik het Commons-bestand op je Wikibooks-pagina en voeg er een hoog px-gehalte aan toe, bijvoorbeeld: &lt;nowiki&gt;[[Bestand:Tabel-X|’’’600px’’’|Tabelnaam]]&lt;/nowiki&gt; (of een hoger getal), zodat de tabel goed leesbaar is.
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel precies op je scherm past en maak een print-screen; sla die mbv een tekenprogramma op als bestand voor Commons
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel op één A4 past, print die uit en maak er een scan van voor Commons. 
# Via Wikisyntax, op de Wikibooks-pagina. Weet van tevoren precies hoeveel kolommen en rijen nodig zijn. Rijen kunnen nog wel tamelijk gemakkelijk later worden toegevoegd of verwijderd, maar voor kolommen is dat gedoe. Zie [[Help:Tabellen]] voor de benodigde handelingen.

=== Tijdbalk ===
Zie [[Help:Tijdbalken]] voor het maken van tijdslijnen (tijdsbalken), waardoor men een beter overzicht heeft in de ontwikkelingen in de tijd.

{{Sub}}</text>
      <sha1>kfy5bzh51vboawg9s2ymthu6biiss8r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431108</id>
      <parentid>431102</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:18:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Overige codes */ Referenties en voetnoten</comment>
      <origin>431108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10736" sha1="6xtn5jsdwesnl4d3z81gx8mkce81rfy" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je kunt lezen en schrijven. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken. 

De meest gebruikte codes kun je toevoegen via snelkoppelingen. De andere zul je handmatig moeten toevoegen.

== Tips vooraf ==
* Niets verbiedt je de kunst af te kijken. 
**Zoek eventueel in een ander wikiboek naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek.
**Klik daar op 'bewerken'.
**Kopieer daar de opmaakcode die je nodig hebt.
**Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan.
* Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor.

== Via snelkoppelingen ==
[[Bestand:Screenshot of the 2026 NL-Wikibooks toolbar with advanced tools.png|thumb|left|900px|Toolbar]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Als je op een pagina de tab &quot;Bewerken&quot; hebt aangeklikt, zie je bovenaan een balk, de toolbar. Klik voor een uitgebreidere versie op &quot;Uitgebreid&quot;.&lt;br&gt;
* De eerste regel bevat snelkoppelingen (v.l.n.r.) voor Vet (V), Cursief (C), een koppeling naar een andere webpagina, de mogelijkheid om afbeeldingen, referenties en sjablonen op te nemen, syntax te highlighten, Speciale tekens en Hulp voor meer mogelijkheden. Uiterst rechts: zoeken en vervangen, Voorvertoning in een nieuwe rechterhelft.
* Op de tweede regel (als je op &quot;Uitgebreid hebt geklikt) zijn er buttons voor:
** het maken van een kopje voor een nieuwe paragraaf, hoe minder &quot;=&quot;-tekens, hoe groter het lettertype; meer =-tekens zijn subkopjes
** tekstopmaak: een ongenummerde (*) en genummerde (#) lijst maken (zie [[Help:Lijsten]] voor het hoofdartikel), {{}} voor het opnemen van een computercode/sjabloon, code (nowiki) voor het invoegen van codes om ervoor te zorgen dat codes als tekst worden getoond en niet als koppeling/link, en een harde return/nieuwe regel
** invoegen van een galerij met afbeeldingen, doorverwijzing, tabel, wiskundige formules (2x)

Hoe het werkt: 
* selecteer de tekst waar je iets mee wilt, klik op de betreffende button en vul het pop-up-scherm (niet voor vet/cursief) aan; òf
* als je iets wilt invoegen: ga op de juiste plek in de tekst staan, klik op de gewenste button en vul het pop-up-scherm aan.

== Handmatig ==
Voor alle bewerkingen die niet in de toolbar staan, zul je handmatig codes moeten invullen. 
=== Eerste oriëntatie: [[:Help:Overzicht tekstopmaak]] ===
Samenvatting:
* &lt;nowiki&gt;== Kopje ==&lt;/nowiki&gt; (hoe meer =-tekens, hoe kleiner het kopje); zie toolbar, Uitgebreid, begin 2e regel.
* Nieuwe alinea: 2x Enter-toets of ''&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;''.
* Horizontale scheidslijn: &quot;&lt;nowiki&gt;----&lt;/nowiki&gt;&quot;.
* Lijsten met definities: ;Onderwerp: Definitie.
* Ongeordende en genummerde lijsten: zie toolbar, Uitgebreid, 2e regel.
* Inspringen: gebruik dubbele punt (:), hoe meer :, hoe verder wordt ingesprongen.
* Vet en cursief: Ctrl-v, resp. Ctrl-i, OF toolbar, 1e regel vooraan OF zelf &lt;nowiki&gt;'''vet woord''', '' cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''&lt;/nowiki.
* grote letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;grote letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* kleiner lettertype: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;kleine letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;,
* gekleurde letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; voor rode letters; vervang &quot;red&quot; door een andere gewenste standaardkleur in het Engels; meer kleuren: {{Wp|Lijst van HTML-kleuren}}.
* met achtergrond-kleur: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: darkgrey;&quot;&gt;gele achtergrondkleur met donkergrijze letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Doorstrepen: &lt;nowiki&gt;&lt;s&gt;doorgestreepte tekst&lt;/s&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Onderstrepen: liever niet, gebruik vet; anders: &lt;nowiki&gt;&lt;u&gt; onderstreepte tekst&lt;/u&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Uitlijnen: &lt;nowiki&gt;&lt;div style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; en er na &lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt; om het links uit te lijnen. vervang &quot;left&quot; door &quot;center&quot; (centreren) of &quot;right&quot;(rechts uit te lijnen tekst).
Voor een uitgebreider overzicht: {{Wp|en:Help:Wikitext|Help:Wikitext}} in de Engelse Wikipedia.

=== Links naar andere webpagina's ===
Zie [[Help:Gebruik van links]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Hier alleen een samenvatting.&lt;br&gt;
Als je in een Wikibooks-pagina wilt verwijzen naar een internet-pagina, dan is de URL alleen niet voldoende. Ook hiervoor gelden codes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verwijzingen naar pagina's binnen Wikibooks, naar Wikipedia, naar andere projecten binnen de Wikimedia-familie en naar externe websites.
* Naar een andere pagina '''binnen Wikibooks''': gebruik vierkante haken: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Veilig op het internet]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een boek) of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Plato/Leven en werk van Plato]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een hoofdstuk). Uitzondering: verwijzingen naar categorieën, dan is de syntax: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, met een dubbele punt vóór Categorie, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Scheikunde]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Naar de '''Nederlandstalige Wikipedia''': 
** In de tekst: zie [[Sjabloon:Wp]]
** Onderaan, voor een link naar het Onderwerp van het boek in Wikipedia: [[Sjabloon:Wikipedia]]. Voorbeelden: zie onderaan een willekeurige pagina in [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Wikipedia&amp;limit=500 Pagina's die verwijzen naar &quot;Sjabloon:Wikipedia&quot;]
* Naar een '''anderstalige Wikipedia''': &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{w|taalcode:Pagina|Omschrijving}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Spring|Spring}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; voor de Engelstalige Wikipedia. Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}, gebruik Set 1.
* Naar '''andere wikiprojecten''':
** In de tekst: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[projectcode:taalcode:Pagina|Omschrijving]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Bijvoorbeeld naar Commons: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:Category:Fungi of Flevoland in October]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:File:20141028 Hollandse Hout paddenstoelen.jpg|Paddenstoelen in Hollandse Hout]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
*** Projectcodes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis|Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] op Meta-Wiki. Gebruik de linker-tabel en daaruit de shortcut indien beschikbaar.
*** Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}.
** Onderaan, voor pagina's over hetzelfde Onderwerp als dit wikiboek of hoofdstuk: zie [[:Categorie:Sjablonen zusterproject]].
* Naar '''andere websites''', die niet tot de Wikimedia-familie horen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Dus enkele vierkante haak openen, de URL naar de gewenste website, een spatie en dan de naam van de website, enkele haak sluiten. Het is beleid binnen Wikibooks om zo min mogelijk naar externe websites te linken. En àls je het doet: zet ze dan onderaan, onder een kopje &quot;Externe links&quot;.

=== Overige codes ===
* [[Help:Referenties en voetnoten]] voor het opnemen van bronnen, literatuurverwijzingen en andere referenties.
* [[Help:ISBN]] voor het format van ISBN zoals dat in Wikibooks in literatuurverwijzingen wordt gebruikt.
* [[Help:Formules]] (basis) en [[Help:TeX]] (uitgebreid) voor het weergeven van wiskundige formules in de tekst.
* [[Help:Score]] voor het weergeven van muzieknoten. Zie ook subcategorieën van [[c:Category:Musical notation|Category:Musical notation]] voor afbeeldingen in Wikimedia Commons.
* {{Wp|Tabel toetscombinaties}} voor tekens, zoals diacritische tekens en symbolen voor graden en valuta, en voor enkele handelingen.

== Componenten toevoegen ==
Er bestaan binnen Wikibooks verschillende componenten die je kunt toevoegen. De meest bekende zijn afbeeldingen en tabellen. 

=== Afbeeldingen ===
Zie het hoofdstuk [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken|Afbeeldingen gebruiken]].

=== Galerij ===
Soms heb je aan een of twee afbeeldingen niet genoeg, maar wil je een rijtje achter elkaar. Dat kan met een galerij. Zie [[Help:Afbeeldingen#Fotogalerij]].

=== Geluid ===
Je kunt geluidsfragmenten toevoegen, bijvoorbeeld voor de uitspraak van woorden en zinnen, dierengeluiden of van muziekfragmenten die vrij van auteursrecht zijn (wat er niet zoveel zijn, want zowel de componist als de uitvoerenden moeten minimaal 70 jaar geleden zijn overleden òf zij moeten expliciet toestemming hebben gegeven). 

Geluidsfragmenten zijn en worden opgeslagen in Wikimedia Commons, in subcategorieën van [[c:Category:Audio files|Category:Audio files]]. 

Voor uploaden en gebruik: [[Help:Geluid]].

=== Tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp.

Er zijn drie manieren om tabellen aan een Wikbooks-pagina toe te voegen:
# Via Wikipedia: Maak de tabel eerst in Excel of Word, kopieer de cellen in Excel of de tabel in Word en plak die via de Visuele Editor in de {{Wp|Wikipedia:Zandbak|zandbak van Wikipedia}}, sla op. Ga nu naar ‘’Brontekst bewerken’’ in de zandbak-pagina, kopieer de tabel en plak die op de Wikibooks-pagina (via ‘’Bewerken’’). De tabel is nu qua structuur en tekst in orde, maar heeft nog wel wat nabewerking nodig voor weblinks, kleuren, spaties en andere soorten tekstopmaak (maar geloof me: dat is minder werk en kost minder hoofdbrekens dan methode 3). Maak de zandbak-pagina op Wikipedia weer leeg. Als de tabel die je wilt gebruiken al in Wikipedia staat, kun je de stap met de zandbak overslaan en rechtstreeks de tabel kopiëren uit Wikipedia (via ‘’Brontekst bewerken’’) en plakken in Wikibooks.
# Via een Commons-afbeelding: Maak een tabel in Word of Excel maken en
## sla die op als bestand met een format dat is toegestaan in Commons, zie [[c: Commons:File types]], bijvoorbeeld pdf, png of jpeg (kies voor opslaan als … of voor afdrukken naar bestand). Upload dat bestand vervolgens in Commons. Gebruik het Commons-bestand op je Wikibooks-pagina en voeg er een hoog px-gehalte aan toe, bijvoorbeeld: &lt;nowiki&gt;[[Bestand:Tabel-X|’’’600px’’’|Tabelnaam]]&lt;/nowiki&gt; (of een hoger getal), zodat de tabel goed leesbaar is.
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel precies op je scherm past en maak een print-screen; sla die mbv een tekenprogramma op als bestand voor Commons
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel op één A4 past, print die uit en maak er een scan van voor Commons. 
# Via Wikisyntax, op de Wikibooks-pagina. Weet van tevoren precies hoeveel kolommen en rijen nodig zijn. Rijen kunnen nog wel tamelijk gemakkelijk later worden toegevoegd of verwijderd, maar voor kolommen is dat gedoe. Zie [[Help:Tabellen]] voor de benodigde handelingen.

=== Tijdbalk ===
Zie [[Help:Tijdbalken]] voor het maken van tijdslijnen (tijdsbalken), waardoor men een beter overzicht heeft in de ontwikkelingen in de tijd.

{{Sub}}</text>
      <sha1>6xtn5jsdwesnl4d3z81gx8mkce81rfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431114</id>
      <parentid>431108</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Aanvullingen Snelkoppelingen</comment>
      <origin>431114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11304" sha1="b2n35n0i5blkfmoorvhb58klzf7ls5s" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je kunt lezen en schrijven. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken. 

De meest gebruikte codes kun je toevoegen via snelkoppelingen. De andere zul je handmatig moeten toevoegen.

== Tips vooraf ==
* Niets verbiedt je de kunst af te kijken. 
**Zoek eventueel in een ander wikiboek naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek.
**Klik daar op 'bewerken'.
**Kopieer daar de opmaakcode die je nodig hebt.
**Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan.
* Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor.

== Via snelkoppelingen ==
Op een bewerkingspagina verschijnen op twee plekken toolbars met snelkoppelingen: bovenaan en onderaan.
=== Snelkoppelingen bovenaan in de toolbar ===
[[Bestand:Screenshot of the 2026 NL-Wikibooks toolbar with advanced tools.png|thumb|left|900px|Toolbar bovenin]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Als je op een pagina de tab &quot;Bewerken&quot; hebt aangeklikt, zie je bovenaan een balk, de toolbar. Klik voor een uitgebreidere versie op &quot;Uitgebreid&quot;.&lt;br&gt;
* De eerste regel bevat snelkoppelingen (v.l.n.r.) voor Vet (V), Cursief (C), [op Overlegpagina's: symbool voor handtekening], een koppeling naar een andere webpagina, de mogelijkheid om afbeeldingen, referenties en sjablonen op te nemen, syntax te highlighten, Speciale tekens en Hulp voor meer mogelijkheden. Uiterst rechts: zoeken en vervangen, Voorvertoning in een nieuwe rechterhelft.
* Op de tweede regel (als je op &quot;Uitgebreid hebt geklikt) zijn er buttons voor:
** het maken van een kopje voor een nieuwe paragraaf, hoe minder &quot;=&quot;-tekens, hoe groter het lettertype; meer =-tekens zijn subkopjes
** tekstopmaak: een ongenummerde (*) en genummerde (#) lijst maken (zie [[Help:Lijsten]] voor het hoofdartikel), {{}} voor het opnemen van een computercode/sjabloon, code (nowiki) voor het invoegen van codes om ervoor te zorgen dat codes als tekst worden getoond en niet als koppeling/link, en een harde return/nieuwe regel
** invoegen van een galerij met afbeeldingen, doorverwijzing, tabel, wiskundige formules (2x)

Hoe het werkt: 
* selecteer de tekst waar je iets mee wilt, klik op de betreffende button en vul het pop-up-scherm (niet voor vet/cursief) aan; òf
* als je iets wilt invoegen: ga op de juiste plek in de tekst staan, klik op de gewenste button en vul het pop-up-scherm aan.

=== Snelkoppelingen onderaan ===
Helemaal onderaan staat een overzicht met vier rijen '''Speciale tekens''', waaronder diakritische tekens, gradenteken en valuta. Daarachter staan enkele veelgebruikte wikicodes. Klik op een teken en het verschijnt in de tekst waar je cursor staat. De vier tildes (&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;) kun je gebruiken om te ondertekenen. 

== Handmatig ==
Voor alle bewerkingen die niet in de toolbar staan, zul je handmatig codes moeten invullen. 
=== Eerste oriëntatie: [[:Help:Overzicht tekstopmaak]] ===
Samenvatting:
* &lt;nowiki&gt;== Kopje ==&lt;/nowiki&gt; (hoe meer =-tekens, hoe kleiner het kopje); zie toolbar, Uitgebreid, begin 2e regel.
* Nieuwe alinea: 2x Enter-toets of ''&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;''.
* Horizontale scheidslijn: &quot;&lt;nowiki&gt;----&lt;/nowiki&gt;&quot;.
* Lijsten met definities: ;Onderwerp: Definitie.
* Ongeordende en genummerde lijsten: zie toolbar, Uitgebreid, 2e regel.
* Inspringen: gebruik dubbele punt (:), hoe meer :, hoe verder wordt ingesprongen.
* Vet en cursief: Ctrl-v, resp. Ctrl-i, OF toolbar, 1e regel vooraan OF zelf &lt;nowiki&gt;'''vet woord''', '' cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''&lt;/nowiki.
* grote letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;grote letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* kleiner lettertype: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;kleine letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;,
* gekleurde letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; voor rode letters; vervang &quot;red&quot; door een andere gewenste standaardkleur in het Engels; meer kleuren: {{Wp|Lijst van HTML-kleuren}}.
* met achtergrond-kleur: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: darkgrey;&quot;&gt;gele achtergrondkleur met donkergrijze letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Doorstrepen: &lt;nowiki&gt;&lt;s&gt;doorgestreepte tekst&lt;/s&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Onderstrepen: liever niet, gebruik vet; anders: &lt;nowiki&gt;&lt;u&gt; onderstreepte tekst&lt;/u&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Uitlijnen: &lt;nowiki&gt;&lt;div style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; en er na &lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt; om het links uit te lijnen. vervang &quot;left&quot; door &quot;center&quot; (centreren) of &quot;right&quot;(rechts uit te lijnen tekst).
Voor een uitgebreider overzicht: {{Wp|en:Help:Wikitext|Help:Wikitext}} in de Engelse Wikipedia.

=== Links naar andere webpagina's ===
Zie [[Help:Gebruik van links]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Hier alleen een samenvatting.&lt;br&gt;
Als je in een Wikibooks-pagina wilt verwijzen naar een internet-pagina, dan is de URL alleen niet voldoende. Ook hiervoor gelden codes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verwijzingen naar pagina's binnen Wikibooks, naar Wikipedia, naar andere projecten binnen de Wikimedia-familie en naar externe websites.
* Naar een andere pagina '''binnen Wikibooks''': gebruik vierkante haken: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Veilig op het internet]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een boek) of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Plato/Leven en werk van Plato]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een hoofdstuk). Uitzondering: verwijzingen naar categorieën, dan is de syntax: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, met een dubbele punt vóór Categorie, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Scheikunde]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Naar de '''Nederlandstalige Wikipedia''': 
** In de tekst: zie [[Sjabloon:Wp]]
** Onderaan, voor een link naar het Onderwerp van het boek in Wikipedia: [[Sjabloon:Wikipedia]]. Voorbeelden: zie onderaan een willekeurige pagina in [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Wikipedia&amp;limit=500 Pagina's die verwijzen naar &quot;Sjabloon:Wikipedia&quot;]
* Naar een '''anderstalige Wikipedia''': &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{w|taalcode:Pagina|Omschrijving}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Spring|Spring}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; voor de Engelstalige Wikipedia. Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}, gebruik Set 1.
* Naar '''andere wikiprojecten''':
** In de tekst: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[projectcode:taalcode:Pagina|Omschrijving]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Bijvoorbeeld naar Commons: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:Category:Fungi of Flevoland in October]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:File:20141028 Hollandse Hout paddenstoelen.jpg|Paddenstoelen in Hollandse Hout]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
*** Projectcodes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis|Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] op Meta-Wiki. Gebruik de linker-tabel en daaruit de shortcut indien beschikbaar.
*** Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}.
** Onderaan, voor pagina's over hetzelfde Onderwerp als dit wikiboek of hoofdstuk: zie [[:Categorie:Sjablonen zusterproject]].
* Naar '''andere websites''', die niet tot de Wikimedia-familie horen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Dus enkele vierkante haak openen, de URL naar de gewenste website, een spatie en dan de naam van de website, enkele haak sluiten. Het is beleid binnen Wikibooks om zo min mogelijk naar externe websites te linken. En àls je het doet: zet ze dan onderaan, onder een kopje &quot;Externe links&quot;.

=== Overige codes ===
* [[Help:Referenties en voetnoten]] voor het opnemen van bronnen, literatuurverwijzingen en andere referenties.
* [[Help:ISBN]] voor het format van ISBN zoals dat in Wikibooks in literatuurverwijzingen wordt gebruikt.
* [[Help:Formules]] (basis) en [[Help:TeX]] (uitgebreid) voor het weergeven van wiskundige formules in de tekst.
* [[Help:Score]] voor het weergeven van muzieknoten. Zie ook subcategorieën van [[c:Category:Musical notation|Category:Musical notation]] voor afbeeldingen in Wikimedia Commons.
* {{Wp|Tabel toetscombinaties}} voor tekens, zoals diacritische tekens en symbolen voor graden en valuta, en voor enkele handelingen.

== Componenten toevoegen ==
Er bestaan binnen Wikibooks verschillende componenten die je kunt toevoegen. De meest bekende zijn afbeeldingen en tabellen. 

=== Afbeeldingen ===
Zie het hoofdstuk [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken|Afbeeldingen gebruiken]].

=== Galerij ===
Soms heb je aan een of twee afbeeldingen niet genoeg, maar wil je een rijtje achter elkaar. Dat kan met een galerij. Zie [[Help:Afbeeldingen#Fotogalerij]].

=== Geluid ===
Je kunt geluidsfragmenten toevoegen, bijvoorbeeld voor de uitspraak van woorden en zinnen, dierengeluiden of van muziekfragmenten die vrij van auteursrecht zijn (wat er niet zoveel zijn, want zowel de componist als de uitvoerenden moeten minimaal 70 jaar geleden zijn overleden òf zij moeten expliciet toestemming hebben gegeven). 

Geluidsfragmenten zijn en worden opgeslagen in Wikimedia Commons, in subcategorieën van [[c:Category:Audio files|Category:Audio files]]. 

Voor uploaden en gebruik: [[Help:Geluid]].

=== Tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp.

Er zijn drie manieren om tabellen aan een Wikbooks-pagina toe te voegen:
# Via Wikipedia: Maak de tabel eerst in Excel of Word, kopieer de cellen in Excel of de tabel in Word en plak die via de Visuele Editor in de {{Wp|Wikipedia:Zandbak|zandbak van Wikipedia}}, sla op. Ga nu naar ‘’Brontekst bewerken’’ in de zandbak-pagina, kopieer de tabel en plak die op de Wikibooks-pagina (via ‘’Bewerken’’). De tabel is nu qua structuur en tekst in orde, maar heeft nog wel wat nabewerking nodig voor weblinks, kleuren, spaties en andere soorten tekstopmaak (maar geloof me: dat is minder werk en kost minder hoofdbrekens dan methode 3). Maak de zandbak-pagina op Wikipedia weer leeg. Als de tabel die je wilt gebruiken al in Wikipedia staat, kun je de stap met de zandbak overslaan en rechtstreeks de tabel kopiëren uit Wikipedia (via ‘’Brontekst bewerken’’) en plakken in Wikibooks.
# Via een Commons-afbeelding: Maak een tabel in Word of Excel maken en
## sla die op als bestand met een format dat is toegestaan in Commons, zie [[c: Commons:File types]], bijvoorbeeld pdf, png of jpeg (kies voor opslaan als … of voor afdrukken naar bestand). Upload dat bestand vervolgens in Commons. Gebruik het Commons-bestand op je Wikibooks-pagina en voeg er een hoog px-gehalte aan toe, bijvoorbeeld: &lt;nowiki&gt;[[Bestand:Tabel-X|’’’600px’’’|Tabelnaam]]&lt;/nowiki&gt; (of een hoger getal), zodat de tabel goed leesbaar is.
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel precies op je scherm past en maak een print-screen; sla die mbv een tekenprogramma op als bestand voor Commons
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel op één A4 past, print die uit en maak er een scan van voor Commons. 
# Via Wikisyntax, op de Wikibooks-pagina. Weet van tevoren precies hoeveel kolommen en rijen nodig zijn. Rijen kunnen nog wel tamelijk gemakkelijk later worden toegevoegd of verwijderd, maar voor kolommen is dat gedoe. Zie [[Help:Tabellen]] voor de benodigde handelingen.

=== Tijdbalk ===
Zie [[Help:Tijdbalken]] voor het maken van tijdslijnen (tijdsbalken), waardoor men een beter overzicht heeft in de ontwikkelingen in de tijd.

{{Sub}}</text>
      <sha1>b2n35n0i5blkfmoorvhb58klzf7ls5s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431115</id>
      <parentid>431114</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Componenten toevoegen */ Diagrammen</comment>
      <origin>431115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11807" sha1="pqb4c388amw13y82dy1is3mxhs58qa7" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je kunt lezen en schrijven. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken. 

De meest gebruikte codes kun je toevoegen via snelkoppelingen. De andere zul je handmatig moeten toevoegen.

== Tips vooraf ==
* Niets verbiedt je de kunst af te kijken. 
**Zoek eventueel in een ander wikiboek naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek.
**Klik daar op 'bewerken'.
**Kopieer daar de opmaakcode die je nodig hebt.
**Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan.
* Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor.

== Via snelkoppelingen ==
Op een bewerkingspagina verschijnen op twee plekken toolbars met snelkoppelingen: bovenaan en onderaan.
=== Snelkoppelingen bovenaan in de toolbar ===
[[Bestand:Screenshot of the 2026 NL-Wikibooks toolbar with advanced tools.png|thumb|left|900px|Toolbar bovenin]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Als je op een pagina de tab &quot;Bewerken&quot; hebt aangeklikt, zie je bovenaan een balk, de toolbar. Klik voor een uitgebreidere versie op &quot;Uitgebreid&quot;.&lt;br&gt;
* De eerste regel bevat snelkoppelingen (v.l.n.r.) voor Vet (V), Cursief (C), [op Overlegpagina's: symbool voor handtekening], een koppeling naar een andere webpagina, de mogelijkheid om afbeeldingen, referenties en sjablonen op te nemen, syntax te highlighten, Speciale tekens en Hulp voor meer mogelijkheden. Uiterst rechts: zoeken en vervangen, Voorvertoning in een nieuwe rechterhelft.
* Op de tweede regel (als je op &quot;Uitgebreid hebt geklikt) zijn er buttons voor:
** het maken van een kopje voor een nieuwe paragraaf, hoe minder &quot;=&quot;-tekens, hoe groter het lettertype; meer =-tekens zijn subkopjes
** tekstopmaak: een ongenummerde (*) en genummerde (#) lijst maken (zie [[Help:Lijsten]] voor het hoofdartikel), {{}} voor het opnemen van een computercode/sjabloon, code (nowiki) voor het invoegen van codes om ervoor te zorgen dat codes als tekst worden getoond en niet als koppeling/link, en een harde return/nieuwe regel
** invoegen van een galerij met afbeeldingen, doorverwijzing, tabel, wiskundige formules (2x)

Hoe het werkt: 
* selecteer de tekst waar je iets mee wilt, klik op de betreffende button en vul het pop-up-scherm (niet voor vet/cursief) aan; òf
* als je iets wilt invoegen: ga op de juiste plek in de tekst staan, klik op de gewenste button en vul het pop-up-scherm aan.

=== Snelkoppelingen onderaan ===
Helemaal onderaan staat een overzicht met vier rijen '''Speciale tekens''', waaronder diakritische tekens, gradenteken en valuta. Daarachter staan enkele veelgebruikte wikicodes. Klik op een teken en het verschijnt in de tekst waar je cursor staat. De vier tildes (&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;) kun je gebruiken om te ondertekenen. 

== Handmatig ==
Voor alle bewerkingen die niet in de toolbar staan, zul je handmatig codes moeten invullen. 
=== Eerste oriëntatie: [[:Help:Overzicht tekstopmaak]] ===
Samenvatting:
* &lt;nowiki&gt;== Kopje ==&lt;/nowiki&gt; (hoe meer =-tekens, hoe kleiner het kopje); zie toolbar, Uitgebreid, begin 2e regel.
* Nieuwe alinea: 2x Enter-toets of ''&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;''.
* Horizontale scheidslijn: &quot;&lt;nowiki&gt;----&lt;/nowiki&gt;&quot;.
* Lijsten met definities: ;Onderwerp: Definitie.
* Ongeordende en genummerde lijsten: zie toolbar, Uitgebreid, 2e regel.
* Inspringen: gebruik dubbele punt (:), hoe meer :, hoe verder wordt ingesprongen.
* Vet en cursief: Ctrl-v, resp. Ctrl-i, OF toolbar, 1e regel vooraan OF zelf &lt;nowiki&gt;'''vet woord''', '' cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''&lt;/nowiki.
* grote letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;grote letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* kleiner lettertype: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;kleine letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;,
* gekleurde letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; voor rode letters; vervang &quot;red&quot; door een andere gewenste standaardkleur in het Engels; meer kleuren: {{Wp|Lijst van HTML-kleuren}}.
* met achtergrond-kleur: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: darkgrey;&quot;&gt;gele achtergrondkleur met donkergrijze letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Doorstrepen: &lt;nowiki&gt;&lt;s&gt;doorgestreepte tekst&lt;/s&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Onderstrepen: liever niet, gebruik vet; anders: &lt;nowiki&gt;&lt;u&gt; onderstreepte tekst&lt;/u&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Uitlijnen: &lt;nowiki&gt;&lt;div style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; en er na &lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt; om het links uit te lijnen. vervang &quot;left&quot; door &quot;center&quot; (centreren) of &quot;right&quot;(rechts uit te lijnen tekst).
Voor een uitgebreider overzicht: {{Wp|en:Help:Wikitext|Help:Wikitext}} in de Engelse Wikipedia.

=== Links naar andere webpagina's ===
Zie [[Help:Gebruik van links]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Hier alleen een samenvatting.&lt;br&gt;
Als je in een Wikibooks-pagina wilt verwijzen naar een internet-pagina, dan is de URL alleen niet voldoende. Ook hiervoor gelden codes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verwijzingen naar pagina's binnen Wikibooks, naar Wikipedia, naar andere projecten binnen de Wikimedia-familie en naar externe websites.
* Naar een andere pagina '''binnen Wikibooks''': gebruik vierkante haken: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Veilig op het internet]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een boek) of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Plato/Leven en werk van Plato]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een hoofdstuk). Uitzondering: verwijzingen naar categorieën, dan is de syntax: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, met een dubbele punt vóór Categorie, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Scheikunde]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Naar de '''Nederlandstalige Wikipedia''': 
** In de tekst: zie [[Sjabloon:Wp]]
** Onderaan, voor een link naar het Onderwerp van het boek in Wikipedia: [[Sjabloon:Wikipedia]]. Voorbeelden: zie onderaan een willekeurige pagina in [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Wikipedia&amp;limit=500 Pagina's die verwijzen naar &quot;Sjabloon:Wikipedia&quot;]
* Naar een '''anderstalige Wikipedia''': &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{w|taalcode:Pagina|Omschrijving}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Spring|Spring}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; voor de Engelstalige Wikipedia. Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}, gebruik Set 1.
* Naar '''andere wikiprojecten''':
** In de tekst: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[projectcode:taalcode:Pagina|Omschrijving]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Bijvoorbeeld naar Commons: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:Category:Fungi of Flevoland in October]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:File:20141028 Hollandse Hout paddenstoelen.jpg|Paddenstoelen in Hollandse Hout]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
*** Projectcodes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis|Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] op Meta-Wiki. Gebruik de linker-tabel en daaruit de shortcut indien beschikbaar.
*** Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}.
** Onderaan, voor pagina's over hetzelfde Onderwerp als dit wikiboek of hoofdstuk: zie [[:Categorie:Sjablonen zusterproject]].
* Naar '''andere websites''', die niet tot de Wikimedia-familie horen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Dus enkele vierkante haak openen, de URL naar de gewenste website, een spatie en dan de naam van de website, enkele haak sluiten. Het is beleid binnen Wikibooks om zo min mogelijk naar externe websites te linken. En àls je het doet: zet ze dan onderaan, onder een kopje &quot;Externe links&quot;.

=== Overige codes ===
* [[Help:Referenties en voetnoten]] voor het opnemen van bronnen, literatuurverwijzingen en andere referenties.
* [[Help:ISBN]] voor het format van ISBN zoals dat in Wikibooks in literatuurverwijzingen wordt gebruikt.
* [[Help:Formules]] (basis) en [[Help:TeX]] (uitgebreid) voor het weergeven van wiskundige formules in de tekst.
* [[Help:Score]] voor het weergeven van muzieknoten. Zie ook subcategorieën van [[c:Category:Musical notation|Category:Musical notation]] voor afbeeldingen in Wikimedia Commons.
* {{Wp|Tabel toetscombinaties}} voor tekens, zoals diacritische tekens en symbolen voor graden en valuta, en voor enkele handelingen.

== Componenten toevoegen ==
Er bestaan binnen Wikibooks verschillende componenten die je kunt toevoegen. De meest bekende zijn afbeeldingen en tabellen. 

=== Afbeeldingen ===
Zie het hoofdstuk [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken|Afbeeldingen gebruiken]].

=== Diagrammen ===
Ook wel: datavisualisatie. Zie: [[Help:Chart]] (beetje programmeerkennis gewenst). Alternatief: maak een gewenst diagram (grafiek) met Excel (of een soortgelijk rekenprogramma) of een tekeprogramma. Maak daar een bestand van dat in Commons is toegestaan (zie [[c:Commons:Project scope/Allowable file types|Allowable file types in Commons]]) en upload die in Commons (zie het hoofdstuk [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken|Afbeeldingen gebruiken]]). 

=== Galerij ===
Soms heb je aan een of twee afbeeldingen niet genoeg, maar wil je een rijtje achter elkaar. Dat kan met een galerij. Zie [[Help:Afbeeldingen#Fotogalerij]].

=== Geluid ===
Je kunt geluidsfragmenten toevoegen, bijvoorbeeld voor de uitspraak van woorden en zinnen, dierengeluiden of van muziekfragmenten die vrij van auteursrecht zijn (wat er niet zoveel zijn, want zowel de componist als de uitvoerenden moeten minimaal 70 jaar geleden zijn overleden òf zij moeten expliciet toestemming hebben gegeven). 

Geluidsfragmenten zijn en worden opgeslagen in Wikimedia Commons, in subcategorieën van [[c:Category:Audio files|Category:Audio files]]. 

Voor uploaden en gebruik: [[Help:Geluid]].

=== Tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp.

Er zijn drie manieren om tabellen aan een Wikbooks-pagina toe te voegen:
# Via Wikipedia: Maak de tabel eerst in Excel of Word, kopieer de cellen in Excel of de tabel in Word en plak die via de Visuele Editor in de {{Wp|Wikipedia:Zandbak|zandbak van Wikipedia}}, sla op. Ga nu naar ‘’Brontekst bewerken’’ in de zandbak-pagina, kopieer de tabel en plak die op de Wikibooks-pagina (via ‘’Bewerken’’). De tabel is nu qua structuur en tekst in orde, maar heeft nog wel wat nabewerking nodig voor weblinks, kleuren, spaties en andere soorten tekstopmaak (maar geloof me: dat is minder werk en kost minder hoofdbrekens dan methode 3). Maak de zandbak-pagina op Wikipedia weer leeg. Als de tabel die je wilt gebruiken al in Wikipedia staat, kun je de stap met de zandbak overslaan en rechtstreeks de tabel kopiëren uit Wikipedia (via ‘’Brontekst bewerken’’) en plakken in Wikibooks.
# Via een Commons-afbeelding: Maak een tabel in Word of Excel maken en
## sla die op als bestand met een format dat is toegestaan in Commons, zie [[c: Commons:File types]], bijvoorbeeld pdf, png of jpeg (kies voor opslaan als … of voor afdrukken naar bestand). Upload dat bestand vervolgens in Commons. Gebruik het Commons-bestand op je Wikibooks-pagina en voeg er een hoog px-gehalte aan toe, bijvoorbeeld: &lt;nowiki&gt;[[Bestand:Tabel-X|’’’600px’’’|Tabelnaam]]&lt;/nowiki&gt; (of een hoger getal), zodat de tabel goed leesbaar is.
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel precies op je scherm past en maak een print-screen; sla die mbv een tekenprogramma op als bestand voor Commons
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel op één A4 past, print die uit en maak er een scan van voor Commons. 
# Via Wikisyntax, op de Wikibooks-pagina. Weet van tevoren precies hoeveel kolommen en rijen nodig zijn. Rijen kunnen nog wel tamelijk gemakkelijk later worden toegevoegd of verwijderd, maar voor kolommen is dat gedoe. Zie [[Help:Tabellen]] voor de benodigde handelingen.

=== Tijdbalk ===
Zie [[Help:Tijdbalken]] voor het maken van tijdslijnen (tijdsbalken), waardoor men een beter overzicht heeft in de ontwikkelingen in de tijd.

{{Sub}}</text>
      <sha1>pqb4c388amw13y82dy1is3mxhs58qa7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431116</id>
      <parentid>431115</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Snelkoppelingen bovenaan in de toolbar */ Help:Wikicode</comment>
      <origin>431116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11868" sha1="icpzx8iuc4wn9phpo0r0vmehqbq6pn0" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je kunt lezen en schrijven. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken. 

De meest gebruikte codes kun je toevoegen via snelkoppelingen. De andere zul je handmatig moeten toevoegen.

== Tips vooraf ==
* Niets verbiedt je de kunst af te kijken. 
**Zoek eventueel in een ander wikiboek naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek.
**Klik daar op 'bewerken'.
**Kopieer daar de opmaakcode die je nodig hebt.
**Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan.
* Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor.

== Via snelkoppelingen ==
Op een bewerkingspagina verschijnen op twee plekken toolbars met snelkoppelingen: bovenaan en onderaan.
=== Snelkoppelingen bovenaan in de toolbar ===
[[Bestand:Screenshot of the 2026 NL-Wikibooks toolbar with advanced tools.png|thumb|left|900px|Toolbar bovenin]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Als je op een pagina de tab &quot;Bewerken&quot; hebt aangeklikt, zie je bovenaan een balk, de toolbar. Klik voor een uitgebreidere versie op &quot;Uitgebreid&quot;.&lt;br&gt;
* De eerste regel bevat snelkoppelingen (v.l.n.r.) voor Vet (V), Cursief (C), [op Overlegpagina's: symbool voor handtekening], een koppeling naar een andere webpagina, de mogelijkheid om afbeeldingen, referenties en sjablonen op te nemen, syntax te highlighten, Speciale tekens en Hulp voor meer mogelijkheden. Uiterst rechts: zoeken en vervangen, Voorvertoning in een nieuwe rechterhelft.
* Op de tweede regel (als je op &quot;Uitgebreid hebt geklikt) zijn er buttons voor:
** het maken van een kopje voor een nieuwe paragraaf, hoe minder &quot;=&quot;-tekens, hoe groter het lettertype; meer =-tekens zijn subkopjes
** tekstopmaak: een ongenummerde (*) en genummerde (#) lijst maken (zie [[Help:Lijsten]] voor het hoofdartikel), {{}} voor het opnemen van een computercode/sjabloon, code (nowiki) voor het invoegen van codes om ervoor te zorgen dat codes als tekst worden getoond en niet als koppeling/link, en een harde return/nieuwe regel
** invoegen van een galerij met afbeeldingen, doorverwijzing, tabel, wiskundige formules (2x)

Hoe het werkt: 
* selecteer de tekst waar je iets mee wilt, klik op de betreffende button en vul het pop-up-scherm (niet voor vet/cursief) aan; òf
* als je iets wilt invoegen: ga op de juiste plek in de tekst staan, klik op de gewenste button en vul het pop-up-scherm aan.

'''Resumé''': [[Help:Wikicode]] (overzicht met wikicodes).

=== Snelkoppelingen onderaan ===
Helemaal onderaan staat een overzicht met vier rijen '''Speciale tekens''', waaronder diakritische tekens, gradenteken en valuta. Daarachter staan enkele veelgebruikte wikicodes. Klik op een teken en het verschijnt in de tekst waar je cursor staat. De vier tildes (&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;) kun je gebruiken om te ondertekenen. 

== Handmatig ==
Voor alle bewerkingen die niet in de toolbar staan, zul je handmatig codes moeten invullen. 
=== Eerste oriëntatie: [[:Help:Overzicht tekstopmaak]] ===
Samenvatting:
* &lt;nowiki&gt;== Kopje ==&lt;/nowiki&gt; (hoe meer =-tekens, hoe kleiner het kopje); zie toolbar, Uitgebreid, begin 2e regel.
* Nieuwe alinea: 2x Enter-toets of ''&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;''.
* Horizontale scheidslijn: &quot;&lt;nowiki&gt;----&lt;/nowiki&gt;&quot;.
* Lijsten met definities: ;Onderwerp: Definitie.
* Ongeordende en genummerde lijsten: zie toolbar, Uitgebreid, 2e regel.
* Inspringen: gebruik dubbele punt (:), hoe meer :, hoe verder wordt ingesprongen.
* Vet en cursief: Ctrl-v, resp. Ctrl-i, OF toolbar, 1e regel vooraan OF zelf &lt;nowiki&gt;'''vet woord''', '' cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''&lt;/nowiki.
* grote letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;grote letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* kleiner lettertype: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;kleine letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;,
* gekleurde letters: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; voor rode letters; vervang &quot;red&quot; door een andere gewenste standaardkleur in het Engels; meer kleuren: {{Wp|Lijst van HTML-kleuren}}.
* met achtergrond-kleur: &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: darkgrey;&quot;&gt;gele achtergrondkleur met donkergrijze letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Doorstrepen: &lt;nowiki&gt;&lt;s&gt;doorgestreepte tekst&lt;/s&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Onderstrepen: liever niet, gebruik vet; anders: &lt;nowiki&gt;&lt;u&gt; onderstreepte tekst&lt;/u&gt;&lt;/nowiki&gt;.
* Uitlijnen: &lt;nowiki&gt;&lt;div style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; en er na &lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt; om het links uit te lijnen. vervang &quot;left&quot; door &quot;center&quot; (centreren) of &quot;right&quot;(rechts uit te lijnen tekst).
Voor een uitgebreider overzicht: {{Wp|en:Help:Wikitext|Help:Wikitext}} in de Engelse Wikipedia.

=== Links naar andere webpagina's ===
Zie [[Help:Gebruik van links]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Hier alleen een samenvatting.&lt;br&gt;
Als je in een Wikibooks-pagina wilt verwijzen naar een internet-pagina, dan is de URL alleen niet voldoende. Ook hiervoor gelden codes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verwijzingen naar pagina's binnen Wikibooks, naar Wikipedia, naar andere projecten binnen de Wikimedia-familie en naar externe websites.
* Naar een andere pagina '''binnen Wikibooks''': gebruik vierkante haken: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Veilig op het internet]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een boek) of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Plato/Leven en werk van Plato]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een hoofdstuk). Uitzondering: verwijzingen naar categorieën, dan is de syntax: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, met een dubbele punt vóór Categorie, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Scheikunde]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Naar de '''Nederlandstalige Wikipedia''': 
** In de tekst: zie [[Sjabloon:Wp]]
** Onderaan, voor een link naar het Onderwerp van het boek in Wikipedia: [[Sjabloon:Wikipedia]]. Voorbeelden: zie onderaan een willekeurige pagina in [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Wikipedia&amp;limit=500 Pagina's die verwijzen naar &quot;Sjabloon:Wikipedia&quot;]
* Naar een '''anderstalige Wikipedia''': &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{w|taalcode:Pagina|Omschrijving}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Spring|Spring}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; voor de Engelstalige Wikipedia. Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}, gebruik Set 1.
* Naar '''andere wikiprojecten''':
** In de tekst: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[projectcode:taalcode:Pagina|Omschrijving]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Bijvoorbeeld naar Commons: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:Category:Fungi of Flevoland in October]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:File:20141028 Hollandse Hout paddenstoelen.jpg|Paddenstoelen in Hollandse Hout]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
*** Projectcodes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis|Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] op Meta-Wiki. Gebruik de linker-tabel en daaruit de shortcut indien beschikbaar.
*** Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}.
** Onderaan, voor pagina's over hetzelfde Onderwerp als dit wikiboek of hoofdstuk: zie [[:Categorie:Sjablonen zusterproject]].
* Naar '''andere websites''', die niet tot de Wikimedia-familie horen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Dus enkele vierkante haak openen, de URL naar de gewenste website, een spatie en dan de naam van de website, enkele haak sluiten. Het is beleid binnen Wikibooks om zo min mogelijk naar externe websites te linken. En àls je het doet: zet ze dan onderaan, onder een kopje &quot;Externe links&quot;.

=== Overige codes ===
* [[Help:Referenties en voetnoten]] voor het opnemen van bronnen, literatuurverwijzingen en andere referenties.
* [[Help:ISBN]] voor het format van ISBN zoals dat in Wikibooks in literatuurverwijzingen wordt gebruikt.
* [[Help:Formules]] (basis) en [[Help:TeX]] (uitgebreid) voor het weergeven van wiskundige formules in de tekst.
* [[Help:Score]] voor het weergeven van muzieknoten. Zie ook subcategorieën van [[c:Category:Musical notation|Category:Musical notation]] voor afbeeldingen in Wikimedia Commons.
* {{Wp|Tabel toetscombinaties}} voor tekens, zoals diacritische tekens en symbolen voor graden en valuta, en voor enkele handelingen.

== Componenten toevoegen ==
Er bestaan binnen Wikibooks verschillende componenten die je kunt toevoegen. De meest bekende zijn afbeeldingen en tabellen. 

=== Afbeeldingen ===
Zie het hoofdstuk [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken|Afbeeldingen gebruiken]].

=== Diagrammen ===
Ook wel: datavisualisatie. Zie: [[Help:Chart]] (beetje programmeerkennis gewenst). Alternatief: maak een gewenst diagram (grafiek) met Excel (of een soortgelijk rekenprogramma) of een tekeprogramma. Maak daar een bestand van dat in Commons is toegestaan (zie [[c:Commons:Project scope/Allowable file types|Allowable file types in Commons]]) en upload die in Commons (zie het hoofdstuk [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken|Afbeeldingen gebruiken]]). 

=== Galerij ===
Soms heb je aan een of twee afbeeldingen niet genoeg, maar wil je een rijtje achter elkaar. Dat kan met een galerij. Zie [[Help:Afbeeldingen#Fotogalerij]].

=== Geluid ===
Je kunt geluidsfragmenten toevoegen, bijvoorbeeld voor de uitspraak van woorden en zinnen, dierengeluiden of van muziekfragmenten die vrij van auteursrecht zijn (wat er niet zoveel zijn, want zowel de componist als de uitvoerenden moeten minimaal 70 jaar geleden zijn overleden òf zij moeten expliciet toestemming hebben gegeven). 

Geluidsfragmenten zijn en worden opgeslagen in Wikimedia Commons, in subcategorieën van [[c:Category:Audio files|Category:Audio files]]. 

Voor uploaden en gebruik: [[Help:Geluid]].

=== Tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp.

Er zijn drie manieren om tabellen aan een Wikbooks-pagina toe te voegen:
# Via Wikipedia: Maak de tabel eerst in Excel of Word, kopieer de cellen in Excel of de tabel in Word en plak die via de Visuele Editor in de {{Wp|Wikipedia:Zandbak|zandbak van Wikipedia}}, sla op. Ga nu naar ‘’Brontekst bewerken’’ in de zandbak-pagina, kopieer de tabel en plak die op de Wikibooks-pagina (via ‘’Bewerken’’). De tabel is nu qua structuur en tekst in orde, maar heeft nog wel wat nabewerking nodig voor weblinks, kleuren, spaties en andere soorten tekstopmaak (maar geloof me: dat is minder werk en kost minder hoofdbrekens dan methode 3). Maak de zandbak-pagina op Wikipedia weer leeg. Als de tabel die je wilt gebruiken al in Wikipedia staat, kun je de stap met de zandbak overslaan en rechtstreeks de tabel kopiëren uit Wikipedia (via ‘’Brontekst bewerken’’) en plakken in Wikibooks.
# Via een Commons-afbeelding: Maak een tabel in Word of Excel maken en
## sla die op als bestand met een format dat is toegestaan in Commons, zie [[c: Commons:File types]], bijvoorbeeld pdf, png of jpeg (kies voor opslaan als … of voor afdrukken naar bestand). Upload dat bestand vervolgens in Commons. Gebruik het Commons-bestand op je Wikibooks-pagina en voeg er een hoog px-gehalte aan toe, bijvoorbeeld: &lt;nowiki&gt;[[Bestand:Tabel-X|’’’600px’’’|Tabelnaam]]&lt;/nowiki&gt; (of een hoger getal), zodat de tabel goed leesbaar is.
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel precies op je scherm past en maak een print-screen; sla die mbv een tekenprogramma op als bestand voor Commons
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel op één A4 past, print die uit en maak er een scan van voor Commons. 
# Via Wikisyntax, op de Wikibooks-pagina. Weet van tevoren precies hoeveel kolommen en rijen nodig zijn. Rijen kunnen nog wel tamelijk gemakkelijk later worden toegevoegd of verwijderd, maar voor kolommen is dat gedoe. Zie [[Help:Tabellen]] voor de benodigde handelingen.

=== Tijdbalk ===
Zie [[Help:Tijdbalken]] voor het maken van tijdslijnen (tijdsbalken), waardoor men een beter overzicht heeft in de ontwikkelingen in de tijd.

{{Sub}}</text>
      <sha1>icpzx8iuc4wn9phpo0r0vmehqbq6pn0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Account</title>
    <ns>12</ns>
    <id>46889</id>
    <revision>
      <id>431111</id>
      <parentid>431084</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Faciliteiten */ Volgen</comment>
      <origin>431111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8661" sha1="syjpop6073ayqgra7gl9dncw3lb8sep" xml:space="preserve">Een '''account''' of '''gebruikersnaam''' biedt zowel de gebruiker als het systeem een identificatie: Het systeem weet wie iemand is wanneer u inlogt en u kunt zelf later nakijken welke bewerkingen u heeft gedaan. Ook kunt u uw eigen voorkeuren instellen, attenderingen krijgen als door u gestarte of bewerkte pagina's worden gewijzigd en gemakkelijker meediscussiëren of vragen stellen (ook &quot;collega's&quot; weten dan met wie ze te maken hebben).

Wanneer is een account nodig: niet als eindgebruiker of voor het zoeken naar en lezen van wikiboeken, hoofdstukken of andere pagina's. 

Wel is een account handig voor allerlei bewerkingen, deelname aan discussies of het plaatsen van opmerkingen op een overlegpagina. 

Als u al een account hebt voor Wikipedia, Wikimedia Commons of een ander onderdeel van de [https://www.wikipedia.org Wikimedia Foundation]], gebruik die dan. Een apart account voor Wikibooks is dan niet nodig.

== Een nieuw account maken ==
* Klik rechtsboven op &quot;Account aanmaken&quot;.
* Bedenk een geschikte gebruikersnaam. U mag uw echte naam gebruiken of een alias, wat u wilt, zolang hij nog niet in gebruik is en voldoet aan de {{Wp|Wikipedia:Gebruikersnaam#Criteria voor een gebruikersnaam}}. Een accountnaam is hoofdlettergevoelig.
** Deze gebruikersnaam is openbaar en wordt vermeld bij alles wat u doet op Wikibooks, bijvoorbeeld: bewerkingen van pagina's, bijdragen in discussies en in logboeken met uw bijdragen. Hij is ook vindbaar via Google. 
** Dit account is ook bruikbaar op Wikipedia, Wikimedia Commons en andere zusterprojecten. Wel zult u steeds bij elk project apart moeten inloggen (via één klik als u al bij een ander Wikimedia-project bent aangemeld) en uw instellingen en persoonlijke pagina's beheren.
* Vul de rest van het formulier in, ook uw e-mail-adres. Deze blijft geheim en is ook voor andere Wikimedia-gebruikers niet zichtbaar. Zij kunnen u wel via uw e-mail benaderen als u aangeeft dat dat is toegestaan (via uw Voorkeuren). Het voordeel van het invullen van een e-mail-adres is, dat u via uw  e-mail attenderingen kan ontvangen over nieuwe mededelingen op uw overlegpagina, op pagina's die u eerder heeft bewerkt of die u volgt (klik op het sterretje rechts van &quot;Geschiedenis weergeven&quot; om een pagina te volgen of ontvolgen). U kunt dan aan de hand van de links in de attenderingsmails deze nieuwe wijzigingen bekijken en eventueel actie ondernemen. Klik ten slotte op &quot;Uw account aanmaken&quot;. 
* Bevestig uw e-mail-adres (zie uw inbox). 
* Ga naar Voorkeuren (klik op het v'tje rechts van het poppetje helemaal rechtsboven op een scherm) en pas die stuk-voor-stuk aan aan uw voorkeuren. &quot;Globale voorkeuren&quot; gelden voor alle Wikimedia-projecten (zoals Wikipedia en Wikimedia Commons). Voor meer informatie: zie [[Help:Voorkeuren]].
* Als het goed is, ziet u nu bovenaan een (rode) link naar uw gebruikersnaam staan. Klik daar op. U komt nu op uw eigen gebruikerspagina, op de voorpagina ervan. Richt uw voorpagina in. Uw voorpagina is uw visistekaartje. Als iemand op Wikibooks een indruk van u wilt krijgen, gaat hij/zij naar deze pagina. Vertel bijvoorbeeld iets over uzelf, biedt links naar wikiboeken die u bent gestart of waaraan u een grote bijdrage hebt geleverd, wat u wilt. De pagina is van u en in principe bent u de enige die hem muteert, tenzij er zaken op staan die niet door de beugel kunnen. 
* Zo'n &quot;voorpagina&quot; kunt u ook inrichten voor alle onderdelen van Wikimedia tegelijk, via [[m:Main_Page|Meta-Wikimedia]], maar dan in het Engels. Dan hoeft u niet voor elk onderdeel waarop u actief bent opnieuw zo'n pagina te maken (dat mag overigens wel).
Let op: Als u zich op Wikibooks of op een van de zuster-projeten misdraagt, zult u eerst een waarschuwing krijgen, bij herhaald slecht gedrag zal uw account worden geblokkeerd voor kortere of langere tijd. Zie vooralsnog {{Wp|Wikipedia:Blokkeerbeleid}} voor meer informatie.

== Tijdelijk account ==
Als u geen account heeft, of niet bent ingelogd, en toch bewerkingen uitvoert, wordt er automatisch een [[Help:Tijdelijke accounts|tijdelijk account]] aangemaakt. Elke keer als u gedurende 90 dagen een bewerking uitvoert, gebeurt dat op dit tijdelijke account. Na 90 dagen wordt het uitgeschakeld. Zo'n tijdelijk account heeft slechts beperkte mogelijkheden en wordt extra in de gaten gehouden.

== Faciliteiten ==
Naast de bovengenoemde mogelijkheden bestaan er nog meer faciliteiten:
* Overzicht van '''alle bewerkingen''' die u op Wikibooks hebt gedaan: klik op de v naast het poppetje rechtsboven en kies voor &quot;Bijdragen&quot;. 
* '''Volglijst''': Overzicht van alle pagina's die u volgt. Klik op het sterretje rechtsboven, links van het poppetje. 
** Nu verschijnt een lijst met recente updates van pagina's die u volgt, zowel wijzigingen die u zelf daarop heeft aangebracht, als die door anderen zijn gemaakt. 
*** Als er geen of te weinig wijzigingen verschijnen: pas dan uw Voorkeuren aan onder de tab &quot;Volglijst&quot;. 
*** Als er een of meer pagina's missen op de Volglijst: ga naar de betreffende pagina en klik rechts bovenaan op &quot;☆ Volgen&quot;. Geef vervolgens aan hoe lang u de pagina wilt volgen: dat kan variëren van 1 week tot permanent.
** Bovenaan kunt u kiezen voor &quot;Volglijst bewerken&quot; om pagina's te verwijderen of aan te passen. Vink pagina's aan die u wilt verwijderen en klik vervolgens op de button rechts boven &quot;Pagina's verwijderen&quot;. 
** Met &quot;Ruwe volglijst bewerken&quot; hoeft u pagina's niet stuk voor stuk aan te vinken, maar kunt u er vele tegelijk selecteren en verwijderen. Vergeet niet om na afloop op de button &quot;Volglijst bijwerken&quot; onderaan te klikken. 
* Eigen '''onderpagina's''' maken, bijvoorbeeld voor een kladblokpagina. Ga daarvoor naar de hoofdpagina van uw account. Type vervolgens in de URL achter de accountnaam een slash en de naam van de gewenste pagina, bijvoorbeeld ''&lt;nowiki&gt;https://nl.wikibooks.org/wiki/Gebruiker:XYZ/Kladblok&lt;/nowiki&gt;'' (NB gebruik in plaats van XYZ uw eigen gebruikersnaam).
** Om te kijken welke onderpagina's er zijn: zet ''&lt;nowiki&gt;{{Special:Prefixindex/User:XYZ/}}&lt;/nowiki&gt;'' in een eigen (onder)pagina.
* '''Statistieken''': Kijken bij welke onderdelen van Wikimedia u allemaal iets hebt gedaan: 
** ''&lt;nowiki&gt;https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:CentralAuth/XYZ&lt;/nowiki&gt;'' (vul ipv XYZ de eigen gebruikersnaam in). Toont aantallen bewerkingen per wiki.
** ''&lt;nowiki&gt;https://xtools.wmcloud.org/ec/nl.wikibooks.org/XYZ&lt;/nowiki&gt;'' (vul ipv XYZ de eigen gebruikersnaam in). Een schat aan informatie met wat u allemaal op Wikibooks hebt gedaan, uitgesplitst naar onderdeel, zoals aantallen bewerkingen per pagina, categorie, ...; daarnaast datums, rechten en vele doorklikmogelijkheden naar meer informatie. Ook handig als u weet dat u ooit aan een bepaalde pagina (ook overleg-, discussie-pagina's en templates) hebt gewerkt, maar u zich de naam niet meer herinnert.
* '''[https://xtools.wmflabs.org/ec?sections=all Overzicht van pagina's die je gecreëerd hebt]''', met o.a. creatiedatum, pageviews (ook te gebruiken voor andere Wikimedia-projecten).
* Een '''andere gebruiker e-mailen'''. De normale methode voor contact met een andere Commons-gebruiker is via zijn/haar overlegpagina (of via een andere overlegpagina, zoals van een wikiboek, hoofdstuk of een categorie, afhankelijk van het onderwerp). Maar u kunt iemand ook een e-mail sturen, bijvoorbeeld als het om iets persoonlijks gaat. Ga daarvoor naar de gebruikerspagina van de betreffende gebruiker en klik rechts op &quot;Deze gebruiker emailen&quot; (onder het kopje Hulpmiddelen). Wees u er wel van bewust dat dan ook uw e-mail-adres bij die ander bekend kan worden, namelijk als de ander u terugmailt of als u zelf terugmailt als u zo'n e-mail ontvangt, dan wordt uw e-mail-adres zichtbaar voor de ander. Als u dat niet wilt:
** 1) antwoord niet via de mail, maar via de overleg-pagina van die andere gebruiker
** 2) neem een apart e-mail-adres voor Wikimedia, bijvoorbeeld met uw gebruikersnaam, vul die in bij de Voorkeuren op uw account, en voer correspondentie via dat e-mail-adres.

== Bronnen ==
* Voor het eerste deel van deze Help-pagina is een kopie gemaakt van [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Accounts]] en vervolgens aangepast aan Wikibooks.
* Voor de paragraaf &quot;Faciliteiten&quot; is een kopie gemaakt van [[Handboek Wikimedia Commons/Deel II Voor gevorderden#Accounts voor gevorderden]] en vervolgens aangepast aan Wikibooks.

{{Te doen| Nadat statistiekpagina's weer beschikbaar zijn: onderdeel &quot;Kijken bij welke onderdelen van Wikimedia u allemaal iets hebt gedaan:&quot; controleren en aanpassen| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 okt 2026 08:51 (CEST) }}

[[Categorie:Help]]</text>
      <sha1>syjpop6073ayqgra7gl9dncw3lb8sep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Ref</title>
    <ns>10</ns>
    <id>46891</id>
    <revision>
      <id>431094</id>
      <timestamp>2026-10-23T21:18:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '&lt;includeonly&gt;&amp;nbsp;{{#If:{{{1|}}}  |&amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{{1|}}}&lt;/ref&gt;  |&lt;sup&gt;(ref)&lt;/sup&gt; }}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; ;Doel :Gemakkelijk toevoegen van een &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tag.  ;Gebruik :&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ref|&lt;URL&gt; &lt;korte beschrijving&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; ::of :&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ref|1=&lt;URL&gt; &lt;korte beschrijving&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; als er een isgelijkteken vootkomt in de URL of de omschrijving.  [[Categorie:Sjablonen ...]] &lt;/noinclude&gt;'</comment>
      <origin>431094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="441" sha1="kjhxgbob63bg92tjuxf6lm762v8j6ox" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&amp;nbsp;{{#If:{{{1|}}}
 |&amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{{1|}}}&lt;/ref&gt;
 |&lt;sup&gt;(ref)&lt;/sup&gt;
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
;Doel
:Gemakkelijk toevoegen van een &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tag.

;Gebruik
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ref|&lt;URL&gt; &lt;korte beschrijving&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
::of
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ref|1=&lt;URL&gt; &lt;korte beschrijving&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; als er een isgelijkteken vootkomt in de URL of de omschrijving.

[[Categorie:Sjablonen ...]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kjhxgbob63bg92tjuxf6lm762v8j6ox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431095</id>
      <parentid>431094</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>431095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="466" sha1="i77q99958yqcmfzkx5y9kgy6motxq7u" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&amp;nbsp;{{#If:{{{1|}}}
 |&amp;nbsp; ({{{1}}} {{{2}}}) &lt;ref&gt;{{{1|}}}&lt;/ref&gt;
 |&lt;sup&gt;(ref)&lt;/sup&gt;
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
;Doel
:Gemakkelijk toevoegen van een &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tag.

;Gebruik
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ref|&lt;URL&gt; &lt;korte beschrijving&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
::of
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ref|1=&lt;URL&gt; &lt;korte beschrijving&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; als er een isgelijkteken vootkomt in de URL of de omschrijving.

[[Categorie:Sjablonen ...]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i77q99958yqcmfzkx5y9kgy6motxq7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431096</id>
      <parentid>431095</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:29:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>werkt niet</comment>
      <origin>431096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="539" sha1="1vvb6an2yexi0inswirot5ief6kw45q" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&amp;nbsp;{{#If:{{{1|}}}
 |&amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{{1|}}}&lt;/ref&gt;
 |&lt;sup&gt;(ref)&lt;/sup&gt;
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

----
--- Niet gebruiken; werkt niet! ---
----

;Doel
:Gemakkelijk toevoegen van een &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tag.

;Gebruik
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ref|&lt;URL&gt; &lt;korte beschrijving&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
::of
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ref|1=&lt;URL&gt; &lt;korte beschrijving&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; als er een isgelijkteken vootkomt in de URL of de omschrijving.

----
{tekst}{{Ref|1=https://dsf.dsf/dsf|2=test}}

[[Categorie:Sjablonen ...]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1vvb6an2yexi0inswirot5ief6kw45q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Transwiki:Referenties en voetnoten</title>
    <ns>102</ns>
    <id>46892</id>
    <redirect title="Help:Referenties en voetnoten" />
    <revision>
      <id>431106</id>
      <timestamp>2026-10-24T07:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>JopkeB heeft pagina [[Transwiki:Referenties en voetnoten]] hernoemd naar [[Help:Referenties en voetnoten]]: Pagina is door mij aangepast aan Wikibooks (en uitgebreid)</comment>
      <origin>431106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="5si0vt5wox6jl5fr3aau0uq6pcpiuef" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Help:Referenties en voetnoten]]</text>
      <sha1>5si0vt5wox6jl5fr3aau0uq6pcpiuef</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>