Wikibooks:Lerarenkamer

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="nl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>nlwikibooks</dbname>
    <base>https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speciaal</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Overleg</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Gebruiker</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Overleg gebruiker</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Overleg Wikibooks</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Bestand</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Overleg bestand</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Overleg MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Sjabloon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Overleg sjabloon</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Overleg help</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Overleg categorie</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Transwiki</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Overleg transwiki</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Wikijunior</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Overleg Wikijunior</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Overleg module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Wikibooks:Lerarenkamer</title>
    <ns>4</ns>
    <id>30</id>
    <revision>
      <id>431270</id>
      <parentid>431099</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wat is het verschil tussen een Portaal en een Boekenplank? */</comment>
      <origin>431270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20987" sha1="hl5xgb8yp110bdup7mk8r7wful1rpl4" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

== Sjabloon:Portalen ==
Op [[Sjabloon:Portalen]] ontbreken nog &lt;del&gt;twee&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;vier&lt;/ins&gt; icoontjes (voor &quot;Onderwijs&quot; en &quot;Esoterie&quot;), die heb ik ook in [[c:Category:Wikipedia_portal_icons,_SVG]] niet kunnen vinden. Help, please? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 apr 2026 14:03 (CEST)

== Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? ==
Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? Bij die eerste staat nu maar één pagina en geen verwijzing naar de tweede, terwijl ik de indruk heb dat die tweede de hoofdcategorie is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 07:47 (CEST)

:En nu ik er nog eens beter naar kijk: 
:# Kan die éne pagina [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] omgezet worden naar twee pagina's (oftewel: kan het eerste deel een aparte pagina worden)? 
:# En kunnen die dan beide Help-pagina's worden? Daar lijken ze mij beter thuis te horen. Dan kan de [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] helemaal vervallen.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 08:29 (CEST)

::0. Ja, ik heb Categorie:Onderwijs en Opleiding meteen maar verwijderd.
::1. Zal ik zsm. eens naar kijken.
::2. Hm, dat is niet wat de schrijver bedoeld heeft, en ik vind dat we dat moeten respecteren. - 
::PS. Ik heb nog steeds moeite met het woord &quot;Wikibook&quot;, en ik zou dat liever &quot;Wikiboek&quot; noemen (en dan ook ook ''overal'' op de site).
::[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:33 (CEST)
:::0. Dank
:::1. Ik wacht af.
:::2. OK
:::PS Duidelijk. Zal ik hem hernoemen naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:33 (CEST) {{Done}} ; Ik ga nu deze pagina omvormen naar een echt Wikiboek en aanvullen (in de geest van [[Handboek Wikimedia Commons]]); graag commentaar als dat niet de bedoeling is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2026 12:05 (CEST)
::::Ja, graag. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:18 (CEST)

== SPV inhoud-categorieën uitsluiten in [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] ==
Is er een mogelijkheid om categorieën voor &quot;inhoud&quot; (zoals [[:Categorie:Huisdierengids - inhoud]]) uit te sluiten van [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]? Ze bestaan niet zo specifiek in Wikidata, het is overzichtelijk genoeg om alleen de hoofdpagina (in dit geval [[Huisdierengids]]) op te nemen in Wikidata en het is veel werk om telkens ''&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;'' te moeten toevoegen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 11:51 (CEST)

:Een eenvoudige oplossing zou zijn om {{Tl|Niet te koppelen}} in te voegen in {{Tl|Sub}}, maar ''niet'' voor boeken als bv. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], het [[Kookboek]], en mogelijk (veel?) meer; zulke uitzonderingen kunnen wel geprogrammeerd worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:04 (CEST)

::Het gaat me hier niet om de hoofdstukken (waarin {{Tl|Sub}} wordt gebruikt), want die moeten wat mij betreft wel gekoppeld kunnen worden en ook in de lijst verschijnen, ook als ze niet in Ecologisch tuinieren of Kookboek staan. Het gaat mij om de categorieën zelf. Misschien iets als: 
  If Categorienaam heeft/eindigt op &quot;- inhoud&quot;, then do not add this category to [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]
::(of iets soortgelijke, mijn basis-programmeerkennis dateert van tientallen jaren geleden, dus ik heb geen idee of dat hier de oplossing is of zelfs maar mogelijk is). --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:59 (CEST)

== Wat is het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplanken|Boekenplank]]? ==
Wat is in Wikibooks het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplanken|Boekenplank]]? Wanneer gebruik je het één en wanneer het ander? Of kunnen ze worden samengevoegd tot één navigatietool? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 aug 2026 13:42 (CEST)
:Die vraag was in 2007 ook al aan de orde zag ik, zie [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2007#Opmerking hier] (de tweede alinea, vanaf &quot;Misschien zou het leuk zijn...&quot;).
:De functie van beide is inderdaad ongeveer gelijk, alleen het ''imago'' van de termen verschilt nogal. Ik vind &quot;portaal&quot; eerlijk gezgd een te groot woord, als het moest zou ik wsch. voor &quot;boekenplank&quot; kiezen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 okt 2026 23:54 (CEST)
::Ik zie dat er in 2007 een meerderheid was voor het vervangen van portalen door boekenplanken. Ik kies ook voor Boekenplank. Jammer dat er toen geen gevolg aan de uitkomst is gegeven. Kunnen we dat alsnog doen, eventueel door eerst hier nog een korte stemming te houden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:10 (CEST)
:::Dat klopt niet helemaal, het ging toen om de keuze tussen portaal en boekenplank als naam voor een ''nieuwe'' naamruimte.
:::Ik stem voor het houden van een nieuwe stemming. Maar... weet waar je aan begint, dit is geen kwestie van &quot;even&quot; de titels wijzigen! Een aantal portalen en boekenplanken hebben een zelfde of vergelijkbare titel, de meeste echter niet! Vergelijk:
:::*[[:Categorie:Boekenplanken]] en 
:::*[[:Categorie:Portaal]]. 
::::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 13:28 (CEST)
::::Dank voor de waarschuwing. Ik heb ooit op Commons bijna alle categorieën met ''grey'' (Brits Engels) in de naam hernoemd naar ''gray'' (Amerikaans Engels) en dat waren er in ieder geval honderden, alleen de auto's heb ik overgeslagen. Dus zo'n 16 portalen hernoemen moet ook wel lukken. En de sjablonen moeten worden aangepast. 
::::Zal ik de stemming starten? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:04 (CEST)
:::::Graag. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:09 (CEST)

=====En dan zijn er ook nog...=====
:... [[:Categorie:Afdeling|Afdelingen]]. Wat voegt dit onderscheid toe, waartoe dient het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 22 sep 2026 11:09 (CEST)
::Dat is een onderdeel van de structuur van de [[Wikiversiteit:Structuur|Wikiversiteit]], zie ook [[:Categorie:Wikiversiteit]] en [[Wikiversiteit:Structuur]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 21:18 (CEST) &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(onderwerp opgesplitst))&lt;/span&gt;

=== Stemming [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en/of [[:Categorie:Boekenplanken|Boekenplank]]? ===
Aan: [[Gebruiker:A3 ]], , [[Gebruiker:Adam Molnar1]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe ]], [[Gebruiker:Cabayi]], [[Gebruiker:Ch]], [[Gebruiker:CommonsDelinker]], [[Gebruiker:De Wikischim]], [[Gebruiker:Ellywa]], [[Gebruiker:EmausBot]], [[Gebruiker:Erik Baas]], [[Gebruiker:HistoriaNova27]], [[Gebruiker:Inge Devos]], [[Gebruiker:Innerstream]], [[Gebruiker:Jcb]], [[Gebruiker:Jcwf]] , [[Gebruiker:Julie Luna]], [[Gebruiker:KarenVDSW]], [[Gebruiker:Kuddekop]], [Gebruiker:Marloes28]], [[Gebruiker:Pommée]], [[Gebruiker:Sol451]], [[Gebruiker:Ton van der Zwet]], [[Gebruiker:Wikibelgiaan]], [[Gebruiker:Xqbot]], [[Gebruiker:Ziv]], [[Gebruiker:İmmortalanc]] (degenen die de afgelopen maand ten minste één handeling hebben uitgevoerd op Wikibooks, zie [[Speciaal:ActieveGebruikers]])

De conclusie uit bovenstaande discussie ''Wat is het verschil tussen een Portaal en een Boekenplank?'' is dat de functie van beide vrijwel gelijk is. En beide deelnemers aan de discussie zijn vóór het samenvoegen van beide concepten, waarbij Boekenplanken worden behouden en de naamruimte Portaal gaat verdwijnen. 

Voordat we rücksichtloos onze gang gaan, willen we eerst weten hoe jullie daarover denken. Daarom houden we hier een Stemming. Zet je naam achter één van deze vier mogelijkheden en laat eventueel commentaar achter. Meeste stemmen gelden. De stemming sluit op 26 november 2026.

==== Vóór alleen Boekenplanken behouden ====
# [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET) Past het beste bij Wikibooks
#
==== Vóór alleen Portalen behouden ====
#
#
==== Vóór beide behouden ====
#
#
==== Geen mening ====
#
#

--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET)

== Verwijdernominatie van lesmateriaal op Wikipedia ==
Op Wikipedia heeft een gebruiker in zijn gebruikersnaamruimte pagina's aangemaakt met lesmateriaal voor zijn studenten die op basis van artikelen in Wikipedia-opdrachten uitvoerden met/op Wikipedia. Een aantal van die pagina's zijn nu genomineerd om verwijderd te worden hier: [[w:Wikipedia:Te beoordelen pagina's/Toegevoegd 20260904]]. Misschien is het handig als er gebruikers van Wikibooks meekijken, mogelijk zijn ze beter op hun plek in Wikibooks. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 4 sep 2026 22:44 (CEST)

:@[[Gebruiker:Romaine]]: Ik heb de tip toegevoegd bij de discussie op Wikipedia (hij stond er al, maar summier, ik heb wat meer toelichting gegeven). Het lijkt mij aan de schrijver zelf om die pagina's over te hevelen en in te passen in de Wikibooks-structuur. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 sep 2026 05:51 (CEST)
::Inmiddels heeft de auteur in ieder geval een deel overgeheveld naar Wikibooks. Dus ik denk dat deze kwestie hier gesloten kan worden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 06:28 (CEST)

== Save the date - auteursrechten - 6 februari 2027 ==
Het is nog even weg, maar please save the date. Op zaterdagmiddag 6 februari 2027 organiseren wij (@[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] en @[[Gebruiker:Vysotsky|Vysotsky]]) samen met {{Wp|Vereniging Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland}} een bijeenkomst in Utrecht. Op het programma alles wat je zou willen weten over auteursrechten op Commons. We hebben een gastspreker, Maarten Zeinstra, een expert op het gebied van auteursrechten. {{Wp|Event:Auteursrechten_2027|Hier staat het programma}}. Je kunt je ook alvast inschrijven als je erbij wilt zijn.

Heb je wensen, vragen en suggesties, gebruik dan {{Wp|Event talk:Auteursrechten 2027|de overlegpagina}} bij het evenement. 

Hopelijk tot ziens op 6 februari! Met rechtenvrije groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 13:30 (CEST)

:Ik heb de vrijheid genomen om de rode links om te zetten naar blauwe, hoop dat je dat niet erg vindt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 16:30 (CEST)
::Dank je hartelijk Jopke, heel fijn natuurlijk! Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 17:02 (CEST)

== Over [[Oudgriekse syntaxis]] en [[Oudgriekse vormleer]] ==
Het lijkt er op dat het Wikibook [[Oudgriekse syntaxis]] alleen bestaat uit een voorpagina en verder niets. Kopt dit? Zo ja: voorstel: hernoem hem naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], die al in het [[Sjabloon:Index Oudgrieks]] staat, maar nog een rode link heeft. Vervolgens zal die voorpagina omgevormd moeten worden tot een hoofdstuk dat bij dit Wikibook past. Idealiter vult iemand dit hoofdstuk aan tot een volwaardige tekst (maar ik heb geen verstand van Oudgrieks, dus dat laat ik aan iemand anders over). Heeft iemand hier bezwaar tegen of een beter idee? '''Half''' {{Done}}: pagina is hernoemd, maar ['''aktiepunt:'''] is nu een bijna blanco blad, dus nog inhoud nodig. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2026 07:33 (CEST)

Iets soortgelijks geldt voor [[Oudgriekse vormleer]]. Die is ietsje verder, maar is nog lang geen volwaardig Wikibook. Voorstel: voeg de bestaande hoofdstukken samen met soortgelijke hoofdstukken in [[Oudgrieks]], bekijk wat verder bewaard moet blijven en hevel ook dat over. Geef redirects aan het te vervallen boek en diens hoofdstukken. 

Ping [[Gebruiker:Aries3003|Aries3003]] + [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] - [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 12:00 (CEST)

:Dag JopkeB, wat mij betreft is hier niets op tegen. Ik heb jaren geleden het idee gehad om aan dit project te beginnen, maar door tijdsgebrek ben ik er helaas nooit echt aan toegekomen. Als ik ergens mee kan helpen, laat het dan maar weten.
:Groetjes, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 28 sep 2026 19:55 (CEST)
::Dank voor uw reactie, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]], ik zet het op mijn To-do-lijst. Ik laat het weten als ik nog hulp nodig heb. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:17 (CEST)
::@[[Gebruiker:Wikibelgiaan]]: Stand van zaken/hulp gevraagd:
::# [[Oudgriekse syntaxis]] - is, zoals voorgesteld, overgeheveld naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], maar is verder nog helemaal leeg, en heeft dan ook het predikaat &quot;beginnetje&quot;. ('''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''Dus wie hier iets van afweet, kan aan de slag!)
::# [[Oudgriekse vormleer/Naamwoorden]] - niet gelukt om in te voegen (te specifieke kennis voor nodig) '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u dat willen doen?
::# [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden|Het lidwoord]] - is ingevoegd in [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden]] '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u willen controleren of er nu geen nonsens staat?
::# Over [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]]: 
::## het eerste deel is overgeheveld naar de nieuwe pagina [[Oudgrieks/Vormleer]] en ook de Index daarop aangepast;
::## het tweede deel is overgeheveld naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] (nieuwe pagina);
::## het deel met de literatuur is vooralsnog blijven staan; de genoemde werken lijken mij verouderd; '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''kunnen deze twee blokken worden verwijderd? Zo nee: waarnaar kunnen ze worden overgeheveld?
::'''Nog doen''': redirect maken in [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]] en [[Oudgriekse vormleer]] als die leeg zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 okt 2026 12:46 (CEST)
:::Beste [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], dit ziet er alvast goed uit! Ik heb een paar wijzigingen aangebracht om de sectie &quot;Naamwoorden&quot; op een logische plek in te voeren. De sectie over &quot;Het lidwoord&quot; lijkt me in elk geval correct. Het onderdeeltje met de literatuur is inderdaad een beetje verouderd, maar misschien beter om deze even te laten staan zodat ze kan aangevuld worden. Als ik even tijd heb, wil ik wel even kijken. [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 12 okt 2026 00:30 (CEST)

== Over de categoriestructuur van [[:Categorie:Samenleving]] ==
Er bestaan drie op het eerste gezicht nauw verwante begrippen, waarvan voor mij de verschillen niet duidelijk zijn:
* [[:Categorie:Samenleving]] en twee van zijn subcategorieën:
* [[:Categorie:Mens en maatschappij]]
* [[:Categorie:Humane samenleving]]
Kan iemand duidelijke omschrijvingen van deze begrippen geven, waarbij de verschillen (voor het categoriseren van Wikiboeken) goed afgebakend zijn? Welke Wikiboeken horen in welke categorie? Of, nog liever: kunnen deze drie categorieën worden samengevoegd? Zoveel staat er (nog) niet in. 

'''Voorstel''' voor die laatste situatie: Maak [[:Categorie:Mens en maatschappij]] voorlopig de hoofdcategorie (net als in Wikipedia) en verplaats de subcategorieën en pagina's uit [[:Categorie:Samenleving]] en [[:Categorie:Humane samenleving]] naar deze categorie. De categorieën ''Samenleving'' en ''Humane samenleving'' kunnen dan vervallen. Als er in de toekomst toch teveel onderdelen ontstaan, kan men naar de dan geldende inzichten een of meer nieuwe sub-categorieën maken.

Als er geen reacties zijn zal ik omstreeks eind oktober 2026 dit voorstel gaan uitvoeren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 15:04 (CEST)

:Ik denk dat jij meer inzicht in deze materie hebt dan ik, dan zou ik me er eerst eens goed in moeten verdiepen en daar ontbreekt me nu even de fut voor. Ga gerust je gang als je mogelijkheden ziet om Wikibooks te verbeteren, ik heb er alle vertrouwen in. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 00:39 (CEST)
::Dank voor het vertrouwen. Ik wacht nog even andere reacties af en ga er dan mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:21 (CEST)

== Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? ==
Worden (nieuwe) teksten in Wikibooks nog steeds onder een dubbellicentie geplaatst (GNU/GFDL/GNU/FDL en CC-BY-SA)? Volgens [[Wikibooks:Auteursrechten]] nog wel. Persoonlijk zou ik het handiger vinden om ze alleen onder de licentie CC-BY-SA te plaatsen, net als Commons en Wikipedia. (Want betekent dit dat afbeeldingen uit Commons nu ook onder de dubbellicentie op Wikibooks worden gepubliceerd? En dat teksten die uit Wikibooks worden overgenomen in Wikipedia plotseling een dubbellicentie nodig hebben?) Onderaan Wikibooks staat trouwens wel alleen de licentie CC-BY-SA genoemd, dat zou betekenen dat alleen de tekst in [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]] hoeven te worden aangepast. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 12:31 (CEST)
:Van licenties heb ik geen kaas gegeten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:12 (CEST)
:@[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] en @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] weten jullie het antwoord wel? Zo niet: waar kan ik dan terecht? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 05:00 (CEST)
::Als je kijkt [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use#7._Licensing_of_Content op de gebruiksvoorwaarden] zijn op Wikimedia projecten nog steeds die twee licenties tegelijk mogelijk. Ik meen dat GFDL voor bepaalde content voordelen heeft, maar het lijkt me prima om elders advies te vragen. Bedankt voor de ping trouwens! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 10:23 (CEST)
:::[[Gebruiker:Ellywa]]: Dank voor je reactie. Waar of bij wie zou ik elders advies kunnen vragen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:50 (CEST)
::::Ik kan je daar niet bij helpen. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Comparison_of_GFDL_and_CC_BY-SA hier] staat een vergelijking. Maar we kunnen wat mij betreft de situatie van de Engelstalige Wikibooks overnemen, als daar wel CCBYSA als enige geldt, heb ik niet uitgezocht. GFDL is in elk geval onhandig bij hergebruik, zie het gelinkte stuk. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 17:02 (CEST)
:::::[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]: Dank voor je reactie. 
:::::De Engelstalige Wikibooks heeft dezelfde tekst over licentie onderaan elke pagina staan als de Nederlandstalige: als licentie wordt alleen Creative Commons Attribution-ShareAlike License vermeld, niet de GFDL. Zie bijvoorbeeld [[b:en:Main Page|Main Page]]
:::::Ik heb nog even verder gespit en zag dat je zelf op [[Wikibooks:Info]] op 28 jan 2016 de GNU-licentie hebt verwijderd en alleen de  Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie hebt laten staan, zie https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks%3AInfo&amp;diff=300490&amp;oldid=294437. Ik neem aan dat je dat niet zomaar zelf hebt verzonnen, maar dat daar aanleiding voor was. 
:::::Dit brengt mij tot de conclusies: 
:::::# Voor de NL-WB, in ieder geval vanaf 28 jan 2016, geldt voor nieuwe bijdragen alleen de CCBYSA-licentie en niet langer een dubbellicentie. 
:::::# Beleids- en instructie-pagina's waarop de dubbellicentie/GNU/GFDL/GNU/FDL-licentie nog staat vermeld, moeten worden aangepast naar enkel de CCBYSA-licentie.
:::::Ben je het hiermee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 okt 2026 05:33 (CEST)
::::::Dank je wel voor het uitzoeken. Ik denk dat ik het toen heb veranderd omdat NL WP ook overging naar CCBYSA. Akkoord met je voorstel, ook gezien de Engelstalige Wikibooks. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 okt 2026 05:51 (CEST)</text>
      <sha1>hl5xgb8yp110bdup7mk8r7wful1rpl4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Recentchangestext</title>
    <ns>8</ns>
    <id>64</id>
    <revision>
      <id>431262</id>
      <parentid>423036</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T17:02:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>- &quot;nieuwe afbeeldingen&quot;, - statistiekjes (staan nog een keer of drie op wb)</comment>
      <origin>431262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2970" sha1="0v3l3wgpyyybvpmhmvvxbozehmgvc46" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Deze pagina toont de laatste aanpassingen aan de pagina's van Wikibooks NL. 
Bent u hier nieuw? Lees dan onze [[Wikibooks:Welkom|welkomstpagina]]. Wilt u een pagina verwijderd hebben? Ga dan naar [[Wikibooks:Te verwijderen pagina's|de verwijderlijst]]. Als u iets met andere gebruikers wilt overleggen kunt u terecht in de [[Wikibooks:Lerarenkamer|lerarenkamer]]. Voor snel overleg of gewoon een gesprek kan gebruik worden gemaakt van het [irc://irc.freenode.net/wikibooks-nl #wikibooks-nl] IRC-kanaal.

Om Wikibooks te laten slagen is het erg belangrijk geen materiaal toe te voegen waarop iemand anders auteursrechten heeft, tenzij u daartoe toestemming hebt. De wettelijke gevolgen van inbreuk op de rechten van anderen zouden de hele onderneming grote schade kunnen toebrengen.
&lt;/div&gt;

{| width=&quot;100%&quot; id=&quot;rctext&quot; class=&quot;plainlinks toccolours&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
| align=&quot;right&quot; style=&quot;white-space: nowrap;&quot; | '''Wat is dit?'''&amp;nbsp;
| align=&quot;left&quot; | De laatste bewerkingen en aanmaak van [[Speciaal:Newpages|nieuwe artikelen]].
|- valign=&quot;top&quot;
| align=&quot;right&quot; | '''Nuttig:'''&amp;nbsp;
| align=&quot;left&quot; | [[Wikibooks:Info|Uitleg over Wikibooks]] · [[Wikibooks:Lerarenkamer|De lerarenkamer]] · [[Wikibooks:Te verwijderen pagina's|Verwijderlijst]] · [[Help:Boekstructuur|Uitleg over de boekstructuur]] · [[Wikibooks:Gebruikersportaal|Het gebruikersportaal]] · [[Wikibooks:Onderhoud|De onderhoudspagina]] · [[Wikibooks:Aanmelding moderatoren|Aanmelden&amp;nbsp;als&amp;nbsp;moderator]] · [[Wikibooks:Verzoekpagina voor moderatoren|Verzoeken aan moderatoren]] · [[Wikibooks:Beheerpagina's|Overzicht beheerpagina's]] · [//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:RecenteWijzigingen&amp;days=30&amp;limit=500&amp;hideliu=1&amp;hidepatrolled=1 Laatste ongecontroleerde anonieme wijzigingen] · [[Speciaal:Logboeken|Logboeken]] · [[Speciaal:Misbruiklogboek|Misbruiklogboek]]
|- valign=&quot;top&quot;
| align=&quot;right&quot; | '''IRC:'''&amp;nbsp;
| align=&quot;left&quot; | Chatten via [irc://irc.freenode.net/wikibooks-nl #wikibooks-nl] 
|- valign=&quot;top&quot;
| align=&quot;right&quot; | '''Projecten:'''&amp;nbsp;
| align=&quot;left&quot; | '''Wikibooks NL''' {{#IfExpr:{{LOCALYEAR}}{{LOCALMONTH2}}{{LOCALDAY2}}&lt;20260504  &lt;!-- wikinews sluit op 4 mei 2026 --&gt;|· [[n:Speciaal:Recentchanges|Wikinieuws]]}} · [[w:Speciaal:Recentchanges|Wikipedia NL]] · [[q:Special:Recentchanges|Wikiquote NL]] · [[s:Speciaal:Recentchanges|Wikisource NL]] · [[:voy:Special:Recentchanges|Wikivoyage NL]] · [[wikt:Speciaal:Recentchanges|WikiWoordenboek]] · [[wmnl:Speciaal:Recentchanges|Wikimedia NL]] · [[wmbe:Special:Recentchanges|Wikimedia BE]] · [[meta:Special:Recentchanges|Meta]] · [[commons:Special:Recentchanges|Commons]] · [[d:Special:Recentchanges|Wikidata]] · [[f:Special:Recentchanges|Wikifuncties]] · [[Incubator:Special:Recentchanges|Incubator]] · [[Wikispecies:Special:Recentchanges|Species]] · [[Outreach:Special:Recentchanges|Outreach]]
|}
{{Lopende stemmingen}}</text>
      <sha1>0v3l3wgpyyybvpmhmvvxbozehmgvc46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Afspraken</title>
    <ns>4</ns>
    <id>177</id>
    <revision>
      <id>431256</id>
      <parentid>411211</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Interwikilinks via Wikidata</comment>
      <origin>431256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3911" sha1="co5usnoyug9008cp3iocxnr0hqrnc3w" xml:space="preserve">{{Beheerpagina's}}

Ondanks de gulden regel '[[Wikibooks:Voel je vrij en ga je gang|Voel je vrij en ga je gang]]' is er toch een aantal afspraken waaraan pagina's (na verloop van tijd) zouden moeten voldoen. Onderstaande afspraken zijn weliswaar geen wetten van Meden-en-Perzen maar zijn tot stand gekomen na eerdere discussies en/of stemmingen en zijn een weerspiegeling van de status quo.

;'''Afbeeldingen''' : Als een artikel één plaatje bevat zetten we dat meestal '''''rechtsboven''''' in het artikel. Bij een lang artikel kan het plaatje bij de alinea waar het plaatje betrekking op heeft staan (liefst rechts). Voeg plaatjes bij voorkeur in als &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:bestandsnaam.png|thumb|afbeeldingsbeschrijving]]&lt;/nowiki&gt;. Zet er een korte beschrijving bij die onder het plaatje past. Zie ook de pagina [[Help:Gebruik van afbeeldingen]].
;'''Taallinks''' : Taallinks zijn links over hetzelfde onderwerp naar andere Wikibooks. Via het betreffende item in Wikidata kunnen ze aan elkaar worden gekoppeld. Zie [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] voor het koppelen van Wikibooks-pagina's aan Wikidata-items, ook met andere talen.
Zie ook [[Help:Gebruik van links#Naar andere Wikibooks (taallinks)|Help:Gebruik van links]]
;'''Categorie''' : Categorie-indelingstermen komen in ieder artikel '''''onderaan''''', vlak boven eventuele taallinks. Zie ook: [[Help:Gebruik van categorieën]].
;'''Afkortingen''' : Voor namen van artikelen worden geen afkortingen gebruikt; de artikelnaam gaat voluit, met waar nodig een redirect vanaf de afkorting.
;'''Spelling''' : De woordenlijst in het ''groene boekje'' is maatgevend. Komt een woord niet in het groene boekje voor, maar wel in Van Dale, dan volgen we de spelling hiervan.
;'''Geografische aanduidingen''' : De artikelen komen onder hun Nederlandse naam, voor zover gebruikelijk (een officieuze autoriteit op dit gebied is het [https://taalunieversum.org/taal/aardrijkskundige_namen/ taalunieversum]). Als het taalunieversum geen uitsluitsel geeft volgen we de spelling van de meest recente (Bos-)atlas.
;'''Auteurvermelding''' : Aangezien de auteurs van een artikel door de vermelding in de voorgeschiedenis al bijgehouden worden, worden deze niet in het artikel zelf genoemd.
;'''Externe links''' : Als er naar websites buiten wikibooks verwezen wordt, dan gebeurt dat steeds in een afzonderlijke paragraaf aan het einde van het artikel met de kop ''Externe links'' met iedere link op een eigen regel vormgegeven als:
{{Voorbeeld|1=
== Externe links ==
* [https://subdomein.domein.tld/link.htm linkomschrijving]
}}
:Externe links moeten direct relevant zijn voor de pagina (en niet alleen zijdelings). Bij voorkeur niet meer dan één keer linken naar dezelfde website. Zie ook: [[Help:Gebruik van links#Externe links|Help:Gebruik van links]].
;'''Redirects''' : Er worden geen redirects naar artikelen in anderstalige wikibooks gemaakt. Het is niet toegestaan om een redirect naar een andere redirect te maken: zo'n z.g. ''dubbele redirect'' werkt namelijk niet.
;'''HTML''' : Artikelen zouden zo min mogelijk gebruik moeten maken van HTML; voor de meeste zaken is wiki-syntax voorhanden. Kleur en fonts worden niet of spaarzaam gebruikt.&lt;!-- Als u webopmaak wilt gebruiken heeft [[HTML/Inleiding/Over XHTML|XHTML]] de voorkeur boven HTML, vanwege het feit dat ''alle'' pagina's door de Wikimedia-software als XHTML worden samengesteld.--&gt;
;'''Verouderde teksten''' : Boeken en hoofdstukken over technieken en software die niet meer bestaan of niet meer worden ondersteund, of teksten die om andere redenen zijn achterhaald: verbeter ze zo mogelijk, en anders zie [[Sjabloon:Verouderd]] voor instructie.&lt;ref&gt;[[Wikibooks:Lerarenkamer/Archief 2025#Voorstel: Veilig op het internet/Dialers verwijderen ivm irrelevantie]]&lt;/ref&gt;

== Zie ook == 
* [[Wikibooks:Conventies]]

== Bronnen en referenties ==

[[Categorie:Wikibooks:Beleid|Afspraken]]</text>
      <sha1>co5usnoyug9008cp3iocxnr0hqrnc3w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431257</id>
      <parentid>431256</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:30:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>431257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3912" sha1="g7htjokr5g2spyv8onfctjy1lztv0fz" xml:space="preserve">{{Beheerpagina's}}

Ondanks de gulden regel '[[Wikibooks:Voel je vrij en ga je gang|Voel je vrij en ga je gang]]' is er toch een aantal afspraken waaraan pagina's (na verloop van tijd) zouden moeten voldoen. Onderstaande afspraken zijn weliswaar geen wetten van Meden-en-Perzen maar zijn tot stand gekomen na eerdere discussies en/of stemmingen en zijn een weerspiegeling van de status quo.

;'''Afbeeldingen''' : Als een artikel één plaatje bevat zetten we dat meestal '''''rechtsboven''''' in het artikel. Bij een lang artikel kan het plaatje bij de alinea waar het plaatje betrekking op heeft staan (liefst rechts). Voeg plaatjes bij voorkeur in als &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:bestandsnaam.png|thumb|afbeeldingsbeschrijving]]&lt;/nowiki&gt;. Zet er een korte beschrijving bij die onder het plaatje past. Zie ook de pagina [[Help:Gebruik van afbeeldingen]].
;'''Taallinks''' : Taallinks zijn links over hetzelfde onderwerp naar andere Wikibooks. Via het betreffende item in Wikidata kunnen ze aan elkaar worden gekoppeld. Zie [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] voor het koppelen van Wikibooks-pagina's aan Wikidata-items, ook met andere talen.
:Zie ook [[Help:Gebruik van links#Naar andere Wikibooks (taallinks)|Help:Gebruik van links]]
;'''Categorie''' : Categorie-indelingstermen komen in ieder artikel '''''onderaan''''', vlak boven eventuele taallinks. Zie ook: [[Help:Gebruik van categorieën]].
;'''Afkortingen''' : Voor namen van artikelen worden geen afkortingen gebruikt; de artikelnaam gaat voluit, met waar nodig een redirect vanaf de afkorting.
;'''Spelling''' : De woordenlijst in het ''groene boekje'' is maatgevend. Komt een woord niet in het groene boekje voor, maar wel in Van Dale, dan volgen we de spelling hiervan.
;'''Geografische aanduidingen''' : De artikelen komen onder hun Nederlandse naam, voor zover gebruikelijk (een officieuze autoriteit op dit gebied is het [https://taalunieversum.org/taal/aardrijkskundige_namen/ taalunieversum]). Als het taalunieversum geen uitsluitsel geeft volgen we de spelling van de meest recente (Bos-)atlas.
;'''Auteurvermelding''' : Aangezien de auteurs van een artikel door de vermelding in de voorgeschiedenis al bijgehouden worden, worden deze niet in het artikel zelf genoemd.
;'''Externe links''' : Als er naar websites buiten wikibooks verwezen wordt, dan gebeurt dat steeds in een afzonderlijke paragraaf aan het einde van het artikel met de kop ''Externe links'' met iedere link op een eigen regel vormgegeven als:
{{Voorbeeld|1=
== Externe links ==
* [https://subdomein.domein.tld/link.htm linkomschrijving]
}}
:Externe links moeten direct relevant zijn voor de pagina (en niet alleen zijdelings). Bij voorkeur niet meer dan één keer linken naar dezelfde website. Zie ook: [[Help:Gebruik van links#Externe links|Help:Gebruik van links]].
;'''Redirects''' : Er worden geen redirects naar artikelen in anderstalige wikibooks gemaakt. Het is niet toegestaan om een redirect naar een andere redirect te maken: zo'n z.g. ''dubbele redirect'' werkt namelijk niet.
;'''HTML''' : Artikelen zouden zo min mogelijk gebruik moeten maken van HTML; voor de meeste zaken is wiki-syntax voorhanden. Kleur en fonts worden niet of spaarzaam gebruikt.&lt;!-- Als u webopmaak wilt gebruiken heeft [[HTML/Inleiding/Over XHTML|XHTML]] de voorkeur boven HTML, vanwege het feit dat ''alle'' pagina's door de Wikimedia-software als XHTML worden samengesteld.--&gt;
;'''Verouderde teksten''' : Boeken en hoofdstukken over technieken en software die niet meer bestaan of niet meer worden ondersteund, of teksten die om andere redenen zijn achterhaald: verbeter ze zo mogelijk, en anders zie [[Sjabloon:Verouderd]] voor instructie.&lt;ref&gt;[[Wikibooks:Lerarenkamer/Archief 2025#Voorstel: Veilig op het internet/Dialers verwijderen ivm irrelevantie]]&lt;/ref&gt;

== Zie ook == 
* [[Wikibooks:Conventies]]

== Bronnen en referenties ==

[[Categorie:Wikibooks:Beleid|Afspraken]]</text>
      <sha1>g7htjokr5g2spyv8onfctjy1lztv0fz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431258</id>
      <parentid>431257</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>431258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3880" sha1="7kkbouaoi4h7po0e64s80ufepmgbnfy" xml:space="preserve">{{Beheerpagina's}}

Ondanks de gulden regel '[[Wikibooks:Voel je vrij en ga je gang|Voel je vrij en ga je gang]]' is er toch een aantal afspraken waaraan pagina's (na verloop van tijd) zouden moeten voldoen. Onderstaande afspraken zijn weliswaar geen wetten van Meden-en-Perzen maar zijn tot stand gekomen na eerdere discussies en/of stemmingen en zijn een weerspiegeling van de status quo.

;'''Afbeeldingen''' : Als een artikel één plaatje bevat zetten we dat meestal '''''rechtsboven''''' in het artikel. Bij een lang artikel kan het plaatje bij de alinea waar het plaatje betrekking op heeft staan (liefst rechts). Voeg plaatjes bij voorkeur in als &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:bestandsnaam.png|thumb|afbeeldingsbeschrijving]]&lt;/nowiki&gt;. Zet er een korte beschrijving bij die onder het plaatje past. Zie ook de pagina [[Help:Gebruik van afbeeldingen]].
;'''Taallinks''' : Taallinks zijn links over hetzelfde onderwerp naar andere Wikibooks. Via het betreffende item in Wikidata kunnen ze aan elkaar worden gekoppeld. Zie [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] voor het koppelen van Wikibooks-pagina's aan Wikidata-items, ook met andere talen.
:Zie ook [[Help:Gebruik van links#Naar andere Wikibooks (taallinks)|Help:Gebruik van links]]
;'''Categorie''' : Categorie-indelingstermen komen in ieder artikel '''''onderaan'''''. Zie ook: [[Help:Gebruik van categorieën]].
;'''Afkortingen''' : Voor namen van artikelen worden geen afkortingen gebruikt; de artikelnaam gaat voluit, met waar nodig een redirect vanaf de afkorting.
;'''Spelling''' : De woordenlijst in het ''groene boekje'' is maatgevend. Komt een woord niet in het groene boekje voor, maar wel in Van Dale, dan volgen we de spelling hiervan.
;'''Geografische aanduidingen''' : De artikelen komen onder hun Nederlandse naam, voor zover gebruikelijk (een officieuze autoriteit op dit gebied is het [https://taalunieversum.org/taal/aardrijkskundige_namen/ taalunieversum]). Als het taalunieversum geen uitsluitsel geeft volgen we de spelling van de meest recente (Bos-)atlas.
;'''Auteurvermelding''' : Aangezien de auteurs van een artikel door de vermelding in de voorgeschiedenis al bijgehouden worden, worden deze niet in het artikel zelf genoemd.
;'''Externe links''' : Als er naar websites buiten wikibooks verwezen wordt, dan gebeurt dat steeds in een afzonderlijke paragraaf aan het einde van het artikel met de kop ''Externe links'' met iedere link op een eigen regel vormgegeven als:
{{Voorbeeld|1=
== Externe links ==
* [https://subdomein.domein.tld/link.htm linkomschrijving]
}}
:Externe links moeten direct relevant zijn voor de pagina (en niet alleen zijdelings). Bij voorkeur niet meer dan één keer linken naar dezelfde website. Zie ook: [[Help:Gebruik van links#Externe links|Help:Gebruik van links]].
;'''Redirects''' : Er worden geen redirects naar artikelen in anderstalige wikibooks gemaakt. Het is niet toegestaan om een redirect naar een andere redirect te maken: zo'n z.g. ''dubbele redirect'' werkt namelijk niet.
;'''HTML''' : Artikelen zouden zo min mogelijk gebruik moeten maken van HTML; voor de meeste zaken is wiki-syntax voorhanden. Kleur en fonts worden niet of spaarzaam gebruikt.&lt;!-- Als u webopmaak wilt gebruiken heeft [[HTML/Inleiding/Over XHTML|XHTML]] de voorkeur boven HTML, vanwege het feit dat ''alle'' pagina's door de Wikimedia-software als XHTML worden samengesteld.--&gt;
;'''Verouderde teksten''' : Boeken en hoofdstukken over technieken en software die niet meer bestaan of niet meer worden ondersteund, of teksten die om andere redenen zijn achterhaald: verbeter ze zo mogelijk, en anders zie [[Sjabloon:Verouderd]] voor instructie.&lt;ref&gt;[[Wikibooks:Lerarenkamer/Archief 2025#Voorstel: Veilig op het internet/Dialers verwijderen ivm irrelevantie]]&lt;/ref&gt;

== Zie ook == 
* [[Wikibooks:Conventies]]

== Bronnen en referenties ==

[[Categorie:Wikibooks:Beleid|Afspraken]]</text>
      <sha1>7kkbouaoi4h7po0e64s80ufepmgbnfy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Een nieuwe pagina aanmaken</title>
    <ns>12</ns>
    <id>1389</id>
    <revision>
      <id>431260</id>
      <parentid>431014</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Redactie</comment>
      <origin>431260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11038" sha1="tk319k3oibot88n5lfz5tbs5fewqybj" xml:space="preserve">{{Helpmenu}} 

Dit artikel beschrijft de mogelijkheden om een nieuwe pagina (artikel) te maken in '''Wikibooks'''. Een nieuwe pagina kan worden gebruikt voor een nieuw wikiboek, een nieuw hoofdstuk, categorie, sjabloon, printversie van een boek of een Help-pagina, afhankelijk van de titel van de nieuwe pagina.

== Het maken van een nieuwe pagina via een bestaande (rode) link ==
U kunt een '''nieuwe pagina''' aanmaken, door op een rode link te klikken, ergens in de tekst. Die rode link kan er al staan en door anderen zijn gemaakt. Een rode link is een lege pagina, waarover naar de mening van de schrijver(s) ooit wel over geschreven zou kunnen worden. Aangezien een rode link dus een lege pagina betekent, is het eigenlijk een uitnodiging aan u om een nieuw verhaal te schrijven. 

Controleer na het klikken of de titel van de pagina precies zo is, zoals hij zou moeten zijn. 

U kunt nu de pagina gaan schrijven. Zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] voor tips en informatie.

== Zelf een rode link maken ==
U kunt ook zelf een rode link naar een nieuwe (nog lege) bladzijde maken. Dat kan op verschillende manieren. Maar schrijf de nieuwe titel steeds precies zoals de nieuwe pagina moet gaan heten, met een hoofdletter aan het begin en zonder schrijffouten. Zie [[Help:Het benoemen van een pagina]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. 
# Voeg een hoofdstuk toe aan de inhoudsopgave op de voorpagina van een bestaand boek. Klik op &quot;Bewerken&quot;. Plaats dan het nieuwe hoofdstuk op een nieuwe regel, conform de andere hoofdstukken. Zet vierkante haken om een begrip, bijvoorbeeld: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Boektitel/Naam hoofdstuk]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Dit wordt weergegeven als &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;&lt;u&gt;Boektitel/Naam hoofdstuk&lt;/u&gt;&lt;/span&gt;. 
# Via de ''zoekfunctie'' (zie [[Help:Zoeken]]). Voordat u begint met een nieuwe pagina, kunt u het beste altijd eerst even zoeken met de '''zoekfunctie''' om te zien of er al iets geschreven is dat erop lijkt. Dan hoeft u niet zelf de vierkante haken te plaatsen, zoeken met het beoogde Onderwerp is voldoende. Meestal vindt u zo wel een betere plek om uw verhaal op te enten en hoe beter uw verhaal aan de rest gelinkt is, hoe eerder het ook gelezen wordt. Soms gebeurt het dat er al lang een verwant verhaal is onder een iets andere titel. Dit staat bekend als de ([[w:Wikipedia:Wet van Ellywa|Wet van Murphy-Ellywa]]). Als er geen verwant wikiboek is: klik op de rode link boven de zoekresultaten (''&quot;Maak de pagina &quot;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;Xxxx&lt;/span&gt;&quot; op deze wiki!'') om de nieuwe pagina te starten. 
# Via uw ''gebruikerspagina''. Zet daar het begrip ergens tussen vierkante haken, klik op de button onderaan &quot;Bewerking ter controle bekijken&quot; en klik vervolgens op de rode link (mits die naar uw zin is). Klik op uw gebruikerspagina op &quot;Annuleren&quot; (onderaan rechts), want uw doel is bereikt.
# Via de adresbalk. 
::*Ga naar een willekeurig wikiboek. 
::*Verwijder in de adresbalk alles na ''&lt;nowiki&gt;https://nl.wikiboeks.org/wiki/&lt;/nowiki&gt;''
::*Typ dan de titel van dit boek achter de laatste schuine streep  /. Zorg er voor dat, indien de titel uit meer woorden bestaat, je elke spatie vervangt door een onderliggend streepje, dus een _.
::*Druk dan op de &lt;Enter&gt;-toets.
::*Je komt dan op een scherm met de melding: Er bestaat nog geen module met de naam &quot;...&quot;
::*Klik dan op &quot;Start deze module&quot;.

== Het aanmaken van een voorpagina voor een nieuw boek ==
Vul het veld in met de titel van het nieuwe boek. Schrijf de titel precies zoals het nieuwe wikiboek moet gaan heten, met een hoofdletter aan het begin en zonder schrijffouten. Zie [[Help:Het benoemen van een pagina]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp.

Klik vervolgens op &quot;Pagina aanmaken&quot;.
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
'''Typ hier de titel van je boek'''
&lt;/div&gt;
&lt;inputbox&gt;
type=create
&lt;/inputbox&gt;

Als u wilt voorkomen dat anderen een soortgelijke pagina willen beginnen, kunt u het beste meteen synoniemen voor de titel van uw pagina bedenken, en vanaf die synoniemen één of meer doorverwijzingen maken, met behulp van redirects. Gebruik de code &lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[Correcte naam]]&lt;/nowiki&gt;, die staat ook als button in de Uitgebreide toolbar (een rechthoek met een pijl erin). Een voorbeeld van een redirect is bijvoorbeeld [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Word&amp;redirect=no Word], wat een doorverwijzing is naar [[Microsoft Word]]. U kunt de synoniemen ook in de tekst opnemen, dan komen ze ook bij de zoekresultaten tevoorschijn, maar hebben dan een langere ranking.

Het creëren van gloednieuwe onderwerpen is een prachtige manier om Wikibooks in de breedte te helpen uitdijen (en hopelijk ook in de diepte).

==Het schrijven van een nieuwe pagina==
Als u op een rode &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;link&lt;/span&gt; klikt, dan verschijnt de bewerkingspagina met verschillende opmerkingen bovenin. Leest die goed door. Vervolgens is er een groot leeg veld waarin u een nieuw artikel kunt typen (of een beknopt begin). U kunt de ingevoerde tekst vooraf nakijken door op ''Toon bewerking ter controle'' onderaan de pagina aan te klikken. U krijgt dan te zien hoe de pagina er gaat uitzien (dat staat dan boven de ruwe tekst). Vooral bij tabellen en afbeeldingen is dat geen overbodige luxe, het resultaat is vaak anders dan bedoeld... Als u tevreden bent is het handig in de 'samenvatting' onderaan uw medeschrijvers even te laten weten wat u hebt gedaan. Als u klaar bent, klikt u op 'Pagina opslaan'. U krijgt tenslotte de bewaarde pagina pontificaal in beeld. Ook in de [[Speciaal:Recentchanges|Recente wijzigingen]] zal uw wijziging genoemd worden.

==Opmerkingen==
Als u dat wilt, kunt u een nieuwe pagina beperken tot een aantal goed geformuleerde zinnen en een korte beschrijving van het onderwerp. U bent niet verplicht er meteen een heel lang artikel van te maken. Op deze manier nodigt u misschien een ander uit om meer informatie toe te voegen. Ook kleine beetjes (juiste) informatie zijn daarom welkom, maar telegramstijl of alleen maar een woordenboekachtige definitie worden niet zo op prijs gesteld. 

In de praktijk blijkt echter dat anderen zelden van deze gelegenheid gebruik maken. Uw korte pagina treft dan het lot om lange jaren kort te blijven, niet genoeg voor een leermoment. Daarom is een heel artikel te prefereren boven alleen een aanduiding waar het artikel over gaat. Sommige mensen hebben dan ook de prettige gewoonte om met een langer stuk tekst te beginnen. Indien u niet direct een flinke pagina kunt aanmaken, maar wel uw kennis kwijt wilt over het onderwerp, kunt u uw kennis neerzetten en dan onderaan de pagina [[Sjabloon:Begin|het sjabloon voor een beginnetje]] neerzetten: ''&lt;nowiki&gt;{{Begin}}&lt;/nowiki&gt;''.

===Nota bene===
*Laat de onderwerpsterm zo mogelijk in de eerste, hooguit tweede zin van het artikel terugkomen en maak dat dan '''vet'''. Dat vergemakkelijkt de herkenning wanneer mensen informatie uitprinten.
*Deel uw werk in niet al te lange paragrafen in. Dat vergemakkelijkt het lezen op een computer aanzienlijk. Bovendien komen die paragrafen dan terug in de inhoudsopgave (in de kolom uiterst links). Hierdoor kunnen lezers snel navigeren naar het gedeelte dat hen interesseert.
*Hoe u uw informatie in een artikel verwoordt, bepaalt tot op zekere hoogte de kans dat anderen uw artikel gaan bewerken.

We moedigen u ook van harte aan om een informatieve tekst die u voor een ander doel hebt geschreven hier bij Wikibooks toe te voegen. Bovendien kan het geweldig helpen om informatie vanuit andere [[w:Wikipedia:Openbare bronnen|openbare, onbeschermde bronnen]] toe te voegen. Maar --we herhalen het nog maar eens-- het is streng verboden om voor artikelen in Wikibooks bronnen te gebruiken waarop [[Wikibooks:Auteursrechten|auteursrecht]] berust!

===Bronvermeldingen===
Als men bij informatie in een artikel steunt op bepaalde boeken of andere bronnen, graag de belangrijkste hiervan in de '''bronvermelding''' van het artikel opnemen, ook wanneer er niet letterlijk geciteerd wordt! Zie [[Schrijven/Literatuurgebruik]] voor correcte manieren om bronnen te vermelden.

===Voorbeelden===
*Een artikel dat veel intrigerende nieuwe, rode links bevat kan andere [[Wikibooks:Gebruikers|gebruikers]] uitnodigen die links te gaan invullen. Sommige gebruikers houden ervan om leemtes (gaten, hier: rode links) of vragen te creëren voor hetzelfde doel, anderen vinden dat geen goed idee.

Het andere uiterste is een opsomming van niet ingevulde links, makkelijk te maken, maar niet echt een uitnodiging aan velen. U kunt zelf bekijken wat het beste werkt.

Regelrechte verzoeken om meer informatie in een artikel kunnen de kwaliteit ook ten goede komen. Iemand kan bijvoorbeeld een globale beschrijving geven van een voorwerp of een fenomeen en in dat artikel tevens om meer historische informatie vragen. Iemand anders die daar de nodige informatie over heeft, kan dan hopelijk de verleiding niet weerstaan deze kennis op Wikibooks te spuien.&lt;br&gt;
Het verdient overigens de voorkeur om een vraag om extra informatie op de overlegpagina van het artikel te plaatsen. Mensen die het artikel op hun volglijst hebben staan, hebben automatisch ook de overlegpagina van het bijbehorende artikel op hun volglijst staan en zullen een vraag als het goed is, gauw genoeg opmerken.

*Een goed verwoorde eerste versie van een nieuwe pagina kan allerlei bewerkingen en reacties van anderen uitlokken, met als resultaat een inhoudelijk goed doorwrocht artikel.

Maar goed, een te uitgebreid artikel brengt misschien ook het nadeel met zich mee dat het gemakkelijker uit balans kan raken, minder objectief wordt. Wie het (beter) weet mag het zeggen! Door samenwerking, aanvulling en zo nodig overleg zal de inhoud ongetwijfeld gaandeweg verbeteren.

== Een leerboek op maat maken ==
Sommige docenten willen geen Wikibook dat iedereen zomaar kan wijzigen, maar een leerboek op maat, aangepast aan hun eigen lessen, dat alleen zijzelf mogen wijzigen. Dat kan, maar er zijn wel regels aan verbonden. De werkwijze is als volgt:
# Maak een kopie van het bestaande Wikibook, het zogenaamde &quot;moederboek&quot;, dat u wilt aanpassen. Dat kan door op &quot;Bewerken&quot; in het moederboek te klikken en met copy-paste de inhoud in het nieuw Wikibook (zie instructie hier boven) te kopiëren. Als er nog geen moederboek is: maak eerst het moederboek helemaal af en maak vervolgens een kopie voor eigen gebruik.
# Het format van de naam van het kopie-/op-maat-boek is: eerst de naam van het moederboek gevolgd door de naam van de school, de opleiding of het vak zoals dat op de betreffende school wordt gegeven. Bijvoorbeeld: &quot;Besturingssystemen voor CoSy&quot; of &quot;Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW&quot;. 
# Zet bovenin het kopie-boek een tekst om te voorkomen dat dit boek door anderen wordt aangepast, zie [[Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW]] voor een voorbeeld.
# Pas het kopie-boek aan voor uw eigen lessen.  
Bron: [[Wikibooks:Lerarenkamer#Jullie mening gevraagd over leerboeken op maat|Discussie ''Jullie mening gevraagd over leerboeken op maat'']]


[[Categorie:Help|Nieuwe pagina]]</text>
      <sha1>tk319k3oibot88n5lfz5tbs5fewqybj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Instructies</title>
    <ns>4</ns>
    <id>2309</id>
    <revision>
      <id>431259</id>
      <parentid>398482</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:04:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Beginnen */ Betere volgorde</comment>
      <origin>431259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9806" sha1="7zjve7due79eecnkb99qxtpa9ufxz0i" xml:space="preserve">Deze pagina geeft uitleg over hoe Wikibooks werkt. Meedoen is erg gemakkelijk, en vooral een kwestie van gewoon beginnen. Fouten maken is namelijk niet erg: die worden even gemakkelijk weer hersteld. Maar hieronder toch wat uitleg.

== Beginnen ==
[[Help:Zoeken|Zoek]] een hoofdstuk waar u iets aan wil toevoegen of anderszins verbeteren. 

Wikibooks werkt met een heel eenvoudig basisprincipe. Klik op '''bewerk''' (link bovenaan een Wikibook-pagina). U komt dan op een pagina met een bewerkingsvenster waarop de inhoud van die pagina staat. Typ uw tekst.
* Klik vervolgens op &quot;Bewerking ter controle bekijken&quot; onder het tekstvenster. Zo kunt u kijken of de pagina wel gaat worden zoals u had bedoeld. Als dat niet zo is: verbeter de tekst. 
* In het tekstveldje achter &quot;Samenvatting:&quot; geeft u kort aan wat u gewijzigd hebt (en geen samenvatting van het artikel dat u zojuist geschreven hebt). Deze tekst wordt getoond in het overzicht, dat u krijgt wanneer u op &quot;Recente wijzigingen&quot; klikt.
* Klik op &quot;Pagina opslaan&quot; als die klaar is! 

'''Overleggen''': Boven elke pagina vindt u de link &quot;overleg&quot;. Hierin kunt u een vraag, opmerking of suggestie posten voor de betreffende pagina. Dit kunt u op dezelfde manier doen als wanneer u een pagina bewerkt, waarbij u er wél op moet letten om uw tekst netjes onder die van een ander (indien aanwezig) te zetten. En u ondertekent door '&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;' (zonder aanhalingstekens) achter uw bericht te zetten.

== Een nieuw hoofdstuk of een nieuw boek beginnen ==
Een nieuwe Wikibook-pagina kan je aanmaken door op een bestaande pagina een link te maken. Alle tekst die bij het bewerken is voorzien van &lt;nowiki&gt;[[vierkante haken]]&lt;/nowiki&gt; worden links naar andere artikelen in Wikibooks, of zijn het uitgangspunt voor weer nieuwe artikelen.

Om een nieuw hoofdstuk te beginnen plaats je eerst in de inhoudsopgave van het Wikibook een nieuwe link naar dat hoofstuk. Daarna kan je tekst toevoegen door de link te volgen. Een nieuw Wikibook kan je maken door een titel in het onderstaande veld te typen en op &quot;Maak module&quot; te kliken. Vervolgens kan er een link naar deze titel geplaatst worden op de [[Hoofdpagina]].

&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
'''Typ hier de titel van je boek'''
&lt;/div&gt;
&lt;inputbox&gt;
type=create
&lt;/inputbox&gt;

== Wiki opmaak ==
Met wiki opmaak kunt u tekst laten inspringen, tekst opmaken, links maken, lijsten en labels maken, subpagina's maken, tabellen maken, speciale tekens invoegen,... Indien u iets geleerd hebt en u dit wilt uitproberen dan kan u eens [[Wikibooks:Zandbak|oefenen in de zandbak]].

In de linkerkolom van de onderstaande tabel, kan je zien welke effecten er mogelijk zijn. In de rechterkolom kan je zien hoe je deze effecten bereikt. Met andere woorden, om tekst er uit te laten zien zoals in de linkerkolom, typ je de code die je ziet in de rechterkolom.

=== Hoofdstukken, paragrafen en lijsten ===

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|-
|
&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt; Nieuw hoofdstuk &lt;/span&gt;
&lt;!-- lijn --&gt;----&lt;!-- einde lijn --&gt;

&lt;b&gt;&lt;span style=&quot;font-size:135%&quot;&gt; Ondertitel&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;

&lt;b&gt;&lt;span style=&quot;font-size:120%&quot;&gt; Onderondertitel&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;

== Nieuw hoofdstuk ==

=== Ondertitel ===

====Onderondertitel ====
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
Met een lege lijn

start je een nieuwe paragraaf.
|
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
Met een lege lijn

start je een nieuwe paragraaf.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Je kan een lijn afbreken&lt;br&gt;
zonder een nieuwe paragraaf te beginnen.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Je kan een lijn afbreken&lt;br&gt;
zonder een nieuwe paragraaf te beginnen.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
* Lijsten maken is makkelijk:
** start elke regel met een sterretje
*** meer sterretjes geeft meer inspringing
*Een nieuwe regel
*in een lijst 
geeft het einde van de lijst aan.
*natuurlijk
*kan je
*opnieuw beginnen
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;* Lijsten maken is makkelijk:
** start elke regel met een sterretje
*** meer sterretjes geeft meer inspringing
*Een nieuwe regel
*in een lijst 
geeft het einde van de lijst aan.
*natuurlijk
*kan je
*opnieuw beginnen
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
# Genummerde lijsten
## zijn erg gestructureerd
## gemakkelijk te volgen
#Een nieuwe regel
#in een lijst 
geeft het einde aan van de lijst.
#Nieuwe nummering begint
#bij 1.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;# Genummerde lijsten
## zijn erg gestructureerd
## gemakkelijk te volgen
#Een nieuwe regel
#in een lijst 
geeft het einde aan van de lijst.
#Nieuwe nummering begint
#bij 1.
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
:Een dubbele punt aan het begin van een paragraaf laat deze paragraaf inspringen.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;:Een dubbele punt aan het begin van een
paragraaf laat deze paragraaf inspringen.
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|}

=== Links ===


{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|- valign=&quot;top&quot;
| Meer info vind je op [[Hoe maak je het]].
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Meer info vind je op [[Hoe maak je het]].&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Link met een andere tekst: [[Europa_Frankrijk_Nice|de stad Nice]].
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Link met een andere tekst:
[[Europa_Frankrijk_Nice|de stad Nice]].&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Externe links: [https://www.nupedia.com Nupedia], [https://www.nupedia.com]
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Externe links: [https://www.nupedia.com Nupedia],
[https://www.nupedia.com]&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|}

=== Tekens ===
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|- valign=&quot;top&quot;
|
''Cursieve tekst'', '''Vette tekst'''.

(gebruik enkele aanhalingstekens, geen dubbele)
|
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;''Cursieve tekst'', '''Vette tekst''', '''''Heel vette tekst'''''.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Umlauts en accenten:'''

è é ê ë ì í

&amp;Agrave; &amp;Aacute; &amp;Acirc; &amp;Atilde; &amp;Auml; &amp;Aring;&lt;br&gt;
&amp;AElig; &amp;Ccedil; &amp;Egrave; &amp;Eacute; &amp;Ecirc; &amp;Euml;&lt;br&gt;
&amp;Igrave; &amp;Iacute;
&amp;Icirc; &amp;Iuml; &amp;Ntilde; &amp;Ograve;&lt;br&gt;
&amp;Oacute; &amp;Ocirc; &amp;Otilde;
&amp;Ouml; &amp;Oslash; &amp;Ugrave;&lt;br&gt;
&amp;Uacute; &amp;Ucirc; &amp;Uuml; &amp;szlig;
&amp;agrave; &amp;aacute;&lt;br&gt;
&amp;acirc; &amp;atilde; &amp;auml; &amp;aring; &amp;aelig;
&amp;ccedil;&lt;br&gt;
&amp;egrave; &amp;eacute; &amp;ecirc; &amp;euml; &amp;igrave; &amp;iacute;&lt;br&gt;
&amp;icirc; &amp;iuml; &amp;ntilde; &amp;ograve; &amp;oacute; &amp;ocirc;&lt;br&gt;
&amp;oelig; &amp;otilde;
&amp;ouml; &amp;oslash; &amp;ugrave; &amp;uacute;&lt;br&gt;
&amp;ucirc; &amp;uuml; &amp;yuml;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;

è é ê ë ì í

&amp;amp;Agrave; &amp;amp;Aacute; &amp;amp;Acirc; &amp;amp;Atilde; &amp;amp;Auml; &amp;amp;Aring;
&amp;amp;AElig; &amp;amp;Ccedil; &amp;amp;Egrave; &amp;amp;Eacute; &amp;amp;Ecirc; &amp;amp;Euml;
&amp;amp;Igrave; &amp;amp;Iacute; &amp;amp;Icirc; &amp;amp;Iuml; &amp;amp;Ntilde; &amp;amp;Ograve;
&amp;amp;Oacute; &amp;amp;Ocirc; &amp;amp;Otilde; &amp;amp;Ouml; &amp;amp;Oslash; &amp;amp;Ugrave;
&amp;amp;Uacute; &amp;amp;Ucirc; &amp;amp;Uuml; &amp;amp;szlig; &amp;amp;agrave; &amp;amp;aacute;
&amp;amp;acirc; &amp;amp;atilde; &amp;amp;auml; &amp;amp;aring; &amp;amp;aelig; &amp;amp;ccedil;
&amp;amp;egrave; &amp;amp;eacute; &amp;amp;ecirc; &amp;amp;euml; &amp;amp;igrave; &amp;amp;iacute;
&amp;amp;icirc; &amp;amp;iuml; &amp;amp;ntilde; &amp;amp;ograve; &amp;amp;oacute; &amp;amp;ocirc;
&amp;amp;oelig; &amp;amp;otilde; &amp;amp;ouml; &amp;amp;oslash; &amp;amp;ugrave; &amp;amp;uacute;
&amp;amp;ucirc; &amp;amp;uuml; &amp;amp;yuml;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Punctuatie:'''&lt;br&gt;
&amp;iquest; &amp;iexcl; &amp;laquo; &amp;raquo; &amp;sect; &amp;para;&lt;br&gt;
&amp;dagger; &amp;Dagger; &amp;bull; - &amp;ndash; &amp;mdash;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;iquest; &amp;amp;iexcl; &amp;amp;laquo; &amp;amp;raquo; &amp;amp;sect; &amp;amp;para;
&amp;amp;dagger; &amp;amp;Dagger; &amp;amp;bull; - &amp;amp;ndash; &amp;amp;mdash;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Commerciële symbolen:'''&lt;br&gt;
&amp;trade; &amp;copy; &amp;reg; &amp;cent; &amp;euro; &amp;yen;&lt;br&gt;
&amp;pound; &amp;curren;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;trade; &amp;amp;copy; &amp;amp;reg; &amp;amp;cent; &amp;amp;euro; &amp;amp;yen;
&amp;amp;pound; &amp;amp;curren;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot; id=&quot;subscript&quot;
| Subscript: x&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;br&gt;
Superscript: x&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; or x&amp;sup2;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Subscript: x&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
Superscript: x&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; of x&amp;amp;sup2;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| '''Griekse tekens:'''&lt;br&gt;
&amp;alpha; &amp;beta; &amp;gamma; &amp;delta; &amp;epsilon; &amp;zeta;&lt;br&gt;
&amp;eta; &amp;theta; &amp;iota; &amp;kappa; &amp;lambda; &amp;mu; &amp;nu;&lt;br&gt;
&amp;xi; &amp;omicron; &amp;pi; &amp;rho;  &amp;sigma; &amp;sigmaf;&lt;br&gt;
&amp;tau; &amp;upsilon; &amp;phi; &amp;chi; &amp;psi; &amp;omega;&lt;br&gt;
&amp;Gamma; &amp;Delta; &amp;Theta; &amp;Lambda; &amp;Xi; &amp;Pi;&lt;br&gt;
&amp;Sigma; &amp;Phi; &amp;Psi; &amp;Omega;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;alpha; &amp;amp;beta; &amp;amp;gamma; &amp;amp;delta; &amp;amp;epsilon; &amp;amp;zeta;
&amp;amp;eta; &amp;amp;theta; &amp;amp;iota; &amp;amp;kappa; &amp;amp;lambda; &amp;amp;mu; &amp;amp;nu;
&amp;amp;xi; &amp;amp;omicron; &amp;amp;pi; &amp;amp;rho;  &amp;amp;sigma; &amp;amp;sigmaf;
&amp;amp;tau; &amp;amp;upsilon; &amp;amp;phi; &amp;amp;chi; &amp;amp;psi; &amp;amp;omega;
&amp;amp;Gamma; &amp;amp;Delta; &amp;amp;Theta; &amp;amp;Lambda; &amp;amp;Xi; &amp;amp;Pi;
&amp;amp;Sigma; &amp;amp;Phi; &amp;amp;Psi; &amp;amp;Omega;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Wiskundige tekens:'''&lt;br&gt;
&amp;int; &amp;sum; &amp;prod; &amp;radic; &amp;minus; &amp;plusmn; &amp;infin;&lt;br&gt;
&amp;asymp; &amp;prop; &amp;equiv; &amp;ne; &amp;le; &amp;ge;&lt;br&gt;
&amp;times; &amp;middot; &amp;divide; &amp;part; &amp;prime; &amp;Prime;&lt;br&gt;
&amp;nabla; &amp;permil; &amp;deg; &amp;there4; &amp;alefsym; &amp;oslash;&lt;br&gt;
&amp;isin; &amp;notin; &amp;cap; &amp;cup; &amp;sub; &amp;sup; &amp;sube; &amp;supe;&lt;br&gt;
&amp;not; &amp;and; &amp;or; &amp;exist; &amp;forall; &amp;rArr; &amp;hArr;&lt;br&gt;
&amp;rarr; &amp;harr; &amp;uarr;&lt;br&gt;
| valign=&quot;middle&quot; | &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;int; &amp;amp;sum; &amp;amp;prod; &amp;amp;radic; &amp;amp;minus; &amp;amp;plusmn; &amp;amp;infin;
&amp;amp;asymp; &amp;amp;prop; &amp;amp;equiv; &amp;amp;ne; &amp;amp;le; &amp;amp;ge;
&amp;amp;times; &amp;amp;middot; &amp;amp;divide; &amp;amp;part; &amp;amp;prime; &amp;amp;Prime;
&amp;amp;nabla; &amp;amp;permil; &amp;amp;deg; &amp;amp;there4; &amp;amp;alefsym; &amp;amp;oslash;
&amp;amp;isin; &amp;amp;notin; &amp;amp;cap; &amp;amp;cup; &amp;amp;sub; &amp;amp;sup; &amp;amp;sube; &amp;amp;supe;
&amp;amp;not; &amp;amp;and; &amp;amp;or; &amp;amp;exist; &amp;amp;forall; &amp;amp;rArr; &amp;amp;hArr;
&amp;amp;rarr; &amp;amp;harr; &amp;amp;uarr;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| &lt;i&gt;x&lt;/i&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;ge;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;0 true.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;i&gt;x&lt;/i&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;ge;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;nbsp;0 true.
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
'''Complexe formule:'''&lt;br&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;math&gt;\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;math&gt;\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|}

== Meer hulp ==
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]]
* [[:Categorie:Help]]

[[Categorie:Help|Instructies]]</text>
      <sha1>7zjve7due79eecnkb99qxtpa9ufxz0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431261</id>
      <parentid>431259</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Een nieuw hoofdstuk of een nieuw boek beginnen */ Invoervenster verplaatst naar [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]</comment>
      <origin>431261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9771" sha1="frperf5g5iew76sad3oi8d1i48ltucg" xml:space="preserve">Deze pagina geeft uitleg over hoe Wikibooks werkt. Meedoen is erg gemakkelijk, en vooral een kwestie van gewoon beginnen. Fouten maken is namelijk niet erg: die worden even gemakkelijk weer hersteld. Maar hieronder toch wat uitleg.

== Beginnen ==
[[Help:Zoeken|Zoek]] een hoofdstuk waar u iets aan wil toevoegen of anderszins verbeteren. 

Wikibooks werkt met een heel eenvoudig basisprincipe. Klik op '''bewerk''' (link bovenaan een Wikibook-pagina). U komt dan op een pagina met een bewerkingsvenster waarop de inhoud van die pagina staat. Typ uw tekst.
* Klik vervolgens op &quot;Bewerking ter controle bekijken&quot; onder het tekstvenster. Zo kunt u kijken of de pagina wel gaat worden zoals u had bedoeld. Als dat niet zo is: verbeter de tekst. 
* In het tekstveldje achter &quot;Samenvatting:&quot; geeft u kort aan wat u gewijzigd hebt (en geen samenvatting van het artikel dat u zojuist geschreven hebt). Deze tekst wordt getoond in het overzicht, dat u krijgt wanneer u op &quot;Recente wijzigingen&quot; klikt.
* Klik op &quot;Pagina opslaan&quot; als die klaar is! 

'''Overleggen''': Boven elke pagina vindt u de link &quot;overleg&quot;. Hierin kunt u een vraag, opmerking of suggestie posten voor de betreffende pagina. Dit kunt u op dezelfde manier doen als wanneer u een pagina bewerkt, waarbij u er wél op moet letten om uw tekst netjes onder die van een ander (indien aanwezig) te zetten. En u ondertekent door '&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;' (zonder aanhalingstekens) achter uw bericht te zetten.

== Een nieuw hoofdstuk of een nieuw boek beginnen ==
Een nieuwe Wikibook-pagina kan je aanmaken door op een bestaande pagina een link te maken. Alle tekst die bij het bewerken is voorzien van &lt;nowiki&gt;[[vierkante haken]]&lt;/nowiki&gt; worden links naar andere artikelen in Wikibooks, of zijn het uitgangspunt voor weer nieuwe artikelen.

Om een nieuw hoofdstuk te beginnen plaats je eerst in de inhoudsopgave van het Wikibook een nieuwe link naar dat hoofstuk. Daarna kan je tekst toevoegen door de link te volgen. 

Voor het maken van een nieuw Wikiboek: zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]].

kan je maken door een titel in het onderstaande veld te typen en op &quot;Maak module&quot; te kliken. Vervolgens kan er een link naar deze titel geplaatst worden op de [[Hoofdpagina]].

== Wiki opmaak ==
Met wiki opmaak kunt u tekst laten inspringen, tekst opmaken, links maken, lijsten en labels maken, subpagina's maken, tabellen maken, speciale tekens invoegen,... Indien u iets geleerd hebt en u dit wilt uitproberen dan kan u eens [[Wikibooks:Zandbak|oefenen in de zandbak]].

In de linkerkolom van de onderstaande tabel, kan je zien welke effecten er mogelijk zijn. In de rechterkolom kan je zien hoe je deze effecten bereikt. Met andere woorden, om tekst er uit te laten zien zoals in de linkerkolom, typ je de code die je ziet in de rechterkolom.

=== Hoofdstukken, paragrafen en lijsten ===

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|-
|
&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt; Nieuw hoofdstuk &lt;/span&gt;
&lt;!-- lijn --&gt;----&lt;!-- einde lijn --&gt;

&lt;b&gt;&lt;span style=&quot;font-size:135%&quot;&gt; Ondertitel&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;

&lt;b&gt;&lt;span style=&quot;font-size:120%&quot;&gt; Onderondertitel&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;

== Nieuw hoofdstuk ==

=== Ondertitel ===

====Onderondertitel ====
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
Met een lege lijn

start je een nieuwe paragraaf.
|
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
Met een lege lijn

start je een nieuwe paragraaf.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Je kan een lijn afbreken&lt;br&gt;
zonder een nieuwe paragraaf te beginnen.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Je kan een lijn afbreken&lt;br&gt;
zonder een nieuwe paragraaf te beginnen.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
* Lijsten maken is makkelijk:
** start elke regel met een sterretje
*** meer sterretjes geeft meer inspringing
*Een nieuwe regel
*in een lijst 
geeft het einde van de lijst aan.
*natuurlijk
*kan je
*opnieuw beginnen
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;* Lijsten maken is makkelijk:
** start elke regel met een sterretje
*** meer sterretjes geeft meer inspringing
*Een nieuwe regel
*in een lijst 
geeft het einde van de lijst aan.
*natuurlijk
*kan je
*opnieuw beginnen
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
# Genummerde lijsten
## zijn erg gestructureerd
## gemakkelijk te volgen
#Een nieuwe regel
#in een lijst 
geeft het einde aan van de lijst.
#Nieuwe nummering begint
#bij 1.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;# Genummerde lijsten
## zijn erg gestructureerd
## gemakkelijk te volgen
#Een nieuwe regel
#in een lijst 
geeft het einde aan van de lijst.
#Nieuwe nummering begint
#bij 1.
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
:Een dubbele punt aan het begin van een paragraaf laat deze paragraaf inspringen.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;:Een dubbele punt aan het begin van een
paragraaf laat deze paragraaf inspringen.
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|}

=== Links ===


{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|- valign=&quot;top&quot;
| Meer info vind je op [[Hoe maak je het]].
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Meer info vind je op [[Hoe maak je het]].&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Link met een andere tekst: [[Europa_Frankrijk_Nice|de stad Nice]].
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Link met een andere tekst:
[[Europa_Frankrijk_Nice|de stad Nice]].&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Externe links: [https://www.nupedia.com Nupedia], [https://www.nupedia.com]
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Externe links: [https://www.nupedia.com Nupedia],
[https://www.nupedia.com]&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|}

=== Tekens ===
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|- valign=&quot;top&quot;
|
''Cursieve tekst'', '''Vette tekst'''.

(gebruik enkele aanhalingstekens, geen dubbele)
|
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;''Cursieve tekst'', '''Vette tekst''', '''''Heel vette tekst'''''.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Umlauts en accenten:'''

è é ê ë ì í

&amp;Agrave; &amp;Aacute; &amp;Acirc; &amp;Atilde; &amp;Auml; &amp;Aring;&lt;br&gt;
&amp;AElig; &amp;Ccedil; &amp;Egrave; &amp;Eacute; &amp;Ecirc; &amp;Euml;&lt;br&gt;
&amp;Igrave; &amp;Iacute;
&amp;Icirc; &amp;Iuml; &amp;Ntilde; &amp;Ograve;&lt;br&gt;
&amp;Oacute; &amp;Ocirc; &amp;Otilde;
&amp;Ouml; &amp;Oslash; &amp;Ugrave;&lt;br&gt;
&amp;Uacute; &amp;Ucirc; &amp;Uuml; &amp;szlig;
&amp;agrave; &amp;aacute;&lt;br&gt;
&amp;acirc; &amp;atilde; &amp;auml; &amp;aring; &amp;aelig;
&amp;ccedil;&lt;br&gt;
&amp;egrave; &amp;eacute; &amp;ecirc; &amp;euml; &amp;igrave; &amp;iacute;&lt;br&gt;
&amp;icirc; &amp;iuml; &amp;ntilde; &amp;ograve; &amp;oacute; &amp;ocirc;&lt;br&gt;
&amp;oelig; &amp;otilde;
&amp;ouml; &amp;oslash; &amp;ugrave; &amp;uacute;&lt;br&gt;
&amp;ucirc; &amp;uuml; &amp;yuml;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;

è é ê ë ì í

&amp;amp;Agrave; &amp;amp;Aacute; &amp;amp;Acirc; &amp;amp;Atilde; &amp;amp;Auml; &amp;amp;Aring;
&amp;amp;AElig; &amp;amp;Ccedil; &amp;amp;Egrave; &amp;amp;Eacute; &amp;amp;Ecirc; &amp;amp;Euml;
&amp;amp;Igrave; &amp;amp;Iacute; &amp;amp;Icirc; &amp;amp;Iuml; &amp;amp;Ntilde; &amp;amp;Ograve;
&amp;amp;Oacute; &amp;amp;Ocirc; &amp;amp;Otilde; &amp;amp;Ouml; &amp;amp;Oslash; &amp;amp;Ugrave;
&amp;amp;Uacute; &amp;amp;Ucirc; &amp;amp;Uuml; &amp;amp;szlig; &amp;amp;agrave; &amp;amp;aacute;
&amp;amp;acirc; &amp;amp;atilde; &amp;amp;auml; &amp;amp;aring; &amp;amp;aelig; &amp;amp;ccedil;
&amp;amp;egrave; &amp;amp;eacute; &amp;amp;ecirc; &amp;amp;euml; &amp;amp;igrave; &amp;amp;iacute;
&amp;amp;icirc; &amp;amp;iuml; &amp;amp;ntilde; &amp;amp;ograve; &amp;amp;oacute; &amp;amp;ocirc;
&amp;amp;oelig; &amp;amp;otilde; &amp;amp;ouml; &amp;amp;oslash; &amp;amp;ugrave; &amp;amp;uacute;
&amp;amp;ucirc; &amp;amp;uuml; &amp;amp;yuml;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Punctuatie:'''&lt;br&gt;
&amp;iquest; &amp;iexcl; &amp;laquo; &amp;raquo; &amp;sect; &amp;para;&lt;br&gt;
&amp;dagger; &amp;Dagger; &amp;bull; - &amp;ndash; &amp;mdash;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;iquest; &amp;amp;iexcl; &amp;amp;laquo; &amp;amp;raquo; &amp;amp;sect; &amp;amp;para;
&amp;amp;dagger; &amp;amp;Dagger; &amp;amp;bull; - &amp;amp;ndash; &amp;amp;mdash;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Commerciële symbolen:'''&lt;br&gt;
&amp;trade; &amp;copy; &amp;reg; &amp;cent; &amp;euro; &amp;yen;&lt;br&gt;
&amp;pound; &amp;curren;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;trade; &amp;amp;copy; &amp;amp;reg; &amp;amp;cent; &amp;amp;euro; &amp;amp;yen;
&amp;amp;pound; &amp;amp;curren;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot; id=&quot;subscript&quot;
| Subscript: x&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;br&gt;
Superscript: x&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; or x&amp;sup2;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Subscript: x&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
Superscript: x&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; of x&amp;amp;sup2;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| '''Griekse tekens:'''&lt;br&gt;
&amp;alpha; &amp;beta; &amp;gamma; &amp;delta; &amp;epsilon; &amp;zeta;&lt;br&gt;
&amp;eta; &amp;theta; &amp;iota; &amp;kappa; &amp;lambda; &amp;mu; &amp;nu;&lt;br&gt;
&amp;xi; &amp;omicron; &amp;pi; &amp;rho;  &amp;sigma; &amp;sigmaf;&lt;br&gt;
&amp;tau; &amp;upsilon; &amp;phi; &amp;chi; &amp;psi; &amp;omega;&lt;br&gt;
&amp;Gamma; &amp;Delta; &amp;Theta; &amp;Lambda; &amp;Xi; &amp;Pi;&lt;br&gt;
&amp;Sigma; &amp;Phi; &amp;Psi; &amp;Omega;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;alpha; &amp;amp;beta; &amp;amp;gamma; &amp;amp;delta; &amp;amp;epsilon; &amp;amp;zeta;
&amp;amp;eta; &amp;amp;theta; &amp;amp;iota; &amp;amp;kappa; &amp;amp;lambda; &amp;amp;mu; &amp;amp;nu;
&amp;amp;xi; &amp;amp;omicron; &amp;amp;pi; &amp;amp;rho;  &amp;amp;sigma; &amp;amp;sigmaf;
&amp;amp;tau; &amp;amp;upsilon; &amp;amp;phi; &amp;amp;chi; &amp;amp;psi; &amp;amp;omega;
&amp;amp;Gamma; &amp;amp;Delta; &amp;amp;Theta; &amp;amp;Lambda; &amp;amp;Xi; &amp;amp;Pi;
&amp;amp;Sigma; &amp;amp;Phi; &amp;amp;Psi; &amp;amp;Omega;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Wiskundige tekens:'''&lt;br&gt;
&amp;int; &amp;sum; &amp;prod; &amp;radic; &amp;minus; &amp;plusmn; &amp;infin;&lt;br&gt;
&amp;asymp; &amp;prop; &amp;equiv; &amp;ne; &amp;le; &amp;ge;&lt;br&gt;
&amp;times; &amp;middot; &amp;divide; &amp;part; &amp;prime; &amp;Prime;&lt;br&gt;
&amp;nabla; &amp;permil; &amp;deg; &amp;there4; &amp;alefsym; &amp;oslash;&lt;br&gt;
&amp;isin; &amp;notin; &amp;cap; &amp;cup; &amp;sub; &amp;sup; &amp;sube; &amp;supe;&lt;br&gt;
&amp;not; &amp;and; &amp;or; &amp;exist; &amp;forall; &amp;rArr; &amp;hArr;&lt;br&gt;
&amp;rarr; &amp;harr; &amp;uarr;&lt;br&gt;
| valign=&quot;middle&quot; | &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;int; &amp;amp;sum; &amp;amp;prod; &amp;amp;radic; &amp;amp;minus; &amp;amp;plusmn; &amp;amp;infin;
&amp;amp;asymp; &amp;amp;prop; &amp;amp;equiv; &amp;amp;ne; &amp;amp;le; &amp;amp;ge;
&amp;amp;times; &amp;amp;middot; &amp;amp;divide; &amp;amp;part; &amp;amp;prime; &amp;amp;Prime;
&amp;amp;nabla; &amp;amp;permil; &amp;amp;deg; &amp;amp;there4; &amp;amp;alefsym; &amp;amp;oslash;
&amp;amp;isin; &amp;amp;notin; &amp;amp;cap; &amp;amp;cup; &amp;amp;sub; &amp;amp;sup; &amp;amp;sube; &amp;amp;supe;
&amp;amp;not; &amp;amp;and; &amp;amp;or; &amp;amp;exist; &amp;amp;forall; &amp;amp;rArr; &amp;amp;hArr;
&amp;amp;rarr; &amp;amp;harr; &amp;amp;uarr;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| &lt;i&gt;x&lt;/i&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;ge;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;0 true.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;i&gt;x&lt;/i&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;ge;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;nbsp;0 true.
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
'''Complexe formule:'''&lt;br&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;math&gt;\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;math&gt;\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|}

== Meer hulp ==
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]]
* [[:Categorie:Help]]

[[Categorie:Help|Instructies]]</text>
      <sha1>frperf5g5iew76sad3oi8d1i48ltucg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431271</id>
      <parentid>431261</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:44:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Redactie en aanvullingen</comment>
      <origin>431271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10494" sha1="hfw7tdu0ew0s9yo6i3rqnitkopqigkz" xml:space="preserve">Deze pagina geeft uitleg over hoe Wikibooks werkt. Meedoen is erg gemakkelijk, en vooral een kwestie van gewoon beginnen. Fouten maken is namelijk niet erg: die worden even gemakkelijk weer hersteld. Maar hieronder toch wat uitleg.

== Beginnen ==
[[Help:Zoeken|Zoek]] een hoofdstuk waar u iets aan wilt toevoegen of anderszins verbeteren. 

Wikibooks werkt met een heel eenvoudig basisprincipe. Klik op '''bewerk''' (link bovenaan een Wikibook-pagina). U komt dan op een pagina met een bewerkingsvenster waarop de inhoud van die pagina staat. Typ uw tekst.
* Klik vervolgens helemaal onderaan op &quot;Bewerking ter controle bekijken&quot;. Zo kunt u kijken of de pagina wel gaat worden zoals u had bedoeld. Als dat niet zo is: verbeter de tekst. 
* In het tekstveldje achter &quot;Samenvatting:&quot; geeft u kort aan wat u gewijzigd hebt (en geen samenvatting van het artikel dat u zojuist geschreven hebt). Deze tekst wordt getoond in het overzicht, dat u krijgt wanneer u op &quot;Recente wijzigingen&quot; klikt.
* Klik op &quot;Pagina opslaan&quot; als die klaar is! 

== Overleggen ==
Boven elke pagina vindt u de link &quot;overleg&quot;. Hierin kunt u een vraag, opmerking of suggestie posten voor de betreffende pagina. Dit kunt u op dezelfde manier doen als wanneer u een pagina bewerkt, waarbij u er wél op moet letten om uw tekst netjes onder die van een ander (indien aanwezig) te zetten. En u ondertekent door '&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;' (zonder aanhalingstekens) achter uw bericht te zetten. Zie [[Help:Overlegpagina]] voor meer informatie. 

== Een nieuw hoofdstuk beginnen ==
Om een nieuw hoofdstuk te beginnen plaatst u eerst in de inhoudsopgave van het wikiboek een nieuwe link naar dat hoofstuk. Klik daarvoor op &quot;Bewerken&quot; op de voorpagina van het betreffende wikiboek. Kopieer een bestaand hoofdstuk uit de inhoudsopgave en plak die op de plaats waar het nieuwe hoofdstuk moet komen. Pas de titel van het hoofdstuk aan (twee maal). Klik op &quot;Bewerking ter controle bekijken. Als het er goed uitziet (met het nieuwe hoofdstuk als rode link), publiceer dan de wijziging. Klik vervolgens op de rode link om het hoofdstuk te beginnen. 

Als er geen inhoudsopgave is of alleen een korte helemaal rechts: Een nieuwe wikiboek-pagina kan je ook aanmaken door te zoeken naar de titel van het nieuwe hoofdstuk. Doe dat door te zoeken met ''Titel wikiboek/Hoofdstuknaam'', bijvoorbeeld ''Aardrijkskunde/Het weer''. Zorg dat zowel de boektitel als de hoofdstuknaam met een hoofdletter beginnen en het geheel correct is gespeld. Er verschijnt nu bovenaan de zoekresultaten een rode link. Klik daarop om het hoofdstuk te beginnen. 

Zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven]] vanaf stap 2 voor het vervolg.

Voer ook de acties &quot;sjabloon inhoudstabel&quot; en &quot;koppelen aan Wikidata-item&quot; van [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] uit.

== Een nieuw boek beginnen == 
Voor het maken van een nieuw Wikiboek: zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]].

== Wiki opmaak ==
Met wiki opmaak kunt u tekst laten inspringen, tekst opmaken, links maken, lijsten en labels maken, subpagina's maken, tabellen maken, speciale tekens invoegen,... Indien u iets geleerd hebt en u dit wilt uitproberen dan kan u eens [[Wikibooks:Zandbak|oefenen in de zandbak]].

In de linkerkolom van de onderstaande tabel, kan je zien welke effecten er mogelijk zijn. In de rechterkolom kan je zien hoe je deze effecten bereikt. Met andere woorden, om tekst er uit te laten zien zoals in de linkerkolom, typ je de code die je ziet in de rechterkolom.

=== Hoofdstukken, paragrafen en lijsten ===

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|-
|
&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt; Nieuw hoofdstuk &lt;/span&gt;
&lt;!-- lijn --&gt;----&lt;!-- einde lijn --&gt;

&lt;b&gt;&lt;span style=&quot;font-size:135%&quot;&gt; Ondertitel&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;

&lt;b&gt;&lt;span style=&quot;font-size:120%&quot;&gt; Onderondertitel&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;

== Nieuw hoofdstuk ==

=== Ondertitel ===

====Onderondertitel ====
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
Met een lege lijn

start je een nieuwe paragraaf.
|
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
Met een lege lijn

start je een nieuwe paragraaf.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Je kan een lijn afbreken&lt;br&gt;
zonder een nieuwe paragraaf te beginnen.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Je kan een lijn afbreken&lt;br&gt;
zonder een nieuwe paragraaf te beginnen.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
* Lijsten maken is makkelijk:
** start elke regel met een sterretje
*** meer sterretjes geeft meer inspringing
*Een nieuwe regel
*in een lijst 
geeft het einde van de lijst aan.
*natuurlijk
*kan je
*opnieuw beginnen
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;* Lijsten maken is makkelijk:
** start elke regel met een sterretje
*** meer sterretjes geeft meer inspringing
*Een nieuwe regel
*in een lijst 
geeft het einde van de lijst aan.
*natuurlijk
*kan je
*opnieuw beginnen
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
# Genummerde lijsten
## zijn erg gestructureerd
## gemakkelijk te volgen
#Een nieuwe regel
#in een lijst 
geeft het einde aan van de lijst.
#Nieuwe nummering begint
#bij 1.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;# Genummerde lijsten
## zijn erg gestructureerd
## gemakkelijk te volgen
#Een nieuwe regel
#in een lijst 
geeft het einde aan van de lijst.
#Nieuwe nummering begint
#bij 1.
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
:Een dubbele punt aan het begin van een paragraaf laat deze paragraaf inspringen.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;:Een dubbele punt aan het begin van een
paragraaf laat deze paragraaf inspringen.
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|}

=== Links ===


{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|- valign=&quot;top&quot;
| Meer info vind je op [[Hoe maak je het]].
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Meer info vind je op [[Hoe maak je het]].&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Link met een andere tekst: [[Europa_Frankrijk_Nice|de stad Nice]].
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Link met een andere tekst:
[[Europa_Frankrijk_Nice|de stad Nice]].&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Externe links: [https://www.nupedia.com Nupedia], [https://www.nupedia.com]
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Externe links: [https://www.nupedia.com Nupedia],
[https://www.nupedia.com]&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|}

=== Tekens ===
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|- valign=&quot;top&quot;
|
''Cursieve tekst'', '''Vette tekst'''.

(gebruik enkele aanhalingstekens, geen dubbele)
|
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;''Cursieve tekst'', '''Vette tekst''', '''''Heel vette tekst'''''.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Umlauts en accenten:'''

è é ê ë ì í

&amp;Agrave; &amp;Aacute; &amp;Acirc; &amp;Atilde; &amp;Auml; &amp;Aring;&lt;br&gt;
&amp;AElig; &amp;Ccedil; &amp;Egrave; &amp;Eacute; &amp;Ecirc; &amp;Euml;&lt;br&gt;
&amp;Igrave; &amp;Iacute;
&amp;Icirc; &amp;Iuml; &amp;Ntilde; &amp;Ograve;&lt;br&gt;
&amp;Oacute; &amp;Ocirc; &amp;Otilde;
&amp;Ouml; &amp;Oslash; &amp;Ugrave;&lt;br&gt;
&amp;Uacute; &amp;Ucirc; &amp;Uuml; &amp;szlig;
&amp;agrave; &amp;aacute;&lt;br&gt;
&amp;acirc; &amp;atilde; &amp;auml; &amp;aring; &amp;aelig;
&amp;ccedil;&lt;br&gt;
&amp;egrave; &amp;eacute; &amp;ecirc; &amp;euml; &amp;igrave; &amp;iacute;&lt;br&gt;
&amp;icirc; &amp;iuml; &amp;ntilde; &amp;ograve; &amp;oacute; &amp;ocirc;&lt;br&gt;
&amp;oelig; &amp;otilde;
&amp;ouml; &amp;oslash; &amp;ugrave; &amp;uacute;&lt;br&gt;
&amp;ucirc; &amp;uuml; &amp;yuml;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;

è é ê ë ì í

&amp;amp;Agrave; &amp;amp;Aacute; &amp;amp;Acirc; &amp;amp;Atilde; &amp;amp;Auml; &amp;amp;Aring;
&amp;amp;AElig; &amp;amp;Ccedil; &amp;amp;Egrave; &amp;amp;Eacute; &amp;amp;Ecirc; &amp;amp;Euml;
&amp;amp;Igrave; &amp;amp;Iacute; &amp;amp;Icirc; &amp;amp;Iuml; &amp;amp;Ntilde; &amp;amp;Ograve;
&amp;amp;Oacute; &amp;amp;Ocirc; &amp;amp;Otilde; &amp;amp;Ouml; &amp;amp;Oslash; &amp;amp;Ugrave;
&amp;amp;Uacute; &amp;amp;Ucirc; &amp;amp;Uuml; &amp;amp;szlig; &amp;amp;agrave; &amp;amp;aacute;
&amp;amp;acirc; &amp;amp;atilde; &amp;amp;auml; &amp;amp;aring; &amp;amp;aelig; &amp;amp;ccedil;
&amp;amp;egrave; &amp;amp;eacute; &amp;amp;ecirc; &amp;amp;euml; &amp;amp;igrave; &amp;amp;iacute;
&amp;amp;icirc; &amp;amp;iuml; &amp;amp;ntilde; &amp;amp;ograve; &amp;amp;oacute; &amp;amp;ocirc;
&amp;amp;oelig; &amp;amp;otilde; &amp;amp;ouml; &amp;amp;oslash; &amp;amp;ugrave; &amp;amp;uacute;
&amp;amp;ucirc; &amp;amp;uuml; &amp;amp;yuml;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Punctuatie:'''&lt;br&gt;
&amp;iquest; &amp;iexcl; &amp;laquo; &amp;raquo; &amp;sect; &amp;para;&lt;br&gt;
&amp;dagger; &amp;Dagger; &amp;bull; - &amp;ndash; &amp;mdash;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;iquest; &amp;amp;iexcl; &amp;amp;laquo; &amp;amp;raquo; &amp;amp;sect; &amp;amp;para;
&amp;amp;dagger; &amp;amp;Dagger; &amp;amp;bull; - &amp;amp;ndash; &amp;amp;mdash;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Commerciële symbolen:'''&lt;br&gt;
&amp;trade; &amp;copy; &amp;reg; &amp;cent; &amp;euro; &amp;yen;&lt;br&gt;
&amp;pound; &amp;curren;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;trade; &amp;amp;copy; &amp;amp;reg; &amp;amp;cent; &amp;amp;euro; &amp;amp;yen;
&amp;amp;pound; &amp;amp;curren;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot; id=&quot;subscript&quot;
| Subscript: x&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;br&gt;
Superscript: x&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; or x&amp;sup2;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Subscript: x&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
Superscript: x&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; of x&amp;amp;sup2;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| '''Griekse tekens:'''&lt;br&gt;
&amp;alpha; &amp;beta; &amp;gamma; &amp;delta; &amp;epsilon; &amp;zeta;&lt;br&gt;
&amp;eta; &amp;theta; &amp;iota; &amp;kappa; &amp;lambda; &amp;mu; &amp;nu;&lt;br&gt;
&amp;xi; &amp;omicron; &amp;pi; &amp;rho;  &amp;sigma; &amp;sigmaf;&lt;br&gt;
&amp;tau; &amp;upsilon; &amp;phi; &amp;chi; &amp;psi; &amp;omega;&lt;br&gt;
&amp;Gamma; &amp;Delta; &amp;Theta; &amp;Lambda; &amp;Xi; &amp;Pi;&lt;br&gt;
&amp;Sigma; &amp;Phi; &amp;Psi; &amp;Omega;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;alpha; &amp;amp;beta; &amp;amp;gamma; &amp;amp;delta; &amp;amp;epsilon; &amp;amp;zeta;
&amp;amp;eta; &amp;amp;theta; &amp;amp;iota; &amp;amp;kappa; &amp;amp;lambda; &amp;amp;mu; &amp;amp;nu;
&amp;amp;xi; &amp;amp;omicron; &amp;amp;pi; &amp;amp;rho;  &amp;amp;sigma; &amp;amp;sigmaf;
&amp;amp;tau; &amp;amp;upsilon; &amp;amp;phi; &amp;amp;chi; &amp;amp;psi; &amp;amp;omega;
&amp;amp;Gamma; &amp;amp;Delta; &amp;amp;Theta; &amp;amp;Lambda; &amp;amp;Xi; &amp;amp;Pi;
&amp;amp;Sigma; &amp;amp;Phi; &amp;amp;Psi; &amp;amp;Omega;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Wiskundige tekens:'''&lt;br&gt;
&amp;int; &amp;sum; &amp;prod; &amp;radic; &amp;minus; &amp;plusmn; &amp;infin;&lt;br&gt;
&amp;asymp; &amp;prop; &amp;equiv; &amp;ne; &amp;le; &amp;ge;&lt;br&gt;
&amp;times; &amp;middot; &amp;divide; &amp;part; &amp;prime; &amp;Prime;&lt;br&gt;
&amp;nabla; &amp;permil; &amp;deg; &amp;there4; &amp;alefsym; &amp;oslash;&lt;br&gt;
&amp;isin; &amp;notin; &amp;cap; &amp;cup; &amp;sub; &amp;sup; &amp;sube; &amp;supe;&lt;br&gt;
&amp;not; &amp;and; &amp;or; &amp;exist; &amp;forall; &amp;rArr; &amp;hArr;&lt;br&gt;
&amp;rarr; &amp;harr; &amp;uarr;&lt;br&gt;
| valign=&quot;middle&quot; | &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;int; &amp;amp;sum; &amp;amp;prod; &amp;amp;radic; &amp;amp;minus; &amp;amp;plusmn; &amp;amp;infin;
&amp;amp;asymp; &amp;amp;prop; &amp;amp;equiv; &amp;amp;ne; &amp;amp;le; &amp;amp;ge;
&amp;amp;times; &amp;amp;middot; &amp;amp;divide; &amp;amp;part; &amp;amp;prime; &amp;amp;Prime;
&amp;amp;nabla; &amp;amp;permil; &amp;amp;deg; &amp;amp;there4; &amp;amp;alefsym; &amp;amp;oslash;
&amp;amp;isin; &amp;amp;notin; &amp;amp;cap; &amp;amp;cup; &amp;amp;sub; &amp;amp;sup; &amp;amp;sube; &amp;amp;supe;
&amp;amp;not; &amp;amp;and; &amp;amp;or; &amp;amp;exist; &amp;amp;forall; &amp;amp;rArr; &amp;amp;hArr;
&amp;amp;rarr; &amp;amp;harr; &amp;amp;uarr;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| &lt;i&gt;x&lt;/i&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;ge;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;0 true.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;i&gt;x&lt;/i&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;ge;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;nbsp;0 true.
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
'''Complexe formule:'''&lt;br&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;math&gt;\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;math&gt;\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|}

== Meer hulp ==
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]]
* [[:Categorie:Help]]

[[Categorie:Help|Instructies]]</text>
      <sha1>hfw7tdu0ew0s9yo6i3rqnitkopqigkz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431275</id>
      <parentid>431271</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T10:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Zoeken en navigeren</comment>
      <origin>431275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10990" sha1="l3xc2vkjhjw1apv9r83hdcl1d6ya0l8" xml:space="preserve">Deze pagina geeft uitleg over hoe Wikibooks werkt. Meedoen is erg gemakkelijk, en vooral een kwestie van gewoon beginnen. Fouten maken is namelijk niet erg: die worden even gemakkelijk weer hersteld. Maar hieronder toch wat uitleg.

== Account ==
Een account is niet verplicht maar wel handig voor het gemakkelijk kunnen benutten van de hulpmiddelen en als u bewerkingen gaat uitvoeren. Een account is helemaal gratis en u kunt desgewenst een alias of schuilnaam gebruiken om anoniem te blijven.&lt;br&gt;
Zie [[Help:Account]] voor de ins en outs.

== Zoeken en vinden ==
* '''Zoeken''': zie [[Help:Zoeken]]. 
* '''Navigatie''': zie [[Help:Navigatie]] voor de vele mogelijkheden om rechtstreeks naar een pagina binnen en buiten Wikibooks te klikken.

== Beginnen ==
Zoek een hoofdstuk waar u iets aan wilt toevoegen of anderszins verbeteren. 

Wikibooks werkt met een heel eenvoudig basisprincipe. Klik op '''bewerk''' (link bovenaan een Wikibook-pagina). U komt dan op een pagina met een bewerkingsvenster waarop de inhoud van die pagina staat. Typ uw tekst.
* Klik vervolgens helemaal onderaan op &quot;Bewerking ter controle bekijken&quot;. Zo kunt u kijken of de pagina wel gaat worden zoals u had bedoeld. Als dat niet zo is: verbeter de tekst. 
* In het tekstveldje achter &quot;Samenvatting:&quot; geeft u kort aan wat u gewijzigd hebt (en geen samenvatting van het artikel dat u zojuist geschreven hebt). Deze tekst wordt getoond in het overzicht, dat u krijgt wanneer u op &quot;Recente wijzigingen&quot; klikt.
* Klik op &quot;Pagina opslaan&quot; als die klaar is! 

== Overleggen ==
Boven elke pagina vindt u de link &quot;overleg&quot;. Hierin kunt u een vraag, opmerking of suggestie posten voor de betreffende pagina. Dit kunt u op dezelfde manier doen als wanneer u een pagina bewerkt, waarbij u er wél op moet letten om uw tekst netjes onder die van een ander (indien aanwezig) te zetten. En u ondertekent door '&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;' (zonder aanhalingstekens) achter uw bericht te zetten. Zie [[Help:Overlegpagina]] voor meer informatie. 

== Een nieuw hoofdstuk beginnen ==
Om een nieuw hoofdstuk te beginnen plaatst u eerst in de inhoudsopgave van het wikiboek een nieuwe link naar dat hoofstuk. Klik daarvoor op &quot;Bewerken&quot; op de voorpagina van het betreffende wikiboek. Kopieer een bestaand hoofdstuk uit de inhoudsopgave en plak die op de plaats waar het nieuwe hoofdstuk moet komen. Pas de titel van het hoofdstuk aan (twee maal). Klik op &quot;Bewerking ter controle bekijken. Als het er goed uitziet (met het nieuwe hoofdstuk als rode link), publiceer dan de wijziging. Klik vervolgens op de rode link om het hoofdstuk te beginnen. 

Als er geen inhoudsopgave is of alleen een korte helemaal rechts: Een nieuwe wikiboek-pagina kan je ook aanmaken door te zoeken naar de titel van het nieuwe hoofdstuk. Doe dat door te zoeken met ''Titel wikiboek/Hoofdstuknaam'', bijvoorbeeld ''Aardrijkskunde/Het weer''. Zorg dat zowel de boektitel als de hoofdstuknaam met een hoofdletter beginnen en het geheel correct is gespeld. Er verschijnt nu bovenaan de zoekresultaten een rode link. Klik daarop om het hoofdstuk te beginnen. 

Zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven]] vanaf stap 2 voor het vervolg.

Voer ook de acties &quot;sjabloon inhoudstabel&quot; en &quot;koppelen aan Wikidata-item&quot; van [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] uit.

== Een nieuw boek beginnen == 
Voor het maken van een nieuw Wikiboek: zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]].

== Wiki opmaak ==
Met wiki opmaak kunt u tekst laten inspringen, tekst opmaken, links maken, lijsten en labels maken, subpagina's maken, tabellen maken, speciale tekens invoegen,... Indien u iets geleerd hebt en u dit wilt uitproberen dan kan u eens [[Wikibooks:Zandbak|oefenen in de zandbak]].

In de linkerkolom van de onderstaande tabel, kan je zien welke effecten er mogelijk zijn. In de rechterkolom kan je zien hoe je deze effecten bereikt. Met andere woorden, om tekst er uit te laten zien zoals in de linkerkolom, typ je de code die je ziet in de rechterkolom.

=== Hoofdstukken, paragrafen en lijsten ===

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|-
|
&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt; Nieuw hoofdstuk &lt;/span&gt;
&lt;!-- lijn --&gt;----&lt;!-- einde lijn --&gt;

&lt;b&gt;&lt;span style=&quot;font-size:135%&quot;&gt; Ondertitel&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;

&lt;b&gt;&lt;span style=&quot;font-size:120%&quot;&gt; Onderondertitel&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;

== Nieuw hoofdstuk ==

=== Ondertitel ===

====Onderondertitel ====
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
Met een lege lijn

start je een nieuwe paragraaf.
|
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
Met een lege lijn

start je een nieuwe paragraaf.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Je kan een lijn afbreken&lt;br&gt;
zonder een nieuwe paragraaf te beginnen.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Je kan een lijn afbreken&lt;br&gt;
zonder een nieuwe paragraaf te beginnen.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
* Lijsten maken is makkelijk:
** start elke regel met een sterretje
*** meer sterretjes geeft meer inspringing
*Een nieuwe regel
*in een lijst 
geeft het einde van de lijst aan.
*natuurlijk
*kan je
*opnieuw beginnen
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;* Lijsten maken is makkelijk:
** start elke regel met een sterretje
*** meer sterretjes geeft meer inspringing
*Een nieuwe regel
*in een lijst 
geeft het einde van de lijst aan.
*natuurlijk
*kan je
*opnieuw beginnen
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
# Genummerde lijsten
## zijn erg gestructureerd
## gemakkelijk te volgen
#Een nieuwe regel
#in een lijst 
geeft het einde aan van de lijst.
#Nieuwe nummering begint
#bij 1.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;# Genummerde lijsten
## zijn erg gestructureerd
## gemakkelijk te volgen
#Een nieuwe regel
#in een lijst 
geeft het einde aan van de lijst.
#Nieuwe nummering begint
#bij 1.
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
:Een dubbele punt aan het begin van een paragraaf laat deze paragraaf inspringen.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;:Een dubbele punt aan het begin van een
paragraaf laat deze paragraaf inspringen.
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|}

=== Links ===


{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|- valign=&quot;top&quot;
| Meer info vind je op [[Hoe maak je het]].
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Meer info vind je op [[Hoe maak je het]].&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Link met een andere tekst: [[Europa_Frankrijk_Nice|de stad Nice]].
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Link met een andere tekst:
[[Europa_Frankrijk_Nice|de stad Nice]].&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Externe links: [https://www.nupedia.com Nupedia], [https://www.nupedia.com]
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Externe links: [https://www.nupedia.com Nupedia],
[https://www.nupedia.com]&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|}

=== Tekens ===
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|- valign=&quot;top&quot;
|
''Cursieve tekst'', '''Vette tekst'''.

(gebruik enkele aanhalingstekens, geen dubbele)
|
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;''Cursieve tekst'', '''Vette tekst''', '''''Heel vette tekst'''''.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Umlauts en accenten:'''

è é ê ë ì í

&amp;Agrave; &amp;Aacute; &amp;Acirc; &amp;Atilde; &amp;Auml; &amp;Aring;&lt;br&gt;
&amp;AElig; &amp;Ccedil; &amp;Egrave; &amp;Eacute; &amp;Ecirc; &amp;Euml;&lt;br&gt;
&amp;Igrave; &amp;Iacute;
&amp;Icirc; &amp;Iuml; &amp;Ntilde; &amp;Ograve;&lt;br&gt;
&amp;Oacute; &amp;Ocirc; &amp;Otilde;
&amp;Ouml; &amp;Oslash; &amp;Ugrave;&lt;br&gt;
&amp;Uacute; &amp;Ucirc; &amp;Uuml; &amp;szlig;
&amp;agrave; &amp;aacute;&lt;br&gt;
&amp;acirc; &amp;atilde; &amp;auml; &amp;aring; &amp;aelig;
&amp;ccedil;&lt;br&gt;
&amp;egrave; &amp;eacute; &amp;ecirc; &amp;euml; &amp;igrave; &amp;iacute;&lt;br&gt;
&amp;icirc; &amp;iuml; &amp;ntilde; &amp;ograve; &amp;oacute; &amp;ocirc;&lt;br&gt;
&amp;oelig; &amp;otilde;
&amp;ouml; &amp;oslash; &amp;ugrave; &amp;uacute;&lt;br&gt;
&amp;ucirc; &amp;uuml; &amp;yuml;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;

è é ê ë ì í

&amp;amp;Agrave; &amp;amp;Aacute; &amp;amp;Acirc; &amp;amp;Atilde; &amp;amp;Auml; &amp;amp;Aring;
&amp;amp;AElig; &amp;amp;Ccedil; &amp;amp;Egrave; &amp;amp;Eacute; &amp;amp;Ecirc; &amp;amp;Euml;
&amp;amp;Igrave; &amp;amp;Iacute; &amp;amp;Icirc; &amp;amp;Iuml; &amp;amp;Ntilde; &amp;amp;Ograve;
&amp;amp;Oacute; &amp;amp;Ocirc; &amp;amp;Otilde; &amp;amp;Ouml; &amp;amp;Oslash; &amp;amp;Ugrave;
&amp;amp;Uacute; &amp;amp;Ucirc; &amp;amp;Uuml; &amp;amp;szlig; &amp;amp;agrave; &amp;amp;aacute;
&amp;amp;acirc; &amp;amp;atilde; &amp;amp;auml; &amp;amp;aring; &amp;amp;aelig; &amp;amp;ccedil;
&amp;amp;egrave; &amp;amp;eacute; &amp;amp;ecirc; &amp;amp;euml; &amp;amp;igrave; &amp;amp;iacute;
&amp;amp;icirc; &amp;amp;iuml; &amp;amp;ntilde; &amp;amp;ograve; &amp;amp;oacute; &amp;amp;ocirc;
&amp;amp;oelig; &amp;amp;otilde; &amp;amp;ouml; &amp;amp;oslash; &amp;amp;ugrave; &amp;amp;uacute;
&amp;amp;ucirc; &amp;amp;uuml; &amp;amp;yuml;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Punctuatie:'''&lt;br&gt;
&amp;iquest; &amp;iexcl; &amp;laquo; &amp;raquo; &amp;sect; &amp;para;&lt;br&gt;
&amp;dagger; &amp;Dagger; &amp;bull; - &amp;ndash; &amp;mdash;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;iquest; &amp;amp;iexcl; &amp;amp;laquo; &amp;amp;raquo; &amp;amp;sect; &amp;amp;para;
&amp;amp;dagger; &amp;amp;Dagger; &amp;amp;bull; - &amp;amp;ndash; &amp;amp;mdash;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Commerciële symbolen:'''&lt;br&gt;
&amp;trade; &amp;copy; &amp;reg; &amp;cent; &amp;euro; &amp;yen;&lt;br&gt;
&amp;pound; &amp;curren;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;trade; &amp;amp;copy; &amp;amp;reg; &amp;amp;cent; &amp;amp;euro; &amp;amp;yen;
&amp;amp;pound; &amp;amp;curren;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot; id=&quot;subscript&quot;
| Subscript: x&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;br&gt;
Superscript: x&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; or x&amp;sup2;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Subscript: x&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
Superscript: x&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; of x&amp;amp;sup2;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| '''Griekse tekens:'''&lt;br&gt;
&amp;alpha; &amp;beta; &amp;gamma; &amp;delta; &amp;epsilon; &amp;zeta;&lt;br&gt;
&amp;eta; &amp;theta; &amp;iota; &amp;kappa; &amp;lambda; &amp;mu; &amp;nu;&lt;br&gt;
&amp;xi; &amp;omicron; &amp;pi; &amp;rho;  &amp;sigma; &amp;sigmaf;&lt;br&gt;
&amp;tau; &amp;upsilon; &amp;phi; &amp;chi; &amp;psi; &amp;omega;&lt;br&gt;
&amp;Gamma; &amp;Delta; &amp;Theta; &amp;Lambda; &amp;Xi; &amp;Pi;&lt;br&gt;
&amp;Sigma; &amp;Phi; &amp;Psi; &amp;Omega;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;alpha; &amp;amp;beta; &amp;amp;gamma; &amp;amp;delta; &amp;amp;epsilon; &amp;amp;zeta;
&amp;amp;eta; &amp;amp;theta; &amp;amp;iota; &amp;amp;kappa; &amp;amp;lambda; &amp;amp;mu; &amp;amp;nu;
&amp;amp;xi; &amp;amp;omicron; &amp;amp;pi; &amp;amp;rho;  &amp;amp;sigma; &amp;amp;sigmaf;
&amp;amp;tau; &amp;amp;upsilon; &amp;amp;phi; &amp;amp;chi; &amp;amp;psi; &amp;amp;omega;
&amp;amp;Gamma; &amp;amp;Delta; &amp;amp;Theta; &amp;amp;Lambda; &amp;amp;Xi; &amp;amp;Pi;
&amp;amp;Sigma; &amp;amp;Phi; &amp;amp;Psi; &amp;amp;Omega;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Wiskundige tekens:'''&lt;br&gt;
&amp;int; &amp;sum; &amp;prod; &amp;radic; &amp;minus; &amp;plusmn; &amp;infin;&lt;br&gt;
&amp;asymp; &amp;prop; &amp;equiv; &amp;ne; &amp;le; &amp;ge;&lt;br&gt;
&amp;times; &amp;middot; &amp;divide; &amp;part; &amp;prime; &amp;Prime;&lt;br&gt;
&amp;nabla; &amp;permil; &amp;deg; &amp;there4; &amp;alefsym; &amp;oslash;&lt;br&gt;
&amp;isin; &amp;notin; &amp;cap; &amp;cup; &amp;sub; &amp;sup; &amp;sube; &amp;supe;&lt;br&gt;
&amp;not; &amp;and; &amp;or; &amp;exist; &amp;forall; &amp;rArr; &amp;hArr;&lt;br&gt;
&amp;rarr; &amp;harr; &amp;uarr;&lt;br&gt;
| valign=&quot;middle&quot; | &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;int; &amp;amp;sum; &amp;amp;prod; &amp;amp;radic; &amp;amp;minus; &amp;amp;plusmn; &amp;amp;infin;
&amp;amp;asymp; &amp;amp;prop; &amp;amp;equiv; &amp;amp;ne; &amp;amp;le; &amp;amp;ge;
&amp;amp;times; &amp;amp;middot; &amp;amp;divide; &amp;amp;part; &amp;amp;prime; &amp;amp;Prime;
&amp;amp;nabla; &amp;amp;permil; &amp;amp;deg; &amp;amp;there4; &amp;amp;alefsym; &amp;amp;oslash;
&amp;amp;isin; &amp;amp;notin; &amp;amp;cap; &amp;amp;cup; &amp;amp;sub; &amp;amp;sup; &amp;amp;sube; &amp;amp;supe;
&amp;amp;not; &amp;amp;and; &amp;amp;or; &amp;amp;exist; &amp;amp;forall; &amp;amp;rArr; &amp;amp;hArr;
&amp;amp;rarr; &amp;amp;harr; &amp;amp;uarr;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| &lt;i&gt;x&lt;/i&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;ge;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;0 true.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;i&gt;x&lt;/i&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;ge;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;nbsp;0 true.
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
'''Complexe formule:'''&lt;br&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;math&gt;\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;math&gt;\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|}

== Meer hulp ==
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]]
* [[:Categorie:Help]]

[[Categorie:Help|Instructies]]</text>
      <sha1>l3xc2vkjhjw1apv9r83hdcl1d6ya0l8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431276</id>
      <parentid>431275</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T11:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Mogelijkheden voor gebruik - deel 1</comment>
      <origin>431276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12579" sha1="sfx3vjka8fa89yl2uzy51dvenp1to12" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Deze pagina geeft uitleg over hoe Wikibooks werkt. Meedoen is erg gemakkelijk, en vooral een kwestie van gewoon beginnen. Fouten maken is namelijk niet erg: die worden even gemakkelijk weer hersteld. Maar hieronder toch wat uitleg.

== Account ==
Een account is niet verplicht maar wel handig voor het gemakkelijk kunnen benutten van de hulpmiddelen en als u bewerkingen gaat uitvoeren. Een account is helemaal gratis en u kunt desgewenst een alias of schuilnaam gebruiken om anoniem te blijven.&lt;br&gt;
Zie [[Help:Account]] voor de ins en outs.

== Zoeken en vinden ==
* '''Zoeken''': zie [[Help:Zoeken]]. 
* '''Navigatie''': zie [[Help:Navigatie]] voor de vele mogelijkheden om rechtstreeks naar een pagina binnen en buiten Wikibooks te klikken.

== Mogelijkheden voor gebruik ==
Wikibooks is bedoeld voor leerboeken, studieboeken, handleidingen, instructies, ander lesmateriaal en algemene informatieve teksten in boekvorm. 
* Iedereen mag de wikiboeken en andere teksten in Wikibooks gebruiken en hergebruiken, zoveel als men wil en in de vorm die men kiest, mits men zich aan de Licentievoorwaarden houdt die onderaan elke pagina zijn vermeld. Op moment van schrijven bestaat die uit de [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.nl Creative Commons Naamsvermelding-GelijkDelen licentie]. Voor de getoonde afbeeldingen en andere mediabestanden geldt de licentie op de beschrijvingspagina in Wikimedia Commons ervan (klik op zo'n afbeelding of ander medium en klik dóór naar de beschrijvingspagina). 
* Faciliteiten: 
** Uiteraard kan men de wikiboeken online (laten) lezen, zoals ze zijn.
** Men kan ook een wikiboek dat men in de klas wil gebruiken, aanpassen voor die klas. Zie daarvoor [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken#Een leerboek op maat maken|Een leerboek op maat maken]]. Als men een wikboek wil kopiëren en vervolgens in de schoolomgeving of elders wil uploaden/plakken en eventueel aanpassen, dan gelden de voorwaarden uit de hierboven vermelde licentie (o.a. bronvermelding en ook voor de aangepaste versie deze licentie laten gelden). 
** Downloaden, pdf-files maken, printen en inbinden (zie faciliteit), boek aanmaken, 
** Zie ook: [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren|Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren]]

== Beginnen ==
Zoek een hoofdstuk waar u iets aan wilt toevoegen of anderszins verbeteren. 

Wikibooks werkt met een heel eenvoudig basisprincipe. Klik op '''bewerk''' (link bovenaan een Wikibook-pagina). U komt dan op een pagina met een bewerkingsvenster waarop de inhoud van die pagina staat. Typ uw tekst.
* Klik vervolgens helemaal onderaan op &quot;Bewerking ter controle bekijken&quot;. Zo kunt u kijken of de pagina wel gaat worden zoals u had bedoeld. Als dat niet zo is: verbeter de tekst. 
* In het tekstveldje achter &quot;Samenvatting:&quot; geeft u kort aan wat u gewijzigd hebt (en geen samenvatting van het artikel dat u zojuist geschreven hebt). Deze tekst wordt getoond in het overzicht, dat u krijgt wanneer u op &quot;Recente wijzigingen&quot; klikt.
* Klik op &quot;Pagina opslaan&quot; als die klaar is! 

== Overleggen ==
Boven elke pagina vindt u de link &quot;overleg&quot;. Hierin kunt u een vraag, opmerking of suggestie posten voor de betreffende pagina. Dit kunt u op dezelfde manier doen als wanneer u een pagina bewerkt, waarbij u er wél op moet letten om uw tekst netjes onder die van een ander (indien aanwezig) te zetten. En u ondertekent door '&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;' (zonder aanhalingstekens) achter uw bericht te zetten. Zie [[Help:Overlegpagina]] voor meer informatie. 

== Een nieuw hoofdstuk beginnen ==
Om een nieuw hoofdstuk te beginnen plaatst u eerst in de inhoudsopgave van het wikiboek een nieuwe link naar dat hoofstuk. Klik daarvoor op &quot;Bewerken&quot; op de voorpagina van het betreffende wikiboek. Kopieer een bestaand hoofdstuk uit de inhoudsopgave en plak die op de plaats waar het nieuwe hoofdstuk moet komen. Pas de titel van het hoofdstuk aan (twee maal). Klik op &quot;Bewerking ter controle bekijken. Als het er goed uitziet (met het nieuwe hoofdstuk als rode link), publiceer dan de wijziging. Klik vervolgens op de rode link om het hoofdstuk te beginnen. 

Als er geen inhoudsopgave is of alleen een korte helemaal rechts: Een nieuwe wikiboek-pagina kan je ook aanmaken door te zoeken naar de titel van het nieuwe hoofdstuk. Doe dat door te zoeken met ''Titel wikiboek/Hoofdstuknaam'', bijvoorbeeld ''Aardrijkskunde/Het weer''. Zorg dat zowel de boektitel als de hoofdstuknaam met een hoofdletter beginnen en het geheel correct is gespeld. Er verschijnt nu bovenaan de zoekresultaten een rode link. Klik daarop om het hoofdstuk te beginnen. 

Zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven]] vanaf stap 2 voor het vervolg.

Voer ook de acties &quot;sjabloon inhoudstabel&quot; en &quot;koppelen aan Wikidata-item&quot; van [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] uit.

== Een nieuw boek beginnen == 
Voor het maken van een nieuw Wikiboek: zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]].

== Wiki opmaak ==
Met wiki opmaak kunt u tekst laten inspringen, tekst opmaken, links maken, lijsten en labels maken, subpagina's maken, tabellen maken, speciale tekens invoegen,... Indien u iets geleerd hebt en u dit wilt uitproberen dan kan u eens [[Wikibooks:Zandbak|oefenen in de zandbak]].

In de linkerkolom van de onderstaande tabel, kan je zien welke effecten er mogelijk zijn. In de rechterkolom kan je zien hoe je deze effecten bereikt. Met andere woorden, om tekst er uit te laten zien zoals in de linkerkolom, typ je de code die je ziet in de rechterkolom.

=== Hoofdstukken, paragrafen en lijsten ===

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|-
|
&lt;span style=&quot;font-size:150%&quot;&gt; Nieuw hoofdstuk &lt;/span&gt;
&lt;!-- lijn --&gt;----&lt;!-- einde lijn --&gt;

&lt;b&gt;&lt;span style=&quot;font-size:135%&quot;&gt; Ondertitel&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;

&lt;b&gt;&lt;span style=&quot;font-size:120%&quot;&gt; Onderondertitel&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;

== Nieuw hoofdstuk ==

=== Ondertitel ===

====Onderondertitel ====
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
Met een lege lijn

start je een nieuwe paragraaf.
|
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
Met een lege lijn

start je een nieuwe paragraaf.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Je kan een lijn afbreken&lt;br&gt;
zonder een nieuwe paragraaf te beginnen.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Je kan een lijn afbreken&lt;br&gt;
zonder een nieuwe paragraaf te beginnen.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
* Lijsten maken is makkelijk:
** start elke regel met een sterretje
*** meer sterretjes geeft meer inspringing
*Een nieuwe regel
*in een lijst 
geeft het einde van de lijst aan.
*natuurlijk
*kan je
*opnieuw beginnen
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;* Lijsten maken is makkelijk:
** start elke regel met een sterretje
*** meer sterretjes geeft meer inspringing
*Een nieuwe regel
*in een lijst 
geeft het einde van de lijst aan.
*natuurlijk
*kan je
*opnieuw beginnen
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
# Genummerde lijsten
## zijn erg gestructureerd
## gemakkelijk te volgen
#Een nieuwe regel
#in een lijst 
geeft het einde aan van de lijst.
#Nieuwe nummering begint
#bij 1.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;# Genummerde lijsten
## zijn erg gestructureerd
## gemakkelijk te volgen
#Een nieuwe regel
#in een lijst 
geeft het einde aan van de lijst.
#Nieuwe nummering begint
#bij 1.
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
:Een dubbele punt aan het begin van een paragraaf laat deze paragraaf inspringen.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;:Een dubbele punt aan het begin van een
paragraaf laat deze paragraaf inspringen.
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|}

=== Links ===


{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|- valign=&quot;top&quot;
| Meer info vind je op [[Hoe maak je het]].
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Meer info vind je op [[Hoe maak je het]].&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Link met een andere tekst: [[Europa_Frankrijk_Nice|de stad Nice]].
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Link met een andere tekst:
[[Europa_Frankrijk_Nice|de stad Nice]].&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Externe links: [https://www.nupedia.com Nupedia], [https://www.nupedia.com]
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Externe links: [https://www.nupedia.com Nupedia],
[https://www.nupedia.com]&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|}

=== Tekens ===
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|- valign=&quot;top&quot;
|
''Cursieve tekst'', '''Vette tekst'''.

(gebruik enkele aanhalingstekens, geen dubbele)
|
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;''Cursieve tekst'', '''Vette tekst''', '''''Heel vette tekst'''''.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Umlauts en accenten:'''

è é ê ë ì í

&amp;Agrave; &amp;Aacute; &amp;Acirc; &amp;Atilde; &amp;Auml; &amp;Aring;&lt;br&gt;
&amp;AElig; &amp;Ccedil; &amp;Egrave; &amp;Eacute; &amp;Ecirc; &amp;Euml;&lt;br&gt;
&amp;Igrave; &amp;Iacute;
&amp;Icirc; &amp;Iuml; &amp;Ntilde; &amp;Ograve;&lt;br&gt;
&amp;Oacute; &amp;Ocirc; &amp;Otilde;
&amp;Ouml; &amp;Oslash; &amp;Ugrave;&lt;br&gt;
&amp;Uacute; &amp;Ucirc; &amp;Uuml; &amp;szlig;
&amp;agrave; &amp;aacute;&lt;br&gt;
&amp;acirc; &amp;atilde; &amp;auml; &amp;aring; &amp;aelig;
&amp;ccedil;&lt;br&gt;
&amp;egrave; &amp;eacute; &amp;ecirc; &amp;euml; &amp;igrave; &amp;iacute;&lt;br&gt;
&amp;icirc; &amp;iuml; &amp;ntilde; &amp;ograve; &amp;oacute; &amp;ocirc;&lt;br&gt;
&amp;oelig; &amp;otilde;
&amp;ouml; &amp;oslash; &amp;ugrave; &amp;uacute;&lt;br&gt;
&amp;ucirc; &amp;uuml; &amp;yuml;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;

è é ê ë ì í

&amp;amp;Agrave; &amp;amp;Aacute; &amp;amp;Acirc; &amp;amp;Atilde; &amp;amp;Auml; &amp;amp;Aring;
&amp;amp;AElig; &amp;amp;Ccedil; &amp;amp;Egrave; &amp;amp;Eacute; &amp;amp;Ecirc; &amp;amp;Euml;
&amp;amp;Igrave; &amp;amp;Iacute; &amp;amp;Icirc; &amp;amp;Iuml; &amp;amp;Ntilde; &amp;amp;Ograve;
&amp;amp;Oacute; &amp;amp;Ocirc; &amp;amp;Otilde; &amp;amp;Ouml; &amp;amp;Oslash; &amp;amp;Ugrave;
&amp;amp;Uacute; &amp;amp;Ucirc; &amp;amp;Uuml; &amp;amp;szlig; &amp;amp;agrave; &amp;amp;aacute;
&amp;amp;acirc; &amp;amp;atilde; &amp;amp;auml; &amp;amp;aring; &amp;amp;aelig; &amp;amp;ccedil;
&amp;amp;egrave; &amp;amp;eacute; &amp;amp;ecirc; &amp;amp;euml; &amp;amp;igrave; &amp;amp;iacute;
&amp;amp;icirc; &amp;amp;iuml; &amp;amp;ntilde; &amp;amp;ograve; &amp;amp;oacute; &amp;amp;ocirc;
&amp;amp;oelig; &amp;amp;otilde; &amp;amp;ouml; &amp;amp;oslash; &amp;amp;ugrave; &amp;amp;uacute;
&amp;amp;ucirc; &amp;amp;uuml; &amp;amp;yuml;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Punctuatie:'''&lt;br&gt;
&amp;iquest; &amp;iexcl; &amp;laquo; &amp;raquo; &amp;sect; &amp;para;&lt;br&gt;
&amp;dagger; &amp;Dagger; &amp;bull; - &amp;ndash; &amp;mdash;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;iquest; &amp;amp;iexcl; &amp;amp;laquo; &amp;amp;raquo; &amp;amp;sect; &amp;amp;para;
&amp;amp;dagger; &amp;amp;Dagger; &amp;amp;bull; - &amp;amp;ndash; &amp;amp;mdash;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Commerciële symbolen:'''&lt;br&gt;
&amp;trade; &amp;copy; &amp;reg; &amp;cent; &amp;euro; &amp;yen;&lt;br&gt;
&amp;pound; &amp;curren;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;trade; &amp;amp;copy; &amp;amp;reg; &amp;amp;cent; &amp;amp;euro; &amp;amp;yen;
&amp;amp;pound; &amp;amp;curren;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot; id=&quot;subscript&quot;
| Subscript: x&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;br&gt;
Superscript: x&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; or x&amp;sup2;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Subscript: x&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
Superscript: x&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; of x&amp;amp;sup2;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| '''Griekse tekens:'''&lt;br&gt;
&amp;alpha; &amp;beta; &amp;gamma; &amp;delta; &amp;epsilon; &amp;zeta;&lt;br&gt;
&amp;eta; &amp;theta; &amp;iota; &amp;kappa; &amp;lambda; &amp;mu; &amp;nu;&lt;br&gt;
&amp;xi; &amp;omicron; &amp;pi; &amp;rho;  &amp;sigma; &amp;sigmaf;&lt;br&gt;
&amp;tau; &amp;upsilon; &amp;phi; &amp;chi; &amp;psi; &amp;omega;&lt;br&gt;
&amp;Gamma; &amp;Delta; &amp;Theta; &amp;Lambda; &amp;Xi; &amp;Pi;&lt;br&gt;
&amp;Sigma; &amp;Phi; &amp;Psi; &amp;Omega;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;alpha; &amp;amp;beta; &amp;amp;gamma; &amp;amp;delta; &amp;amp;epsilon; &amp;amp;zeta;
&amp;amp;eta; &amp;amp;theta; &amp;amp;iota; &amp;amp;kappa; &amp;amp;lambda; &amp;amp;mu; &amp;amp;nu;
&amp;amp;xi; &amp;amp;omicron; &amp;amp;pi; &amp;amp;rho;  &amp;amp;sigma; &amp;amp;sigmaf;
&amp;amp;tau; &amp;amp;upsilon; &amp;amp;phi; &amp;amp;chi; &amp;amp;psi; &amp;amp;omega;
&amp;amp;Gamma; &amp;amp;Delta; &amp;amp;Theta; &amp;amp;Lambda; &amp;amp;Xi; &amp;amp;Pi;
&amp;amp;Sigma; &amp;amp;Phi; &amp;amp;Psi; &amp;amp;Omega;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Wiskundige tekens:'''&lt;br&gt;
&amp;int; &amp;sum; &amp;prod; &amp;radic; &amp;minus; &amp;plusmn; &amp;infin;&lt;br&gt;
&amp;asymp; &amp;prop; &amp;equiv; &amp;ne; &amp;le; &amp;ge;&lt;br&gt;
&amp;times; &amp;middot; &amp;divide; &amp;part; &amp;prime; &amp;Prime;&lt;br&gt;
&amp;nabla; &amp;permil; &amp;deg; &amp;there4; &amp;alefsym; &amp;oslash;&lt;br&gt;
&amp;isin; &amp;notin; &amp;cap; &amp;cup; &amp;sub; &amp;sup; &amp;sube; &amp;supe;&lt;br&gt;
&amp;not; &amp;and; &amp;or; &amp;exist; &amp;forall; &amp;rArr; &amp;hArr;&lt;br&gt;
&amp;rarr; &amp;harr; &amp;uarr;&lt;br&gt;
| valign=&quot;middle&quot; | &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;int; &amp;amp;sum; &amp;amp;prod; &amp;amp;radic; &amp;amp;minus; &amp;amp;plusmn; &amp;amp;infin;
&amp;amp;asymp; &amp;amp;prop; &amp;amp;equiv; &amp;amp;ne; &amp;amp;le; &amp;amp;ge;
&amp;amp;times; &amp;amp;middot; &amp;amp;divide; &amp;amp;part; &amp;amp;prime; &amp;amp;Prime;
&amp;amp;nabla; &amp;amp;permil; &amp;amp;deg; &amp;amp;there4; &amp;amp;alefsym; &amp;amp;oslash;
&amp;amp;isin; &amp;amp;notin; &amp;amp;cap; &amp;amp;cup; &amp;amp;sub; &amp;amp;sup; &amp;amp;sube; &amp;amp;supe;
&amp;amp;not; &amp;amp;and; &amp;amp;or; &amp;amp;exist; &amp;amp;forall; &amp;amp;rArr; &amp;amp;hArr;
&amp;amp;rarr; &amp;amp;harr; &amp;amp;uarr;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| &lt;i&gt;x&lt;/i&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;ge;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;0 true.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;i&gt;x&lt;/i&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;ge;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;nbsp;0 true.
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
'''Complexe formule:'''&lt;br&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;math&gt;\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;math&gt;\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|}

== Meer hulp ==
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]]
* [[:Categorie:Help]]

[[Categorie:Help|Instructies]]</text>
      <sha1>sfx3vjka8fa89yl2uzy51dvenp1to12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Gebruik van links</title>
    <ns>12</ns>
    <id>2475</id>
    <revision>
      <id>431255</id>
      <parentid>431019</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Naar andere Wikibooks (taallinks) */ Update: niet via taallinks, maar via Wikidata</comment>
      <origin>431255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17244" sha1="59p4x0vzf5ie7m07552lozx7etytj7e" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}

Op deze pagina is een overzicht te vinden over links. U kunt hier allereerst vinden hoe u kunt linken. Daarnaast worden enkele manieren genoemd om zo mooi mogelijk te linken. [[#Overzicht|Onderin]] is een overzicht te vinden waarin deze pagina in een tabel wordt samengevat.

==Interne links==
Onder interne links verstaan we links die binnen het Nederlandstalige Wikibooksproject uitkomen.

Een interne link kan worden aangemaakt door dubbele blokhaken om de naam van het gelinkte artikel neer te zetten. &lt;nowiki&gt;[[Kookboek/Oliebollen]]&lt;/nowiki&gt; resulteert bijvoorbeeld in [[Kookboek/Oliebollen]]. 

Hoewel artikelnamen altijd moeten beginnen met een hoofdletter, mag de eerste letter van de link, indien gewenst ook klein zijn. &lt;nowiki&gt;[[kookboek/Zout]]&lt;/nowiki&gt; linkt nog altijd naar [[Kookboek/Zout]]. Merk hierbij wel op dat een andere hoofdletter in de artikelnaam, die niet aan het begin staat, in de link wel als hoofdletter geschreven moet worden. Een elegante manier om dit op te lossen is [[#Linken met alternatieve tekst|hieronder]] opgenomen.

Let op dat u, wanneer u linkt naar andere naamruimten binnen Wikibooks, de betreffende naamruimte meeneemt in de link. &lt;nowiki&gt;[[Overleg:Hoofdpagina]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[Overleg:Hoofdpagina]], terwijl &lt;nowiki&gt;[[Hoofdpagina]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[Hoofdpagina]].

===Linken met alternatieve tekst===
Vaak is het niet elegant om de artikelnaam te gebruiken als link, bijvoorbeeld omdat de artikelnaam in de context van de pagina niet mooi uitkomt. Gelukkig is hiervoor een oplossing, namelijk linken met alternatieve tekst.

Met alternatieve tekst kunt u linken naar een artikel, terwijl de link zelf niet gelijk is aan de artikelnaam. Als u bijvoorbeeld &lt;nowiki&gt;[[Kookboek/Oliebollen|oudejaarslekkernij]]&lt;/nowiki&gt; intypt, resulteert dat in [[Kookboek/Oliebollen|oudejaarslekkernij]], een link naar het artikel over oliebollen, maar met de weergegeven tekst ''oudejaarslekkernij''. Deze functie is bijzonder handig wanneer de naam van een artikel niet goed in het zinsverband past.&lt;br&gt;
NB Het verticale streepje, | kunt u vinden boven de '''enter'''-toets bij de US qwerty layout. Bij de Belgische layout is dit als 3e teken vermeld op de toets met 1 en &amp;, uiterst links bovenaan.

In sommige gevallen, voornamelijk bij meervouden, is er zelfs een nog gemakkelijker oplossing. Stel dat u wilt linken naar het artikel ''Kookboek'', maar u wilt de meervoudsvorm gebruiken. Dan hoeft u geen gebruik te maken van een | (een zogenaamde pipe). Als u &lt;nowiki&gt;[[kookboek]]en&lt;/nowiki&gt; intypt, resulteert dat in [[kookboek]]en, de pagina ''Kookboek'', met als weergegeven tekst ''kookboeken''. Dit kan gebruikt worden voor alle woorden die voor een deel bestaan uit een woord dat de titel van een artikel is.

Bij [[Help:Doorverwijspagina|doorverwijspagina's]] komt het vaak voor dat een tekst &quot;xxx&quot; gelinkt moet worden naar de pagina &quot;xxx (yyy)&quot;. Hiervoor bestaat de zogenaamde pipe-truc: wanneer u &lt;nowiki&gt;[[Java (eiland)|]]&lt;/nowiki&gt; (dus met pipe, maar zonder tekst na de pipe) invoert, wordt dat automatisch veranderd en verschijnt de tekst alsof u &lt;nowiki&gt;[[Java (eiland)|Java]]&lt;/nowiki&gt; had gebruikt. Ditzelfde procédé werkt ook voor naamruimtes: &lt;nowiki&gt;[[Wikibooks:Links|]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[Wikibooks:Links|Links]].

===Subpagina's===
&lt;!-- NB De links in deze sectie zijn fake! De voorbeelden werken alleen op [[Kookboek]] resp. subpagina's. --&gt;
In links naar subpagina's mag de titel van de hoofdpagina weggelaten worden. Een extra slash ná de titel onderdrukt de slash in de weergave van de link.

* Op elke pagina van een boek:
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/Appel]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geplaatst op Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Appel|/Appel]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/Appel/]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geplaatst op Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Appel|Appel]]

:Op een subpagina van een boek geeft deze techniek een link naar een subsubpagina:
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/sub]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op Kookboek/Appel &amp;rarr; [[Kookboek/Appel/sub|/sub]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/sub/]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op Kookboek/Appel &amp;rarr; [[Kookboek/Appel/sub|sub]]

*Op een '''subpagina''' van een boek:
::Twee puntjes kunnen de titel van de hoofdpagina vervangen.
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[../]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op een subpagina van Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[../Peer]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op een ''andere'' subpagina van Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Peer]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[../Peer/]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op een ''andere'' subpagina van Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Peer|Peer]]

===Linken naar een oude versie===
&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;[[Speciaal:Permalink/6304]]]] geeft een link naar een specifieke versie van een pagina; het getal is de &quot;oldid&quot; die in de url van de link &quot;Permalink&quot; in de linker kolom te vinden is.

===Verschillen tussen versies===
&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;[[Special:Diff/6304/402920]]]] geeft een link naar de verschillen tussen twee versies van een pagina. Ook is een vergelijking tussen ''verschillende pagina's'' mogelijk, zo toont &lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;[[Special:Diff/402920/402918]]]] een vergelijking tussen [[Kookboek/Appel|appels]] en [[Kookboek/Peer|peren]].&lt;!-- het kan dus wél ;-p --&gt;

===Naar nog niet bestaande artikelen===
Voor links naar nog niet bestaande artikelen of andere pagina's wordt dezelfde code gebruikt als voor links naar bestaande onderdelen op Wikibooks. &lt;nowiki&gt;[[Link naar nog niet bestaande pagina]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[Link naar nog niet bestaande pagina]]. Hoewel een link naar een niet-bestaand artikel er anders uitziet dan een link naar wel bestaand artikel, gaat het maken van de link op dezelfde manier. Het grote voordeel van deze methode is dat de links al goed staan op het moment dat iemand het beoogde artikel aanmaakt.

Let op dat u in uw link een schrijfwijze gebruikt conform de richtlijnen in [[Help:Het benoemen van een pagina|het benoemen van een pagina]]. U zorgt hiermee dat als mensen via uw link een pagina aanmaken, de pagina ook meteen de juiste heeft. Gebruik dus geen &lt;nowiki&gt;[[fOuTePag!n4TiTe1]]&lt;/nowiki&gt;, maar een &lt;nowiki&gt;[[Goede paginatitel]]&lt;/nowiki&gt;.

===Categorielinks===
Het linken naar categorieën is niet gebruikelijk maar kan in bepaalde situaties gewenst zijn. Door het toevoegen van een &quot;:&quot; (dubbele punt) wordt voorkomen dat het artikel zelf wordt gecategoriseerd. Dus &lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Wikibooks]]&lt;/nowiki&gt; is een manier om een link te maken naar [[:Categorie:Wikibooks]]

Wanneer u echter &lt;nowiki&gt;[[Categorie:Wikibooks]]&lt;/nowiki&gt; schrijft, dus zonder dubbele punt ervoor, komt het betreffende artikel zélf in deze categorie terecht. Ook zal dan onderaan de pagina een boxje verschijnen met een link naar de betreffende categorie. Wikibooks-NL maakt intensief gebruik van een klassificering van artikelen in categorieën. Zie ook de pagina over [[Help:Gebruik van categorieën|het gebruik van categorieën]].

===Redirects===
Met redirects is het mogelijk om vanuit een bepaalde pagina automatisch naar een bepaalde andere pagina doorgeschakeld te worden. Zo is bijvoorbeeld [[PHP]] een redirect naar [[Programmeren in PHP]]. Met een redirect kan een pagina dus gemakkelijker gevonden worden omdat niet de exacte titel in het zoekvenster hoeft te worden opgegeven. Op deze manier kunt u bijvoorbeeld artikelen met veel verschillende namen naar één centraal artikel doen verwijzen.

Een redirect kunt u aanmaken door de tekst &lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[Pagina waarnaar verwezen moet worden]]&lt;/nowiki&gt; in te typen. Op de pagina [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Php&amp;action=edit Php] staat bijvoorbeeld de tekst ''&lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[Programmeren in PHP]]&lt;/nowiki&gt;'', zodat deze pagina direct naar [[Programmeren in PHP]] doorverwijst. Zie verder [[Help:Redirect]] voor meer informatie over redirects.
&lt;!--
===Linken naar afbeeldingen en andere media===
Indien u alleen een link naar een afbeelding, een geluidsfragment of film wilt plaatsen, gebruik dan de Media-naamruimte. &lt;nowiki&gt;[[Media:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt; (dus &quot;Media&quot; in plaats van &quot;Afbeelding&quot;) resulteert in [[Media:Aardhommel_kleine.jpg]]. Ook hierbij kunt u een alternatieve tekst opgeven d.m.v. een &quot;|&quot; (pipe).--&gt;

===Naar de beschrijvingpagina van een afbeelding linken===
Wanneer u op een overlegpagina een afbeelding wilt bespreken, kan het nodig zijn om naar de beschrijvingspagina van de afbeelding te linken. Dit gaat heel eenvoudig via met behulp van een dubbele punt. &lt;nowiki&gt;[[:Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[:Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg]]. Hiermee wordt dus slechts de link naar de afbeelding opgenomen in plaats van de hele afbeelding. Zie [[Help:Gebruik van afbeeldingen]] voor meer uitleg over afbeeldingen.

==Links naar andere Wikimedia-projecten==
===Naar andere Wikibooks (taallinks)===
Taallinks, ook wel ''interwiki's'' genoemd, zijn links die verwijzen naar artikelen met hetzelfde onderwerp op andere Wikibooks. Dergelijke links worden vastgelegd in Wikidata. Zie [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] voor het koppelen van Wikibooks-pagina's aan Wikidata-items, ook voor andere talen. 

Ter illustratie, het artikel ''[[Kookboek/Zout|Kookboek:Zout]]'' gaat over hetzefde onderwerp als het artikel ''[[:en:Cookbook:Salt|Cookbook:Salt]]'' van de Engelstalige Wikibooks. Bovenaan de pagina staat &quot;5 talen&quot;. Klik daarop om te zien in welke andere Wikibooks over zout is geschreven. Ze zijn allemaal gekoppeld via Wikidata-item [[d:Q11254|Q11254]]. Dat Wikidata-item vind je helemaal rechtsonder op [[Kookboek/Zout|Kookboek:Zout]]. In het Wikidata-item staan de zes pagina's bijna onderaan vermeld, onder het kopje Wikibooks.

===Naar andere Wikibooks (&quot;gewone&quot; links)===
Soms kan het voorkomen dat u naar een anderstalige pagina wilt verwijzen, maar niet via een taallink links in het scherm, maar gewoon in de tekst. Dit kan bijvoorbeeld voorkomen als u in de [[Wikibooks:Lerarenkamer|lerarenkamer]] wilt verwijzen naar een anderstalige pagina om anderen op de hoogte te brengen van de opmaak van die pagina. Dit kunt u bereiken door &lt;nowiki&gt;[[:xx:blabla]]&lt;/nowiki&gt; te typen. Hier betekent de &quot;:&quot; (dubbele punt) dat de link geen interwiki is en dus niet links in het scherm, maar midden in de tekst moet worden weergegeven. '''xx''' is een door u gekozen taalcode ({{Wp|en:List of ISO 639 language codes|Overzicht taalcodes}}, Engelstalig, gebruik Set 1.) en de tekst na de taalcode is de titel van de gewenste pagina.

&lt;nowiki&gt;[[:en:Wikibooks:Community Portal|Het engelstalige gebruikersportaal]]&lt;/nowiki&gt; resulteert bijvoorbeeld in [[:en:Wikibooks:Community Portal|Het Engelstalige gebruikersportaal]].

===Naar Wikipedia===
Voor verwijzingen naar een Wikipedia-artikel bestaat een sjabloon, zie [[Sjabloon:Wp]]. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Dutch language|Dutch language}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in {{Wp|en:Dutch language|Dutch language}}. Als u wilt linken naar de Nederlandstalige Wikipedia (wat waarschijnlijk vaker voorkomt dan een anderstalige), hoeft u niet verplicht een taalcode in te voeren. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|Wiskunde|Wiskunde}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in {{Wp|Wiskunde|Wiskunde}}. De laatste term kan weg gelaten worden, dus &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|Wiskunde}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; werkt ook.

===Naar andere zusterprojecten===
Ook voor het linken naar andere zusterprojecten geldt hetzelfde principe, waarbij ook weer geldt dat als u naar de specifieke Nederlandstalige versie wilt linken, u geen taalcode hoeft te gebruiken. Ook voor meertalige projecten is een taalcode niet nodig, omdat ze allen op hetzelfde domein zitten.

====Meertalige projecten op één domein====
*&lt;nowiki&gt;[[m:Main Page|Hoofdpagina van Meta]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[m:Main Page|Hoofdpagina van Meta]]
*&lt;nowiki&gt;[[commons:Main Page|Hoofdpagina van Commons]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[commons:Main Page|Hoofdpagina van Commons]].
*&lt;nowiki&gt;[[wikispecies:Main Page|Hoofdpagina van Wikispecies]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[wikispecies:Main Page|Hoofdpagina van Wikispecies]].

====Projecten die per taal op een eigen domein zitten====
*&lt;nowiki&gt;[[wikt:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiwoordenboek]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[wikt:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiwoordenboek]].
*&lt;nowiki&gt;[[n:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikinews]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[n:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikinews]].
*&lt;nowiki&gt;[[q:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiquote]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[q:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiquote]].
*&lt;nowiki&gt;[[s:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikisource]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[s:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikisource]].

==Externe links==
Onder externe links verstaan we links die buiten het Nederlandstalige Wikibooksproject uitkomen.

De gemakkelijkste manier om extern te linken is gewoon de url in te typen. &lt;nowiki&gt;https://www.dmoz.org/&lt;/nowiki&gt; resulteert in https://www.dmoz.org/.

Merk op dat u de volledige URL opneemt. Een link zonder bijvoorbeeld '''&lt;nowiki&gt;https://&lt;/nowiki&gt;''', zal niet als link worden weergegeven, maar gewoon als tekst verschijnen.

===Met alternatieve tekst===
Door middel van het plaatsen van '''enkele''' blokhaken om de URL en de tekst die de link moet aangeven kunt u extern linken, terwijl niet de link, maar een alternatieve tekst wordt weergegeven.
&lt;nowiki&gt;[https://www.dmoz.org/ Dmoz, het open directory project]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [https://www.dmoz.org/ Dmoz, het open directory project]. Let op, in tegenstelling tot een verticale streep gebruiken we hier een ''spatie'' om de scheiding tussen de URL en de weer te geven tekst aan te geven.

&lt;nowiki&gt;[https://www.dmoz.org/]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [https://www.dmoz.org/], dus als een voetnoot.

==Linken binnen de pagina==
Soms wilt u iemand specifiek naar een bepaalde kop in een pagina verwijzen. Ook dit is mogelijk binnen Wikibooks. &lt;nowiki&gt;[[#Externe links|Uitleg over de externe links]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[#Externe links|Uitleg over de externe links]]. Wanneer u op die link klikt zal u binnen de pagina naar de kop ''Externe links'' worden verwezen. Wanneer deze kop niet op de betreffende pagina bestaat zal klikken op de link geen effect hebben.

Het is ook mogelijk om vanaf een artikel te linken naar een bepaald onderdeel van een ander artikel. Zo verwijst &lt;nowiki&gt;[[Help:Overzicht tekstopmaak#Inspringen|Uitleg over hoe je kunt inspringen]]&lt;/nowiki&gt; naar [[Help:Overzicht tekstopmaak#Inspringen|Uitleg over hoe je kunt inspringen]], dus de kop ''Inspringen'' op de pagina ''Help:Overzicht tekstopmaak''.
&lt;!--
===&quot;Verankeringen&quot; maken===
Merk op dat bovenstaande methode alleen werkt bij koppen. Stel voor dat u naar iets anders wilt linken dan een kop en de bijbehorende tekst, bijvoorbeeld een tabel. Hiervoor moet u een id-atribuut toevoegen aan de [[HyperText Markup Language|HTML-tag]] om straks aan te kunnen geven waarnaar gelinkt wordt. Vaak komt dit neer op het plaatsen van een div-tag. Plaats voor de sectie waarnaar gelinkt gaat worden &lt;nowiki&gt;&lt;div id=&quot;Identificatie&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; waarbij &quot;Identificatie&quot; een uniek sleutelwoord is, dat later wordt gebruikt in de interne link. Sluit de sectie af met &lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt;.

De bijbehorende interne link valt op de eerder genoemde manier te maken, dus &lt;nowiki&gt;[[#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt; of &lt;nowiki&gt;[[Artikelnaam#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt;.

Merk op dat deze manier van interne links maken zeer handig is om voetnoten te maken. Gebruik dan id's als &quot;1&quot; of &quot;voetnoot1&quot; en om de verwijzingen te laten 'zweven' boven de tekst, zoals gewoon bij verwijzingen naar voetnoten, kunt u &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;vertical-align: super&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; en &lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; om de verwijzing plaatsen.--&gt;

==Overzicht==
{|
|- bgcolor=#abcdef
!In te typen
!Weergegeven tekst
!Linkt naar
!Alternatieve tekst toe te voegen achter een pipe?
|-
|&lt;nowiki&gt;[[Hoofdpagina]]&lt;/nowiki&gt;
|Hoofdpagina
|De &quot;Hoofdpagina&quot;
|Ja
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|&lt;nowiki&gt;[[kookboek]]en&lt;/nowiki&gt;
|kookboeken
|Het artikel &quot;Kookboek&quot;
|Nee
|- 
|&lt;nowiki&gt;[[Gebruiker:Jan|Jan]]&lt;/nowiki&gt;
|Jan
|De gebruikerspagina &quot;Gebruiker:Jan&quot;
|Nee
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|&lt;nowiki&gt;[[en:Cookbook:Salt]]&lt;/nowiki&gt;
|English
|Het artikel &quot;Cookbook:Salt&quot; op de Engelstalige Wikipedia
|Nee
|- 
|&lt;nowiki&gt;[[:Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
|Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg
|De omschrijvingspagina &quot;Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg&quot;
|Ja
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;[[w:en:Dutch language]]&lt;/nowiki&gt;
|w:en:Dutch language
|Het artikel &quot;Dutch language&quot; op de Engelstalige Wikipedia
|Ja
|- 
|&lt;nowiki&gt;https://www.dmoz.org/&lt;/nowiki&gt;
|&lt;nowiki&gt;https://www.dmoz.org/&lt;/nowiki&gt;
|De website &quot;&lt;nowiki&gt;https://www.dmoz.org/&lt;/nowiki&gt;&quot;
|Nee
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;[https://www.dmoz.org/]&lt;/nowiki&gt;
|[1]
|De website &quot;&lt;nowiki&gt;https://www.dmoz.org/&lt;/nowiki&gt;&quot;
|Nee
|- 
|&lt;nowiki&gt;[https://www.dmoz.org/ Dmoz]&lt;/nowiki&gt;
|Dmoz
|De website &quot;&lt;nowiki&gt;https://www.dmoz.org/&lt;/nowiki&gt;&quot;
|Nee
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[Php]]&lt;/nowiki&gt;
|(Doorschakeling naar het artikel &quot;Programmeren in PHP&quot;)
|Het artikel &quot;Programmeren in PHP&quot;
|Nee
|- 
|&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Taal]]&lt;/nowiki&gt;
|Categorie:Taal
|De categoriepagina &quot;Categorie:Taal&quot;
|Ja
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;[[#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt;
|#Identificatie
|De kop &quot;Identificatie&quot; op de huidige pagina
|Ja
|- 
|&lt;nowiki&gt;[[Blaat#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt;
|Blaat#Identificatie
|De kop &quot;Identificatie&quot; op de pagina &quot;Blaat&quot;
|Ja
|}
 
[[Categorie:Help|Links]]</text>
      <sha1>59p4x0vzf5ie7m07552lozx7etytj7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Longpageerror</title>
    <ns>8</ns>
    <id>3461</id>
    <revision>
      <id>431252</id>
      <parentid>21722</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T12:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>taal</comment>
      <origin>431252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="teupaa5ju4ss854exigxcl6gcfsa5y4" xml:space="preserve">&lt;strong&gt;Fout: de tekst die u probeerde op te slaan is $1 kilobytes groot, wat langer is dan het maximum van $2 kilobytes. De pagina kan niet opgeslagen worden.&lt;/strong&gt;</text>
      <sha1>teupaa5ju4ss854exigxcl6gcfsa5y4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Handige Harry</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5364</id>
    <revision>
      <id>431253</id>
      <parentid>404487</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T12:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>zo dan (tijdelijk)?</comment>
      <origin>431253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3832" sha1="d7xrq456r5yhbovj051avehez5ivoze" xml:space="preserve">[[Handige Harry/Tie-dye| ]]{{Bi}}
__NOTOC__  __NOEDITSECTION__
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:150%;&quot;&gt;'''Handige Harry'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-style: italic; margin-bottom: 0.7em;&quot;&gt;Handige Harry helpt je alle klusjes klaren!&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!--GELIEVE ALFABETISCHE RANGSCHIKKING TE RESPECTEREN--&gt;
Bij '''Handige Harry''' vind je precies alles wat je weten moet voor het klaren van klusjes. Welk materiaal heb je nodig, waar moet je op letten, weetjes, gevaren, maar vooral &lt;u&gt;hoe&lt;/u&gt; moet je dat nu doen.

Van een gaatje boren om grootmoeders schilderij op te hangen tot een wc ontstoppen en rolluiken repareren. Maar ook boeken kaften of een inktpatroon voor printers vullen, kan Handige Harry je [[leren]]. Ben je zelf een handige Harry, schrijf hier dan gerust mee aan het boek, door op een rode link te klikken of door bovenaan een pagina op ''bewerk'' te klikken. Voor huishoudelijk klussen (zoals schoonmaken, wassen, strijken, verstellen, boodschappen doen en maaltijden verzorgen) zie het Wikibook [[Huishouden]]. 

&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;[[Handige Harry/Zelftest|Test vooraf je klussersniveau hier! (klik)]]&lt;/div&gt;

----

&lt;div style=&quot;float:left; font-weight:bold; width:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;Technieken:&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding-left:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;
[[Handige Harry/Batterij vervangen|batterijen vervangen]],
[[Handige Harry/Project keukenkastje|keukenkastje maken]],
[[Handige Harry/Kloppen|kloppen]],  
[[Handige Harry/Planten en zaaien|planten en zaaien]], 
[[Handige Harry/Radiator ontluchten|radiator ontluchten]],
[[Handige Harry/Gebroken gloeilamp verwijderen|gebroken gloeilamp verwijderen]],
[[Handige Harry/Oplaadbare batterijen gebruiken|oplaadbare batterijen gebruiken]],
[[Handige Harry/Platte fietsband|fietsband repareren]],
[[Handige Harry/Nagel kloppen|nagel kloppen]],
[[Handige Harry/Boek kaften|boek kaften]],
[[Handige Harry/Beton maken|beton maken]],
[[Handige Harry/Zagen|zagen]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;float:left; font-weight:bold; width:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;Gereedschappen:&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding-left:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;
[[Handige Harry/Boormachine|boormachine]], 
[[Handige Harry/Hamer|hamer]], 
[[Handige Harry/Kabels|kabel]], 
[[Handige Harry/Nagels|nagel]], 
[[Handige Harry/Penseel|penseel]], 
[[Handige Harry/Schroeven|schroeven]], 
[[Handige Harry/Schroevendraaier|schroevendraaier]], 
[[Handige Harry/Schuurpapier|schuurpapier]], 
[[Handige Harry/Siliconenspuit|siliconenspuit]], 
[[Handige Harry/Tangen|tangen]], 
[[Handige Harry/Tape|tape]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;float:left; font-weight:bold; width:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;Materialen:&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding-left:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;
[[Handige Harry/Glas|glas]],
[[Handige Harry/Hout|hout]],
[[Handige Harry/Keramiek|keramiek]],
[[Handige Harry/Metaal|metaal]],
[[Handige Harry/Plastiek|plastiek]],
[[Handige Harry/Latexverf|latexverf]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;float:left; font-weight:bold; width:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;Diversen:&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding-left:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;
[[/Kauwgom aan je schoen|kauwgom aan je schoen]], [[/Huisstofmijt|huisstofmijt]], [[Handige Harry/Cartesische duiker|Cartesische duiker]], [[Handige Harry/Jankbus|Jankbus]], [[Handige Harry/Zelftest|test je niveau]], [[Handige Harry/Gewenste artikelen|gewenste artikelen]], [[sjabloon:Handige Harry|sjabloon]]
&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;
'''Alle hoofdstukken:'''
{{Subpagina's}}
&lt;br&gt;
----
&lt;div style=&quot;float:left; font-weight:bold; width:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;Schrijf zelf een klusje&lt;/div&gt;
{|align=&quot;center&quot;
| &lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;'''Typ een gepaste titel die begint met ''Handige Harry/'''''&lt;/div&gt;
|- 
|&lt;inputbox&gt;
type=create
default=Handige Harry/Nieuw onderwerp
buttonlabel=Druk op de knop om te schrijven
&lt;/inputbox&gt;
|}

{{Boek}}
{{Fase|2}}
[[Categorie:Handige Harry]]
[[Categorie:Techniek]]</text>
      <sha1>d7xrq456r5yhbovj051avehez5ivoze</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431254</id>
      <parentid>431253</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T12:33:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lijkt OK...</comment>
      <origin>431254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3805" sha1="itzglxr7nynltneqlbnsm8sjobumauo" xml:space="preserve">{{Bi}}
__NOTOC__  __NOEDITSECTION__
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:150%;&quot;&gt;'''Handige Harry'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-style: italic; margin-bottom: 0.7em;&quot;&gt;Handige Harry helpt je alle klusjes klaren!&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!--GELIEVE ALFABETISCHE RANGSCHIKKING TE RESPECTEREN--&gt;
Bij '''Handige Harry''' vind je precies alles wat je weten moet voor het klaren van klusjes. Welk materiaal heb je nodig, waar moet je op letten, weetjes, gevaren, maar vooral &lt;u&gt;hoe&lt;/u&gt; moet je dat nu doen.

Van een gaatje boren om grootmoeders schilderij op te hangen tot een wc ontstoppen en rolluiken repareren. Maar ook boeken kaften of een inktpatroon voor printers vullen, kan Handige Harry je [[leren]]. Ben je zelf een handige Harry, schrijf hier dan gerust mee aan het boek, door op een rode link te klikken of door bovenaan een pagina op ''bewerk'' te klikken. Voor huishoudelijk klussen (zoals schoonmaken, wassen, strijken, verstellen, boodschappen doen en maaltijden verzorgen) zie het Wikibook [[Huishouden]]. 

&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;[[Handige Harry/Zelftest|Test vooraf je klussersniveau hier! (klik)]]&lt;/div&gt;

----

&lt;div style=&quot;float:left; font-weight:bold; width:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;Technieken:&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding-left:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;
[[Handige Harry/Batterij vervangen|batterijen vervangen]],
[[Handige Harry/Project keukenkastje|keukenkastje maken]],
[[Handige Harry/Kloppen|kloppen]],  
[[Handige Harry/Planten en zaaien|planten en zaaien]], 
[[Handige Harry/Radiator ontluchten|radiator ontluchten]],
[[Handige Harry/Gebroken gloeilamp verwijderen|gebroken gloeilamp verwijderen]],
[[Handige Harry/Oplaadbare batterijen gebruiken|oplaadbare batterijen gebruiken]],
[[Handige Harry/Platte fietsband|fietsband repareren]],
[[Handige Harry/Nagel kloppen|nagel kloppen]],
[[Handige Harry/Boek kaften|boek kaften]],
[[Handige Harry/Beton maken|beton maken]],
[[Handige Harry/Zagen|zagen]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;float:left; font-weight:bold; width:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;Gereedschappen:&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding-left:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;
[[Handige Harry/Boormachine|boormachine]], 
[[Handige Harry/Hamer|hamer]], 
[[Handige Harry/Kabels|kabel]], 
[[Handige Harry/Nagels|nagel]], 
[[Handige Harry/Penseel|penseel]], 
[[Handige Harry/Schroeven|schroeven]], 
[[Handige Harry/Schroevendraaier|schroevendraaier]], 
[[Handige Harry/Schuurpapier|schuurpapier]], 
[[Handige Harry/Siliconenspuit|siliconenspuit]], 
[[Handige Harry/Tangen|tangen]], 
[[Handige Harry/Tape|tape]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;float:left; font-weight:bold; width:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;Materialen:&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding-left:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;
[[Handige Harry/Glas|glas]],
[[Handige Harry/Hout|hout]],
[[Handige Harry/Keramiek|keramiek]],
[[Handige Harry/Metaal|metaal]],
[[Handige Harry/Plastiek|plastiek]],
[[Handige Harry/Latexverf|latexverf]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;float:left; font-weight:bold; width:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;Diversen:&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding-left:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;
[[/Kauwgom aan je schoen|kauwgom aan je schoen]], [[/Huisstofmijt|huisstofmijt]], [[Handige Harry/Cartesische duiker|Cartesische duiker]], [[Handige Harry/Jankbus|Jankbus]], [[Handige Harry/Zelftest|test je niveau]], [[Handige Harry/Gewenste artikelen|gewenste artikelen]], [[sjabloon:Handige Harry|sjabloon]]
&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;
'''Alle hoofdstukken:'''
{{Subpagina's}}
&lt;br&gt;
----
&lt;div style=&quot;float:left; font-weight:bold; width:170px; margin-top:1.2em;&quot;&gt;Schrijf zelf een klusje&lt;/div&gt;
{|align=&quot;center&quot;
| &lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;'''Typ een gepaste titel die begint met ''Handige Harry/'''''&lt;/div&gt;
|- 
|&lt;inputbox&gt;
type=create
default=Handige Harry/Nieuw onderwerp
buttonlabel=Druk op de knop om te schrijven
&lt;/inputbox&gt;
|}

{{Boek}}
{{Fase|2}}
[[Categorie:Handige Harry]]
[[Categorie:Techniek]]</text>
      <sha1>itzglxr7nynltneqlbnsm8sjobumauo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Handige Harry/Project keukenkastje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6754</id>
    <revision>
      <id>431264</id>
      <parentid>421341</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T17:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Wiu4}}</comment>
      <origin>431264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2440" sha1="gazomy5q3k464zx6d2irlx7qnofy6ym" xml:space="preserve">Aan de hand van een voorbeeld zie je hoe op een eenvoudige manier het creëren van een meubel aanpakt. Een dergelijke klus kan je klaren op beginnersniveau als je met een paar basisprincipes rekening houdt. 

Voorbeeldproject: een simpel keukenkastje bouwen.

Let wel: dit is geen handleiding waarin precies staat hoe je een keukenkastje kunt maken, maar een overzicht van een aantal basisbegrippen en technieken en hoe ze in de praktijk toe te passen. 
Aan de hand van dit voorbeeld kan je je eigen klus uitwerken.

Een klusproject begint met een idee. Het idee wordt uitgewerkt tot een plan dat vervolgens uitgevoerd wordt. Deze fasen worden beschreven, zonder te diep in te gaan op de details voor dit precieze project. Je vindt hier vooral tips en technieken.

==Idee==
Naast het fornuis is een loze ruimte van +- 40 cm breed, waar een werkoppervlak handig zou zijn om tijdens het koken pannen e.d. op te zetten. Ook kunnen er apparaten als een waterkoker staan.

Omdat de keuken ook onvoldoende opbergruimte heeft, kunnen we de ruimte onder het werkoppervlak eveneens benutten. Een plank is een prima plek om pannen op te bergen. De vloerruimte onderaan kan benut worden als sorteerruimte voor oud papier en glas (in een doos).

==Plan==
Wanneer het idee er is, moet het uitgewerkt worden tot een basisplan. Dit hoeft niet heel uitgebreid. Een ruwe schets met aandachtspunten is voldoende.

Daarbij moeten volgende items zeker aan bod komen:
* Welke materialen wil ik gebruiken ?
* Hoe garandeer ik stevigheid ?
* Is de veiligheid gewaarborgd ?
* Is het praktisch ?

;Materialen: 
In dit voorbeeld kiezen we voor hout. De meeste mensen zijn vertrouwd met hout en de gereedschappen om het te bewerken zijn standaard-uitrusting van een klusser. Bovendien is het vrij simpel te bewerken en ziet het er in een keuken goed uit. 

De bovenplank heeft enkele vereisten: Het wordt een werkoppervlak. Ze moet bestand zijn tegen vuil. Daarom kiezen we een plank die goed hard en dicht is nodig, zodat vuil er niet makkelijk in kan trekken. 

De onderplank moet vooral stevig genoeg zijn om het gewicht van de pannen te dragen. De kwaliteit is verder minder belangrijk.

Dan hebben we nog poten nodig voor de kast. Hiervoor zijn standaard balkjes van 44x44 mm {{Wp|vurenhout|vurenhout}} geschikt. 

;Stevigheid: 

{{Wiu4}}
(mensen met verstand van zaken worden verzocht hun kennis toe te voegen!)
 
{{Sub}}
{{Links}}

[[Categorie:Handige Harry]]</text>
      <sha1>gazomy5q3k464zx6d2irlx7qnofy6ym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in JavaScript/Inhoudsopgave</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13640</id>
    <revision>
      <id>431267</id>
      <parentid>428946</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T18:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>links</comment>
      <origin>431267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3099" sha1="q0cgfmgvr639jvdnsknxgnerbz5woye" xml:space="preserve">==Inhoudsopgave==
#[[Programmeren in JavaScript/Basiscursus|Basiscursus]]
## [[Programmeren in JavaScript/Basis|Basis]]
### Wat is een JavaScript?
### Je eerste scriptje (Hallo wereld!) 
### Commentaar
## [[Programmeren in JavaScript/Plaats binnen HTML|Plaats binnen HTML]]
### Het HTML &lt;script&gt; element
### Scripttaal
### Inline JavaScript vermomd als HTML commentaar
### Plaats van script-elementen in het HTML-document
## [[Programmeren in JavaScript/Variabelen|Variabelen]]
### Variabelen declareren 
### Data in een variabel plaatsen 
### Type variabelen 
## [[Programmeren in JavaScript/Operatoren|Operatoren]]
### Wiskundige operatoren 
#### &quot;+&quot;-operator 
### Toewijzingsoperatoren 
### Vergelijkingsoperatoren 
### Logische operatoren 
## [[Programmeren in JavaScript/Conditionele statements|Conditionele statements]]
###Het if-statement 
####De gewone if 
####if ... else 
####if ... else if ... else 
###De switch 
## [[Programmeren in JavaScript/Lussen|Lussen]]
###for 
###while 
###do ... while 
###break en continue 
## [[Programmeren in JavaScript/Functies|Functies]]
###Functies aanmaken
###De return
###Functie als variabele
## [[Programmeren in JavaScript/Events|Events]]
## [[Programmeren in JavaScript/Errors|Errors]]
###try en catch
###throw
###finally
#[[Programmeren in JavaScript/Objecten|Objecten]]
## [[Programmeren in JavaScript/Objecten/Wat zijn objecten?|Wat zijn objecten?]]
## [[Programmeren in JavaScript/Objecten/Native Objects|Native Objects]]
### [[Programmeren in JavaScript/Objecten/Werken met tekst|Werken met tekst]]
### [[Programmeren in JavaScript/Objecten/Werken met datum en tijd|Werken met datum en tijd]]
### [[Programmeren in JavaScript/Objecten/array|Werken met het arrays]]
## [[Programmeren in JavaScript/Objecten/Host Objects|Host Objects]]
## [[Programmeren in JavaScript/Objecten/Custom Objects|Custom Objects]]
### [[Programmeren in JavaScript/Objecten/Methoden|Methoden]]
### [[Programmeren in JavaScript/Objecten/thisthat|Ditjes en Datjes]]
### [[Programmeren in JavaScript/Objecten/Overerving|Overerving]]
#[[Programmeren in JavaScript/Het Document Object Model|Het Document Object Model (DOM)]]
##[[Programmeren in JavaScript/Het Document Object Model/Inleiding|Inleiding]]
##[[Programmeren in JavaScript/Het Document Object Model/Navigeren|Navigeren]]
##[[Programmeren in JavaScript/Het Document Object Model/Zoeken|Zoeken]]
#[[Programmeren in JavaScript/Appendices|Appendices]]
## [[Programmeren in JavaScript/Appendices/Appendix A: event attributen|Appendix A: event attributen]]
## [[Programmeren in JavaScript/Appendices/Appendix B: testomgeving|Appendix B: eenvoudige testomgeving]]
## [[Programmeren in JavaScript/Objecten/document|Appendix C: Het object document]]

==Diversen==
*[[Programmeren in JavaScript/Gegevens invoegen (kader)]]
*[[JSGrid]]
&lt;noinclude&gt;

==Sjablonen verbonden met dit boek==
*[[Sjabloon:Index Programmeren in JavaScript|Index Programmeren in JavaScript]]
*[[Sjabloon:Code|Code]]

==Categorieën verbonden met dit boek==
*[[:Categorie:Programmeren in JavaScript|Programmeren in JavaScript]]

&lt;/noinclude&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>q0cgfmgvr639jvdnsknxgnerbz5woye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg:Wikiversiteit</title>
    <ns>1</ns>
    <id>14918</id>
    <revision>
      <id>431269</id>
      <parentid>426528</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T18:55:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sjablonen */</comment>
      <origin>431269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13776" sha1="7op8li5iwnyte3tcpl9u0du4grul5nw" xml:space="preserve">== Onder de aandacht ==
Ik breng bij deze een Nederlandse wikiversiteit poging onder de aandacht: [https://beta.wikiversity.org/wiki/Category:Wikiversiteit Wikiversiteit], aangezien er hier een verband bestaat met de Nederlandstalige wikiversiteit. [[Gebruiker:Immeëmosol|Immeëmosol]] 18 aug 2008 02:28 (CEST)

== Structuur Wikiversiteit ==
Omdat dit project al even op apengaaien lag, heb ik het getracht het terug aan te zwengelen. Ik heb voor de Wikiversiteit voorlopig volgende indeling gemaakt: [[:Categorie:Wikiversiteit|Wikiversiteit]] &gt; [[:Categorie:Faculteit|Faculteit]] &gt; [[:Categorie:Departement|Departement]] &gt; [[:Categorie:Afdeling|Afdeling]] &gt; [[:Categorie:Cursus|Cursus]] (nog aan te maken). Elke pagina binnen de Wikiversiteit begint met het onderdeel waartoe het behoort: bv. [[Faculteit:Godgeleerdheid]], [[Departement:Kunstgeschiedenis]], [[Afdeling:Oude geschiedenis]], [[Cursus:Instellingen van het Romeinse keizerrijk]]. [[Gebruiker:Evil berry|Evil berry]] 13 jun 2009 22:14 (CEST)

==Structuur Wikiversiteit==
Ik heb eea een beetje uitgebreid. Wat blijft hangen is het gevoel in een doolhof rond te lopen. Dat is de prijs die betaald moet worden om het net zo te doen als op de universiteit gebruikelijk is. Maar waarom moet dat eigenlijk? We zitten hier toch niet op een universiteit? Waarom niet een startpagina waarop de  meeste richtingen staan zoals die op universiteiten voorkomen, het gedoe met faculteiten, afdelingen, onderafdelingen en departementen laten voor wat het is, die richtingen op de startpagina linken een enkele keer door naar een pagina met een onderverdeling, zoals bij geschiedenis, en daar staan de namen van de boekjes of cursussen die daarheen linken. Op dit moment zou dat er heel simpel uitzien, als ik alle gebakken lucht eruit laat lopen: 

*Natuurkunde -&gt; [[Klassieke Mechanica]]
*Scheikunde -&gt;  [[Afdeling:Scheikunde/Inleiding in de algemene chemie]]
*Klassieke Talen -&gt; [[Oudgrieks]]
*Kunstgeschiedenis -&gt; [[Kunstgeschiedenis]]
*Geschiedenis: onderverdeeld in Oude gesch, gesch vd ME, nieuwe tijd, nieuwste tijd -&gt; Hier zitten al een heel stel boekjes achter
*Letterkunde -&gt; [[Nederlandse literatuurgeschiedenis]].

Simpel, hè? En meer is het op dit moment echt niet. Je zou er nog een groot aantal dingen bij kunnen zetten op de startpagina, wiskunde, biologie, geografgie, kunstmatige intelligentie, pedagogiek, psychologie, maar dan vooral de links rood laten. Dus NIET  zoals op dit moment bijv bij Theologie: iemand heeft daar een complete structuur uitgerold en heeft er daarna niets mee gedaan. Je kunt daar een hele tijd verder surfen, maar helaas: op het einde vind je niets. En dat bedoel ik niet overdrachtelijk. Ik zou de makers van &quot;Inleiding in de algemene chemie&quot; vragen om dat &quot;Afdeling: Scheikunde&quot; maar weer te schrappen.[[Gebruiker:Beetjedwars|beetjedwars]] 10 feb 2010 15:21 (CET)
:Belangrijk is inderdaad om alleen de echt interessante zaken erin te houden, maar ik mis er toch nog wat.
:Voor Wiskunde bijvoorbeeld [[Discrete Kansrekening]], een boek geschreven door een echte prof.
:Verder denk ik dat je het juist op Wikibooks verder kunttrekken dan alleen algemene stof. Zo zou een boek als Papier, dat mi alle waardering verdiend ook zeker onder de aandacht gebracht moeten worden.
:Dan is er denk nog het probleem van het domein. Houd je dat binnen Wikibokos zelf? (mijn voorkeur) of wordt een aparte pagina opgezet (meer versnippering). [[Gebruiker:Koos Jol|Koos]] &lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;[[Overleg gebruiker:Koos Jol|Overleg]]&lt;/span&gt; 10 feb 2010 15:43 (CET)


*Tja, dan heeft de schrijver van &quot;discrete kansberekening&quot; zijn boek niet geplaatst op Wikiversiteit. Hetgeen ik me kan voorstellen vanwege de doolhofsituatie aldaar. Probeer het maar eens: eerst moet je ergens &quot;Wiskunde&quot; toeveoegen. Is dat een faculteit? of een afdeling? of een departement? Dan moet je met die tabel in HTML gaan stoeien. Dan nog categoriseren, links maken, nog een andere tabel maken ... hou maar op, denk je dan.
*Neenee, ik wil het binnen Wikibooks houden. Gewoon de doolhof vervangen door een simpel systeem dat iedereen snapt en naar wens kan aanpassen en uitbreiden zonder moeilijk gedoe met ontzettend moeilijke tabellen. Je kunt een hele avond doorbrengen met die tabellen te doorgronden. Dan geef je het wel op.
*Een boek als Papier? Weet het niet. Misschien onder ingenieurswetenschappen? De TU is een faculteit etzovoort. Maar het gedoe heet Wikiversiteit dus het moet (naar inhoud) volgens mij wel parallel blijven lopen met universiteit en hogeschool. Dus papier? Ik weet het niet. Als het op enige universiteit onderwezen wordt: Okay.
::[[Papier]] kan onder papiertechnologie, hoewel het boek over meer aspecten gaat dan alleen technologische, lijkt het me hoofdzakelijk over technologie te gaan. Dus gewoon: Papiertechnologie -&gt; [[Papier]]

[[Gebruiker:Beetjedwars|beetjedwars]] 10 feb 2010 16:58 (CET)

*[[Gebruiker:Beetjedwars/Kladblok 7|HIER]] staat een uitgewerkt voorbeeld. Je kunt dus nu de zoekfunctie gebruiken om iets te vinden. [[Gebruiker:Beetjedwars|beetjedwars]] 10 feb 2010 18:54 (CET)

== Structuur Wikiversiteit 2011 ==
Al 2 keer eerder werd er een poging om de Wikiversiteit beter te maken, maar inmiddels is er weer een nieuw jaar en dus een nieuwe kans.

*Ten eerste: van [[Gebruiker:beetjedwars|beetjedwars]] kwam oa. de opmerking (''Dan moet je met die tabel in HTML gaan stoeien'') over onduidelijke broncode. Ik heb de hele broncode aangepast en in [[Sjabloon:Wikiversiteit/Sjablonen|3 sjablonen]] gestopt. Deze sjablonen heb ik op dit moment al toegepast op de [[Wikiversiteit]] en de [[Speciaal:Voorvoegselindex/Faculteit|faculteiten]]. De code zou nu voor iedereen die er een halve minuut naar kijkt begrijpelijk moeten zijn.
**Als er nog meer onduidelijke code is (die nog wel nodig is), kan je sjablonen toevoegen aan de [[Sjabloon:Wikiversiteit/Sjablonen|verzameling wikiversiteit sjablonen]] (gebruik subpagina). Ik schrijf zelf graag HTML dus als iemand onduidelijke code weet, maar het niet zelf kan opschonen, wil ik hier wel aan meewerken.
*Ten tweede: opnieuw een opmerking van [[Gebruiker:beetjedwars|beetjedwars]]: ''We zitten hier toch niet op een universiteit?''. Eenvoud is inderdaad het belangrijkste; daarbij zijn Departementen en Afdelingen (ect.) op dit moment voornamelijk gevuld met [[redlinks]]. Om toch een beetje het idee van de universiteit te hebben (en dan het idee van mensen die niet aan een universiteit gestudeerd hebben en dus al die structuren niet kennen; en hopelijk wel van het woord faculteit hebben gehoord) stel ik voor '''de faculteiten te behouden op de manier waarop ze nu op de pagina [[Wikiversiteit]] staan'''. Alle andere categorien: departement/afdeling (die worden nu door elkaar gebruikt dus sowieso onduidelijk), de categorie cursus en eventuele andere te verwijderen.&lt;br&gt;Op de pagina van elke faculteit komt '''een ''kort'' blokje met een omschrijving van het vakgebied''' en  blokjes met '''inhoudsopgaven ([[Sjabloon:Wikiversiteit/Inhoud|voorbeeld]]) van cursussen'''. In plaats van de nu bestaande departementen/afdelingen ect kunnen er meerder blokjes per faculteit worden gebruikt, waardoor alle cursussen binnen een faculteit op 1 pagina staan. Door '''alleen bestaande cursussen toe te voegen''', worden [[redlinks]] voorkomen.
**Het voorbeeld van [[Papier]]: door papier in Papiertechnologie schiet je niets op: papier is vrijwel het zelfde als Papiertechnologie. Op dit moment zit in de [[Faculteit:Ingenieurswetenschappen|faculteit Ingenieurswetenschappen]] echter het departement materiaalkunde. Door dus een [[Sjabloon:Wikiversiteit/Inhoud|Inhoud]] te maken van materiaalkunde en daar papier bij te zetten heb je een '' stuk minder categorieën nodig'' (=eenvoud) en minder redlinks (of ''bluelinks'' met daarachter 1 cursus en tig redlinks).
**Het is dan aan degene die de cursus toevoegd de keuze waar de cursus geplaatst wordt (en het maakt niet uit waar als het maar logisch is). Als een cursus op meerdere plaatsen past, mag je die op meerdere plaatsen toevoegen (=onhandig). Een eenvoudigere oplossing is de [[:Categorie:Wikiversiteit]]. Deze bevat nu eveneens ''gebakken lucht'', en deze kan dus leeg worden gehaald. Als alle cursussen die bij de Wikiversiteit horen in deze categorie worden geplaatst, is er '''één overzicht van alle cursussen''' en kan een gebruiker daar kijken als een cursus niet op de door heb verwachte plaats staat.
**Daarmee gelijk een volgend punt: het voorvoegsel cursus is overbodig (en wordt volgens mij maar 1 keer gebruikt). In principe (maar dat is mijn mening) zijn alle boeken in Wikibooks cursusen: het enige verschil tussen de books is de kwaliteit. Door cursusen van de wikiversiteit gewoon zonder voorvoegsel toe te voegen is er weer een subcategorie weg (=eenvoud). Omdat niet alle boeken de kwaliteit hebben om in de wikiversiteit te passen kan er een apart overleg pagina komen: bv. [[Overleg:Wikiversiteit/Nieuwe cursussen]]; hiermee maak je van het domein ''[[Overleg:Wikiversiteit]]'' een soort lerarenkamer voor de inhoudelijke wikiversity zaken, waar o.a. nieuwe cursussen kunnen worden aangevraagd/besproken. Door op de [[Wikiversiteit]] duidelijk een blokje te plaatsen met info hierover weten gebruikers waar ze met vragen kunnen komen over het toevoegen van boeken als ze er zelf niet uitkomen.
*Ten vierde en laatste: De naam [[Wikiversiteit]]. Dit zegt presies waar het op slaat, maar...
**''Nederlands'' is logisch: we zitten op '''nl'''.wikibooks.org; deze toevoeging maakt het langer (=minder duidelijk/handelbaar)
**Wikiversity en Wikiversiteit worden door elkaar gebruikt (=onduidelijk); kies 1 van beide en verban de andere indien nodig naar &lt;nowiki&gt;#REDIR&lt;/nowiki&gt;.

&lt;br&gt;Als er nog zaken onduidelijk: vraag het gerust!&lt;br&gt;[[Gebruiker:Rolof1991|Rolof1991]] 7 mei 2011 18:49 (CEST)

:Je plannen zien er goed uit, en zo te zien heb je meer overzicht op het geheel dan ik (en het ontbreekt me aan voldoende fut om me daar eens echt goed in te verdiepen, sorry). Het woord &quot;Cursus&quot; lijkt inderdaad overbodig, de keus voor &quot;Wikiversiteit&quot; lijkt me de beste (o.a. de Spaanse en Franse wikiversity hanteren ook een eigen vertaling (itt. sites als &quot;wikipedia&quot; en &quot;wikibooks&quot; !)). Als je kans ziet om dingen te verbeteren zou ik zeggen: doe wat je denkt dat nodig is. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] 12 mei 2011 01:38 (CEST)

== Wikiversity.org ==
Goed om te zien dat er reeds begonnen is aan het bouwen van een Nederlandse wikiversiteit. Ik vraag me alleen af of dit de juiste plek is? Zelf was ik namelijk begonnen op https://beta.wikiversity.org/wiki/Hoofdpagina. Is het een idee om de content te verplaatsen?[[Gebruiker:Timboliu|Timboliu]] 28 jul 2011 10:24 (CEST)
:: Krijg zojuist een bericht van ene David op [https://beta.wikiversity.org/wiki/User_talk:Timboliu#Wikiversity_not_on_wikibooks mijn overlegpagina] dat een Nederlandse versie van de wikiversiteit niet gestart wordt als we aan de gang blijven op Wikibooks.
:::Hoi Wikiversiteit is al vaker geprobeerd te starten. Het is tot op heden kansloos in de Nederlandse taal. Mijn advies: werk er hier aan totdat de content zo groot is, dat het overgeheveld kan worden en er een Wikiversiteit-gemeenschap ontstaan is. Tot dan hosten we gewoon Wikiversiteit op Wikibooks, beter dat dan dat de boel doodbloedt door gebrek aan gemeenschap [[Gebruiker:Aventicum|Aventicum]] 29 jul 2011 00:04 (CEST)
::::De Engelstalige Wikiversity is al nauwelijks levensvatbaar als zelfstandig project. Integratie in Wikibooks lijkt mij daarom voorlopig de beste oplossing. Groetjes, [[Gebruiker:Guido den Broeder|Guido den Broeder]] 29 jul 2011 17:37 (CEST)
:::::Mee eens, zie ook wat er met de Nederlandstalige versie van Wikinews is gebeurd. (terzijde: zonde dat er nu op nl:wikipedia wel voortdurend gedoe is met &quot;onencyclopedische&quot; lemma's over recente nieuwsfeiten, terwijl die teksten gewoon eerst op wikinews gezet hadden kunnen worden als dat was blijven bestaan. Dat krijg je als het allemaal zo beroerd op elkaar is afgestemd). [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] 29 jul 2011 18:49 (CEST)

== Update wikiversiteit ==
De afgelopen maanden ben ik flink bezig geweest om de Wikiversiteit (https://beta.wikiversity.org/wiki/Hoofdpagina) te vullen. Inmiddels zijn er tientallen leerprojecten en meer dan 700 pagina's. Wellicht dat jullie nog eens een keer een kijkje kunnen nemen en zouden willen overwegen om over te stappen naar deze versie van de wikiversiteit. Hoor graag jullie reactie. [[Gebruiker:Timboliu|Timboliu]] ([[Overleg gebruiker:Timboliu|overleg]]) 18 apr 2012 14:06 (CEST)
: Helaas is er niet meer gereageerd op mijn oproep van vorig jaar. Is er nog iemand actief op de wikibooks-wikiversiteit? Zo niet, dan zou ik een plan willen gaan maken om de content te migreren. Zijn er mensen die mij hierbij zouden willen helpen? Hoe pak ik zoiets aan? Is er een manier om e.e.a. geautomatiseerd te doen? Moet ik nog ergens toestemming vragen? Groet, Tim [[Gebruiker:Timboliu|Timboliu]] ([[Overleg gebruiker:Timboliu|overleg]]) 23 okt 2013 11:45 (CEST)

== Samen een leerproject starten ==
In 2014 is bijna alle content op de Nederlandstalige wikiversiteit weer verwijderd. Het plan is om met een aantal mensen één of meerdere leerprojecten op te starten. In de kroeg van Wikipedia kreeg ik de tip om contact op te nemen met de wikibooks community. Ik zou het bijvoorbeeld leuk vinden om een leerproject rondom [https://nl.wikipedia.org/wiki/Scratch_(programmeertaal) Scratch] te starten. [[Gebruiker:Timbo|Timbo]] ([[Overleg gebruiker:Timbo|overleg]]) 7 nov 2014 22:30 (CET)

==Sjablonen==
Op [[Wikiversiteit/Sjablonen]] staat een lijst van alle gebruikte sjablonen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2026 19:55 (CET)</text>
      <sha1>7op8li5iwnyte3tcpl9u0du4grul5nw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>JSGrid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27220</id>
    <revision>
      <id>431268</id>
      <parentid>401571</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T18:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>431268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8236" sha1="7wd0k6svudyj53qfrn5cffdq7nkadei" xml:space="preserve">{{Bi}}&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''Inleiding'''&lt;/span&gt;

In dit Wikibook zal de essentiële code voor een JSGrid te ontwikkelen gedocumenteerd worden. Deze grid kan dan als webpart gebruikt worden op een pagina in SharePoint 2010.

==Initialiseren JSGrid Control==
Nadat je een webpart aan je solution hebt toegevoegd kan je de JSGrid usercontrol initialiseren a.d.h.v. volgende code.

 &lt;SharePoint:JSGrid ID=&quot;_grid&quot; runat=&quot;server&quot; /&gt; 
 &lt;script type=&quot;text/javascript&quot;&gt;
    Type.registerNamespace(&quot;GridManager&quot;);
    GridManager = function () 
 // GridManager dient hier als een functie die de gewenste JSGrid control met de gewenste data zal initialiseren.
           {this.Init = function (jsGridControl, initialData, props) {
            var dataSource = new SP.JsGrid.StaticDataSource(initialData);
            var jsGridParams = dataSource.InitJsGridParams();
            jsGridControl.Init(jsGridParams);
            jsGridParams.styleManager.RegisterCellStyle('TextRightAlign', 
            SP.JsGrid.Style.CreateStyle 
            (SP.JsGrid.Style.Type.Cell, { textAlign: 'right' }));
            jsGridControl.Init(jsGridParams);
        }
    };
 &lt;/script&gt;

==Grid vullen met gegevens==
Data aanmaken die in de grid zou moeten te zien zijn kan je met een DataTable object, dit kan je dus op basis van gegevens uit een database of andere. Schrijf dus de nodige code om dit object aan te maken en terug te geven. Dit doe je dus best in een apart codefile (.cs)

Creëer dus een DataTable object en voeg er eerst de nodige kolommen met hun type aan toe a.d.h.v.:
 DataTable data = new DataTable();
 data.Columns.Add(new DataColumn(&quot;Sleutel&quot;, typeof(Guid)));
// Guid staat voor global unique identifier, dit dient dus als sleutel van een rij in de tabel
 data.Columns.Add(new DataColumn(&quot;NaamVanKolom&quot;, typeof(String)));

Als alle kolommen zijn toegevoegd, voeg dan de rijen toe met waarden voor iedere kolom en geef uiteindelijk het DataTable object terug:
 DataRow dr;
 dr = data.newRow();
 dr[&quot;NaamVanKolom&quot;] = waarde;
 data.Rows.Add(dr);
 return data;

Nu het DataTable de gewenste data inhoudt dien je deze nog te koppelen aan je JSGrid control. Hiervoor dien je de data eerst om te zetten in GridColumns en GridRows. Je doorloopt dus eerst alle kolommen van de DataTable en zet ze in een IList van GridColumn:

            List&lt;GridColumn&gt; r = new List&lt;GridColumn&gt;();
            foreach (DataColumn iterator in table.Columns)
            {
            GridColumn col = new GridColumn();
                    // geef de kolom een fieldkey waarde.
                    col.FieldKey = iterator.ColumnName;
                    // Geef de header van de Kolom
                    col.Name = iterator.ColumnName;
                    // geef eventueel de breedte
                    col.Width = 210;
                    // Definieer eventueel andere settings zoals zichtbaar en sorteerbaar bijv:
                    if (iterator.ColumnName == &quot;Department&quot;)
                    {
                        col.IsHidable = false;
                    }
                    if (iterator.ColumnName == &quot;Yearly Estimate&quot;)
                    {
                        col.IsSortable = true;
                    }
                    // Voeg de kolom toe aan de lijst
                    r.Add(col);
                }
            }
            return r;
        }

Doorloop nu alle kolommen van de DataTable en voeg de velden toe aan een IList van GridField. Gebruik een methode die het datatype van de kolom gelijkstelt aan het propertytype van het GridField:

            List&lt;GridField&gt; r = new List&lt;GridField&gt;();
            foreach (DataColumn iterator in table.Columns)
            {
                GridField field = new GridField();
                field = formatGridField(field, iterator);
                r.Add(field);
            }
            return r;

De formatfield methode:

public static GridField formatGridField(GridField gf, DataColumn dc)
        {
             gf.FieldKey = dc.ColumnName;
            // serialiseer de data bij twijfel
            gf.SerializeDataValue = true;
            if (dc.ColumnName != &quot;Key&quot; ) //niet voor sleutelkolom
            {
                // voeg eigenschappen toe, gebaseerd op het type bijv. voor String:
                if (dc.DataType == typeof(String))
                {
                    gf.PropertyTypeId = &quot;String&quot;;
                    //Localizer bepaalt hoe de onderliggende data op het scherm wordt geplaatst
                    gf.Localizer = (ValueLocalizer)delegate(DataRow row, object toConvert)
                    {
                        return toConvert == null ? &quot;&quot; : toConvert.ToString();
                    };
                    // serialisatie is verplicht voor String
                    gf.SerializeLocalizedValue = true;
                    gf.SerializeDataValue = false;
                }

Nu dien je enkel nog deze data effectief te koppelen met de JSGrid control. Voeg in de usercontrol klasse volgende code toe:

    public partial class JSGridWebPartUserControl : UserControl
    {
        //globaal maken van de grid om zo vanuit elke namespace deze te kunnen benaderen
        protected global::Microsoft.SharePoint.WebControls.JSGrid _grid;
        protected void Page_Load(object sender, EventArgs e)
        {
            //Roep het DataTable object aan voor de data te verkrijgen
            DataTable data = new DataKlasse().getData();
            //Gebruike een GridSerializer om met de data te connecteren
            GridSerializer gds = new GridSerializer(SerializeMode.Full,
            data, &quot;Sleutel&quot;, new FieldOrderCollection(new String[] { &quot;Department&quot; }),
                GridUtilities.GetGridFields(data), GridUtilities.GetGridColumns(data));
            //koppel de net gecreëerde GridSerializer 
            //aan de GridDataSerializer van de control 
            _grid.GridDataSerializer = gds;
            //Laat de grid naar de GridManager controller luisteren
            _grid.JSControllerClassName = &quot;GridManager&quot;;
        }
    }

==JSGrid vullen met SPList==
Een SPList of voluit SharePoint List bestaat uit items of rijen, en kolommen of velden die data bevatten.
Enkele properties van SPList:
* Items : geeft collection van Items terug
* Fields : geeft collection van Fields terug

Gebruik GetItem* methodes om een meer gespecifieerde en gefilterde collection terug te krijgen om de performantie te verbeteren.

===== Voorbeeld met task list =====
Maak een task list in sharepoint:
# Site Actions, More options
# Tasks
# Geef naam in
# Voeg records toe

Pas de volgende code aan:
* GridData zodat de mapping van de data klopt (wijzigen kolommen).
* waardetoekenning voor de velden van de grid:
 using (SPSite mySite = new SPSite(&quot;https://server/site&quot;)) '''Pas URL aan!'''
 {
    using (SPWeb myWeb = mySite.OpenWeb())
    {
        SPList taskList = myWeb.Lists[&quot;TaskList&quot;];
        DataRow dr;
        foreach (SPListItem task in taskList.Items)
        { 
            dr = data.NewRow();
            dr[&quot;Key&quot;] = task.UniqueId;
            dr[&quot;Title&quot;] = task[&quot;Title&quot;].ToString(); 
            dr[&quot;Start Date&quot;] = task[&quot;Start Date&quot;]; 
            dr[&quot;Due Date&quot;] = task[&quot;Due Date&quot;];
            dr[&quot;Complete Through&quot;] = task[&quot;% Complete&quot;]; 
            data.Rows.Add(dr);
        }
    }

==JSGrid aanpasbaar maken==
Volg de volgende stappen om het grid aanpasbaar te maken:
* Voeg in de usercontrol van de webpart VOOR de contol wordt geïnitialiseerd volgende lijn toe:
 jsGridParams.tableViewParams.bEditingEnabled = true;
* In de code voor de omzetting van de data naar GridFields (methode formatGridField in dit voorbeeld), zet de property EditMode op ReadOnlyDefer voor ieder veld:
 gf.EditMode = EditMode.ReadOnlyDefer;
Dit zorgt ervoor dat alle velden default read-only zijn maar specifieke editmodes voor rijen, cellen of velden deze property kunnen overschrijven. 
* Zo kan je nu kiezen welke gegevens er gewijzigd mogen worden. Kies bijvoorbeeld elke Int32:
 else if (dc.DataType == typeof(Int32))
    {
        gf.EditMode = EditMode.ReadWrite;
    }


==Bronnen==
* [https://msdn.microsoft.com Microsoft] {{En}}

{{Boek}}
{{Fase|3}}

[[Categorie:Programmeren in JavaScript|Programmeren in JavaScript]]</text>
      <sha1>7wd0k6svudyj53qfrn5cffdq7nkadei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gebruiker:Erik Baas/common.js</title>
    <ns>2</ns>
    <id>29822</id>
    <revision>
      <id>431248</id>
      <parentid>431122</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T12:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>+ replace( &quot;- ~~~~&quot;</comment>
      <origin>431248</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="34497" sha1="q2qjsl2kdn2m6mhkrjytzr25mtwe1m0" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;

$(function () {
  // getSkin()
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { autoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fWikidata();
  // autoSave();
  addPurgeTab();  // check: altijd als laatste!
  return;
});

function getSkin() { /* OK; 20261024 */
 alert(mw.config.get('skin'));
}


function autoSave() {
  if (mw.config.get('wgPageContentModel') != &quot;javascript&quot; &amp;&amp;
      mw.config.get('wgNamespaceNumber')  != 828) {               // -js, -module
    if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') {
      document.getElementById('wpSummary').value = 'lf';
      setTimeout(autoSave_sub, 10000);
    }
  }
  return;
}

function autoSave_sub() {
  document.getElementById(&quot;wpSave&quot;).click(); 
  return;
}

function fWikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  title = title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1);
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek &quot;' + title + '&quot; in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML);
  return;
};

function autoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|');  // 20250810
 text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig,   &quot;{{Fase|$1&quot;);     // 20260514 dubbel

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');        // 20251008
 text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, &quot;{{Wp&quot;);  // dubbel

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323

 text = text.replace(/\{\{Sjabloon:/ig, &quot;{{&quot;);

 //aap  *******  . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \  ********

 // template:
 // text = text.replace(/\{\{/ig, &quot;{{&quot;);

 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, &quot;{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, &quot;{{Bladeren2$1&quot;);  // 20260516
 text = text.replace(/\{\{Talen/ig, &quot;{{Taal- en letterkunde&quot;);

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 /* 
 text = text.replace(/\{\{00%/ig, &quot;{{0%&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != 102) {  // Transwiki? 20261023
 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar
}

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\{Recepten/ig,    &quot;{{Navigatie recepten&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Recept/ig,      &quot;{{Infobox recept&quot;); // 2260516
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);

 if ((mw.config.get('wgNamespaceNumber') &amp; 1) == 1) {
  text = text.replace(/ ?- ?~~~~/ig, &quot; – ~~~~&quot;);  // 20261025
 }

 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>q2qjsl2kdn2m6mhkrjytzr25mtwe1m0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431265</id>
      <parentid>431248</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T17:20:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>+{{Wiu4}} en 5</comment>
      <origin>431265</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="34501" sha1="gygjzmiyf3isf0a1hb7hejkkmdkl64r" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;

$(function () {
  // getSkin()
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { autoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fWikidata();
  // autoSave();
  addPurgeTab();  // check: altijd als laatste!
  return;
});

function getSkin() { /* OK; 20261024 */
 alert(mw.config.get('skin'));
}


function autoSave() {
  if (mw.config.get('wgPageContentModel') != &quot;javascript&quot; &amp;&amp;
      mw.config.get('wgNamespaceNumber')  != 828) {               // -js, -module
    if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') {
      document.getElementById('wpSummary').value = 'lf';
      setTimeout(autoSave_sub, 10000);
    }
  }
  return;
}

function autoSave_sub() {
  document.getElementById(&quot;wpSave&quot;).click(); 
  return;
}

function fWikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  title = title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1);
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek &quot;' + title + '&quot; in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML);
  return;
};

function autoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3,4,5]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|');  // 20250810
 text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig,   &quot;{{Fase|$1&quot;);     // 20260514 dubbel

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');        // 20251008
 text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, &quot;{{Wp&quot;);  // dubbel

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323

 text = text.replace(/\{\{Sjabloon:/ig, &quot;{{&quot;);

 //aap  *******  . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \  ********

 // template:
 // text = text.replace(/\{\{/ig, &quot;{{&quot;);

 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, &quot;{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, &quot;{{Bladeren2$1&quot;);  // 20260516
 text = text.replace(/\{\{Talen/ig, &quot;{{Taal- en letterkunde&quot;);

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 /* 
 text = text.replace(/\{\{00%/ig, &quot;{{0%&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != 102) {  // Transwiki? 20261023
 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar
}

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\{Recepten/ig,    &quot;{{Navigatie recepten&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Recept/ig,      &quot;{{Infobox recept&quot;); // 2260516
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);

 if ((mw.config.get('wgNamespaceNumber') &amp; 1) == 1) {
  text = text.replace(/ ?- ?~~~~/ig, &quot; – ~~~~&quot;);  // 20261025
 }

 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>gygjzmiyf3isf0a1hb7hejkkmdkl64r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Zusterprojecten</title>
    <ns>10</ns>
    <id>41120</id>
    <revision>
      <id>431263</id>
      <parentid>423064</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T17:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>cleanup (wikinews)</comment>
      <origin>431263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1542" sha1="k1cbkm7h0utdp1p3d4xgy9zob3u6k8o" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;font-size: large; font-weight: bold;&quot;&gt;Zusterprojecten&lt;/span&gt;
&lt;div style=&quot;margin-left: 10px;&quot;&gt;
{{Zusterprojecten/sub}}
{{Zusterprojecten/sub |Wikiquote-logo.svg                 |q:                       |Wikiquote           }}
{{Zusterprojecten/sub |Wikisource-logo.svg                |s:                       |Wikisource          }} 
{{Zusterprojecten/sub |Wikispecies-logo.svg               |wikispecies:             |Wikispecies{{En}}   }}
{{Zusterprojecten/sub |Wikiversity-logo.svg               |betawikiversity:         |Wikiversity{{En}}   }}
{{Zusterprojecten/sub |Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg        |voy:                     |Wikivoyage          }}
{{Zusterprojecten/sub |Wiktionary-only logo-tr.png        |wikt:                    |WikiWoordenboek     }}
{{Zusterprojecten/sub |Wikimedia-logo.svg                 |wmnl:                    |Wikimedia NL        }}
{{Zusterprojecten/sub |Wikidata-logo cropped on white.svg |d:                       |Wikidata            }}
{{Zusterprojecten/sub |Wikifunctions-logo.svg             |f:                       |Wikifunctions{{En}} }}
{{Zusterprojecten/sub |MediaWiki-2020-icon.svg            |mw:Main_Page             |MediaWiki{{En}}     }}
{{Zusterprojecten/sub |Wikimedia Community Logo.svg       |m:Hoofdpagina Nederlands |Meta-Wiki           }}
{{Zusterprojecten/sub |Commons-logo.svg                   |commons:Hoofdpagina      |Commons             }}
&lt;/div&gt;{{Clear both}}
&lt;noinclude&gt;

;Subpagina's
{{Subpagina's}}

[[Categorie:Sjablonen zusterproject]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k1cbkm7h0utdp1p3d4xgy9zob3u6k8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Infobox/Kennismanagement</title>
    <ns>4</ns>
    <id>46244</id>
    <revision>
      <id>431272</id>
      <parentid>419491</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T10:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Licentie</comment>
      <origin>431272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2404" sha1="lzbtjq9vvlw2xn9ewn5hn2jt6ztxm4x" xml:space="preserve">__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__
{{Infobox
&lt;!-- Titel van het boek                    --&gt;| titel           = {{SUBPAGENAME}}
&lt;!-- Kies: 0, 25, 50, 75 of 100 (%)        --&gt;| voortgang       = 75
&lt;!-- Revisiedatum                          --&gt;| datum           = 26-02-2026
&lt;!-- Boekenplank                           --&gt;| boekenplank     = Economie
&lt;!-- Naslag, Instructie, Hobby, Handboek   --&gt;| boekentype      = Leerboek
&lt;!-- VWO, HBO, WO, Junior, etc             --&gt;| niveau          = HBO (NL) / Hogeschool (B)
&lt;!-- laag, middel, hoog                    --&gt;| activiteit      = 
&lt;!-- Datum eerste edit DD-MM-YY            --&gt;| startdatum      = 31-01-2026 
&lt;!-- zonder &quot;Gebruiker:&quot; Naam/Nick         --&gt;| redacteur       = JopkeB
&lt;!-- Gebruiker:Auteur 1|Auteur 1...        --&gt;| auteurs         = [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]]  &lt;!-- per auteur, komma's er tussen --&gt;
&lt;!-- korte beschrijving                    --&gt;| beschrijving    = Multidisciplinaire wetenschap over het organiseren van kennis
&lt;!-- info over boek, geen inhoud           --&gt;| opmerkingen     = 
&lt;!-- Doelstellingen, * voor elk punt       --&gt;| doelstelling    = Introductie tot kennismanagement
&lt;!-- Bronnen                               --&gt;| bronnen         = 
&lt;!-- benodigde voorkennis, * voor elk punt --&gt;| voorkennis      = Zie [[Kennismanagement|Voorpagina]]
&lt;!-- Uitstapniveau - * voor elk punt       --&gt;| uitstapniveau   = 
&lt;!-- Links naar niet-inhoud-hfdstn         --&gt;| infolinks       = 
&lt;!-- laatste controle DD-MM-YYYY           --&gt;| laatstecontrole = 
&lt;!-- laatste toevoeging DD-MM-YYYY         --&gt;| toevoeging      = 
&lt;!-- Boek 1, etc                           --&gt;| gerelateerd     = 
&lt;!-- projectpagina                         --&gt;| projectpagina   = [[Overleg:{{SUBPAGENAME}}]]
&lt;!-- licentie                              --&gt;| licentie        = CC-BY-SA
&lt;!-- Kleine afbeelding (&lt; 100x100)         --&gt;| thumb           = 
&lt;!-- Grote afbeelding als een cover        --&gt;| afbeelding      = 
&lt;!-- autom. als boek en titel gelijk       --&gt;| PDF             = 
&lt;!-- autom. voor &quot;Boek/Printversie&quot;        --&gt;| printversie     = 
&lt;!-- departement invullen                  --&gt;| departement     = 
&lt;!--                                       --&gt;| categorie       = Economie
&lt;!--                                       --&gt;| categorie twee  = Informatiewetenschap
&lt;!-- WSBN invullen                         --&gt;| WSBN            = nl-6-2-0-00003
}}</text>
      <sha1>lzbtjq9vvlw2xn9ewn5hn2jt6ztxm4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in BASIC/Index</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46530</id>
    <revision>
      <id>431266</id>
      <parentid>427478</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T18:41:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>+ Sleutelwoorden</comment>
      <origin>431266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2604" sha1="lw1xjsw32lhggp0sz4che7q8r6nnuz8" xml:space="preserve">__NOTOC__
== Inhoud ==
{{Kolommen automatisch
|inhoud=
=== [[Programmeren in BASIC/Geschiedenis|Geschiedenis]] ===
*[[Programmeren in BASIC/Geschiedenis/Ontstaan|Ontstaan]]
*[[Programmeren in BASIC/Geschiedenis/Gebruik en bezwaren|Gebruik en bezwaren]]
*[[Programmeren in BASIC/Geschiedenis/Explosieve groei|Explosieve groei]]
*[[Programmeren in BASIC/Geschiedenis/Varianten en dialecten|Varianten en dialecten]]

=== [[Programmeren in BASIC/Alvorens te beginnen|Alvorens te beginnen]] ===
*[[Programmeren in BASIC/Installatie|Installatie]]
*[[Programmeren in BASIC/Programma starten|Programma starten]]

=== [[Programmeren in BASIC/Basis|Basis]] ===
*[[Programmeren in BASIC/Datatypes|Datatypes]]
*[[Programmeren in BASIC/Commando's|Commando's]]
{{Bij elkaar houden
|inhoud=
*[[Programmeren in BASIC/Functies|Functies]]
*[[Programmeren in BASIC/Operatoren|Operatoren]]
*[[Programmeren in BASIC/Vergelijkende operatoren|Vergelijkende operatoren]]
*[[Programmeren in BASIC/Logische operatoren|Logische operatoren]]
}}
*[[Programmeren in BASIC/Eerste programma|Je eerste programma]]
*[[Programmeren in BASIC/Programma opslaan|Een programma opslaan]]
*[[Programmeren in BASIC/Van BAS naar EXE|Compileren: van BAS naar EXE]]
*[[Programmeren in BASIC/Gegevens invoeren|Gegevens invoeren]]
*[[Programmeren in BASIC/Variabelen declareren|Variabelen declareren]]
*[[Programmeren in BASIC/Rekenen met variabelen|Rekenen met variabelen]]
*[[Programmeren in BASIC/Sleutelwoorden|Sleutelwoorden]]
*[[Programmeren in BASIC/Kleuren|Werken met kleuren]]
*[[Programmeren in BASIC/ASCII-tabel|ASCII-tabel]]

{{Bij elkaar houden
|inhoud=
=== [[Programmeren in BASIC/Herhalingen|Herhalingen]] ===
*[[Programmeren in BASIC/IF-lus|Op een bepaalde voorwaarde iets uitvoeren]]
*[[Programmeren in BASIC/SELECT CASE|Een keuze maken uit meer opties]]
*[[Programmeren in BASIC/GOTO|Naar een punt in de code springen]]
}}
*[[Programmeren in BASIC/DO ... LOOP|Iets uitvoeren tot aan een bepaalde voorwaarde is voldaan]] 
*[[Programmeren in BASIC/FOR ... NEXT|Iets een bepaald aantal keren uitvoeren]]
*[[Programmeren in BASIC/READWRITE|Data-invoer]]

{{Bij elkaar houden
|inhoud=
=== [[Programmeren in BASIC/Een stapje verder|Een stapje verder]] ===
*[[Programmeren in BASIC/READWRITE|Bestanden lezen en schrijven]]
*[[Programmeren in BASIC/GUI|Een grafische interface maken]] {{Smaller|''(in voorbereiding)''}}
}}

=== Tenslotte ===
*[[Programmeren in BASIC/Oefeningen|Oefeningen]]
*[[Programmeren in BASIC/Oefeningen 1/Oplossing|Oplossing]]
}}

==Zie ook==
* Andere boeken over [[BASIC]]
{{Sub}}
{{Links}}
{{Wikipedia|BASIC|BASIC}}</text>
      <sha1>lw1xjsw32lhggp0sz4che7q8r6nnuz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46780</id>
    <revision>
      <id>431249</id>
      <parentid>431230</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T12:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Lintfouten: Koppelingen in koppelingen</comment>
      <origin>431249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="327672" sha1="kmkok9o0sag9bch9agzl6ro1acchu64" xml:space="preserve">
&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK IV. MIDDELEEUWEN'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''476-1450'''&lt;/span&gt;

[[Bestand:Karl_der_Große_in_der_Chronik_des_Ekkehard_von_Aura.jpg|thumb|550px|[[Karel de Grote]] in de [[Kroniek|Kroniek van Ekkehard van Aura]] (omstreeks 1113, Cambridge Corpus Christi).]]

.

{{Cquote|'''Ik had nog maar korte tijd de leiding van het Frans geschiedkundig museum bij de Archives Nationales toen ik een brief kreeg met de vraag: 'Zoudt u mij de exacte datum kunnen geven van het verdrag dat officeel een einde maakte aan de middeleeuwen?' Daar kwam nog een vraag bij: 'In welke stad kwamen de gevolmachtigden bij elkaar die dit verdrag voorbereidden'?'''|'''[[Régine Pernoud]]'''', een Franse mediëviste in: ''De Middeleeuwen. Een herwaardering.''}}

.

;Tijdsband

.

[https://www.youtube.com/watch?v=-554jLp5SfY '''♥ B. WYDOOGHE PERIODISEERT DE MIDDELEEUWEN, 6 MIN.''']

.

'''De [[Middeleeuwen]] vormen in de Westerse geschiedschrijving een periode van ongeveer duizend jaar. Grofweg zijn ze te periodiseren van [[500]] tot [[1500]], zo leren de schoolkinderen. Tien millenia liggen er tussen de [[Oudheid|Antieke oudheid]] en de [[Renaissance]]. Ondanks het feit dat sommige historici bezwaren opperen tegen de term (omwille van de vooroordelen die er aan kleven en dat de term pas na deze periode tot stand kwam) is ze niet weg te denken in het historische debat of in de geschiedenisboeken. Niettemin kan er in een periode van duizend jaar geen coherentie zijn: dé Middeleeuwen bestaan niet. Daarom delen historici de periode in sub-periodes in: de [[Vroege Middeleeuwen]], de [[Hoge Middeleeuwen]] en de [[Late Middeleeuwen]]. De logica achter deze klassieke indeling ontgaat me en is weinig functioneel. Ik leg uit waarom.'''

.
 
'''Sommige historici drukken zich liever exacter uit en laten de Middeleeuwen beginnen bij van het [[Edict van Milaan]] ([[313]]), de erkenning van het Christendom. Populairder is de [[Val van het West-Romeinse Rijk]] als [[Odoaker]], opgegroeid in het midden van [[Atilla de Hun]] (maar geen Hun is) omstreeks [[470]] de Germaanse troepen in het Romeinse leger aanvoert en in [[476]] de veertienjarige [[Romulus Augustulus]] afzet en de macht grijpt. Laat ons eerlijk zijn. Dit jaartal is eveneens arbitrair: in onze regio gingen de Romeinse nederzettingen of forten zoals het fort [[Oudenburg]] al eerder verloren. Een ander moment dat in aanmerking komt is 525 als [[Dionysius Exiguus]] er in slaagt om de christelijke jaartelling in te voeren. De geboorte van Jezus is de markering, die velen onder ons aannemen zonder te weten waarop de jaartelling is gebaseerd. Vijf jaar na de val van het West Romeinse rijk bouwt de Salische Frank Clovis aan het Frankische rijk. Tussen 481 en 511 verslaat hij de Alemannen, rekent hij af met de Gallo-Romein Syagrius en krijgt hij grip op de Bourgondiërs. Zijn chroniekschrijver? [[Gregorius van Tours]].'''

.

'''Wij verdelen die duizend jaar die daarop volgen in zes fasen, te beginnen bij de donkere Middeleeuwen. Dat is een naam die sommige historici contesteren. We gebruiken de naam omdat ze aangeeft dat er weinig geschreven materiaal is in deze periode. In deze dagen is de band met de Noormannen vriendschappelijk, die met de Islam vijandelijk (na de dood van Mohammed in 632 verbreidt de Islam zich snel) voor zover archeologische vondsten dit tot op vandaag laten uitschijnen. Daarna volgt een periode die de Franse historicus [[Jean-Jacques Ampère]] introduceerde als de '''[[Karolingische Renaissance]]''', evenzeer een gecontesteerde term. We laten deze periode duren tot de '''de vroege Vlaamse graventijd''' - omstreeks 860 - dan worden de vijandelijkheden van de Noormannen intenser en bitser. Het is een reactie op de expansiepolitiek van [[Karel de Grote]] en dankt Vlaanderen er zijn ontstaan aan. Als die strijdbijl met de Denen, de Zweden en de Noren begraven is, volgt er een vierde periode: twee eeuwen vol [[kruistochten]]. Tijdens deze '''kruistochtperiode''' nemen Vlaamse, Franse en Engelse ridderslegers het op tegen de [[Islam]] die sinds de zevende eeuw een veroveringsgodsdienst is in de vroegchristelijke gebieden. Intussen zijn ze tot in Spanje, Portugal en Frankrijk doorgedrongen. Deze periode start bij de oproep tot de eerste kruistocht in [[1095]] en eindigt met de val van Akko, twee eeuwen later. Kort daarop ontstaat wat Barbara Tuchman 'de waanzinnige veertiende eeuw' noemt in haar gelijknamige boek. Voor Vlaanderen volgt een eeuw van oorlog, pest en andere gruwel met de Guldensporenslag in 1302 als hoogtepunt en de slag bij Westrozebeke als een dieptepunt waarover graag gezwegen wordt. Op het einde van die eeuw huwt [[Margaretha van Male]] (dochter van een gehate vader die aanvankelijk in de Kortrijkse gravenkapel zou worden begraven) met de Bourgondische vorst [[Filips de Stoute]] en loodst zo de de dynastie van de Bourgondiërs Vlaanderen binnen, het is de laatste Middeleeuwse fase, die [[Johan Huizinga]] in 1919 als 'herfstij der Middeleeuwen' zou omschrijven.'''

.

'''Het einde der Middeleeuwen is evenmin eenduidig. Populair is het moment dat het [[buskruit]] een einde maakt aan het Middeleeuwse leven van ridders en burchten. Ridders worden verdreven door de [[haakbus]] en de [[Musketier|musketiers]], burchten en kastelen ontwikkelen zich tot [[Lijst_van_vaktermen_in_de_vestingbouwkunde|vestingen]]. In dat geval duren de Middeleeuwen in Japan tot 1542 als de Portugezen er de musketten introduceren: het is het einde van de [[samoerai]]. [[Don Quichot (boek)|Don Quichot]] zoals beschreven door [[Miguel de Cervantes]] geldt als laatste ridder. [[Buskruit]] duikt in de Duitse gebieden op in de 14de eeuw, haakbussen begin 15de eeuw. Met de val van het [[Oost-Romeinse rijk]] in [[1453]], de vinding van de [[boekdrukkunst]] omstreeks 1450, de [[ontdekking van Amerika]] in [[1492]] en de komst van het [[Protestantisme]] in [[1517]] zijn de Middeleeuwen als tijdvak definitief voorbij.'''

= Inleidend =

.

[https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-het-einde-der-middeleeuwen '''♣ KLIK VOOR DE POWERPOINT DIE BIJ DE LES HOORT'''].

.

== Johan Huizinga ==
[[Bestand:Professoren Nieuwenhuis en Huizinga, SFA001019999.jpg|thumb|550px|Johan Huizinga (rechts) (1872-1945) is de grondlegger van de cultuur- en mentaliteitsgeschiedenis. Zijn ''[[Herfsttij der Middeleeuwen]]'' (1919) maakte hem wereldberoemd. In 1935 volgde ''In de schaduwen van morgen''. Daarin werkt hij zijn Brusselse voordracht van 8 maart 1935 verder uit. Het is een analyse van de culturele en maatschappelijke situatie van het interbellum met de bekende openingszin: ''Wij leven in een bezeten wereld. En wij weten het. Het zou voor niemand onverwacht komen, als de waanzin eensklaps uitbrak in een razernij, waaruit deze arme Europese mensheid achterbleef in verstomping en verdwazing, de motoren nog draaiende en de vlaggen nog wapperende, maar de geest geweken.'' De foto is in Leiden genomen. [https://nl.wikisource.org/wiki/Herfsttij_der_Middeleeuwen/Hoofdstuk_I Is online] te lezen.]]

.

{{Cquote|'''Toen de wereld vijf eeuwen jonger was, hadden alle levensgevallen veel scherper uiterlijke vormen dan nu. Tusschen leed en vreugde, tusschen rampen en geluk scheen de afstand grooter dan voor ons; al wat men beleefde had nog dien graad van onmiddellijkheid en absoluutheid, dien de vreugd en het leed nu nog hebben in den kindergeest. Elke levensgebeurtenis, elke daad was omringd met nadrukkelijke en uitdrukkelijke vormen, was getild op de verhevenheid van een strakken, vasten levensstijl. De groote dingen: de geboorte, het huwelijk, het sterven, stonden door het sacrament in den glans van het mysterie. Maar ook de geringer gevallen: een reis, een arbeid, een bezoek, waren begeleid door duizend zegens, ceremonies, spreuken, omgangsvormen.'''|[[Johan Huizinga]]. [[Herfsttij der Middeleeuwen]]. Eerste hoofdstuk.}}

.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=JNgW2-a7DzA '''♠ BEELDFRAGMENT WILLEM OTTERSPEER VRAAGT ZICH AF HOE JOHAN HUIZINGA TE LEZEN''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=K2RYOEBQtYM '''♠ BEELDFRAGMENT WAAROM JOHAN HUIZINGA EEN PESSIMIST IS''']


.

.

== Duistere Middeleeuwen (476-759) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Edict van Milaan|313]]  -&gt;&gt;  [[Val van het West-Romeinse Rijk|476]]  -&gt;&gt; [[Clovis|486]] -&gt;&gt; [[Geschiedenis van de islam|610]] -&gt;&gt; [[Slag bij Poitiers|732]] -&gt;&gt; [[Narbonne|759]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De Karolingische renaissance (759-860) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Karel de Grote|768]] -&gt;&gt; [[Noormannen|799]] -&gt;&gt; [[Lodewijk de Vrome|816]] -&gt;&gt; [[Lotharius|840]] -//- [[Karel de Kale|840]] -&gt;&gt;  [[Verdrag van Verdun|843]] -//- [[Lodewijk de Duitser|843]] -&gt;&gt; [[Judith van West-Francië|844]] &gt;&gt;&gt;''' 

.

.

== De graven worstelen met de Vikingen (860-1095) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Boudewijn I van Vlaanderen|862]] -&gt;&gt; [[Boudewijn II van Vlaanderen|879]] -&gt;&gt; [[Arnulf I van Vlaanderen|918]] -&gt;&gt; [[Boudewijn III van Vlaanderen|958]] -&gt;&gt; [[Arnulf II van Vlaanderen|965]] -&gt;&gt; [[Boudewijn IV|980]] -&gt;&gt; [[Boudewijn V|1035]] -&gt;&gt; [[Boudewijn VI|1067]] -&gt;&gt; [[Arnulf III|1070]] -&gt;&gt; [[Robrecht de Fries|1071]] -&gt;&gt; [[Robrecht II van Jerusalem|1093]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De graventijd tijdens de kruistochten (1095-1291) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Robrecht II van Jerusalem|1093]] -&gt;&gt; [[Eerste kruistocht|1096]] -&gt;&gt; [[Boudewijn VII van Vlaanderen|1111]] -&gt;&gt; [[Karel de Goede|1119]] -&gt;&gt; [[Diederik van de Elzas|1128]] -&gt;&gt; [[Tweede kruistocht|1145]] -&gt;&gt; [[Filips van de Elzas|1168]] -&gt;&gt; [[Derde kruistocht|1189]] -&gt;&gt; [[Margaretha van de Elzas|1191]] -&gt;&gt; [[Boudewijn IX van Vlaanderen|1194]] -&gt;&gt; [[Vierde kruistocht|1202]] -&gt;&gt; [[Johanna van Constantinopel|1205]] -&gt;&gt; [[Vijfde kruistocht|1213]] -&gt;&gt; [[Zesde kruistocht|1228]] -&gt;&gt; [[Margaretha van Constantinopel|1244]] -&gt;&gt; [[Zevende kruistocht|1248]] -&gt;&gt; [[Achtste kruistocht|1270]] -&gt;&gt; [[Negende kruistocht|1271]] -&gt;&gt; [[Gwijde van Dampierre|1278]] -&gt;&gt; [[Val van Akko|1291]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De waanzinnige veertiende eeuw (1291-1384) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Gwijde van Dampierre|1278]] -&gt;&gt; [[Filips IV van Frankrijk|1285]] -&gt;&gt; [[Vlaamse Opstand (1297-1305)|1297]] -&gt;&gt; [[Guldensporenslag|1302]] -&gt;&gt; [[Robrecht van Béthune|1305]] -&gt;&gt; [[Lodewijk van Nevers|1322]] -&gt;&gt; [[Lodewijk van Male|1346]] -&gt;&gt; [[Slag bij Westrozebeke|1382]] -&gt;&gt; [[Margaretha van Male|1384]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De Bourgondiërs (1382-1500) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Margaretha van Male|1382]] -&gt;&gt; [[Jan zonder Vrees|1405]] -&gt;&gt; [[Filips de Goede|1419]] -&gt;&gt; [[Boekdrukkunst|1450]] -&gt;&gt; [[Beleg en val van Constantinopel (1453)|1453]] -&gt;&gt; [[Karel de Stoute|1467]] -&gt;&gt; [[Maria van Bourgondië|1477]] -&gt;&gt; [[Filips de Schone|1482]] -&gt;&gt; [[Christoffel Columbus|1492]] -&gt;&gt; [[Keizer Karel V|1500]]

.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=9fK86SjFSaw '''♥ B. WYDOOGHE LEIDT DE MIDDELEEUWEN IN MET REGINE PERNOUD, 9 Min.''']


.

.

= De donkere Middeleeuwen =

[[Bestand:St_Remy_Bishop_of_Rheims_begging_of_Clovis_the_restitution_of_the_Sacred_Vase_taken_by_the_Franks_in_the_Pillage_of_Soissons.png|thumb|550px|De 15e-eeuwse tekening toont de bisschop van Reims die [[Clovis I|Clovis]] de teruggave van [[Vaas van Soissons|de Vaas van Soissons]] smeekt. De details kloppen niet: [[Remigius van Reims|Remigius]] vraagt persoonlijk de vaas, geen afgevaardigde en vooral, de Franken dragen laat-middeleeuwse kledij en  [[slagzwaard|slagzwaarden]] in plaats van hun [[Strijdbijl|strijdbijlen]].]]

.

== Vijfde eeuw na 476 ==
[[Bestand:Map_Gaul_divisions_481-nl.svg|thumb|550px|Vijf jaar na de val van het West Romeinse Rijk is Europa verkaveld tot deze constellatie.]]

.

[[Bestand:Verovering_Gallie_door_de_Franken_v2.gif|thumb|550px|Het Frankische territorium in Gallië breidt onder Clovis gevoelig uit. Clovis deelt zijn macht met verwante leiders van naburige Salische stamgroepen. Clovis bouwt samen met zijn echtgenote Clothilde die hem tot het christendom wil bekeren (in 496 en in 506) een rijk uit en consolideert zijn macht in Noord-Gallië met Parijs als zijn residentie en het Seinedal als Merovingisch machtsgebied. Let op de gebieden van Midden Duitsland, de Saksen en de Friesen. Die blijven zelfstandige rijken tot de achtste eeuw, als [[Karel Martel]] en zijn opvolger [[Pepijn de Korte]] de Engelse missionaris [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]] (672-754) steunen in zijn agressieve missionering. Samen met zijn gewelddadige tijdgenoot [[Willibrord|Willibrordus]] (658-739) staat hij in voor de tweede missioneringsgolf vanuit Ierland en Engeland naar het vasteland. Als ze erin slagen om deze buurvolkeren te bekeren tot het Christendom, zal het Frankische rijk uitbreiden of zullen de onzekere relaties stabiliseren. Dat is de redenering van Karel en Pepijn, ze gebruiken godsdienst als smeermiddel om hen in het rijk binnen te loodsen. Bonifatius geniet bij zijn brutale missionering soms geen militaire bescherming. Bij [[Dokkum]] vermoorden de Friezen hem in 754. De betekenis van Bonifatius is dat hij, sinds Clovis Rome opnieuw lieert aan de Franken, een link die de westerse geschiedenis zal domineren.]]

.

'''De vijfde eeuw kenmerkt zich door de definitieve ondergang van het West-Romeinse Rijk, een oorzaken daarvan, de [[volksverhuizingen]] houden tot de zesde eeuw aan. Het ontstaan van de [[feodaliteit]] vindt zijn oorsprong in het feit dat de Romeinen de veiligheid niet meer kunnen garanderen. Landsheren, 'ridders' en roofridders nemen die taak over, binden landbouwers en horigen aan hen in ruil voor bescherming en veiligheid. Zo komen deze ridders aan het hoofd van wat men later de feodale piramide noemt. De macht van de feodale heren is recht evenredig met hun vazallen (boeren, [[Leenman|leenmannen]]) die ze mobiliseren. Deze onderdanen zijn krijgsdienst verschuldigd ([[Heerban|heerban]] of landwere). Pas veel later komen de stedelijke milities. ♣ In de West-Europese Romeinse kolonies verdwijnen de pleziertuinen wegens hun associatie met de degeneratie van het Romeinse heidendom. Bloemen zijn niet langer aanwezig in het dagelijkse leven. Hun esthetische functie beperkt zich tot het kerkaltaar of in een kloostertuin waar ze hun praktisch nut als medicijn tonen. Wanneer pakken de Europeanen deze liefde voor de bloem opnieuw op? De grafcultuur van de Merovingers (genoemd naar Merovech, de stichter van deze Frankische dynastie) toont de mix: ze hebben Romeinse en Germaanse kenmerken.''' 

.

.

;476

.

* [[Val van het West-Romeinse Rijk]]: [[Odoaker]] zet de kinderkeizer [[Romulus Augustus]] in [[Ravenna (stad)|Ravenna]] af en sluit de jongen op in de burcht [[Castellum Lucullanum]] op [[Capri (eiland)|Capri]]. 

.

* Als eerste Germaanse koning bestuurt hij vanuit Italië West-Europa dat uit [[Germanen]], [[Goten]] en [[Romeinen]] bestaat. Odoaker groeide op als zoon van een Skirische hertog, waarschijnlijk aan het hof van [[Attila de Hun|Attila]] in [[Pannonia (Romeinse provincie)|Pannonia]] als [[vazal]]. Als het [[Hunnen|Hunnenrijk]] na Atilla's dood uiteen valt, verlaten (of worden ze verdreven?) de [[Skiren]] [[Pannonia (Romeinse provincie)|Pannonia]] en arriveren ze in 469 in Italië. Zeven jaar later - in 476 - gaat het West-Romeinse rijk voor de bijl.

.

;477

.

* [[Odoaker]] breidt zijn rijk uit en landt op [[Sicilië]] dat hij verovert op de [[Vandalen]]. Aix-en-Provence, voorheen een belangrijk politiek centrum, wordt na onderhandelingen met Odoaker afgestaan en door de Visigoten opnieuw bezet.

.

;480

.

* Het expeditieleger van [[Odoaker]] steekt de [[Adriatische Zee]] over, lijft [[Dalmatië (regio)|Dalmatië]] en zet het onder Gotisch bestuur.

.

* Geboorte [[Benedictus van Nursia]], monnik en heilige (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;547) Hij gaat de geschiedenis in als de vader van het Latijnse kloosterleven en de regel van Benedictus. Sinds 1964 de patroonheilige van Europa.

.

;481

.

* [[Clovis I|Clovis]] volgt zijn vader als koning der Salische Franken op in [[Doornik]]. 

.

* Clovis zal de eerste koning zijn die alle Frankische stammen verenigt. Bij de troonopvolging is hij 15 en hij beschikt over een bescheiden grondgebied in het noorden van [[Gallië]].

.

;486

.

* [[Clovis I|Clovis]] verslaat [[Syagrius]] in de achtergebleven Romeinse enclave bij [[Soissons (stad)|Soissons]] en wordt leider der Franken als Chlodovech of Lodewijk.

.

* De [[Vaas van Soissons]].

.

;488

.

* Onder leiding van [[Theodorik]] vallen de [[Ostrogoten]] Italië en Ravenna binnen.
.

;489

.

* Als Odoaker zijn koninkrijk uitbreidt, neemt zijn populariteit bij de Romeinen toe, in tegenstelling tot het Oost-Romeinse rijk. Een verbond tussen het Oost-Romeinse rijk en [[Theodorik]] zorgt dat de [[Ostrogoten]] Italië (moeizaam) binnenvallen. 

.

;493

.

* Na vier jaar oorlog drijft [[Theodorik]] [[Odoaker]] in het nauw in de onneembare hoofdstad [[Ravenna (stad)|Ravenna]]. De patstelling leidt tot een overleg op een banket waarbij Theodorik Odoaker van sleutelbeen tot dij doorklieft. [[Theodorik]] is nu alleenheerser over [[Ostrogotische Rijk|Ostrogotische]] Italië. Als aanhanger van de christelijke sekte, het [[arianisme]] is hij tolerant voor andere belevingen.

.

;496

* ♣ [[Clovis I|Clovis]] laat zich dopen en maakt het christendom tot de staatsgodsdienst van zijn [[Frankische Rijk|Frankisch]] / [[Merovingische|Merovingisch]] Rijk en Paus Gelasius I roetpt 14 februari uit tot de naamsdag van de heilige Valentijn. Krokussen en viooltjes zijn de bloemen die bij hem horen.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Leiden - Doelensteeg 16 (Johan Huizinga).jpg|Plaquette herinnert aan Huizinga in het Leidse Instituut voor Geschiedenis.
File:Herfsttij_der_Middeleeuwen_kaft.gif|[[Herfsttij der Middeleeuwen]] is 
Bestand:Solidus-Odoacer-ZenoRIC_3657cf.jpg|[[Solidus (munt)|Solidus]] met de afbeelding van [[Odoaker]].
Bestand:Gesta_Theodorici_-_Theodoric_the_Great_(455-526).jpg|Theodoric (°455-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;526).
Bestand:Clovis_crop.jpg|[[Clovis I|Clovis]] laat zich dopen.
File:Clovis Ier et le vase de Soissons.jpg|Clovis en de [[Vaas van Soissons|vaas]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Zesde eeuw (501-600) ==
[[Bestand:Hagia-Sophia-Laengsschnitt.jpg|thumb|550px|De Hagia Sophia is een voormalige kathedraal (537-1453) en moskee in de Turkse stad Istanboel en geldt als een van de grootste architectonische prestaties uit de oudheid. Tegenwoordig is het een museum.]]

.

'''In de zesde eeuw gaan in het Westen - ondanks de opkomst van de [[Benedictijnen|Benedictijnenorde]] - de schrijf-, dorps- en stadscultuur verloren. De enige steden zijn bisschopssteden. Het gemeenschapsleven organiseert zich rond boerderijen waar grondbezit weinig tel heeft. Het plattelandsleven is ofwel gevaarlijk, omdat er weinig ordehandhaving is ofwel democratisch wegens het gebrek aan 'eigendom'. Het boslandschap breidt uit. In het Christendom komt er een scheuring tussen de Kerken in het Westen en die in het Oosten. Vooral in het Oosten lijkt het nieuwe geloof een succes. Halverwege de eeuw zijn er ver in Azië bloeiende aartsbisdommen in de steden Basra, Mosul en Tikrit. Hun gemeenschappen zijn succesrijker en groter dan die in het Westen. Dat we dit vergeten zijn, heeft te maken met de dominantie van [[Mohammed (profeet van Allah)|Mohammed]] (570-632). Die broedt op een nieuw geloof: de [[islam]], een woord dat verwijst naar 'veiligheid' en 'vrede'. De Islam die met het Christendom zijn oudtestamentische oorsprong deelt, reageert op het Christendom dat niet meer aangepast is aan de tijd. De Germaanse invallen (met een hoogtepunt in 476) en de komst van de builenpest in 541 - twee grote rampen - doen het orale domineren en vervangen de schrifttraditie. Mohammed is een analfabeet. Op de akkers zijn geen boeren meer te bekennen, in de steden sterven de consumenten uit. Vertellen bij het kampvuur zorgt voor kennisoverdracht, niet het schrift. De kerk ziet zich genoodzaakt om het tweede gebod met de voeten te treden. 'Maak geen godenbeelden, geen enkele afbeelding van iets dat in de hemel hierboven is of van iets beneden op de aarde of in het water onder de aarde. Kniel er niet voor neer en ver eer ze niet' zo schrijft Exodus 20.4-5. De beeldcultuur biedt een alternatief tot samenhorigheid en [[Paus Gregorius I]] (ca. 540-604) is aan het eind van de zesde eeuw een pleitbezorger voor de beeldende kunst. Volgens hem verschilt de beeldaanbidding van het leren van beelden. 'Beelden zijn verhalen over wie en wat we moeten aanbidden. Beelden zijn de taal van de ongeletterden' die hij voor zijn kar wil. Zo ontwikkelt het christendom zich tot een theaterreligie met altaarstukken en drieluiken, badend in een kathedralenakoestiek met standbeelden die processies op praalwagens elke plek bereiken. De privésfeer neemt de beeldtaal over en huizen worden kleine kerken vol thuisdevotie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geciteerd in: SUZANNA IVANIC, vertaald door Jaap Slingerland. ''Katholiek. De beeldcultuur van het katholicisme'', KokBoekencentrum, Utrecht, 2022, p. 13, 24 en 140.&lt;/ref&gt;'''

.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?time_continue=43&amp;v=hAe028QaICk&amp;feature=emb_logo ♠ BEELDFRAGEMENT: BESTOND KONING ARTHUR?]'''

.

.

;Ca. 500 

.

* Als veertienjarige sluit [[Benedictus van Nursia]] aan bij een [[kluizenaar]]sgroep (Ca. 494). Omstreeks 500 verlaat de groep Rome, Benedictus stopt zijn studie en ze belanden in [[Subiaco (Italië)|Subiaco]], ten oosten van Rome, in het klooster [[Santo Speco]]. Benedictus zal zich drie jaar eenzaam opsluiten in de grot onder het klooster. Voor 529 is hij overste in [[Vicovaro]]. Een legende uit de twaalfde eeuw vertelt over zijn ongekende strengheid. Angstige [[monnik (christendom)|monniken]] proberen hem te vergiftigen. Bij zijn zegening breekt de beker. De [[iconografie]] beeldt Benedictus af met een beker en een [[Slangen|slang]], zoals het apothekerslogo. Om verder conflicten te vermijden trekt hij met enkele discipelen naar [[Montecassiano]]. 

.

;506

.

* Doop van Clovis in [[Reims]]. Het doopjaar is niet gekend: bronnen noemen de jaren 496, 497, 498, 499, 507 en 508. Laat Clovis zich meerdere keren dopen als propaganda? Clovis is de eerste die alle Frankische stammen verenigt en de eerste katholieke koning van Frankrijk. Hij wordt gedoopt in een kerkje in de omgeving van de huidige [[kathedraal van Reims]] waar vele toekomstige Franse vorsten gekroond worden. Deze daad zorgt dat Clovis zijn Merovingisch domein uitbreidt over de oude Romeinse provincie Gallië, die ruwweg met het moderne Frankrijk samenvalt. Komende uit het huis van Merovech zal de [[Merovingische]] dynastie de komende twee eeuwen heersen over de Franken. De naam Clovis verbastert naar Lovis, Louis en Lodewijk. Rome en de paus zijn dé afwezigen bij de aanvang van dit christelijk rijk. Het blijft een Frankische aangelegenheid, (een keer uitgevoerd door [[Remigius van Reims|Remigius]], de aartsbisschop van Reims, zonder enige connectie met Rome.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PIERRE TROUILLEZ. ''De Germanen en het Christendom. Een bewogen ontmoeting,'' Davidsfonds, Leuven, 2010, p. 191 &amp; 339.&lt;/ref&gt;

.

;507

.

* De Franken verslaan de Visigoten en drijven hen naar Spanje en Portugal waar ze een christelijk rijk stichten.

.

;511

.

* Kort voor zijn dood roept Clovis een kerkconcilie bijeen in Orleans. Hij wijst het arianisme af en verstevigt met zijn chritelijk geloof zijn macht bij de Gallo-Romeinen. Beiden zien zichzelf als de Roomse erfgenamen.

.

* De 45-jarige [[Clovis I|Clovis]] sterft. Zijn vier zonen verdelen zijn koninkrijk volgens de [[Salische wet|Salische wetten]]. In [[Reims]] neemt [[Theuderik I]] de macht, in [[Parijs]] [[Childebert I]], in [[Orléans]] [[Chlodomer]] en in [[Soissons |Soissons]] [[Chlotarius I]]. De onderlinge broederkrijg van zijn opvolgers maakt de grootsheid van het Frankenrijk ongedaan tot in het begin van de achtste eeuw: dat van [[Karel Martel]]. De twee bindmiddelen die blijven zijn het katholicisme en het territorium van Frankisch Gallië dat zich in 534 aansluit met de Bourgondiërs, er is de grensbepaling met de Visigoten, de uitbreiding met de Provence die Ostrogotisch was. 

.

;523

.

* [[Sigismund van Bourgondië|Sigismund]] leidt nederlaag op de [[Merovingers]].

.

;525

.

* [[Dionysius Exiguus]] voert de [[christelijke jaartelling]] in door de jaren te tellen vanaf de geboorte van Jezus.

.

;527-565

.

* Tijdens zijn eerste regeringsperiode boekt Justinianus in het Oost-Romeinse rijk succes. Hij herovert provincies in Noord Afrika, hij boekt succes in Italië. Het succes wordt afgeremd door een gebrek aan manschappen, stijgende kosten, en de pest.

.

;529

.

* [[Benedictus van Nursia|Benedictus]] sticht zijn monnikenorde in Italië in de [[Abdij van Monte Cassino]] op een vervallen Romeinse vesting, 519 meter hoog boven het dorp Cassino tussen Rome en Napels. Daar stelt hij zijn invloedrijke kloosterregel, de [[Regula Benedicti]] op. De monnik legt drie geloften af: armoede, kuisheid en gehoorzaamheid. Ze bidden, werken en slapen in een acht uren ritme. De orde verspreidt zich dankzij &quot;[[ora et labora]]&quot; over Europa. Het 'monniken-werk' is een primeur. 'Werk' is tot dan voorbehouden aan de derde stand: boeren, slaven en lijfeigenen. Adel en geestelijkheid waren vrijgesteld. Sindsdien geniet arbeid status. Als Benedictus de regio tussen Rome en Napels bekeert, breekt hij aldus de legende het [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]]-altaar af om er een kapel te bouwen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;URBAN T. HOLMES. ''De wereld van Bernard van Clairvaux''. In: ''National Geographic Society'', Riddertijd, 1975, p. 30 &amp; 138&lt;/ref&gt; Benedictus biografie in de ''Dialogen'' van [[Paus Gregorius I|paus Gregorius de Grote]] draagt bij tot zijn bekendheid.

.

* De Byzantijnse keizer [[Justinianus I]] verbiedt het heidense denken en beëindigt de academie van [[Plato]].

.

;531

.

* De missionaris [[Eleutherius van Doornik|Eleutherius]] in Doornik vermoord.

.

;532

.

* [[Nika-oproer]] in [[Constantinopel]]. De basilica brandt af. Instabiele periode op de Kaukasus. Rome sluit een vrede met Perzië. Ideeën van bisschoppen staan ter discussie (FRANKOPAN, p. 78).

.

;537

.

* De Byznatijnse [[Justinianus I|keizer Justinianus]] wijdt de [[Haghia Sofia]] in ter vervanging van de vorige [[Basilica (bouwwerk)|basilica]].

.

* Het [[Ostrogotische Rijk|Ostrogotische]] leger vernietigt de [[Aquaduct (watergang)|aquaducten]] van Rome. De stad beschikt niet langer over stromend water. Zich wassen kan in de Tiber. De pauselijke stad krimpt tot dertigduizend zielen. Twee eeuwen eerder kunnen volgens een raming zestigduizend Romeinen tegelijk baden dankzij de [[thermen]] die [[thermen van Agrippa|Agrippa]] in 25 VC liet aanleggen, gevolgd door de keizers [[Nero (keizer)|Nero]] in 62, [[Titus (keizer)|Titus]] in 81, [[Trajanus]] in 109 en [[Commodus]] in 183 en de eeuwen die volgden door Severus Alexander, Decius, Diocletianus en Constantijn.

.

;539

.

* [[Cassiodorus]], een Romeins staatsman en schrijver trekt zich in het door hem gestichte klooster Vivarium terug (nu [[Squillace]] in [[Calabrië]]) en houdt zich bezig met de bewaring, de vertaling en het kopiëren van oude geschriften om de heilige schrift beter te begrijpen. Hij stierf hier vermoedelijk kort na 580, rond de 100 jaar oud. In die geschriften spreekt hij over zout als goud: het diende deels als wedde voor de Romeinse soldaten, het zorgt voor smaak, helpt bij het bewaren van voedsel (dat raakt in onbruik met de komst van de koelkast na WOII), het heeft medicinale en rituele functies. Wie zoutrijk dieet, leeft langer. In de Middelandsezeegebieden laat men water verdampen om aan zout te komen. In de Romeinse provincies Gallia Belgica en Brittannia lukt dat moeilijker en was er een soort fabricage in de regio Zeebrugge-Dudzele met kanaaltjes die het zeewater landinwaarts brengen en het stoken van veen.

.

;541-545

.

* De [[builenpest]] voor het eerst in Europa en in het gebied rond de Middellandse zee, als de Plaag van Justinianus, spaart niemand. Een tijdgenoot raakt zijn hele familie kwijt. Vooral de steden worden getroffen. In Constantinopel sterven dagelijks tienduizend mensen. 'En niet alleen het Romeinse Rijk had eronder te lijden. Alggauw werden ook steden in het Ooosten geteisterd, want de plaag volgde de verbindngswegen en de handelsnetwerken, en hield onderweg huis in de steden van Perzisch Mesopotamië alvorens China te bereiken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN, Zijderoutes, p. 88.&lt;/ref&gt;  

.

;546

.

* Rome ingenomen door de Ostrogoot [[Totila]].

.

;547

.

* Dood [[Benedictus van Nursia]].

.

;550 (ca.)

.

* In Poitiers sticht [[Radegonde]] (518-587), de dochter van koning Berthar van Thüringen van de eerste vrouwenkloosters in Gallië, het abdijklooster van het Heilig Kruis. Zij was door de Frankische koning Chlotarius I gedwongen met hem te trouwen. Radegonde werd begraven in de Sint-Radegondekerk, heilig verklaard en patrones van Poitiers.

.

;563

.

* De Ierse missionaris [[Sint Columba]] vaart naar Schotland om er de [[Picten]], de Schotse Kelten te bekeren.

.

;567

.

* Het [[Concilie van Tours |Concilie van Tours]] ([[Paus Johannes III|Johannes III]]) bepaalt dat elke lokaliteit de armen moet voeden op basis van criteria: ongeschiktheid (het onvermogen om in het levensonderhoud te voorzien), nabijheid (in verblijf en verwantschap, om zwerven te voorkomen) en meegaandheid (fatsoenlijk zonder de orde te verstoren). [https://www.dbnl.org/tekst/swaa005zorg01_01/swaa005zorg01_01_0006.php Meer lezen.]

.

;568

.

* De [[Longobarden]] bedreigen het ontvolkende Rome dat nog 50.000 inwoners telt.

.

* Stichting [[Longobardische Rijk|Longobardische rijk]] (tot 774).

.

;570

.

* Geboorte [[Mohammed]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;632) in het steppenland van [[Arabië]]. Mohammed zal voor de politieke eenmaking van een verbrokkeld land zorgen en sticht een wereldgodsdienst.

.

;577

.

* De [[Longobarden]] verwoesten de [[Abdij van Monte Cassino]]. In de achtste eeuw zal ze heropgebouwd worden.

.

;586

.

* [[Avaarse Rijk|Avaarse]] ruiters veroveren de Donau-vallei. Het gebied behoort tot het [[Oost-Romeinse Rijk]]. Ze hebben hun overwinning te danken aan de [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]].

.

;590

.

* De nieuwe Paus [[Gregorius de Grote]] (paus tot 604) ziet boven het Mausoleum van [[Hadrianus]] Engelen tijdens zijn gebed dat de pest moet afwenden. Voortaan heet het monument de [[Engelenburcht]]. Deze paus is [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] genegen en neemt het idee dat God de geschiedenis bepaalt over. God stuurt boodschappen naar de mens via natuurrampen, oorlogen en voorvallen. Dit [[Symbolisme|symbolische]] of [[magisch denken]] laat onverklaarbare fenomenen 'lezen'. De mens kan deze goddelijke boodschappen decoderen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC BOONE. ''Historici en hun métier. Een inleiding tot de historische kritiek'', Academia, Gent, 2015, p. 171.&lt;/ref&gt;

.

;Ca. 600

.

* [[Dimpna van Geel|Dimpna]], een Ierse koningsdochter slaat op de vlucht voor de incestueuze intenties van haar vader. De vlucht eindigt in [[Geel (stad)|Geel]], waar hij haar onthoofdt. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Southern Italy and Sicily, with excursions to Malta, Sardinia, Tunis, and Corfu - handbook for travellers (1908) (14740340116).jpg
Montecassino Abbey Cassino Italy Black And White Street Photography (210753965).jpeg
Benedykt dziedziniec Bramantego.jpg
Mura Megalitiche nei pressi dell'Abbazia Benedettina di Montecassino - panoramio.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 011.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 014.jpg
Frans Vervloet Monte Cassino.jpg|
Interno della basilica di Montecassino.jpg|
ITA 1944 MiNr0651Y mt B002.jpg
Italy from the Alps to Mount Etna (1877) (14590346279).jpg
La patria; geografia dell' Italia. Cenni storici, costumi, topografia, prodotti, industria, commercio, mari, fiumi, laghi, canali, strade, ponti, strade ferrate, porti, monumenti, dati statistici; (14769858485).jpg
Le mont Cassin. (18925923263).jpg
Monastero di Montecassino la gradinata.jpg
Montecassino chiesa cattedrale. Interno della chiesa sotterranea o cripta.jpg
Montecassino chiesa cattedrale. Interno della sagrestia.jpg
Montecassino chiostro detto del Priore.jpg
Montecassino il cortile centrale, visto dall’alto della loggia.jpg
Montecassino veduta del monastero.jpg
A British Sherman tank and jeep of 4th Armoured Brigade entering the ruins of Cassino, Italy, 18 May 1944. NA15079.jpg
Abadía de Montecassino.jpg
Abbazia di Monte Cassino.jpg
Abbazia di Montecassino vista dal Cimitero Polacco Militare.jpg
Campana di Montecassino.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 002.jpg
Corridoio d'accesso.jpg
Diocesana di Montecassino.jpg
Giardino - panoramio (4).jpg
Library's yard, Monte Cassino, Province of Frosinone, Italy - panoramio.jpg
Monte Cassino 2010-by-RaBoe-01.jpg
Monte Cassino 4.jpg
Monte Cassino bottle.jpg
Bestand:Gesta Theodorici - Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus (c 485 - c 580).jpg|[[Cassiodorus|Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus]] bekleedt onder [[Odoacer]] en de koning van de Ostrogothen [[Theodorik de Grote]] gewichtige posten zoals praefectus praetorio (eerste minister), secretaris en rechtsgeleerde.
Bestand:François-Louis Dejuinne (1786-1844) - Clovis roi des Francs (465-511).jpg|Clovis zoals die er volgens [[François-Louis Dejuinne]] (1786-1844) uitzag.
Bestand:Clovis crop.jpg|Doop van Clovis. Auteur onbekend.
Bestand:Baptême de Clovis.jpg|Doop van Clovis, Miniatuur uit [[Grandes Chroniques de France]], omstreeks 1375.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Zevende eeuw (601-700): de eeuw der heiligen ==
[[Bestand:Giovanni_Paolo_Panini_-_Interior_of_the_Pantheon,_Rome_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|Het Pantheon verwordt tot een christelijke kerk in de zevende eeuw. De koepel van het station [[Antwerpen Centraal]] is op deze architectuur gebaseerd.]]

.

'''In de zevende eeuw onderscheiden drie machtsblokken zich. Door hun polarisatie en het zoeken naar identiteit: 1. promoveert de Oost-Romeinse keizer [[Herakleios|Heraclius]] het Grieks tot de taal van het rijk. De Latijnse traditie gaat er verloren en de hellenistische blik richt zich op Azië. 2. In het Westen gebeurt het omgekeerde, het Grieks verdwijnt, het Latijn en de volkstalen gaan domineren. 3. Beide culturen vervreemden van elkaar en in dat vacuüm ontstaat de Islam.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Henri Pirenne]] beweert het omgekeerde en zegt dat de Islam-expansie de breuk tussen Oost en West veroorzaakt.&lt;/ref&gt; In het decennium tussen 622 en 632 verenigt Mohammed de muzelmannen in één religie. Ze veroveren gebieden in het Oosten en langs de Middellandse zee. In het Oosten roept het weerbare Constantinopel hen halt toe, in het Westen trekken ze zich na de Slag bij Poitiers (732) terug ten zuiden van de Pyreneeën. In dat Europa zijn de stichtingen van kloosters verantwoordelijk voor het kopiëren en het bewaren van de Bijbelse teksten. Ze beschermen het intellectuele leven, bedreigd door de schriftloze en vaak nomadische 'barbaren' zoals de Moslims en de Vikings. [[Dagobert I|Dagobert]] (611-639) steunt de missionering. Het is de 'eeuw der heiligen', verwijzend naar de kerstende missionarissen: [[Sint-Elooi (heilige)|Sint-Elooi]] ([[Schelde (rivier)|Scheldestreek]] en [[Snellegem]]), [[Sint-Lambertus]] ([[Maas (rivier)|Maasstreek]]), [[Sint-Amandus]] (van Gent tot Maastricht). [[Sint Hubertus|Sint-Hubertus]] is bisschop van Maastricht en Luik. De latere [[Karolingers]] zullen de kerstening gebruiken om de oprukkende [[Islam]] tegen te gaan. Islam betekent onderwerping aan God. ♣ Vanaf deze eeuw onderwerpen ze de Middellandse zeegebieden, waaronder ook Spanje en Portugal aan hun invloedsfeer. Hun tuinarchitectuur inspireert zich op het hiernamaals en op de Koran. Andalusië beleeft een culturele bloei en in de centrumstad Cordoba zorgen kanalen en fonteinen voor een doordachte tuinarchitectuur. Op de [[Patio de los Naranjos]] sluiten 856 zuilen aan op sinaasappelbomen waar gelovigen zich ritueel reinigen. Omdat God de natuur van bovenuit aanschouwt, liggen de bloemperken in Sevilla en Granada lager dan de wandelpaden. Zo lijken ze Perzische vloertapijten. En bij de waterpartijen kijken Moslims evenmin naar boven om god te ontmoeten. Het water toont de hemel op aarde, zoals in de Patio de la Acequia. Deze besloten tuin rond een langwerpige vijver ligt bij de Escalera del Agua met trapleuningen waarlangs het water stroomt. We bevinden ons in het [[Alhambra (fort)|Alhambra]] (Granada) een slot van de Nasridendynastie (1231-1491). De fontein met marmeren leeuwen in de Patio de los Leones is een verlengde van het koninklijke buitenverblijf, het hemelse Generalife uit de dertiende eeuw met uitzicht over de beneden- en boventuinen. De Patio de los Cipressos is een geheime plek voor de sultana en haar minnaar. Symmetrie is de perfecte klassieke kruislingse verdeling uit de Charbagh: de vierdelige Korantuin. In het Perzisch staat chār voor vier en bāgh voor tuin. Bruggen en stromend water verbinden de delen. Mohammed heeft het over vier rivieren: één van water, één van melk, één van wijn en één van honing. Dit soort tuinen bestaan nog in Iran, Pakistan en India.'''

.

.

;609

.

Het [[Pantheon (Rome)|Pantheon]] is een christelijke kerk.

.

;610 

.

(Ca.): Na een [[visioen]] - een reeks openbaringen of een stem in zijn hoofd - start de profeet [[Mohammed (profeet van Allah)|Mohammed]] de [[Islam]] te [[prediken]]. De verzen die hij opzegt in naam van de Almachtige, krijgen later in de tweede helft van de eeuw een schriftelijke neerslag in een tekst: de Qur'an. Net zoals de vroege Christenen waarschuwt hij voor de Apocalyps. Het einde der tijden is nabij en zijn prediken zijn niet ver gezocht, ze verwijzen naar een samenleving onder druk. De Romeins-Perzische oorlogen zorgen voor verwarring en traumatisering, de handel in en luxeproducten en militaire attributen stokt. Zadels, laarzen, riemen en schilden worden schaars. De Perzen en de Romeinen speelden eeuwenlang de lokale rivaliteiten van de hen omgevende (nomadische) stammen uit door hen geld toe te stoppen of hen met patronage te bevoordelen. Nu dit door de oorlogen niet langer het geval is, nemen de stammen het touw in eigen handen. Het spreekwoord 'twee honden vechten om een been, een derde lopen er mee heen' kent hier mogelijks zijn oorsprong. In hun zoeken naar een identiteit, eenheid en een taal, vinden ze in de Islam het bindingsmiddel die hun overeenkomsten meer benadrukt dan hun verschillen. De Christenen en de Joden steunen hen hierin.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN spreekt van een co-existentie, p. 106.&lt;/ref&gt; Het is Mohammeds geniale vondst geld, buit en eigendom te koppelen aan de spiritualiteit. Godsvruchtigen, avonturiers of opportunisten zich die goederen toe-eigenen van niet-gelovigen, kunnen ze behouden. Wie de leer van de heer omhelst, ontdekt de vruchtbaarheid van zijn tuin en akker. Het graan groeit er weelderig, in tegenstelling tot wie dat niet doet. Daar verdort de oogst. De geestelijke verlossing gaat hand in hand met de economische cadeaus. Mohammed belooft de stammen Paradijstuinen met vruchten en water dat niet bederft, met smakelijke wijnstromen en rivieren van geklaarde honing.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN, p. 101-105.&lt;/ref&gt; Wie niet gelooft wacht een eindeloze kwelling en de uitzetting van het land. Hoe vroeger de bekering, hoe groter de buit. Het systeem van Mohammed lijkt een piramidespel en haalt haar jackpot bij de verovering van de Perzische hoofdstad [[Ctesiphon]] nabij Bagdad in 637 door het Arabische leger van Sa'd ibn Abi Waqqas.

.

;619

.

Perzië richt zijn pijlen op het Oost-Romeinse rijk. In 614 stelen ze (stukken van) het ware kruis van Christus uit Jerusalem en in 619 valt Egypte, de Romeinse graanschuur in hun handen. In 626 staat het Perzische leger voor de muren van Constantinopel. De stad kruipt dankzij zijn massieve muren door het oog van de naald.

.

;622

.

[[Bestand:Maome.jpg|thumb|550px|Een zeventiende-eeuwse kopie van een veertiende-eeuws werk van [[Al-Biruni]] dat de profeet Mohammed illustreert. Mohammed zorgt voor de politieke en religieuze eenwording van de Arabische gebieden en na zijn dood veroveren en islamiseren de Kaliefen gebieden buiten Arabië. Hun succes is te danken aan de oorlogen tussen het aftakelende Oost-Romeinse rijk en de uitgeputte Perzen. De snelheid en de consequenties van de Turkse veroveringen zijn vergelijkbaar met de strooptochten van [[Atilla de Hun]] in Europa, twee eeuwen eerder.]]

[[Mohammed]] vlucht uit [[Mekka]], zijn geboortestad naar Jathrib, het latere [[Medina (Saoedi-Arabië)|Medina]]. Het is de aanvang van de tijdrekening van de [[Islam]]. Hier geven zijn preken de aanzet tot de nieuwe cultus. 

.

;628

.

Na een bedevaart naar Rome krijgt de Aquitaniër Sint-Amandus in Frankrijk de titel van missiebisschop en start zijn kerstening van Vlaanderen langs de oevers van de Schelde (Gent) en Leie (Kortrijk). Na veel tegenslag sticht hij kerken en kloosters. 

.

In de komende vier jaar vervalt het eeuwenoude Perzische rijk tot anarchie. Van de ineenstorting maakt Mohammed een expansie. De Perzische steden zijn het niet gewoon zichzelf te verdedigen. Bij de minste druk bezwijken ze. De Romeinen veroveren Jerusalem in 629 en verliezen het op de Moslims voor 632 (niet in 638, zoals vaak beweerd wordt). Dan hebben de Turken [[Jeruzalem]], de heilige stad in handen. Rome en Perzië reageren laat op deze dreiging.   

.

;632

.

* [[Mohammed]] (°570) overlijdt. De Islamexpansie haalt zijn drijfkracht uit de ''diwan.'' Die verdeelt de veroverde buit. Vroege bekeerlingen krijgen meer dan de nieuwe en twintig procent gaat naar de kalief. 

.

;635

.

* Verovering van [[Damascus]] door de Turken.

.

* Stichting van het klooster [[Lindisfarne]] Priory door de Ierse monnik Aidan.

.

;636

.

* De Turken winnen de slag om [[Al-Qadisiyah|Qadisiyah]]. De Perzische edelen die sneuvelen maakt komend verzet onmogelijk. Een Romeinsleger ondergaat het zelfde lot bij de rivier de [[Jarmuk (rivier)|Jarmuk]]. In datzelfde jaar overmeesteren ze [[Syrië]] na de [[Slag bij Yarmuk]]. 

.

;638

.

* De Arabieren veroveren Jerusalem. Bedevaarten en pelgrimstochten houden niet op. Jerusalem behoudt zijn betekenis in de christelijke wereld. Het was Constantijn de Grote (306-337) die van de stad een christelijk oord maakte. De motieven van de pelgrims wijzigen. Niet langer staat de persoonlijke (toeristische) devotie voorop naar de plekken die Christus frequenteerde. Het gevaar van de reis zorgt ervoor dat vooral boetelingen en gestraften deze reis ondernemen.
 
.

;639

.

* [[Dagobert I|Dagobert]] (le bon roi) die het Frankische rijk verenigt overlijdt. Het rijk valt uiteen - vroeger spraken historici over de 'vadsige koningen', tegenwoordig twijfelt men hieraan, de aristocratie lijkt een rol op te eisen. Dagobert steunde de missie van [[Sint-Amandus]] die op een ongeziene schaal de niet christelijke symbolen en afgodsbeelden vernietigt en onze streek evangeliseert tussen 629 en 639. Amandus maakt zich niet geliefd. Hij sticht abdijen, waaronder de twee grootste van Vlaanderen: de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]], die hij als eerste sticht als een hooggelegen wachtpost ter bescherming tegen de inboorlingen uit de vallei en de [[Sint-Baafsabdij]] (op een Romeinse site) die rijkelijk uitgroeit dankzij de stoffelijke resten van Sint Bavo die men er kwam eren. 

.

* De Arabieren veroveren vanaf nu tot 642 het Christelijke Nijlgebied van de Kopten. 

. 

;[[641]]-[[660]]

.

* Bisschop [[Eligius]] kerstent Vlaanderen tussen de [[IJzermonding]] en het Brugse. Hoofdplaats is het centrale [[Oudenburg]] met imposante Romeinse ruïnes.

.

;642

.

* Irak, Egypte (en de machtige Oost-Romeinse stad [[Alexandrië]]) gaan verloren aan Mohammeds opvolger. Hierna stabiliseert de Turkse opmars wegens een godsdienstige crisis om zich op het einde van de eeuw te hervatten.

.


;650

* De Franse kroon is een Noordelijke gebiedsuitbreiding genegen en stuurt geen militairen maar religieuzen om het gebied te kerstenen. [[Amandus van Maastricht|Sint Amandus]] effent er de weg. Zijn kerstening verloopt er niet van een leien dak. 

.

;657

.

* ♣ Heidenen vallen de Ierse missionaris [[Livinus van Gent|Livinus]], ook Sint Lieven genoemd, aan in Sint-Lievens-Esse (tussen Zottegem en Geraardsbergen). Ze rukken zijn tong uit en maken hem een kopje kleiner. Engelse en Ierse monniken zorgen in onze streken voor de kerstening, maar hun inspanningen kennen weinig appreciatie. Hun levenswandel is beschreven in de zogenaamde 'vitae' die de werkelijke geschiedenis met legendes vermengen. Soms zijn de missionarissen verzonnen, zoals deze Livinus. Vooral op het platteland zijn de diepe wortels van het heidendom moeilijk uit te roeien. Het etymologisch verband tussen heidendom en heide, een afgelegen gebied, kent er zijn oorsprong.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit, Epo, Berchem, 2012, p. 219.&lt;/ref&gt;

.

;663

.

* ♣ Bij een bezoek aan Rome draagt de Byzantijnse keizer [[Constantijn II]] een roze gewaad van goud en parels met een kunstig labyrint. Daarin is de Minotauros in smaragd afgebeeld en houdt een fluistervinger op de mond. Net zoals het doel van de heerser, is het labyrint ondoorgrondelijk. Non vulganda consilia of verraad je plan niet, maak het niet openbaar. Tot in de zestiende eeuw tonen Italiaanse veldheren zich met een labyrint op de borst, als een zegel dat hun hartsgeheimen beschermt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 56.&lt;/ref&gt;

.

;670

.

* Een nieuwe schrijfstijl duikt op in de [[Abdij van Luxeuil]]: het [[minuskelschrift]] of de onderkast. Deze '[[Karolingische minuskel]]' groeit uit tot de Europese standaard. Om vloeiend en snel te schrijven plaatst de Angelsaksische monnik [[Alcuinus]] de letters aan elkaar in plaats van hun blokvorm (kapitaal).

.

;Ca. 672

.

* De geboorte van de heilige [[Beda Venerabilis]] in [[Koninkrijk Northumbria|Northumbria]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;735). Hij zal in de achtste eeuw bekendheid verwerven als de 'eerbiedwaardige', Angelsaksische monnik, een gespecialiseerd linguïst, bijbelkenner en historicus die vanuit het noordoosten van Engeland met zijn [[Historia ecclesiastica gentis Anglorum]] de geschriften van de vroege kerkvaders toegankelijk maakt voor zijn landgenoten en het Engelse christendom stimuleert. Beda beschikt over een door [[Benedict Biscop]] uit Rome geïmporteerde bibliotheek, met werk van [[Eusebius van Caesarea|Eusebius]] en [[Orosius]].

.

;675

.

* De Turken wagen zich in het rijk der Westgoten via de Oostkust van Spanje. Het plan mislukt. Een tweede, succesrijke poging komt er in 711.

.

;676

.

* [[Sint-Amandus|Sint Amandus]] overlijdt. 

.

;Voor 684

.

* Voor het eerst is er sprake van Vlamingen (Flanderenses, later in het Latijn Flandrenses) en Vlaanderen (Flandris, later Flandria). De begrippen duiken op in de biografie van [[Sint-Eligius]] (°ca 590-660). Van deze [[Vita sancti Eligii]] is geen exacte datum bekend.

.

;688

.

* [[Waldetrudis van Mons]] overlijdt wellicht in [[Maubeuge]] (geboren in [[Cousolre]] ca. 612) Deze heilige linkt met het ontstaan van de stad [[Bergen (België)|Bergen]] waarvan zij de beschermheilige is.

.

;689

.

Hofmeier [[Pepijn II van Aquitanië|Pepijn II]] verslaat de Friezen bij Dorestad en palmt het zuiden van de Rijn in. [[Willibrord|Willibrordus]] kan er zijn missie uitbouwen. Zijn uitvalsbasis is Utrecht. [[Radboud (koning)|Radboud]] en de opstandelingen trekken zich in het noorden terug. 

.

;694

.

* Oudste vermelding van [[Leie (rivier)|de Leie]] als rivier.

.

;698

.

* [[Carthago]] is in Turkse handen. Eerdere veroveringen situeren zich in de Middellandse zee: [[Cyprus]] en [[Rhodos]].

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Schwabach_Stadtkirche_-_Sippenaltar_Flügel_4a.jpg|Bisschop Eligius, beter bekend als Sint-Elooi.
Bestand:Lect_Luxeuil_144.jpg|Het minuskelschrift.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

= Achtste eeuw =

.

[[Bestand:Raban-Maur_Alcuin_Otgar.jpg|thumb|550px|Alcuinus (midden), gesteund door de schrijver van natuurhistorische teksten [[Rabanus Maurus]] (ca. 780-856), draagt zijn werk op aan aartsbisschop Otgar van Mainz. Alcuinus van York (York ca. 735 - Tours 804) was een Angelsaksische schrijver uit de achtste eeuw, leermeester en raadgever van [[Karel de Grote]]. Hij is bekend als Alcuinus van Tours, waar hij abt werd en overleed. ‘In het begin was het Woord.' Dit is de aanhef van het Johannesevangelie dat verbinding tussen het Christendom en ‘het boek’ en de geschreven cultuur duidelijk maakt. Karel De Grote en Alcuinus zijn zich daar erg van bewust. Zijn eerbied én bezorgdheid voor het correct schrijven en het correct spreken maken deel uit van zijn politiek. Die zet de relatie tussen bestuur en kennis centraal door het bewaren, het vernieuwen en het versterken van de kennis. Bewaren: Bijna de alle klassieke manuscripten die we vandaag kennen, nemen de Karolingische kopiisten onder handen: handboeken over landbouw en geneeskunde, klassiek auteurs zoals Cicero en Vergilius, Augustinus en Hiëronymus. Vernieuwen: Om de schrijfsnelheid op te drijven ontwikkelden ze de [[Karolingische minuskel]]. Versterken: opgeleide leerkrachten hebben oog voor tekstkritiek. In voorgaande eeuwen permitteren monniken en kopiisten zich bijwijlen een eigen interpretatie als ze de gewijde originelen overschrijven. Onder Karel dient elke abdij, elke kerk en elke parochie zich te voorzien van betrouwbare teksten en degelijk onderwijs. Aken, Luik, Sankt Gallen, Tours, Laon, Reims, Salsburg en Metz ontwikkelen zich tot geleerde centra. Even voorbijgaand aan verschil tussen het wettelijke en werkelijke land, is Karels onderwijs en de Karolingische renaissance, niet te loochenen. Hun tekstkritiekmethode is tot op heden belangrijk. Als woorden verschillende interpretaties kennen, leidt dit tot spraakverwarring en polarisatie. Daarom vinden Karel en zijn hofhouding dit zo belangrijk. Correcte taal unificeert, brengt mensen samen en organiseert de gemeenschap. Het brugje naar het heden is snel gemaakt. De taalarmoede, de neergang van het taalonderwijs bij, het feit dat Brussel en Antwerpen bijna tweehonderd verschillende talen spreken, schepen een onzeker en onverdraagzaam klimaat waarin fake news en radicalisering graag gedijen.]]

'''Vanaf 700 is er de introductie van de [[zandloper]] en bereikt de [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]], een Chinese uitvinding Europa. De Hunnen gebruikten ze al eerder. De Islamveroveringen dringen door tot op het [[Iberische schiereiland]] (Portugal en Spanje). De druk op het [[Visigotische]] koninkrijk doet de Franken Noordwaarts trekken tot in het relatief onbevolkte Vlaanderen. De zee trekt zich terug en er is plaats. De woorden 'Floem' en 'Flam' duiken op. Flam is een kunstmatige heuvel te midden van moerassen vol aanspoelend en wegtrekkend zeewater. 'Fleming' is Frankisch voor de bewoonde kust tussen Brugge en Calais.'''

.

.

== Aanloop tot de Karolingische Renaissance ==
.

'''Tussen 700 en 730 is de evangelisatie van deze streken door Schotse, Ierse en Franse monniken een feit. [[Lucas (evangelist)|Sint Lucas]] speelt in dit verhaal een prominente propaganda rol. Kunstenaars maken christelijke kunst en verbeelden het heilige voor wie noch kan lezen noch schrijven. Een apocrief vertelt hoe Lucas bij het schilderen van Maria met blindheid geslagen is. Desondanks voltooit hij het werk en toont hij het nageslacht de maagd. Lucas is de tussenpersoon in een schilderij van god. ♣ De kunstheilige symboliseert de samenhang of de tegenstelling tussen beeld en woord. Kunst versus kennis of kunst in samenhang met kennis, het is de eeuwige discussie, beeldtaal en woordtaal. Op dit moment in de geschiedenis zijn de tegengestelden dialectisch complementair en rijzen ze als gevlochten twijgen in de religieboom naar de hemel. Over de beeldtaal voorlopig geen kwaad woord, dat komt nog. In het beeld vinden ongeletterden het verborgene. Voor geletterden is het beeld een exegetisch en heuristiek hulpmiddel. Een eeuw eerder al berispte bisschop Serenus van Marseille (+604) de vernietiging van beelden. Op het einde van de eeuw verschijnt in het Zwitserse [[Sankt Gallen (stad)|Sankt Gallen]] een klooster met een tuin. De kruidentuin is er nog, monniken verbouwen er net zoals toen tijm, venkel, munt, absint en selderij. Zouden er ook bloemen hebben gestaan?'''

.

;705-709

.

Arabische Moslims hebben Noord-Afrika in hun macht.

.

;Ca. 706

.

De missionaris [[Sint Lambertus]] wordt vermoord in Luik.

.

;708

.

De rond 700 gestichte geestelijke gemeenschap start onder leiding van de heilige Aubert, bisschop van [[Avranches]], de bouw van een gebedshuis op een rotspunt dicht bij de kust: de [[Mont Saint-Michel]].

.

;711

.

Een tweede [[Moslim|Moslimaanval]] door Islamistische [[Arabieren]] vanuit [[Noord-Afrika]] op het [[Iberisch schiereiland]]. Een leger van zevenduizend 'muzelmannen' verovert via Gibraltar de steden Sevilla, Cordoba en Toledo. In acht jaar tijd verovert het [[Omajjaden|kalifaat der Omajjaden]] wat we nu Spanje en Portugal noemen die sinds de vijfde eeuw door de [[Visigoten]] (met als hoofdstad [[Toledo (Spanje)|Toledo]]) bewoond zijn, nadat de [[Franken (volk)|Franken]] hen verdreven uit Frankrijk. De [[Omajjaden|Omajjadengeneraal]] [[Tariq ibn Ziyad]] gebruikt de stad [[Ceuta]] als uitvalbasis voor zijn invasie. Ceuta, aan de Noord-Afrikaanse zijde van de Straat van Gibraltar, is tegenwoordig Spaans gebied en grenst aan de Marokkaanse kuststad [[Fnideq]]. Marokko beschouwt Ceuta en de oostelijke vestingstad [[Melilla]] en de [[Plazas de soberanía]] als bezet Marokkaans gebied.

.

;714

.

(Ca.). Moslims bezetten [[Lissabon]], [[Aragón (regio)|Aragon]] en [[Catalonië]]. Lissabon, bijna twee millennia oud, bloeit opnieuw op tot een handelsoord. De macht van de Moslims bereikt de Pyreneeën.

.

;716

.

De [[Friezen]] verzetten zich tegen de bekeringsijver van missionarissen zoals [[Sint-Bonifatius]]. Friesland, een machtig koninkrijk van handelaars en boeren, omvat een stuk van huidig Vlaanderen en grenst aan het Zwin. [[Willibald (priester)|Willibald]] beschrijft hun 'woeste twist' die 'het grootste deel van de christelijke kerken' vernielt en het herstel van de heidense heiligdommen en hun afgoderij. 

.

;717

.

Eerste tocht van de [[Omajjaden]] over de Pyreneeën naar het Visigotische Gallië. Deze Islamitische dynastie (of clan) uit Mekka regeert sinds 661 over het Arabische Rijk. In 750 nemen de Abbasiden hun kalifaat over. Prins [[Abd al-Rahman I]] (731-788) vlucht en zet de Omajjadendynastie verder op het Spaans-Portugese schiereiland (Iberië) tot 1027.

.

;719

.

De islamitische Omajjaden heersen over het Iberische schiereiland en [[Septimanië]] met [[Narbonne]].

.

;718 of 722

.

De Visigoten winnen de [[slag bij Covadonga]]. Het leidt tot oprichting van het christelijk [[koninkrijk Asturië]].
 
.

;727

.

Stichting van de [[Santo Spirito in Sassia]], het eerste ziekenhuis in [[Rome (stad)|Rome]].


.

;731

.

[[Beda|Beda Venerabilis]] (+735) schrijft zijn kerkgeschiedenis van de Angelen en vermeldt dat de oude Saksen geen koning hebben. Elke stam heeft zijn hoofdman en als er oorlog op komst is, loten zij onder hen een leider. Die volgen ze tot de oorlog voorbij is, daarna hebben alle hoofdmannen opnieuw dezelfde macht. 

.

;732

.

De Byzantijnse keizer [[Leo III van Byzantium|Leo III]] de Isauriër, paus van 717 tot 741 beveelt het [[iconoclasme]] en is ervan overtuigd dat de paus hem gehoorzaam moet zijn. Omdat de paus de onderwerping afwijst verovert de keizer het zuiden van Italië. De paus zoekt toenadering tot het Westen dat de optocht van de muzelmannen verhindert. Na 752 is er geen enkele paus meer van Griekse of oosterse oorsprong. 

.


;732-733

.

[[Karel Martel]] verslaat de Moren in de [[Slag bij Poitiers (732)|Slag bij Poitiers]] (of Tours) en wordt de stamvader van de [[Karolingers]]. In de [[Rhônevallei]] slaat hij diverse Moorse plundertochten af. Het dwingt de hertogen in de [[Provence (Frankrijk)|Provence]] en in [[Bourgondië (regio)|Bourgondië]] om zijn gezag te erkennen. Het lukt hem vooral door zijn eigen cavalerie te latan afstappen van het paard en hen te laten werken met schilden en speren.

.

Het [[Iberisch schiereiland]] zal 750 jaar de moslimstaat [[al-Andalus]] zijn met als hoofdstad [[Cordoba]].

.

;Ca. 740

.

Arabieren ontdekken het geheim van de Chinese papiermakers nadat ze enkelen van hen gevangen nemen. Papier is sterker dan papyrus en goedkoper dan perkament en raakt geleidelijk in Europa bekend. Aanvankelijk door de handel met de Arabieren. Later introduceren de kruisvaarders wellicht de papiermolen die ze in Damascus leren kennen en wordt Europa zelfvoorzienend. De eerste vermelding van een papiermolen is die van Hoei, uit 1405.

.

;741

.

[[Karel Martel]] ([[Herstal]], circa 689) overlijdt. Hij gaat de geschiedenis in als hofmeier van het Frankische Rijk en de vader van de Karolingen. Hij was reorganisator van het Frankische leger en bestuur en een succesvol tegenstander van de Arabieren, de Friezen en de Saksen. Zijn macht evenaarde die van de [[Merovingische]] koningen. Zijn twee zonen erven het rijk naar Frankisch gebruik: Karloman en Pepijn de Korte. 

.

;747

.

Karloman trekt zich onduidelijke omstandigheden terug in een klooster en doet afstand van zijn macht. 

.

;751

.

Karolingische koningen regeren over de [[Franken (volk)|Franken]].

.

;753

.

Omdat de Longobarden Rome bedreigen, zoekt [[Stephanus II|de Paus]] steun bij [[Pepijn de Korte]].

.

;754 (Ca.)

.

Heidenen slaan [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]], de Angelsaksische missionaris met stokken dood bij [[Dokkum]] omdat hij hun eiken (heiligdommen) verbrandde. Deze voorchristelijke bewoners zien een eik als een heiligdom.

.

Het Oost Romeinse Rijk verliest Ravenna aan de Franken.

.

;756

.

De Frankische koning [[Pepijn de Korte]] dwingt de [[Longobarden]] in Italië na twee veldtochten hun veroveringen over te dragen aan de paus. Deze 'schenking van Pepijn' legt de basis voor de Kerkelijke Staat.

.

;759

.


[[Pepijn de Korte]] verdrijft de laatste moslims uit Frankrijk.

.

.

== De Karolingische Renaissance (768-860) ==
[[Bestand:Raban-Maur Alcuin Otgar.jpg|thumb|550px|right|Hrabanus Maurus (links), en van de grootste geleerden van de [[vroege middeleeuwen]] ondersteund door [[Alcuinus|Alcuin]] (midden), geeft zijn werk aan zijn voorganger, [[aartsbisschop]] Otgar van Mainz (rechts). In de [[abdij van Fulda]] kreeg onderwijs in de traditie van [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]]. Hij verzamelde een groot aantal [[handschrift (document)|manuscripten]] en onder zijn invloed ontwikkelt Fulda zich tot het culturele en geestelijke centrum van het [[Heilige Roomse Rijk|Oost-Frankenrijk]]. Hrabanus is een veelzijdig schrijver.]]

.

'''Onder Karel de Grote (768-814), Lodewijk de Vrome (814-840) en Karel de Kale (843-877) komt er vernieuwing in de onderwijscultuur die de Karolingische Renaissance heet. Een bloeiperiode voor het onderwijs, bibliotheken en scriptoria, de kunsten en de rechtspraak volgt in Christelijk Europa. Monniken verrichten pionierswerk als ambachtsman, in de landbouw, ze onderhouden de Latijnse liturgie en produceren boeken. Kloosters groeien uit tot landbouwcentra en ze stichten scholen als kenniscentra en leiden leerkrachten op. Zo behouden ze de Romeins-Christelijke traditie. Tijdens deze heropleving schrijft de benedictijner monnik [[Hrabanus Maurus]] (Ca. 780-856) natuurhistorische teksten.'''

.

;768

.

Geboorte van [[Karel de Grote]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;814), een kleinzoon van [[Karel Martel]]. Karel maakt het tot alleenheerser over de Franken. In de komende dertig jaar breidt hij zijn rijk uit, verspreidt hij het Christendom en onderneemt hij expedities naar de Pyreneeën en Spanje om er de moslims (zonder succes) te bestrijden.

.

;770

.

De vroegst bewaarde Karolingische minuskel: een bijbel uit de [[Abdij van Corbie]]. Tijdens het abbiaat van Maurdramnus (772-780) ontwikkelden monniken een snelschrift. In 789 maakt Karel de Grote van de minuskel een officieel schrift.

.

;774

.

* Karel de Grote verovert het [[Longobardische Rijk]] en voegt Italië toe aan het Frankische Rijk. Karel kroont zichzelf tot koning der Longobarden.

.

;778

.

* Eerste poging van Karel de Grote om het Iberische schiereiland te heroveren draait uit op een catastrofe. De [[markgraaf]] van [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], Roeland sneuvelt in de [[Roncesvalles (Navarra)|bergpas van Roncevalles]]. 

.

;781

.

* Karel de Grote kroont zijn zoon [[Pepijn van Italië|Pepijn]] tot mede-koning van Italië en creëert zo het koninkrijk Italië als deel van het Frankische Rijk.

.

;782

.

* De Denen (de latere Vikingen) onderhouden handels- en diplomatieke relaties met het [[Karolingische renaissance|Karolingische hof]]. In de negende eeuw zal de sfeer vertroebelen.

.

;785

.

In [[Cordoba]] start de bouw van de [[Mezquita|Grote Moskee]] waar eerder de Visigotische kerk [[Vincentius van Zaragoza]] stond, op de fundamenten van een Romeinse tempel.

.

;786

.

De Franken gaan de Pyreneeën over en vallen Spanje opnieuw binnen. Het graafschap Barcelona krijgt de status van Spaanse mark van hun  Rijk.

.

;789

.

Vikingen in het Engelse [[Dorset]].

.

;793

.

Eerste aanvallen van Vikingschepen op [[Lindisfarne]] of beter 'The Holy Island of Lindisfarne in Northumberland', een eiland met een abdij voor de noordoostelijke kust van Engeland. [[Alcuinus]], een hofgeleerde van [[Karel de Grote]] schrijft: 'Nooit eerder is zulke wreedheid in Brittannië gezien.' Twee eeuwen vol confrontaties met de Vikingen beginnen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN J.B. KUIPERS. ''Vikingen. IJzeren eeuwen om de Noordzee,'' WalburgPers, Zutphen, 2020.&lt;/ref&gt; Voor sommige Denen eindigt de plundertocht in het bouwen van boerderijen en de kolonisatie van Engeland. [[Danegeld]] is de belasting die de bezetter eist aan de oorspronkelijke bevolking (de Engelsen en de later gearriveerde Saksen) om de plundering van hun dorpen te voorkomen.

.

;796

.

De hoofdstad [[Aken (stad)|Aken]] van Karel de Grote ziet in het centrum de [[Paltskapel]] verrijzen. De stad groeit uit tot het nieuwe Rome. De [[Paltskapel (Aken)|Paltskapel]] is het oudste deel van de Dom van Aken waarmee [[Karel de Grote]] de Romeinse cultuur introduceert.

.

;799

.

Eerste aanvallen van Vikingen in onze regio. Karel de Grote verdedigt de kust. Na zijn dood in 814 nemen de aanvallen toe.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Donareiche2.jpg|[[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]] hakt een eik om. Schilderij uit 1737.
Bestand:Karl_Martell.JPG|Graf van Karel Martel in de kathedraal van Saint-Denis. Tombe ca. 1260.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Negende eeuw (801-900) ==
[[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Emperor_Charlemagne.jpg|thumb|550px|Karel de Grote (geboren in 747 of 748 - Aken 814) is sinds 768 koning der Franken en vanaf 25 december 800 keizer van het Roomse Rijk. Als kleinzoon van [[Karel Martel]] krijgt hij tijdens zijn leven zijn 'grote' bijnaam. Het Frankische Rijk kent onder hem zijn grootste expansie. Zijn kroning door paus [[Paus Leo III |Leo III]] op kerstdag 800 in Rome herstelt het keizerschap in West-Europa. Karel de Grote lijkt het Europees historisch bewustzijn vorm te geven.]]

.

'''De negende eeuw kenmerkt zich door het aanbreken van de riddertijd. Ruiters met wapens krijgen status als keurtroepen. In de vroege eeuw komt het tot troebel contact tussen het hof van [[Karel de Grote]] en de [[Denen]]. Na de verovering van Saksen en Beieren verdient de Noordoostgrens beveiliging. Karel versterkt de Romeinse fortificaties in [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] en Vlaanderen aan de riviermondingen van de [[Rijn]], de [[Maas]] en de [[Schelde (rivier)|Schelde]]. Kustwachters, wachtschepen en garnizoenen bewaken de mondingen en verijdelen de Deense raids van koning Godofrid tussen 804 en 810. Na de moord op Godofrid (uit eigen rangen) volgt een vredevolle zoon hem op. In de tweede helft van de eeuw verwoesten Noormannen de bisschoppelijke zetels in Doornik, Kamerijk en Terwaan. Benedictijnenkloosters leggen ze in as: [[Sint-Baafsabdij|Sint-Baafs]] in Gent, Saint-Géry (Kamerijk), [[Sint-Vaast (Frankrijk)|Sint-Vaast]] (Atrecht) en Sint-Bertijn (Sint-Omaars). Een gevolg is dat de kloosterlijke tucht en de regel van Benedictus niet langer na te leven is. Omdat de Franse koninklijke macht in het drassige Vlaanderen beperkt is, leidt dit tot een machtsverschuiving. Kerken, abdijen en kloosters verliezen hun onafhankelijk bestaan en laten zich verdedigen door 'de' graven van Vlaanderen. De graven presenteren zich als 'lekenabt' van de abdijen terwijl monniken om te ontkomen aan de Vikingen op de vlucht gaan. In de meer dan zestig jaar tussen 820 en 883 is van de acht abten slechts één monnik.'''

.

* '''Een systeem van [https://www.youtube.com/watch?v=pJ6xcoY7okI muzieknotatie] ontstaat.'''

.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=8yfhG547two '''BEELDFRAGMENT WIE WAS KAREL DE GROTE?''']

.

;800

.

* [[Karel de Grote]] gekroond als keizer in Rome door paus [[Paus Leo III|Leo III]] op 25 december. Hij is de eerste westelijke leider in drie eeuwen die de [[Keizerskroon van Karel de Grote|keizerskroon]] draagt. Zijn kroning legt de basis voor het [[Roomse Rijk|Heilige Romeinse Rijk]]. Karel en zijn opvolgers nemen de paus en de stad Rome in bescherming. Karel - niet bijzonder ontwikkeld - laat zich omringen door geleerden zoals [[Alcuinus]]. Zijn [[Karolingische Renaissance]] zorgt ervoor dat de erfenis van de antieken tot nieuwe bloei komt, een erfenis die tijdens de Merovingische periode dreigde verloren te gaan. De [[Abdij van Fulda|abdijen van Fulda]], [[Abdij van Reichenau|Reichenau]] en [[abdij van Saint-Denis|Saint-Denis]] nemen hierin een voortrekkersrol.

.

;801

.

* [[Karel de Grote]] herovert [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]] op de Turken met de Ebro als de grens tussen het Christelijke Europa en het Turkse Iberia.

.

;802

.

* ♣ [[Karel de Grote]] krijgt de olifant [[Abul-Abbas]] als geschenk uit Bagdad en koestert hem als een vroeg voorbeeld van de [[menagerie]]. Een menagerie verzamelt exotische dieren als de aristocratische of royale voorloper van de dierentuin. Beide tuinen verschillen in doel en publiek. Een dierentuin heeft een wetenschappelijk en educatief doel en richt zich - met tentoonstellingen - naar brede bevolkingslagen. In de negentiende eeuw vervangen dierentuinen de menagerieën. Anno 2016 staat alleen in Schönbrunn een menagerie. In de loop van de twintigste eeuw ontwikkelde die zich tot [[Tiergarten Schönbrunn]].

.

;814

.

* [[Lodewijk de Vrome]] neemt als zoon van [[Karel de Grote]] zijn rijk over. Lodewijks zonen zullen het niet eens raken in de erfopvolging.

.

;820

.

* Om een Vikingaanval af te slaan wordt een versterkte wachtpost georganiseerd met de naam het 'Praesidium'. Lokaliseert de versterking zich in Oudenburg of in Brugge? Het is niet bekend. Tot voor kort waren de Vikingen een vriendelijk en bekend volk zonder vijandige intenties. Vanaf deze eeuw zijn hun uithalen rampzalig voor Frankrijk en onze streek. Geschreven bronnen zijn er niet die hun plunderingen verklaren. Wel enkele hypotheses. 1. De druk van de Karolingen wordt hen te groot; 2. Een bevolkingstoename in Scandinavië leidt tot schaarste; 3. Een Scandinavische machtsstrijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie bijvoorbeeld: BRIGITTE MEIJNS. ''Dreiging uit het noorden.'' In: HARRY DE PAEPE &amp; LIEN LAUWAERT. ''Het verhaal van Vlaanderen. De geschiedenis van de prehistorie tot nu,'' Manteau, Antwerpen, 2022, p. 72-73.&lt;/ref&gt; 

.

;826

.

* Het Oost Romeinse Rijk verliest het eiland Kreta aan de Arabieren.

.

;828

.

* In de [[Javazee]] zinkt het [https://en.wikipedia.org/wiki/Belitung%20shipwreck Belitungschip] op zijn weg naar de grootste wereldstad: [[Bagdad]]. De archeologische vondst uit 1998 bewijst een Middeleeuwse, niet Europese lange afstandshandel en verandert de gebruikelijke blik op de Middeleeuwen. Het vaartuig etaleert de wereldhandel van toen. Het schip was gebouwd in [[Iran]], de spanten van [[Mahonie (hout)|mahonie]] zijn Afrikaans; de mastmontage komt uit Zaïre en de dekbalken vinden hun oorsprong in India. Het bindtouw is van Maleise zeehibiscus, een vervanging van de hennepvezel uit de [[Kaukasus (gebied)|Kaukasus]] of [[India]]. De voorraadkruiken uit [[Vietnam]]. De aan boord aangetroffen persoonlijke spullen kwamen van de bemanning en passagiers uit Arabië, Zuidoost-Azië en China. Er was kookgerei bij dat in Thailand was vervaardigd; andere zaken kwamen uit Sumatra.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BEN WILSON. ''Metropolis'', p. 154.&lt;/ref&gt; Het schip is genoemd naar het eiland in de buurt waar het zonk. 

.

;831

.

* De [[Muzelman]] zet voet aan wal in [[Sicilië]] en verovert [[Palermo (stad)|Palermo]].

.

;835
.

* De relieken van [[Donatianus van Reims|Sint-Donatius van Reims]] worden vanuit [[Reims]] naar Torhout gebracht.

.

;836

.

* De Denen tonen interesse voor de Scheldemonding bij [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] en in Vlaanderen. Volgens de [[Annales Fuldenses]] plunderen ze het dorpje Antwerpen en branden het plat. Enkele decennia later komt er op de plaats van het huidige [[Het Steen (Antwerpen)|Steen]] (een hoger gelegen en vooruitgeschoven stuk land in de Schelde-oever) een aarden wal. Het is de aanzet voor de eerste burcht en het latere Steen, gebouwd als in de eerste helft van de dertiende eeuw als poort tot de burcht.

.

;837

.

* 17 juni, de Denen verslaan het garnizoen op [[Walcheren]] en controleren de [[Schelde (rivier)|Schelde]]. De Vikingen komen niet zomaar. Hun rooftochten zijn een reactie op de insluiting door andere Scandinavische volkeren, door de Slaven en het rijk van Karel de Grote. De offensieve politiek van [[Karel de Grote]] richting Denemarken duurt vier decennia. Karel de Grote maakt een zestigtal veldtochten. In Italië verslaat hij de [[Langobarden]], in Noord-Spanje grenst hij het gebied af van de oprukkende Islam en in het Noorden verslaat hij de [[Saksen (volk)|Saksen]]. Deense krijgsmannen voelen de druk en dringen tot in de lage landen als wespen die hun nest verdedigen. Ze bepalen mee het bestuur, de defensie en de economie van de [[lage landen]] van de kust tot bij Gent.

.

[[Bestand:Duinkerketransgressies.jpg|thumb|550px|De Vlaamse kust is niet altijd een rechte lijn geweest zoals we die nu kennen. De Duinkerketransgressies beschrijven de evolutie van de kustlijn.]]

;838

.

* Op 26 december doet een stormvloed de kustlandwinning teniet. Dijken zijn er (nog) niet en geulen en kreken, dringen het land in tot in [[Brugge]], [[Sint-Winoksbergen]] en [[Sint-Omaars|Sint-Omer]]. Anno 2020 heeft de kust een rechte lijn van zestig kilometer, in deze middeleeuwse jaren lijkt de kust op een [[Wadden|waddenlandschap]] met veel zanderige eilanden. De landinwaartse [[Geul (rivier)|geulen]] slibben met de [[getijden]] langzaam aan dicht: [[slikken]] evolueren tot [[schorren]] die vervolgens zoutweiden worden met grazende schapen. In die jaren is de Vlaamse kust een onherbergzaam gebied: Oostende, Westende en Middelkerke (in het midden tussen de vorige twee) bestaan nog niet. De [[pagus Flandrensis]] gaat etymologisch terug op 'flauma', Germaans voor [[vloed]]. De stap van 'Flandria' en 'Flaumung' naar 'Vlaanderen' en 'Vlaming' is snel gemaakt. 

.

;842

.

* Capitulatie van de Siciliaanse stad [[Messina (stad)|Messina]] op de Turken.

[[Bestand:Treaty_of_Verdun_nl.svg|thumb|550px|De Schelde, de Maas, de Saône en de Rhône vormen de grens tussen Lotharingen en het Franse koninkrijk. De Rijn vormt de grens tussen Lotharingen en het Duitse rijk. Gent is de grensstad tussen Lotharingen en Frankrijk.]] 

.

;843

.

* [[Verdrag van Verdun]]. Het rijk van [[Karel de Grote]] en [[Lodewijk de Vrome]] wordt in drie zelfstandige koninkrijken verdeeld, onder de zonen van Lodewijk de Vrome: 1. [[Lodewijk de Duitser]] krijgt het oostelijke deel (Duitsland), 2. [[Lotharius I|Lotharius]] erft het middendeel ([[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]] met inbegrip van Vlaanderen) dat van Noord-Italië tot de Noordzee loopt en 3. [[Karel de Kale]] krijgt het Westen (Frankrijk). Concreet: Vlaanderen maakt officieel deel uit van Frankrijk maar zal een onafhankelijke koers proberen te varen ten aanzien van de Franse kroon.

.

;845

.

* Een Vikingvloot belaagt Parijs. De zogenaamde '[[IJzeren eeuw]]' start en houdt aan tot omstreeks 960. 

.

;846

.

* De Isalmitische 'bende' [[Saracenen]] staan voor Rome. [[Paus Leo IV]] bouwt de Leonische muur met de [[Engelenburcht]] als bastion.

.

;848

.

* De Zuidelijke spits van Italië, de stad [[Bari (stad)|Bari]] valt in Turkse handen.

.

;Vanaf 850

.

* Noormannen verschansen zich op plaatsen met defensieve en bevoorradingsmogelijkheden bij een waterloop met toegang tot een uitgestrekt gebied: Gent, Kortrijk en Condé aan de Schelde, Asselt aan de Maas, Leuven aan de Dijle.

.

* Venetië gooit het Oost-Romeinse juk van zich. Een [[Doge (staatshoofd)|doge]] (de Venetiaanse vorm van het Italiaanse [[duce]] of leider) neemt de leiding over de staatszaken.

.

* Een monnik kopieert de [[Amandus van Maastricht|Vita sancti Amandi]] naar een tekst uit de 7de eeuw over de tocht van Amandus door West- en Oost Vlaanderen omstreeks 650. 

.

;851

* In Brugge staat een burcht. Hoe lang precies is niet bekend, geestelijken van de [[Sint-Baafsabdij]] brengen er een gouden kruis in veiligheid.

.

* De legeraanvoerder [[Aethelwulf van Wessex]] bezorgt de Vikingen een verpletterende nederlaag in [[Surrey (graafschap)|Surrey]]. 

.

;855

.

* Na de dood van [[Lotharius I|Lotharius]] verdelen zijn zonen [[Lodewijk II van Italië|Lodewijk II]], [[Lotharius II]] en [[Karel de Jonge]] het middenrijk. Noord-[[Italië]] en de keizerskroon gaan naar het Duitse rijk. [[Koninkrijk Bourgondië|Bourgondië]], de [[Lage Landen (staatkunde)|Nederlanden]], de [[Elzas]] en [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]]) worden de komende vijftien jaar verdeeld tussen het Duitse en Franse rijk. De zwakte van de gebieden in het middenrijk zijn de oorzaak van de eeuwenlange twist tussen het Duitse en Franse rijk.

.

* 856

.

* De [[Islam]] verovert [[Tarente (stad)|Tarente]] in Zuid-Italië.

.

* [[Vikingen]] branden [[Parijs]] en Tours plat.

.

* De eerste Engelse betaling van [[Danegeld]], een belasting van 3.732 [[Kilogram]] zilver koopt het Viking-geweld af.

.

* De koning van Frankrijk, [[Karel de Kale]] huwelijkt zijn dochter [[Judith van West-Francië]] als twaalfjarige uit aan de 56-jarige, machtige en christelijke koning [[Aethelwulf van Wessex]], (vader van vier zonen). 

.

;858

.

* Aethelwulf sterft in januari. Het huwelijk met Judith blijft kinderloos.

.

;859

.

* Capitulatie van de Siciliaanse stad [[Syracusa]] op de Turken.


.

.

= De vroege graventijd (860-1095) =

[[Bestand:Boudewyn I van Vlaanderen.jpg|thumb|550px|Boudewijn met de ijzeren arm, hier op het [[stadhuis van Brugge]] (ook op het [[stadhuis van Kortrijk]] is hij present) is de eerste graaf van Vlaanderen en de opvolger van de [[Harelbeke-Centrum|Harelbeekse]] [[woudmeester]] of [[forestier]] [[Odoaker]]. Deze Boudewijn start een [[dynastie]] die de negentiende-eeuwse schrijvers en schilders inspireert zoals [[Hendrik Conscience]], [[Guido Gezelle]], [[Hugo Verriest]] en [[Albrecht Rodenbach]]. Hun romantiek van  keert terug op tientallen soortgelijke vorsten en laat de [[Vlaamse Beweging]] met de herinnering aan dit verleden samenvloeien.]]

.

;861

.

* Boudewijn van Vlaanderen (°862-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;879), een twintiger en waarschijnlijk een functionaris van Karel de Kale waagt zich aan een liefdesavontuur en schaakt op kerstmis de 17 jarige prinses [[Judith van West-Francië]], dochter van [[Karel de Kale]], de koning der Franken (of Frankrijk) die al twee keer getrouwd is. Sommige bronnen hebben het over het voorjaar van 862. Volgens de overlevering huwen ze in [[Doornik]] bij de bisschop en vluchten ze naar waar nu het [[kasteel van Rumbeke]] staat. De werkelijkheid is anders. Via [[Utrecht (stad)|Utrecht]] komen ze in [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]] terecht waar [[Lotharius II]] zich over hen ontfermt en hen beschermt hen tegen Karel de Kale.

.

;862

.

* [[Cyrillus van Saloniki]] verkondigt met zijn broer [[Methodius van Thessaloniki|Methodius]] het christendom onder de Slavische volkeren. Hij ontwikkelt daarvoor het [[Glagolitisch alfabet]] dat in onbruik raakte. Orthodoxe Slaven gebruiken het [[cyrillische alfabet]], de rooms-katholieke Slaven gebruiken het [[Latijnse alfabet|Latijnse]]. Hun bijbelvertaling brengen ze naar de gebieden die nu Bulgarije, Montenegro, Servië, Roemenië en Rusland zijn. 

.

;863

.

* [[Boudewijn met de IJzeren Arm]], huwt met Judith en wordt lekenabt van de abdij van Torhout en die van de Sint Pietersabdij in Gent en de eerste graaf van Vlaanderen. Zijn 'Pagus Flandriensis' is niet het mooiste huwelijkscadeau dat hij zich kan wensen. De naam zegt dat het om een drassig, nat gebied gaat, een uithoek van het Frankische rijk.

.

* Oudenburg boet in aan belang: het is niet langer met de zee verbonden. De dichtslibbende geulen werken in het voordeel van Brugge.

.

;864

.

* Pauselijke bemiddeling verzoent Karel de Kale en Boudewijn. Als de schoonzoon van de koning van Frankrijk voert Boudewijn het bewint over verschillende Karolingische graafschappen tussen de Schelde en de Noordzee. Boudewijn krijgt de grafelijke titel, een bruidsschat en Brugge ontwikkelt zich tot het centrum van zijn eigendom. Als leenman van de Franse koning voert hij bewind in de [[Pagus Flandrensis]] (de Vlaamse gouw rond Brugge), Waas, Kortrijk en wellicht Gent. Andere bronnen hebben het over een veel kleiner gebied: Torhout, Gistel, Oudenburg en Brugge. Verdedigt de Franse koning zo zijn land tegen de Noormannen? Of zijn de banden nog vriendschappelijk?

.

* Brugge slaat de oudst gedateerde munten. De [[denarius]] of de zilveren penning draagt aan de ene zijde de K, verwijzend naar [[Karel de Kale]] en anderzijds een kruis.

.

;866

.

* Boudewijn I verkrijgt de [[Ternaasgouw]] (Pas de Calais).

.

;867

.

* Na de dood van [[Paus Nicolaas I]] komt het pausdom in een crisis die bijna drie eeuwen, tot 1872 duurt. Tientallen overgangspausen volgen elkaar op, velen van hen sterven geen natuurlijke dood. 

.

;870

[[Bestand:Empire_carolingien_870.svg|thumb|550px|Een nieuwe grens tussen Frankrijk en Duitsland.]]

* Het [[verdrag van Meerssen]] hertekent de Frans-Duitse grens.

.

* Ca. De relieken van [[Donatianus van Reims]] worden naar Brugge gebracht. Mogelijks kwam de hele kloostergemeenschap mee uit veiligheidsoverwegingen. Brugge is een bestuurlijk centrum dat ze zal beschermen tegen de Vikingen die driester te werk gaan.
** Ca. De relieken van [[Sint-Walburga]] worden naar [[Veurne]] gebracht. 

.

;875
* Noormannen plunderen Frankrijk.

.

;877
* Allereerste vermelding van [[Veurne]] als Furnu, een eiland in een zoutwinningsgebied. Veurne ontstond waarschijnlijk bij een burcht die de graaf van Vlaanderen tegen de Vikingen bouwt. In de 10e eeuw vallen Vikingen de plaats aan. De [[terp]] in het Sint-Walburgapark is een restant van de burcht en verklaart het straatpatroon dat cirkelvormig verloopt.
* Karel de Kale gedraagt zich vreemd en laat zich kaalscheren als teken van onderwerping. Hij is 54. In oktober overlijdt hij.

.

;878
* De nederlaag van het Deense Great Viking Army in [[Wessex]] (bekend als de slag bij Edingtum) resulteert in een verdrag tussen de verslagen Denen en [[Alfred de Grote]]. Het dwingt de Vikingen om het gebied te verlaten, waarop ze het [[Kanaal (waterweg)|Kanaal]] oversteken en aangevuld met verse manschappen de [[Lage Landen]] gaan plunderen. Vijfduizend Noormannen slaan hun winterkampen op in [[Gent]], [[Kortrijk]], [[Leuven]] en in de [[Maasvallei Limburg|Maasvallei]]. Brugge, onder leiding van [[Boudewijn II van Vlaanderen|Boudewijn II]] ontsnapt hieraan. (Was Brugge het bruggenhoofd? Argumenten zijn te vinden in de naamgeving van Brugge en de relaties tussen de graaf en de Denen.)

.

;879

.

* [[Boudewijn I van Vlaanderen|Boudewijn met de IJzeren arm]] overlijdt - volgens de overlevering - in de [[Abdij van Sint-Bertinus|abdij van Sint Bertijns]], hét klooster van Vlaanderen. Hij is er begraven, zijn ingewanden en zijn hart brengt men naar de [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] in Gent. [[Boudewijn II van Vlaanderen]] (ca. °865-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;918) de Kale neemt als vijftienjarige tot aan zijn dood de titel van graaf van Vlaanderen over. Zijn bijnaam verwijst naar zijn voorvaderen [[Karel de Kale]] en [[Karel de Grote]]. In het begin van zijn regeerperiode zijn er weinig documenten die zijn reilen en zeilen documenteren. Niettemin krijgt hij het hard te verduren met de Vikingen, nu die een serieuze nederlaag leden in Engeland. Daar plunderen ze al jaren. Nu ze lik op stuk kregen, richten ze hun terreur nu volop en definitief op Vlaanderen. Van (mogelijke) handelsonderhandelingen (zoals sommige onderzoekers suggereren) is geen sprake meer. In [[Terwaan]] delft Boudewijn II het onderspit. Het Vikingenleger trekt brandschattend door de streek en overwintert in de [[Sint-Baafsabdij]] in Gent, mogelijks hebben ze er hun kamp voor meerdere jaren. Hun roof- en plundertochten richten zich niet alleen op goederen. Ze nemen mensen mee die ze verhandelen op de Scandinavische slavenmarkten. De monniken van Sint Bavo slaan op de vlucht en nemen het relikwie van Bavo, een volgeling van Sint Amandus en de de stichter van het Sint Baafsklooster mee. Boudewijn II slaagt er in om ringwalburchten te creëren op strategische plaatsen zoals in Brugge, Veurne en [[Oostburg (plaats)|Oostburg]], in [[Sint-Winoxbergen]] en [[Bourbourg]]. Ze slaan de verrassingsaanvallen succesvol af en verhinderen de toegang tot het binnenland. De wallen zijn tegenwoordig enkel nog in het stratenpatroon te zien. De vestingen groeien daarna uit tot steden met een kerk, een adminstratie en een markt. Boudewijn II is een slimme kerel en claimt alles wat leegstaat en geplunderd is en werkt zich zo op tot een West-Europese grootgrondbezitters. Als hij overlijdt heerst hij over het huidige West- en Oost-Vlaanderen en een gebied in Noord-Frankrijk. 

[[Bestand:Boudewijn_II.jpg|thumb|550px|Boudewijns heerschappij geldt aanvankelijk als hard en gewelddadig tot hij omstreeks 900 zijn positie en die van Vlaanderen veilig stelt. Hij overlijdt in 918 en ligt in de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]].]]

.

* 880
** Noormannen in [[Boulogne-sur-Mer|Boulogne]].
** In de kronieken van de [[Sint-Vaastabdij]] bij [[Atrecht]] dat op twee dagmarsen van Kortrijk ligt, rapporteert een monnik over een Deense aanval. &quot;Abt Gozlinus en het leger dat bij hem was besloten tegen de Noormannen ten strijde te trekken. Ze zonden aan hen die aan de overkant van de Schelde woonden een boodschap om op een vaste dag samen te komen, zo dat de enen van hieruit, de anderen van daaruit hen zouden verdelgen. Maar de afloop was niet zoals verhoopt. Niets van wat ze deden liep voorspoedig af, en ze konden maar nauwelijks ontsnappen door schandelijk op de vlucht te slaan. Velen van hen werden gevangen genomen en gedood. De angst en het beven dat de Noormannen verspreidden kwam neer op de inwoners van het land. Uitgelaten over hun overwinning stopten zij niet om dag en nacht kerken in brand te steken en het christelijke volk aan hun juk te onderwerpen. Toen sloegen alle monniken, kanunniken en nonnen, van tussen Schelde en Somme, en van over de Schelde met de relieken van de heiligen op de vlucht, wat ook hun leeftijd of status was. Die Denen spaarden niemand, ook niet wie al van leeftijd was, maar zetten alles te vuur en te zwaard. Gozlinus en zij die bij hem waren zagen dat ze geen weerstand konden bieden. Begin oktober werd het leger ontbonden en ieder keerde naar zijn thuis terug. De Noormannen of Denen echter verwisselden van standplaats en in de maand november bouwden ze in Kortrijk een kamp om er te overwinteren... Een gulzige vlam verteerde het hele land.&quot;
** In de lente gaan de Vikingen naar Doornik en Reims. Ze verwoesten verschillende kloosters langs de Schelde. 
** Overwintering van Vikingen in Kortrijk. Van hieruit strijden ze tegen de Menapii of de West-Vlamingen en de Suevi, de Zeeuwen

.

* 881
** Vikingen in [[Asselt]]. Ze ondernemen rooftochten en [[plundering van Maastricht|plunderen Maastricht]] en Sint Vaast (Atrecht), Kamerijk, Amiens en Terwaan.
** Vikingen in [[Doornik]].
** Aan de monding van de [[Somme (rivier)|Somme]] maken de Vikingen rechtsomkeer en nestelen zich in Condé (bovenloop Schelde). [[Karloman]] en [[Lodewijk III van Frankrijk|Lodewijk III]] stuiten hun opmars bij Saucourt. 8.000 Noormannen laten er het leven. De [[Frankische Rijk|Frankische]] cavalerie schrijft de eer op zijn blazoen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Of deze cijfers betrouwbaar zijn is onduidelijk. Zie hiervoor JAN J.B. KUIPERS. ''Vikingen'', p. 115.&lt;/ref&gt;

.

* 882
* [[Belegering van Asselt]]
* Vikingen in [[Cambrai|Kamerijk]]
* Vikingen in [[Arras|Atrecht]]

.

* 883
** Vikingen in [[Brugge]].
** Een 'verschrikkelijke inval' van de Vikingen.
** Vijandigheden in het [[Graafschap Boulogne|Boulogne]], [[Sint-Omaars]], [[Saint-Riquier]], [[Veurne]], [[Terwaan]], Gent en [[Atrecht]]. 
** [[Boudewijn II van Vlaanderen|Boudewijn II]] zoekt zijn toevlucht in de moerassen van [[Sint-Omaars]].


* 884
** Boudewijn II huwt [[Elftrudis]], de jongste dochter van [[Alfred de Grote]], de koning van Engeland, vermoedelijk om steun tegen de Vikingen te zoeken en de lakenhandel te stimuleren. Vlaanderen heeft zo banden met Frankrijk én Engeland.

.

* 885
** Vikingen bouwen een versterking in [[Condé-sur-l'Escaut|Condé]]

.

* 886
** Vikingen bouwen een versterking in [[Kortrijk]]

.

* 887-891
** Boudewijn II wint het verloren terrein in de zes ontwrichte Karolingische gouwen langzaam terug. In 888 erkent de Franse [[Odo I van Frankrijk|koning Odo]] het gezag van de graaf van Vlaanderen in het noorden.

.

* 892
** Koning [[Arnulf van Karinthië]] verslaat de Vikingen voorgoed in Leuven tijdens de slag aan de Dijle. 
** Boudewijn II verjaagt Vikingen na hun nederlaag bij de [[Slag aan de Dijle]].
** Boudewijn versterkt zijn graafschap in [[Ieper]], Kortrijk, [[Sint-Winoksbergen]], Sint-Omaars, [[Brugge]] en Gent.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Boudewyn_I_van_Vlaanderen.jpg|[[Boudewijn met de IJzeren Arm]] arm, stadhuis Brugge.
Bestand:1e_graaf_van_Vlaanderen_-_Boudewijn_I.jpg|Boudewijn I in de [[Flandria illustrata]] uit 1641.
File:Late_Medieval_Trade_Routes.jpg|Middeleeuwse handelsroutes met Brugge als centrum.
Bestand:KyrilMethod.jpg|Methodius (links) en Cyrillus van Saloniki. Icoon uit de 19de eeuw uit [[Boekarest]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Tiende eeuw (901-1000) ==
[[Bestand:Crécy-en-Ponthieu_24-09-2008_12-13-34.JPG|thumb|550px|Europa ontdekt de erg dodelijke kracht van de [[kruisboog]]. Het wapen wordt [[armborst]], [[arbalest]] of voetboog genoemd. Haar nadelen zijn de nauwkeurigheid en haar bereik vergeleken met de [[Handboog|Engelse handboog]]. Die laatste reikt 230 meter ver en is snel te laden. De kruisboog is een Chinese uitvinding uit de vierde eeuw v. Chr. In [[1066]] gebruiken de Normandiërs het bij de verovering van Engeland en in [[1096]] veroordeelt [[Paus Urbanus II]] de kruisboog als 'hatelijk voor God'. In [[1139]] verbiedt de kerk haar gebruik tegen christenen. Als het gaat om islamitische [[Arabieren]], [[moslims]], [[heidenen]] of [[Saracenen]] is de kruisboog geen probleem. De foto toont een 14e-eeuwse replica in het [[museum Emhisarc]] gebruikt tijdens [[Slag bij Crécy|de slag bij Crécy]].]]

;De tiende eeuw kenmerkt zich door:

.

* '''De introductie van de kruisboog in Europa.'''

.

* '''Aan het eind van de eeuw breekt het kasteeltijdperk aan. In het komende halve millennium verrijzen vijftienduizend feodale kastelen in Europa en het Midden Oosten. Een nieuwe beschaving ontstaat die niets van doen heeft met de stadscultuur of het platte land. Het domein brengt de [[Hoofse roman|hoofse]] cultuur voort, daar ontmoet iedereen elkaar, in de [[Hoofse liefde|hof]]. Het kasteel is een cultureel centrum (werken uit de oudheid worden er herlezen zoals in de kloosters) en een toevluchtsoord bij vijandelijkheden.'''

.

* '''Ridders gaan hoge hakken dragen omdat het hen beter vasthoudt in de stijgbeugel. De hoge hak zal een modeverschijnsel zijn voor mannen die willen suggereren dat ze een paard hebben. Vrouwen wachten tot de achttiende eeuw om dit accessoire te dragen, als de rokken ietwat korter worden.'''

.

* '''Eind tiende eeuw wordt de [[klok (tijd)|mechanische klok]] uitgevonden door de Fransman Gerbert, de latere [[paus Silvester II]].'''

.

* '''[[Lorenzo Valla]] en [[Caesar Baronius]] noemen deze eeuw de ijzeren eeuw, een neergang die zich tussen 880 en 960 voordoet: het [[Karolingische Rijk]] en de verworvenheden van haar [[Karolingische renaissance|renaissance]] verdwijnen en in de kerk komt moreel verval. Een tegenbeweging volgt vanuit [[Cluny (Frankrijk)|Cluny]] en de [[Gregoriaanse hervorming]].'''

.

* '''Boudewijn II (879-918) is zo krachtdadig dat Vlaanderen uitgroeit tot een vorstendom.'''

.

* '''Turkse legers trekken de Alpen over.'''

.

.

;910

.

* Stichting [[Abdij van Cluny]] door [[Willem I van Aquitanië|Willem de Vrome van Aquitanië]]. Willem ziet af van de inkomsten, plaatst de congregatie onder de kerk, zonder dat Rome aanspraak kan maken op de inkomsten. Vanaf 932 richt Cluny nieuwe kloosters op in Europa of plaatst ze kloosters onder haar leiding. Op haar hoogtepunt telt het kloosternetwerk van Cluny meer dan duizend kloosters. De [[Abt (abdij)|abt]] bestuurt Cluny, meerdere [[prior|priors]] besturen de dochterkloosters. 

.

* 911
** [[Normandiërs]], afstammelingen van de [[Vikingen]] krijgen een gebied in Noord-Frankrijk in leen. 
** Richard de Rechtsbrenger verslaat Noorman [[Rollo]] bij [[Chartres]].

.

* 918
** [[Richard I van Bourgondië|Richard I de Rechtsbrenger]] wordt de eerste [[Bourgondische hertogen|Bourgondische hertog]].
** Na de dood van zijn vader Boudewijn II erft [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf de Grote]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;965) het grootste (noordelijke) deel van graafschap Vlaanderen, zijn broer Adalolf erft het zuidelijke. Arnulf gaat de geschiedenis in als de stichter van de kerk van Torhout, het Brugse Sint-Donaaskapittel en de Sint-Janskapel in Gent. Hij zal bijna een halve eeuw over Vlaanderen regeren, het kloosterleven en het geestelijk leven stimuleren na de ontreddering die volgde op de strooptochten van de Noormannen. Hij overlijdt in 965 en rust in de [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] van Gent.
** Tijdens zijn regeerperiode zal Arnulf I de grens van Vlaanderen met Frankrijk tot aan de rivier de [[Canche]] verleggen en geeft zijn vorstendom zodoende een stevige zuidgrens tot in Pas de Calais.

.

* 939
** In het [[Rhonedal]] branden Turkse soldaten het [[Sint-Mauritius|klooster van Sint-Mauritius]] plat.

.

* 941
** Oudste vermelding van [[Snellegem]] als Snethlingehem.
.

* 944
** [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf I]] laat op de Brugse burg een achthoekige kapel bouwen geïnspireerd op de [[Dom van Aken]] gewijd aan Onze-Lieve-Vrouw. Later wordt dit de Sint-Donaaskerk.


.

* 950
** De zestigjarige [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf I]] bereikt het hoogtepunt van zijn macht. Hij is uitzonderlijk oud.

.

* Ca. 953
** Een nieuwe kerk in [[Snellegem]], de vorige dateerde wellicht uit de zevende eeuw. Snellegem is een [[Merovingen|Merovingisch]] kroondomein met het Oosthof als centraal punt. Van hier uit ontwikkelen zich de parochies [[Jabbeke]], [[Varsenare]], [[Zerkegem]], [[Sint-Andries (Brugge)|Sint-Andries]] en [[Sint-Michiels]]. 

.

* 958
** Boudewijn III (ca. 940-962), de enige zoon van Arnulf I wordt samen met zijn vader medegraaf van Vlaanderen tot aan zijn vroegtijdige dood in 962. Hij stimuleert de lakenweverij en de viltproductie en richt de [[Jaarmarkt|jaarmarkten]] van Brugge en Kortrijk op en sticht [[Duinkerke]]. 

.

* 960
** Priester Witger schrijft de eerste landsheerlijke [[Genealogie (geschiedkunde)|genealogie]] van de [[graven van Vlaanderen]]. De ''Genealogia Arnulfi comtis'' geeft de derde graaf van Vlaanderen [[Arnulf I]] veel aandacht: hij beschikt over koninklijk bloed via zijn oma (de Karolingers) en zijn moeder (de Angelsaksen). 

.

* 962
** [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]] overlijdt in 962 aan de pokken tijdens een veldtocht naar Normandië.

.

* 965
** Het vierjarige wezenkind [[Arnulf II van Vlaanderen|Arnulf II]] (°Ca.960/965–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;988), zoon van [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]], volgt zijn grootvader op als graaf van Vlaanderen onder de voogdij van de koning van Frankrijk. Lotharius beschermt hem tegen en tot ongenoegen van de Vlaamse edelen. Vlaanderen verbrokkelt in kleinere graafschappen. De regent van Arnulf, Boudewijn Baldzo maakt van Kortrijk een graafschap en de regent [[Dirk II van Holland]] wordt graaf van Gent en Waas. 

.

* 970
** De abt van het [[Cluny (Frankrijk)|Clunyklooster]] wordt door de Turken overvallen en gevangen gezet bij de [[Grote Sint-Bernhardpas]].

.

* 976 
** [[Arnulf II van Vlaanderen]] regeert over wat er van het [[graafschap Vlaanderen]] overblijft.

.


* 985
** De bouw van de [[Sint-Baafsabdij]] vangt aan. In 1067 zal ze voltooid zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS, p. 109.&lt;/ref&gt;

.

* 987
** [[Hugo Capet]] is de eerste Franse koning en stamvader van de [[Capetingers]]. Zijn naam betekent 'Mantel'. Hij zit op de troon tot 996.

.

* 988
** [[Boudewijn IV van Vlaanderen|Boudewijn IV]] met de Baard (ca. °980-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1035) wordt graaf van Vlaanderen voor een langdurig bewind van bijna een halve eeuw tot aan zijn dood. Als eigenaar van de kust-[[schorren]] fokt hij schapen en is hij wellicht een vroege wolleverancier voor de [[Atrecht|Atrechtse]] [[draperie]]. Tijdens zijn bewind krijgt [[Brugge]] stadsrechten en hij sticht hij [[Rijsel]]. Hij bouwt zijn machtsgebied uit naar de keizerlijke stad Valencijn, naar het Oosten en de rechteroever van de Schelde. Zo gaat hij de verbrokkeling van Vlaanderen tegen.

.

* 989
**
.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Coronation_of_Hugues_Capet_2.jpg|Koning [[Hugo Capet]] op de troon, [[Miniatuur (schilderij)|miniatuur]] uit een 13e- of 14e-eeuws manuscript van de Grandes Chroniques de France, bewaard in de [[Bibliotheque Nationale]] in Parijs.
Bestand:Clocher_abbaye_cluny_3.JPG|De twee overgebleven Romaanse torens van de kloosterkerk in [[Cluny (Frankrijk)|Cluny]].
Bestand:Dehio_212_Cluny.jpg|Reconstructie van wat Cluny ooit was.
Bestand:Robert_France.jpg|Het zegel van [[Robert II van Frankrijk]] (ca. 997), de zoon en opvolger van Hugo Capet.
Bestand:Balduin_belle_Barbe.jpg|BoudewijnIV met de baard
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Elfde eeuw (1001-1100) ==
[[Bestand:CarminaBurana_wheel.jpg|thumb|550px|De [[Carmina Burana (handschrift)|Carmina Burana]] is de vroegst bekende collectie (11de eeuw) van Latijnse goliardenliederen over wijn, vrouwen en [[Satyr|satyren]]. De goliarden zijn rondtrekkende studenten met een geestelijke roeping, de opvolgers van de [[vaganten]]. De term verwijst mogelijks naar hun gulzigheid. Deze populaire vagebonden maken zich bekend doordat ze de voeten vegen aan de [[regel van Benedictus]] (standvastigheid en nederigheid). Drankgebruik, luidruchtigheid en intellectuele en maatschappijkritische debatten, muziek, jaarmarkten, dorpsfeesten en toneelspel zijn hen niet vreemd.]]

[[Bestand:Clockwise_ascent_-_geograph.org.uk_-_1426187.jpg|thumb|550px|De wentel of spiltrap ontstaat in de elfde eeuw als kloosterlingen zich in de Nederlanden vestigen en stenen kloostertorens en burchttorens bouwen. Deze trappen maken deel uit van de torenmuur. Wenteltrappen zijn smal of van een versmalling voorzien zodat er maar een indringer tegelijk naar boven kan. Wie de versmalling verdedigt kan de eerstkomende vijand bij verrassing doden en blokkeert zo de trap. Andere voordelen: de verdediger staat hoger en kan zijn zwaard handiger gebruiken als de wenteltrap in klokrichting naar boven draait, als hij rechtshandig is tenminste. De indringer heeft last van de trappenspil en de verdediger niet.]]

.

;In de elfde eeuw vormt het [[graafschap Vlaanderen]] zich economisch en politiek. Omstreeks de millenniumwisseling vervangt de ijzeren ploeg de houten. Het hoefijzer, de water- en windmolens breiden de menselijke en dierlijke spierkracht uit. De stijgende opbrengsten laten zich voelen in de demografie. Een bevolkingsgroei leidt tot verstedelijking en emigratie. Tegen 1050 is Vlaanderen de meest verstedelijkte samenleving in Europa met het laken als moneymaker. Een groeiende groep mensen laat zich niet langer met landbouw in en specialiseert zich als ambachtsman. In het Kortrijkse stadhuis is een brandraam te zien die deze ambachten opsomt. Het gaat om de [[volder|volders]], de ververs... [verder aanvullen]. Aanvankelijk zijn ze onderbetaald en vormen ze een proletarische kaste. Onderaan de sociale ladder is het voorlopig moeilijk om een vuist te maken. Dat verandert de komende twee eeuwen. Zo zal de volder Jan Heem het na de Brugse Metten tot burgemeester schoppen. De landbouwrevolutie en haar demografisch effect zijn in de Zuidelijke Nederlanden erg voelbaar. Daar, bij de Noordzee stromen talloze stromen en rivieren. Gezien die strategische ligging komt er een economische hoogconjunctuur. De lakenuitvoer gaat naar Rusland en naar de Arabieren. Tegen het einde van de eeuw is Vlaanderen één van de rijkste regio's in de omgeving. Met dank aan het zwakke Franse gezag dat er tot de twaalfde eeuw niet in slaagt om de Vlaamse zelfstandigheid in te perken. De kerk voltrekt haar hiërarchische organisatie in bisdommen, aartsdiakonaten, dekenijen en parochies. Vorsten verzekeren via de [[Godsvrede]] veiligheid, orde en rust. Wie ertegen zondigt gaat ter [[penitentie]] op bedevaart naar [[Santiago de Compostella]], [[Rome (stad)|Rome]] of [[Jerusalem]] en financieren zo de bouw van kerken, kathedralen en [[hospita]] langs de [[Pelgrim|pelgrimswegen]]. De mobiliteit vergemakkelijkt met de uitvinding van de vierwielige kar met een meervoudig gespan. Transport over land vereenvoudigt. Een handelaar voert dagelijks ruim een halve ton graan tot veertig kilometer ver. Landsheren en ridders die op het einde van de eeuw hun domein verlaten voor een kruistocht, laten het namens de Godsvrede zorgeloos achter. De godsvrede met een thuisgebleven rivaal schept rechtszekerheid in plaats van het [[Vete|veterecht]]. Niettemin ontwikkelt de [[Ars Amatoria]] zich, de kunst van het liefhebben op basis van [[Ovidius]]' geschriften. De afwezige ridder weze gewaarschuwd! 
.

.

;Ca. 1000

.

* Boudewijn IV deelt Vlaanderen op in [[Kasselrij|kasselrijen]]. Ze hebben een militaire, bestuurlijke, gerechtelijke en (later) fiscale functie en een burcht. Kortrijk hangt af van Doornik tot het in 1071 een zelfstandige kasselrij wordt.

.

* Venetië is de sterkste handelsmacht in de Middellandse zee. 

.

;1007
* Een machtig keizerlijk leger trekt Vlaanderen binnen. De graaf van Vlaanderen, Boudewijn IV met de baard is gevat en gooit het op een akkoord: hij staat Valencijn af (tot hij het opnieuw verwerft in 1015) en verkrijgt het grondgebied van [[De Vier Ambachten|vier ambachten]] (het Boekhouter Ambacht, het Asseneder Ambacht, het Axeler Ambacht en Hulster Ambacht), [[Walcheren]] en de Zeeuwse eilanden.

.

;1008
* Antwerpen verwerft zijn stadszegel.

.

;1018
* [[Slag bij Vlaardingen (1018)]].

.

;1029
* (Ca.) In het kasteel van Wijnendale wordt [[Robrecht I de Fries|Robrecht de Fries]] geboren als de tweede zoon van graaf [[Boudewijn V van Vlaanderen]] en van [[Adela van Mesen|Adela van Frankrijk]].

.

;1031
* De Franse monnik [[Rudophus Glaber]] vertelt in zijn kroniek over hongersnoden die West-Europa teisteren en hoe mensen zich overgeven aan het kannibalisme. 'O, tegenspoed' zo schrijft hij 'door de vreselijke honger gingen ze mensenvlees eten. Reizigers werden aangevallen door sterke mannen, die hun lichaamsdelen afsneden, kookten en verslonden. Veel mensen die aan de hongersnood ontsnapten en gastvrijheid vroegen voor de nacht, werden door hun gastheren de keel doorgesneden en opgegeten (...) Lichamen van de doden werden op veel plaatsen weer opgegraven om de honger te stillen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARTIN GAPARROS, vertaald door Hendrik Hutter, Marjan Meijer en Corrie Rasink. ''Honger''. Wereldbibliotheek, Amsterdam, 2015, p.94.&lt;/ref&gt; Leg hier het verband met deel II van deze cursus en luister, indien je dit nog niet deed naar dit fragment.

.

'''♥''' [https://www.youtube.com/watch?v=Pwf_MIM5o2U '''FRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR UIT HONGER VAN MARTIN GAPARROS, DEEL III, 7.20 min.''']

.

;1035

[[Bestand:Baldwin_V_of_Flanders_and_Adela_of_France.jpg|thumb|550px|Boudewijn V van Rijsel en [[Adela van Mesen|Adela van Frankrijk]]]]

* Boudewijn V van Rijsel (°ca. 1013 - Rijsel? - &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1067) volgt zijn vader op als graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. Zijn grafelijke gezag verstevigt hij door het bestuur te reorganiseren en de bevoegdheid van de kloostervoogden te beperken. Het dunbevolkte en ongecultiveerde centrale gedeelte van het graafschap verbindt hij met de rijke steden aan de kust en de Schelde via de stedengordel Torhout, Ieper, Mesen, Rijsel, Kassel en Ariën. Deze stichtingen worden hoofdplaatsen van de nieuw gestichte kasselrijen. Hun jaarmarkt moet kooplui aantrekken. Boudewijn V zet de  Oostwaartse veroveringen van zijn vader verder. Vlaanderen verwerft de gebieden tussen de Schelde en de Dender: het land van Aalst, Dendermonde, Bornem.

.

;1047
* Graaf Boudewijn IV neemt de burcht en het havenstadje Ename in bezit.

.

;1050
* Huwelijk [[Willem de Veroveraar]] met [[Mathilde van Vlaanderen]].
* (Ca.). De wellicht oudste beschrijving van [[buskruit]] duikt op in de militaire encyclopedie Wu Ching tsung Yao. Het als lastig te vinden salpeter komt wellicht van China.
 
.

;1051
* Het huwelijk tussen Boudewijn VI van Vlaanderen en Richildis, de weduwe van de graaf van Henegouwen verenigt de twee vorstendommen een eerste keer.

.

;1054
* Het [[Oosters Schisma]] splitst de westerse en de oosters-orthodoxe kerken (Griekenland, Oekraïne, Rusland...). Aanvankelijk erkent het christendom drie patriarchen: de bisschop van [[Rome (stad)|Rome]], de bisschop van [[Alexandrië]] en de bisschop van [[Antiochië]]. In 451 voegt ze daar de bisschop van [[Constantinopel]] en die van [[Jeruzalem]] aan toe. De bisschop van Rome heeft als paus de hoogste status. Factoren die Oost en West uiteendrijven zijn de taal (Latijn versus Grieks), de rituelen, de concurrentie tussen Rome met de paus en het feit dat het Oosten Constantinopel als het &quot;nieuwe Rome&quot; ziet. Het Westen bestrijdt het priesterhuwelijk, het Oosten staat het toe. Alleen de bisschop is er celibatair. Architecturaal komt een andere vormentaal tot stand. In het Westen ontstaat de sobere [[Romaanse architectuur|Romaanse bouwkunst]], de oosters-orthodoxe kerk ontwikkelt de rijke [[Byzantijnse kunst|Byzantijnse stijl]] met goud en mozaïek.

.

;1060
* Het aanzien van Boudewijns V is zo groot dat hij bij de dood van de koning Hendrik I van Frankrijk de voogdij verkrijgt over de minderjarige troonopvolger Filips I.

.

;1063
* [[Boudewijn V van Vlaanderen]] sticht een benedictijnenklooster in [[Ename]]: de [[Sint-Salvatorabdij]]. In deze regio van Scheldemeersen is er op de landtong van een meander sinds 974 een 'buitengewone sterke' burcht, een haven en een handelsnederzetting die samen met Antwerpen en Valenciennes de grens met het Duitse keizerrijk verdedigt. [[Godfried van Verdun]] en zijn vrouw Mathilde van Saksen (weduwe van de Vlaamse graaf [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]]) bouwden eertijds de omwalling en de Onze-Lieve-Vrouwkapel met een kapittel. 

.

;1066
* Veel Vlaamse ridders nemen deel aan de Normandische invasie van Engeland en [[slag bij Hastings]], in beeld gebracht door het [[tapijt van Bayeux]]. Willem de Veroveraar gekroond tot koning van Engeland.
* Boudewijn V steunt zijn schoonzoon Willem de Veroveraar (gehuwd met Mathilde van Vlaanderen).

.

;1067
* [[Boudewijn V]] overlijdt en is begraven in de Gentse Sint-Pietersabdij. Boudewijn VI van Hasnon (ca. 1030–1070) volgt hem voor drie jaar (tot aan diens dood) op. Sinds 1051 is hij Boudewijn I van Henegouwen.

.

;1068
* Op [[Pinksteren]] is er de kroning van [[Mathilde van Vlaanderen]] tot koningin van Engeland in [[Westminster Abbey]]. Ze regeert bij afwezigheid van Willem in zijn naam. Mathilde is in Engeland als Willem in Normandië vertoeft en omgekeerd. 
* Boudewijn VI sticht [[Geraardsbergen]]. 
* Vermoedelijk creatiejaar van het [[Tapijt van Bayeux|tapijt van Bayeux]].
* [[Geraardsbergen]] verwerft zijn stadsrechten.

{{Panorama|Tapisserie de Bayeux 31109.jpg|30000px|Het tapijt is met de schuifbalk te bekijken}}

[[Bestand:Matilda_of_Flanders_Jardin_du_Luxembourg.jpg|thumb|550px|Mathilde van Vlaanderen (beeld in de Jardin du Luxembourg) is begraven in de abbaye aux Dames te [[Caen]].]]

.

;1070
* [[Arnulf III]] (ca. 1055–1071) de Ongelukkige volgt als graaf van Vlaanderen en Henegouwen zijn vader op. Zijn oom, Robrecht de Fries (de broer van Boudewijn VI, gehuwd met Geertrui van Holland) beticht de vijftienjarige Arnulf van tirannie. Bij de Vlaamse onderdanen heerst er ontevredenheid omdat de moeder van Arnulf, [[Richilde van Henegouwen|Richildis]], haar beleid teveel op Henegouwen richt.

.

;1071
* Normandiërs veroveren [[Sicilië]].
* [[Slag bij Kassel (1071)|Slag bij Kassel]] met de confrontatie tussen [[Arnulf III]] en [[Robrecht de Fries]]. De eerste sneuvelt, de tweede krijgt de titel graaf van Vlaanderen en krijgt erkenning door de Franse koning. Henegouwen blijft in handen van Richildis.
* [[Kasselrij Kortrijk|Kortrijk]] wordt een zelfstandige [[Kasselrij|kasselrijen]] met een militaire, bestuurlijke, gerechtelijke en fiscale functie (en een burcht?).

.

;1072
* [[Paus Gregorius VII]] gekroond. Naar hem is de Gregoriaanse hervorming genoemd. Niet dat hij ze op gang bracht, hij is er de motor van door zijn weerstand tegen de verkoop van de kerkelijke ambten en het hernieuwde verplichte [[celibaat]]. 

.

;1073
* [[Robrecht de Fries]] sticht een kapittel in [[Torhout]].
* De monniken van het rijkste klooster van Vlaanderen, de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] maken de relieken van [[Bernulfus van Gent|Sint Bertulfus]] afhandig van het kapittel in [[Harelbeke]].

.

;1081
* [[Arnoldus (heilige)|Sint-Arnoldus]] verkozen tot bisschop van [[Soissons (stad)|Soissons]]. Later predikt hij in Torhout tijdens een vredesmissie. Hij komt in opdracht van de paus naar Vlaanderen als bemiddelaar in het conflict tussen het opstandige volk en de hartvochtige graaf [[Robrecht I de Fries]]. In het museumkasteel van [[Loppem]] hangt een wandschilderij dat de twee belangrijkste momenten uit zijn leven voorstelt: hij bedaart het opgehitste Vlaamse volk en brengt de graaf tot rede.

.

;1084
* Sint-Arnoldus sticht en bouwt (waarschijnlijk) in Oudenburg de Sint-Pietersabdij voor de Benedictijnen. Hij gebruikt hiervoor de zwarte, stevige Doornikse steen die het Romeinse castellum fundeerde en omwalde. Tijdens een pestepidemie laat hij water koken, roert er in met zijn staf en maakt er bier van. Het maakt hem tot beschermheilige van de herbergiers en de brouwers.

.

;1085 
* Paus Gregorius VII overlijdt. De moeilijkheden voor het pausdom zijn niet voorbij. Het behoudsgezinde deel van de clerus verzet zich tegen de [[Gregoriaanse hervorming]].

.

;1087

.

* Moorse invallen in Spanje.

.

* Sint Arnoldus overlijdt.

.

* Na de verloren [[slag bij Hattin]] neemt [[Saladin]] Jerusalem in. De kruisvaarders zijn teruggedrongen tot op een smalle kuststrook.

.

;1088
* Stichting [[universiteit van Bologna]], de oudste van de wereld. [[Theologie]] is er hét vak (dat niet louter religieuze inhouden dekt). De [[scholastiek]] zal de studenten in de komende eeuwen aanmoedigen kennis in andere bronnen te zoeken, met liefde voor [[Aristoteles]]. Deze filosofie heeft een [[metafysisch]] karakter én een [[Logica|logisch]] denken. Scholastici die naam maken zijn [[Petrus Abaelardus]], [[Albertus Magnus]], [[Duns Scotus]], [[Willem van Ockham]], [[Bonaventura]] en [[Thomas van Aquino]]. Het werk [[Summa Theologiae]] van Aquino gaat door het leven als het scholastieke meesterwerk. Hij voltooit het in [[1273]].

.

;1089
* [[Robrecht de Fries]] keert terug van een bedevaart naar het Oosten. In Constantinopel belooft hij de keizer 500 Vlaamse ridders te sturen om de strijd aan te gaan met de Turken. Op dit moment is er nog geen sprake van kruistochten, niettemin zal deze bedevaart veel indruk maken op zijn zoon, de latere [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht van Jerusalem]], een vroege en succesrijke kruisvaarder die samen met [[Godfried van Bouillon]] Jerusalem zal veroveren.

.


;1091
* [[Bernardus van Clairvaux]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1153) geboren. Hij zal de basis leggen voor de Bernardijnse spiritualiteit, een terugkeer naar de idealen van bekering en armoede en een strikte [[regel van Benedictus]].
* Akko is de nieuwe, veroverde stad van de kruisvaarders die slechts nog over een smalle kuststrook beschikken.

.

;1093
* [[Robrecht II van Jeruzalem]] (°ca. 1065–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1111) wordt graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood.

.

= De graventijd tijdens de kruistochten (1095-1291) =

.

;1095

[[Bestand:Robert de flandre croisé.jpg|thumb|550px|Robert II van Vlaanderen trekt samen met Godfried van Bouillon op. De eerste kruistocht is een feit. Dit romantisch tafereel is te zien in de collectie van Versailles en toont een Vlaamse leeuw die op dat moment nog niet als symbool wordt gebruikt.]]

* ♣ In [[Clermont-Ferrand|Clermont]] roept paus [[Urbanus II]] (Ca. 1035/1042–1099) op tot de eerste kruistocht. In 1095 en 1096 reist hij door Frankrijk en spoort iedereen aan zijn 'kruis op te nemen tegen de vijanden van het geloof.' Hij richt zich met een brief tot de graaf van Vlaanderen. Op het moment dat de paus de christenen aanspoort om de heilige plaatsen te heroveren op de Turken, leidt hij een zwervend bestaan, verdreven uit Rome. Bij de opening van zijn kerkvergadering is hij weinig diplomatisch: hij excommuniceert zijn gastheer, de Franse kroon in wiens land hij zich bevindt. Sinds 638 hebben de moslims Jerusalem in bezit en bouwen ze een wereldrijk uit. Europese christenen blijven als pelgrim naar de stad reizen, nu eerder uit boetedoening dan uit persoonlijke contemplatie. Het uiteenvallen van het moslimrijk in deze eeuw ontaardt in moslimstaatjes die elkaar bestrijden en pelgrims afslachten. Eind tiende eeuw is er een toename van het aantal pelgrims, ondanks de gewapende botsingen in de regio. In Europa is het niet anders. De kerk lijkt een corrupt instituut en daar zorgen oorlogszuchtige leenmannen voor versnippering. Om de Europese samenhang en slagkracht te herstellen, de kerk te zuiveren bedenkt de paus een heilige oorlog. In koortsachtig tempo voegen boeren, ridders, leenmannen, edelen en geestelijken zich bij de bestaande legers te voegen en beginnen als bewapende pelgrims een reis naar Jerusalem. Van de 80.000 mensen halen er 12.000 het doel. Ze slachten wie zich binnen de stadsmuren bevindt en maken Jerusalem bijna een eeuw tot kruisvaarders-hoofdstad. In 1187 zal Saladin de stad heroveren. Robertus Monachus noteerde een toespraak van Urbanus II waarmee alles startte. Hij richt zich tot het ras van de Franken die door God zijn uitverkoren en bedreigd zijn. Uit Jerusalem en de Constantinopel komt het 'vreselijke verhaal' dat het 'vervloekte ras' van de Perzen de christenheid binnenviel. Hij heeft het over zwaarden, plunderingen, ontvolking, wrede martelingen, vernietigde kerken en altaars, onreinheid en de besnijdenis van christenen en zijn propaganda werkt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;'Als ze mensen dood willen martelen, perforeren ze hun navel, trekken daar het uiteinde van hun ingewanden doorheen en binden ze dat aan een spies; vervolgens leiden ze het slachtoffer met zweepslagen in het rond tot de ingewanden naar buiten gutsen en het slachtoffer voorover op de grond valt. Anderen binden ze aan een paal en doorboren ze met pijlen. Weer anderen moeten hun net uitsteken en die vallen ze dan aan met getrokken zwaar en proberen met een enkele slag hun nek af te snijden. Wat zal ik zeggen over de allerergste verkrachtig van vrouwen? Erover spreken is erger dan erover zwijgen.' SIMON SEBAG MONTEFIORE, vertaald door Martine Both &amp; Margeet de Boer. ''Gesproken geschiedenis. Toespraken die de wereld hebben veranderd,'' Spectrum, Amsterdam, 2020,  p. 231-233.&lt;/ref&gt; Hij gebruikt hierbij de tuinmetafoor en verwijst naar het aards paradijs: 'Jerusalem is de navel van de wereld, het land is vruchtbaarder dan ieder ander land, als een andere Tuin der Lusten' waarop [[Godfried van Bouillon]] al zijn bezit verkoopt en met [[Robrecht II van Jeruzalem|Robrecht II van Vlaanderen]] afreist. Zijn Vlaanderen is zo rijk en bekostigt het ridderleger. Er volgen acht kruistochten tot in 1291, negen kruistochten dus in bijna twee eeuwen. Dat is ongeveer één per twintig jaar. Elke generatie lijkt zijn kruistocht te ondernemen.

.

;1096
* De [[Eerste Kruistocht]] duurt tot 1099 onder het bewind van [[Urbanus II]] om de heilige plaatsen in Palestina op de islam te veroveren. 
* Vanaf augustus trekken vier legers naar Constantinopel. De provincalen uit Zuid-Frankrijk onder leiding van [[Raymond IV van Toulouse|Raymond van Toulouse]], de Normandiërs uit Zuid-Italië, het Lotharische leger onder leiding van [[Godfried van Bouillon]] en het leger van de Vlaamse graaf. Eind december bereiken ze het rijk van de Noormannen in Zuid-Italië. 
* Ca. Stichting [[universiteit van Oxford]].

.

;1097
* In mei komen de Vlaamse kruisvaarders aan in Constantinopel. Die van Constantinopel zijn op hun hoede, enkele maanden eerder passeerde een bende stropers onder leiding van [[Pieter de Kluizenaar]] op [[volkskruistocht]].

.

; 1098
* Stichting [[Abdij van Citeaux]].
* De kruisvaarders veroveren met een list [[Antiochië]]. Deze hindernis richting Jerusalem telt 360 wachttorens.

.

;1099

.

[[Slag om Jeruzalem]]. Op 15 juli valt de heilige stad in de handen van de eerste kruisvaarders. De muur rond de stad zit vol ingenieuze schiet- en kijkgaten, ondergrondse en geheime gangen. Die kennis nemen de kruisvaarders mee naar huis. De verovering is aan de legers van [[Godfried van Bouillon]] (de morele leider van de kruistocht) en [[Robrecht II van Jeruzalem|Robrecht II]] te danken. Het bloedvergieten spaart vrouwen noch kinderen, de wreedaardigheden en de moordpartijen ondermijnen alle kansen op een latere samenwerking met de islam en bedreigen alle christenen in de regio. De expeditie verdrijft de moslims uit een stad waar ze het eeuwenlang voor het zeggen hebben en verdienen zo hun route naar de hemel, die [[Paus Urbanus II]] in 1095 openstelde met de kwijtschelding van alle zonden. De stadstaten in Italië zien in de spirituele verovering een commerciële en materiële opportuniteit. Nog voor de kruisvaarder Jerusalem bereiken, gaan schepen uit Venetië, Genua en Pisa in die richting uit. 

.

Stichting van de [[Orde van Sint-Jan|orde van de Ridders van Sint-Jan]]. De orde is niet erkend.

.

;1100

.

[[Godfried van Bouillon]], de Heerser van Jeruzalem sterft mysterieus (ziekte of vergiftiging?). Zijn broer, de strijdlustige [[Boudewijn I van Constantinopel]] volgt hem op.

.

Robrecht II keert naar Vlaanderen terug en zal nog tien jaar regeren.

.

Ca. Vroeg(st) overgeleverde Nederlandse poëzie, tekst geschreven door een Vlaming in Rochester Abbey 

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Vlaardingen_-_Slag_bij_Vlaardingen_(reenactment_2008)_2.jpg|Reconstructie Slag bij Vlaardingen.
Bestand:Balduin_belle_Barbe.jpg|Boudewijn IV met de Baard (ca. 980-1035) was graaf van Vlaanderen van 988.
Bestand:Baldwin_V_of_Flanders_and_Adela_of_France.jpg|[[Boudewijn V van Vlaanderen]] (ca. 1013–1067) word in 1035 graaf van Vlaanderen.
Bestand:Balduin_Mons.jpg|Boudewijn VI (ca. 1030–1070) was vanaf 1067 graaf van Vlaanderen. 
Bestand:Arnoul_le_Malheureux.jpg|Arnulf III (ca. 1055–1071) de Ongelukkige, was graaf van Vlaanderen van 1070 tot 1071.
Bestand:Robrecht_de_Fries.jpg|Robrecht I de Fries (ca. 1029/32-1093) was graaf van Vlaanderen van 1071.
Bestand:Robrecht_de_Fries.png|Robrecht de Fries
Bestand:Robert_de_flandre_croisé.jpg|[[Robrecht II van Jeruzalem]] (ca. 1065–1111) was graaf van Vlaanderen van 1093.
Bestand:Godfrey_of_Bouillon,_holding_a_pollaxe._(Manta_Castle,_Cuneo,_Italy).jpg|[[Godfried van Bouillon]]
File:1099jerusalem.jpg|De inname van [[Jeruzalem]] markeert de succesrijke Eerste Kruistocht.
Bestand:Seal_of_the_University_of_Bologna.svg|ologna heeft de oudste universiteit ter wereld. Zestig tot zeventig jaar later kwam de [[Sorbonne Université|Sorbonne]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Twaalfde eeuw (1101-1200) ==
[[Bestand:1983_CPA_5426_(1).png|thumb|550px|Als het werk van de Perz [[al-Chwarizmi|Mohammed ibn Moesa al-Chwarizmi]] (Perzisch: محمد بن موسى الخوارزمي) in het Latijn vertaald wordt doen de algebra met het Indische symbool &quot;[[0]]&quot; en de [[Arabische cijfers]] hun intrede in de Europese wiskunde. Dat telt een stuk makkelijker dan de [[Romeinse cijfers]].]]

.

'''De twaalfde eeuw gaat de geschiedenis in als het [[cisterciënzers|cisterciënzertijdperk]]. [[Johan Huizinga]] omschrijft ze als 'de eeuw van [[Bernard van Clairvaux]] en van [[Abelard|Abaelard]] (1079-1142) van de volgroeide [[feodaliteit]], van de [[lyriek]] van [[goliarden]] en [[troubadours]], van de bloei der steden en van de kruistochten in vollen gang - schitterend, verheven en jammerlijk'. Een tijdgenoot, [[Adelard van Bath]] (1080-1152) schrijft in zijn ''Quaestiones Naturales'' 'Als we de verbazende rationele schoonheid van het heelal waarin we wonen de rug toekeren, verdienden we eruit gezet te worden, als een gast die geen waardering heeft voor het huis dat hij ontvangt.' In Antiochië en in Damasucs zoekt hij in boekhandels naar rekentabellen en zo introduceert hij de wiskunde in Europa. Terug thuis vindt hij 'de vorsten barbaars, de bisschoppen drankzuchtige, de rechters omkoopbaar, de patroons onbetrouwbaar....' een idee die het Oosten hoger aanschrijft dat het Westelijke Christendom. [[Daniël van Morley]] deelt op het einde van de eeuw zijn idee. De Arabische arts Averroes (1126-1198), geboren in het Islamitische Cordoba, introduceert de werken van Aristoteles (384-322) en neemt de vrees weg dat zijn teksten verloren zijn gegaan. Mode doet haar intrede. Schoenen, jassen en kapsels zijn niet langer een gebruiksvoorwerp. Ze maken het mogelijk om zich te onderscheiden van de ander. Een overbevolking in Vlaanderen doet mensen emigreren naar moerasgebieden in Duitsland omdat de landbouw en de grafelijke belastingen geen antwoord bieden op de demografische crisis. Vaak zoeken die migranten streken op die qua fysionomie gelijkaardig zijn met hun thuissituatie. De Romeinse heerweg van Boulogne naar Keulen die in Kortrijk passeert, wordt stilaan minder gebruikt, een nieuwe weg verbindt Keulen met Brugge, Gent en Aalst. Anderen gaan als kruisvaarder naar het Oosten en brengen Oosterse ideeën (zoals het verplegen van zieken in hospitalen) mee naar Europa. Om de ridders te garanderen dat hun gebied of hun vrouw niet wordt ingenomen door een rivaal, zorgt de zogenaamde [[godsvrede]], een vinding uit de 11de eeuw. Wie die overtreedt, wordt gestraft met het [[levend koken]] of met [[Ophanging (levensbeëindiging)|ophanging]].' Wie thuisblijft ziet zijn dorp of stad van structuur veranderen; houten omheiningen maken plaats voor stenen muren. De transportmogelijkheden laten het vervoer van rotsen en stenen sinds de vorige eeuw toe. Tenslotte doet een nieuw fenomeen zijn intrede. Het mannentekort dat de kruistochten veroorzaken, zorgt dat vrouwen vaker apart of in kleine groepen leven. Sommigen onder hen trekken rond om een soort van evangelie te verkondigen. In de volgende eeuw zal dit leiden tot de stichting van de begijnhoven. In de geneeskunde is er tot nu toe geen dominante groep. Verschillende mensen bieden hun hulp aan, vroedvrouwen, heksen, apothekers, barbiers... Na de twaalfde eeuw komt er een opleiding. Tijdens hun Kruistochten (1096-1270) ontdekken de Europeanen de verfijnde beschaving van Muzelmannen in het Nabije Oosten. Hun tuinen bieden zaad en inspiratie voor de Europese tuin die de eigenaar, de kruisvaarder toelaat tot pronken. Het koudere klimaat remt de rage.'''

.

.

=== Eerste decennium ===
.

;1104

.

Keizer [[Keizer Hendrik V|Hendrik V]] van Duitsland versterkt de Antwerpse burcht en verhoogd de muren van vijf tot twaalf meter en verdikt ze van 1,35 naar twee meter.

.

[[Boudewijn I van Constantinopel]] verovert de havenstad [[Akko (stad)|Akko]].

.

* 1109
** Verovering van [[Tripoli (Libanon)|Tripoli]] door Boudewijn I van Constantinopel.

.

* 1110
** Verovering van [[Beiroet]] en [[Sidon]]. Op deze wijze ontstaan verschillende christelijke rijkjes in het Oosten. Onderling heerst er een 

.

=== Tweede decennium ===
[[Bestand:Plan.abbaye.Clairvaux.2.png|thumb|550px|Grondplan van de [[abdij van Clairvaux]]. Let op de [[Hortus conclusus|Hortus Conclusus]] die twee of driemaal voorkomt.]]

* 1111
** Robrecht II sneuvelt op het slagveld bij de [[Meaux (stad)|burcht van Meaux]].
** [[Boudewijn VII van Vlaanderen|Boudewijn VII]] bijgenaamd Hapkin of met de Bijl, wordt graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. 

.

* 1112
** [[Bernardus van Clairvaux]] treedt in, in [[Cîteaux|Cïteaux]]. Zijn [[Predicatie]] focust op het lijden van Christus en menselijkheid. Daarmee fundeert hij de ideologische basis van het [[begijnhoven|begijnhofwezen]] en polimiseert hij de [[Katharen]], tijdgenoten die het dogma van de menswording verwerpen.

.

* 1115
** Bernardus van Clairvaux sticht de abdij van Clairvaux in [[Ville-sous-la-Ferté]]. 

.

* 1118
** Na een ernstige ziekte overlijdt Boudewijn I van Jerusalem. Zijn neef volgt hem op tot 1131.
** Om het [[Koninkrijk Jeruzalem]] te verdedigen worden speciale genootschappen opgericht, waaronder de stichting van de ridderorde der [[Tempeliers]]. Hun naam hebben ze te danken aan hun eerste verblijfsplaats, in de buurt van de [[Tempel van Salomo]].

.

* 1119
** [[Boudewijn VII van Vlaanderen|Boudewijn VII]] bijgenaamd Hapkin of met de Bijl overlijdt aan zijn kwetsuren in [[Roeselare]]. Zijn dood betekent voor Vlaanderen het verlies van de laatste rechtstreekse nakomeling van Boudewijn I. Op zijn sterfbed duidt de graaf van Vlaanderen zijn neef Karel van Denemarken aan als opvolger.
** [[Karel de Goede]] wordt [[Graaf van Vlaanderen (België)|graaf van Vlaanderen]].

.

;Kijken

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Saint_Bernard_de_Clairvaux_(Eglise_Saint-Pierre,_Bar-sur-Aube,_Aube).jpg|Bernardus van Clairvaux
File:Kloster_von_Clairvaux,_heute_Strafanstalt.jpg|Klooster, nu gevangenis.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(2).JPG|Hostellerie des Dames.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(4).JPG|Mur d'enceinte (&quot;Haut mur&quot;).
File:Abbaye_de_Clairvaux_(6).JPG|Toegangspoort tot het abdijpaleis. Hoofdingang van de huidige gevangenis.
File:Abbaye_de_Clairvaux_gravure_XVIIIe.jpg|Gravure uit de 18de eeuw.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(3).JPG|Chapelle Saint-Anne.
File:Fauteuil_Alèthe_Clairvaux_04384.jpg|Meubel.
File:Abbey_of_Clairvaux.jpg|Abdij.
File:Clairvaux_(Aube)_-_Hotel_Judey_(R._Rale,_phot._Bar-sur-Aube).jpg|Hotel Bernard
File:Prison_de_Clairvaux_La_maison-centrale_et_la_cour_d'honneur.jpg|Cour d'honneru
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Derde decennium ===
[[Bestand:Saint-Denis_(93),_basilique,_abside_2.jpg|thumb|550px|De [[gotiek]] begint in 1122 in de [[abdij van Saint-Denis]] bij [[Parijs]] die sinds de achtste eeuw de Franse vorsten bijzet. [[Abt Suger]] start de verbouwing. Waar hij zijn inspiratie haalt, is onduidelijk. Zijn het kruistochten die de Arabische meetkunde meebrengen en de bouwkunde stimuleren? De Kruisvaarder brengen inderdaad Oosterse ideeën mee naar Europa, waaronder het vier eeuwen oude werk van de Perz [[al-Chwarizmi|Mohammed ibn Moesa al-Chwarizmi]] (محمد بن موسى الخوارزمي) dat naar het Latijn wordt vertaald. Zijn [[algebra]] met het Indische symbool &quot;0&quot; en de Arabische cijfers geven de Europese wiskunde een duw in de rug. Al-Chwarizmi of 'de grootvader van de informatica' is een vroege wiskundewetenschapper, geograaf en astroloog die schrijft over de [[mechanische klok]], het [[astrolabium]] en de [[zonnewijzer]]. Het [[algoritme]] is zijn vinding en &quot;algoritme&quot; en &quot;algorisme&quot; zijn van zijn naam afgeleid. Hij is geboren tussen 780 en 800 en sterft tussen 840 en 845. Toch zijn de Gotische kerken geen radicale breuk met hun [[Romaanse architectuur|Romaanse]] tegenhanger. Beiden hebben een plattegrond in de vorm van een Latijns kruis met het altaar in het Oosten. Wat nieuw is, is de combinatie van [[kruisribgewelf]], de [[spitsboog]], de [[steunbeer]], de [[luchtboog]], gewelven en de pilaren. Die zorgen dat dikke, donkere, dragende tussenmuren niet meer nodig zijn. Ze creëren een sterke, verticale skeletconstructie met plaats voor hoge brandramen. De ruime en lichte Saint-Denis maakt indruk en de bouwstijl - die voorlopig geen naam draagt - verspreidt zich over Europa. De term 'gotiek' komt uit de Renaissance en verwijst naar de [[Germanen|Germaanse]] [[Goten]] (hoewel die niets met deze bouwkunst te maken hebben) om te spotten met een bouwstijl die intellectuelen in het algemeen en de Italiaanse architect [[Giorgio Vasari]] in het bijzonder smaakloos, primitief en barbaars vinden. De Renaissancemens kijkt - hoewel hij veel gemeenschappelijk heeft met de Middeleeuwer - neerbuigend op het millennium dat hem scheidt van de [[oudheid]]. Toen [[Vasari]] voor de hertog van Farnese in 1546 een kunststudie maakt, bestempelt hij de laatmiddeleeuwse, verticale kunst als een dwaling. De naam is een scheldwoord: de Goten zorgden voor de val van het [[Romeinse Rijk/Tijdstabel van uitbreiding en inkrimping|Romeinse Rijk]].]]

.

;1121

.
* (Ca.) Publicatie van het [[Liber Floridus]], een encyclopedie geschreven door [[Lambert van Sint-Omaars]].

.

;1122

.

* De [[gotiek]] begint in de [[abdij van Saint-Denis]] bij [[Parijs]] die sinds de achtste eeuw de Franse vorsten bijzet.

.

* De [[investituurstrijd]] eindigt met het [[concordaat van Worms]].

.

;1123

.

* Paus [[Calixtus II]] roept in Rome het eerste [[Concilies van Lateranen|Lateraanse Concilie]] bijeen en stelt dat de kruistochten zich behalve op het Oosten, ook op Spanje en Portugal mogen richten. Het is het eerste Concilie in het Westen sinds 1054. Andere onderwerpen zijn de [[investituurstrijd]] en het [[concordaat van Worms]]. 

.

;1124-1125

.

* Hongersnood in Europa. [[Karel de Goede]] neemt maatregelen die erger voorkomen. [[Galbert van Brugge]] schrijft een verslag over de graaf die in Brugge en in zijn andere steden elke dag honderd armen van eten voorziet en een verbod oplegt op het brouwen van bier, een drank die in tijden van hongersnood contraproductief is.

.
* [[Bernard van Chartres]] is nu kanselier van de kathedraalschool van Chartres. Hij is er sinds 1115. De uitdrukking 'dwergen staan op de schouders van reuzen' komt van hem en betekent dat de waarheid ontdekken alleen kan door verder te bouwen op eerdere ontdekkingen. Een bewijs dat hij na 1124 nog leeft, is er niet. 
.

;1126

.

;1127

.

* Na de moord op [[Karel de Goede]] voor het altaar in de Brugse [[Sint-Donaaskerk |Sint-Donaaskerk]], door de Erembouds, een niet adelijke familie volgen beroerten. De gedachte om de Vlaamse steden [[stadsrechten]] te geven ontstaat. Brugge en Kortrijk zijn kanshebbers.

.

* De afsluiting van de woltoevoer van Engeland naar Vlaanderen veroorzaakt onrust en ontregelt de Vlaamse lakenindustrie. 

.

* Op aandringen van de koning van Frankrijk wordt [[Willem Clito]] (1102– +Aalst 1128) Graaf van Vlaanderen. Vlaanderen belandt in een verwarde politieke crisis. Het ongenoegen van veel Vlaamse edelen is groot omdat anderen aanspraak maken op de troon zoals [[Willem van Ieper]] en Diederik van de Elzas. De eerste wordt in april gevangengezet, de tweede wordt verslagen op 21 juni 1128 in de [[Slag bij Axpoele|slag om Axpoele]] bij [[Ruiselede]]. Diederik vlucht naar het opstandige Aalst waar de burgerij onder leiding van [[Iwein van Aalst]] hem verwelkomt.

.

* [[Kortrijk]] krijgt/verwerft zijn stadsrechten.

.

* In de Vlaamse steden - 'nederzettingen' - Ieper, Rijsel, Torhout en Mesen roept de Vlaamse graaf de markt in het leven. Zijn bescherming zorgt dat die kan functioneren. In ruil voor tolheffingen beschermt 'De vrede van de markt' de kooplui onderweg, op weg naar de andere markt. Een marktperiode duurt een maand, ergens tussen eind februari en begin november. Sommige kooplui zijn ook internationaal georiënteerd en reizen in de tussenpozen door naar Engeland, Noord-Frankrijk of de Champagnestreek.

.

;1128

.

* Met [[Godfried I van Leuven]] belegert [[Willem Clito]] eind juli Aalst, hij raakt verwond en sterft. Hij is begraven in de [[Abdij van Sint-Bertinus]] in [[Sint-Omaars]]. 

.

* [[Diederik van de Elzas]] wordt graaf van Vlaanderen voor een periode van veertig jaar, tot aan zijn dood in 1168. Bij zijn burcht laat hij een kapel voor de heilige Basilius (circa 330-379) bouwen, de latere [[Basiliek van het Heilig Bloed|bloedkapel]]. 

.

* [[Brugge]] krijgt/verwerft zijn stadsrechten.

.

* 1129

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Clito4.jpg|Willem Clito
Bestand:Thierry.jpg|Diederik van de Elzas.
Bestand:Urkunde_Wormser_Konkordat-bg.png|Oorkonde van het concordaat van Worms.
File:Library_of_Congress,_Rosenwald_4,_Bl._5r.jpg|Dwergen en reuzen
File:South_rose_window_of_Chartres_Cathedral_crop.jpg|Nieuwtestamentische evangelisten op de schouders van hun collega's uit het oude op een roosvenster in Chartres.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vierde decennium: de duinenabdij groeit ===
[[Bestand:Pieter Pourbus - 1571 Plan for Ten Duin Abbey in Koksijde.jpg|550px|thumb|♣ Dit schilderij van [[Pieter Pourbus]] (ca 1523-1584) toont de Duinenabdij bij Koksijde in de zestiende eeuw. Haar oorsprong gaat terug op de eerste helft van de twaalfde eeuw. De baksteken van het complex zijn van eigen productie. Een zanderig neerhof groeit uit tot een abdij met poort, een omheining, een kerk, een klooster met een monnikenvleugel, een kapittelzaal, een lekenbroedersvleugel met de stapelplaats, een refter en keuken, een infirmerie, een bibliotheek, nuts- en werkgebouwen, een waterhuis, een brouwerij, een gasthuis, twee windmolens en een Rosmolen, boomgaarden en tuinen. Onder impuls van [[Bernardus van Clairvaux|Bernardus]] sluit de abdij aan bij de [[cisterciënzers]] met als leuze 'Maak van de nood een deugd'. Bij het begin van de eeuw vestigde kluizenaar [[Ligerius]] zich in de duinen bij [[Veurne]], een parochie [[Koksijde]]). Daar groeit eind jaren twintig een gemeenschap onder de leiding van de eerste abten [[Fulco (abt)|Fulco]] en [[Robrecht van Brugge]] die in 1153 Bernardus in Clairvaux zal opvolgen. De gemeenschap groeit snel, legt de basis voor het uithof [[Groot-Sinten|Synthe]] bij Duinkerke en heeft Engelse contacten. Abdij [[Ter Doest]] is de dochterabdij en er komt domeinbezit in [[Zeeland (provincie)|Zeeland]], de [[Vier Ambachten]], er zijn tientallen [[uithof (klooster)|uithoven]], pachthoeven en -gronden, waaronder [[Ten Bogaerde]], [[refugehuis|refugehuizen]]. Er is zelfs een eigen handelsvloot. Midden dertiende eeuw is een hoogtepunt: ongeveer 370 monniken en lekenbroeders beheren een domein van 10.000 ha, in België, Frankrijk, Nederland en Engeland, met  [[Uithof (klooster)|uithoven]] en schuren. Abdijproblemen zijn de steeds terugkerende overstromingen, de droogleggingen en de domeinverbrokkeling. Abten behoren tot de entourage van de Vlaamse graaf. In het conflict bij het begin van de veertiende eeuw kiest de abt de Franse kant. Na de [[Guldensporenslag]] vlucht hij naar [[Parijs]]. In [[1566]] houdt de [[Beeldenstorm]] er lelijk huis. Kunst raakt vernield en de unieke bibliotheek gaat teloor. Na het herstel van het katholiek-Spaanse gezag vestigden de monniken zich in Brugge en in Nieuwpoort. De ''Duinheren'' organiseren de afbraak van de abdij en halen in 1623 een loden kist boven met resten van [[Idesbaldus]]. De devotie houdt tot op heden stand. De handschriften zijn bewaard in het Grootseminarie en de [[Biekorf (cultuurcentrum)|Biekorf]] in Brugge.]]

.

;1130

.

* De kerk kant zich tegen de [[Riddertoernooi|tornooien]] en besluit om ridders die omkomen tijdens deze spelen (tornooi verwijst naar tournez, het draaien van het paard) niet langer in gewijde grond te begraven.

.

;1131

.

* [[Fulco van Jeruzalem]] wordt koning.

.

;1132

.

;1133

.

;1134

.

* Na een overstroming ontstaat het [[Zwin (zeearm)|Zwin]], een zee-arm die Brugge met de Noordzee verbindt. Brugge heeft intussen al een [[ringmuur]].

.

* Diederik van de Elzas huwt zijn tweede vrouw [[Sibylla van Jeruzalem|Sibylla]] en is zo de schoonzoon van de koning van Jerusalem. Drie keer trekt ze met hem naar het Oosten.

.

;1135

.

;1136

.

* Na het eerdere huwelijk van [[Melisende van Jeruzalem|Melisende]] (1105-1161), de dochter van [[Boudewijn II van Jeruzalem]] en [[Fulco van Jeruzalem]], een huwelijk dat aanvankelijk niet zo gesmeerd liep en nadat er een tweede zoon ter wereld komt, krijgt het jonge kruisvaarders koninkrijk Jeruzalem een ander gezicht. De bevolking is een bont amalgaam van de tweede generatie Frankische kolonisten, nieuwkomers uit Europa, Turken, Syriërs, Arabieren, joden en christenen. Deze smeltkroes produceert nieuwe kunst zoals het beroemde [[Melisende Psalter]] en een nieuwe stad wordt letterlijk van de grond af opgebouwd.

.

;1137

.

;1138

.

;1139

.

* In de [[kruisvaarderstaten]] is de toestand kritiek. [[Diederik van de Elzas]] landt met zijn Vlaamse ridders voor de kusten van Palestina als [[pelgrim]], niet als kruisvaarder. In tegenstelling met zijn voorganger [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht II]] aast hij op fortuin. [[Fulco van Jeruzalem|Fulco van Anjou]], Diederiks schoonvader heeft echter met zoveel moeilijkheden te kampen dat hij Diederik verzoekt om met zijn kleine ridderleger de [[Jordaan (rivier)|Jordaan]] over te steken om de Turkse bende aldaar een lesje te leren.  

.

;Kijken
'''Het [[Melisende Psalter]] is een handboekje, [[liturgisch]] en geestelijk van aard met [[psalmen]], gemaakt in het [[scriptorium]] van Basilios (een vijftal kunstenaars werkte er aan) in de [[Heilig Grafkerk|Heilige Grafkerk in Jerusalem]]. Het vakmanschap, gebonden tussen twee [[ivoren]] platten bleef wonderwel bewaard.'''

&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Egerton ms 1139!1 fse005r.jpg|Melisende-Psalter ivoren voorplat
Bestand:Egerton_ms_1139_f023v.jpg|Melisende-Psalter, Initiaal van psalm 1
Bestand:Melisende-Psalter_f12v.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: Deësis
Bestand:Presentation_of_Christ_in_the_Temple_-_Psalter_of_Queen_Melisende_(1131-1143),_f.3_-_BL_Egerton_MS_1139.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: Jezus in de tempel
Bestand:Egerton_ms_1139_f004v.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: [[De transfiguratie van Christus|transfiguratie]]
Bestand:Egerton_ms_1139_f017r.jpg|Melisende-Psalter, kalender, augustus
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== Vijfde decennium ===
[[Bestand:The_Blood_Relic.jpg|thumb|550px|Het [[Heilig Bloed (Brugge)|heilig bloed]] in Brugge, meegebracht door [[Diederik van de Elzas]]. De productie van boeken, religieuze kunstvoorwerpen en [[relieken]] in de kruisvaardersstaat [[Jeruzalem]] is een onderdeel Melisendes beleid. De historicus [[Dan Jones]] schrijft dat welstellende pelgrims (of met connecties) deze souvenirs meebrengen. In de vroege dagen van de regering van Melisende en Fulco - bracht het hen op een idee of gaan ze gewoon in op [[Wet van vraag en aanbod|vraag/aanbod]]? - zendt het Duits klooster van Denkenhof (gewijd aan het Heilige Graf) een delegatie die de splinters van het Ware Kruis in handen moet krijgen. De fragmenten, geschonken door patriarch, komen naar [[Beieren]] in een zilveren en vergulde [[reliekhouder]] met [[parels]], [[Amethist|amethisten]] en steentjes van [[Golgotha]]. Andere voorwerpen die de weg de naar het Westen vinden zijn Islamitische stoffen en bekers die lijken op fantasiedieren of wilde beelden. Latijnse ateliers in het Westen maken deze import uit het Heilige Land  na om te aan de (nieuwe) vraag naar religieuze voorwerpen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAN JONES, vertaald door Roelof Posthuma. ''De kruisvaarder. De strijd om het heilige land'', Omnibook, Utrecht, 2019, 192 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

;1140
* (Ca.) Een mogelijke vermelding van het Kortrijkse laken in het Spaanse [[epos]] [[Poema de Mio Cid]].

.

;1141
* Aan de herinwijding van de [[Tempelberg]] gaan renovaties en decoraties vooraf.

.

;1142
* Een poging om Lissabon te heroveren op de Islamisten door [[Alfonso Henriques]] mislukt, ondanks de hulp van de zeventig schepen uit het land van de Galliërs.
* Ca. Geboorte [[Filips van de Elzas]].

.

;1143
* [[Zamora (Spanje)|Verdrag van Zamora]]
* [[Fulco van Jeruzalem]] komt om bij een jachtpartij. Zijn 13 jarige zoon [[Boudewijn III van Jeruzalem|Boudewijn III]] volgt hem op. De Turken gebruiken de situatie om hun gebieden te heroveren.

.

;1144

.

Turken omsingelen Edessa en overmeesteren een uitgestrekt deel van het [[Graafschap Edessa]]. Een tegenslag voor de kruisvaarders. Europa roept op om versterkingen, de expeditie gaat de geschiedenis in als de tweede kruistocht met de charismatische [[Bernardus van Clairvaux]] als animator. Hij beseft dat het kwijtschelden van de zonden niet voldoende is als motivator. 'Laat ik degenen onder u die kooplieden bent - mannen die uit zijn op een handeltje - erop wijzen welke kansen er aan deze grote onderneming zijn verbonden. Laat ze niet lopen.'

.

;1145
* De voorbereidingen voor de [[Tweede Kruistocht]] starten. Die zal duren tot 1149.

.

;1146
* De [[Cisterciënzers|cistercienzermonnik]] [[Bernardus van Clairvaux]] is dé promotor van de [[tweede kruistocht]]. Zijn inspirerende  diplomatische predik in [[Vézelay]] (waar de Vlaamse graaf op dat moment is) brengt eensgezindheid binnen Europa. Behalve Edessa en Jerusalem staat de verovering van Spanje op het programma. Zelf trekt Bernardus niet op kruistocht, zijn gezondheid is te zwak. In tegenstelling tot zijn voorganger ([[Urbanus II]] in Clermont) zakt Bernardus van Clairvaux wel af naar Vlaanderen om de kruistocht te promoten. Hij doet [[Atrecht]] aan en [[Sint-Omaars]] (met de [[Abdij van Sint-Bertinus]]). In Ieper ontmoet hij de graaf van Vlaanderen, Diederik van de Elzas. Daarna gaat zijn tocht naar Veurne, Brugge en [[Affligem]] op de grens met het vorstendom Brabant. De monniken kregen er zijn staf en zijn kruis.

.

;1147
* Moorse invallen in Spanje. In steden zoals [[Cordoba]] leven [[Joden]], [[Christenen]] en [[Moslims]] vreedzaam naast elkaar.
* In mei verlaat Diederik van de Elzas Vlaanderen op weg naar [[Constantinopel]] - de uitvalsbasis voor deze tweede kruistocht - dat hij in oktober bereikt.
* In juli verschijnen er kruisvaarders voor de poorten van [[Lissabon]]. De slag om Lissabon, de rijkste handelsstad in de 12de eeuw start. Een zekere priester Raol schrijft een verslag en laat de geschiedenis van de stad teruggaan op Odysseus.
* [[Poperinge]] verwerft stadsrechten.

[[Bestand:Castelo_de_São_Jorge_-_Lisbon.jpg|thumb|550px|Het hoge [[Castelo de São Jorge]] in Lissabon kijkt uit over de Taag. De fundamenten stammen uit de 6e eeuw voor Christus. In 1147 wordt het op de Moren veroverd. 'Met het oog daarop was [[Lissabon]], de welvarende haven die 300 kilometer ten zuiden van Porto en 13 kilometer ver in de monding van de rivier de [[Taag]] lag, het lucratiefste en strategisch belangrijkste doelwit van allemaal. Het was een zeer goed te verdedigen haven die handelscontacten met West-Afrika onderhield en via het dal van de Taag uitstekende verbindingen landinwaarts had. Een zekere priester Raol, een bijzonder geestdriftige Anglo-Normandische geestelijke schreef een gedetailleerd verslag over de [[Beleg van Lissabon|Slag om Lissabon]] van 1147 en legde de legende vast dat de stad in de oudheid gesticht was door [[Odysseus]]. In zijn eigen dagen produceerde Lissabon een weelderig banket aan natuurlijke voedingswaren: vis en schaaldieren, vogels in overvloed, citrusvruchten en olijven, zout en honing, druiven en granaatappels en meer vijgen dan de zestigduizend families die in de stad woonden konden opeten. De Taag liet in de vroege lente goudkorrels achter op zijn oevers, terwijl de kooplieden nog veel meer van het edele metaal het hele jaar door aanvoerden uit Afrika. Lissabon was, meende Raol, &quot;de rijkste van heel Afrika en een groot deel van Europa.&quot; (...) En zo gebeurde het dat wel tienduizend pelgrim-soldaten van de Britse Eilanden en uit de [[Lage Landen]] op 23 mei 1147 vanuit [[Dartmouth (Devon)|Dartmouth]] aan de zuidkust van Engeland zee kozen met en reusachtige vloot van honderdvierenzestig schepen. Voordat ze vertrokken, spraken ze onderling regels af, bedoeld om de vrede te bewaren in een leger van strijders die veel verschillende talen spraken en uit vele landen kwamen. (...) Het [[beleg van Lissabon]] begon eind juni met voortdurende gevechten tussen moslims die de voorsteden buiten de stadsmuren verdedigden en kruisvaarders die hun schepen in een inham van de Taag aan land brachten en voet aan wal zetten. (...) Op 1 juli bestormden met slingers en bogen gewapende voetsoldaten de voorsteden van Lissabon. Huizen werden platgebrand. Inwoners vluchten. In de kampen van de kruisvaarders begonnen de in belegeringstechniek gespecialiseerde troepen, onder wie een expert die uit Pisa was gehaald, aan de bouw van torens en beschermende kooien die katten en zeugen werden genoemd, alsmede een aantal reusachtige [[mangonel|mangonellen]] die na voltooiing de stadsmuren samen met vijfhonderd stenen per uur konden bombarderen. [[Sappeurs]] groeven een tunnel om de funderingen van de muren te verwoesten. Er werd ernstig nagedacht over de bouw van een drijvend fort van torens, bevestigd op onderling verbonden boten, om de versterkingen vanaf de rivier te kunnen aanvallen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAN JONES, vertaald door Roelof Posthuma. ''De Kruisvaarders. De strijd om het Heilige Land'', Omniboek, Utrecht, 2019, p. 221-228.&lt;/ref&gt;]]

.

;1148
* De lymfatische [[Lodewijk VII van Frankrijk|Lodewijk  VII]] heeft een jaloers conflict met zijn vrouw, [[Eleonora van Aquitanië]] in... [[Antiochië]]. Zonder dralen beveelt hij zijn leger om de [[tweede kruistocht]] te verlaten. Deze kruistocht bereikt zijn doel niet: de Turkse bedreiging  (het rijk van Nur-el-Din) wordt met rust gelaten en de kruisvaarders bestrijden de bondgenoten van Jeruzalem.
* De Duitse keizer verlaat Palestina in Akko. De Franse koning en Diederik van de Elzas overwinteren in Jeruzalem. Bij zijn afreis ontvangt hij van zijn schoonbroer het Heilig Bloed als relikwie.
* Ca. [[Ysengrimus]] als voorloper van [[Van den vos Reynaerde|Reinaert de Vos]] is een Latijns gedicht dat waarschijnlijk in Gent is geschreven.

.

;1149-50
* De legende wil dat [[Diederik van de Elzas]] het [[Heilig Bloed (Brugge)|Heilig of Kostbaar Bloed]] aan de Zwinstad Brugge schenkt. De [[reliek]] van het Heilig Bloed van Jezus Christus is tot op heden te zien in de daartoe gebouwde [[Basiliek van het Heilig Bloed]] of de Sint-Basiliuskapel. Het is het populairste reliek in Vlaanderen. 

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Saint-Bernard_prêchant_la_2e_croisade,_à_Vézelay,_en_1146.jpg|Bernardus roept op tot de kruistocht
Bestand:Siege_of_Lisbon_-_Muslim_surrender.jpg|Het beleg van Lisboa.
Bestand:AfonsoI-P.jpg|[[Alfonso I van Portugal]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== Zesde decennium ===
.

[[Bestand:Brugge_-_Sint_Jan_-_Middeleeuwse_ziekenzaal_rond_1778.jpg|thumb|550px|[[Jan Beerblock]]  (1739-1806) schildert in de achttiende eeuw hoe het middeleeuwse hospitaal er in Brugge uitzag.]] 

;1150 

.

* Brugge krijgt van de graaf van Vlaanderen [[Filips van den Elzas]] [[stadsrechten]] (?). Welstellende handelaars met een eigen rechtbank besturen de stad en verhandelen goederen met [[Engeland]] en de [[Baltische zee]]landen.

.

* (Of vroeger) Het [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint-Janshospitaal]] in Brugge komt tot stand en is een van de oudste zieken-zorginstellingen in Europa. Het woord hospitaal komt van 'hospes' wat gast wil zeggen. Pelgrims zijn er evenzeer welkom. De conclusies berusten op opgravingen in 1983 en 1997. Die wijzen op een rechthoekige zaal aan de Mariastraat.

.

.

;1151

.

.

* 1152

.

.

;1153

.

* Dood [[Bernardus van Clairvaux]].

.

* [[Harelbeke]] verwerft zijn stadsrechten.

.

.

;1154

.

.

;1155

.

.

;1156

.

.

* Huwelijk van [[Filips van de Elzas]] met [[Elisabeth van Vermandois]], dochter van [[Rudolf de Melaatse]]. 

.

.

;1157

.

* [[Diederik van de Elzas]] trekt opnieuw naar het Oosten en landt in [[Beiroet]]. Zijn vrouw Sibylla en een aantal Vlaamse ridders reizen met hem mee. Het beleid van het graafschap Vlaanderen heeft hij overgedragen aan zijn zoon, [[Filips van de Elzas]]. 

.

.

;1158

.

.

* ♣ [[Winchester]] bouwt zijn Hospital of St Mary Magdalen: rond de tuin komt een muur om veiligheidsredenen.

.

* 1159

.

.

=== Zevende decennium ===
'''[[Bestand:Philip of Alsace.jpg|thumb|550px|[[Filips van de Elzas]] (1142-1191) is Graaf van Vlaanderen van 1168 tot aan zijn dood. Hij gaat de geschiedenis in als dé wetgevende innovator in Vlaanderen. Voor hem zijn veel wetten enkel lokaal. Filips verordent straf- en vervolgingswetten voor zijn graafschap. Grote steden dwingt hij tot uniformiteit, schepenbanken en strenge straffen. De dorpen Veurne, Kortrijk en Oudenaarde ontwikkelen zich tot een tad. In 1163 (?) schenkt hij Nieuwpoort een grondwet met schepenen.'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de middeleeuwen.'' Horizon, Schoten, 2015, p. 100.&lt;/ref&gt; Zijn vader stelt hem aan tot regent van Vlaanderen tijdens zijn derde reis naar het [[Heilige Land|Heilig Land]] in [[1157]]. In 1175 ontdekt hij dat zijn vrouw overspel pleegt. Uit wraak laat hij haar minnaar doodknuppelen. Zijn huwelijk blijft kinderloos. Filips van de Elzas is een van de de machtigste edelmannen in Frankrijk. Tijdens zijn tweede tocht naar het Heilige Land sterft hij aan een epidemie bij de [[Beleg van Akko (1189-1191)|belegering van Akko]]. Op binnenlands vlak werd Filips' beleid gekenmerkt door een krachtige stedelijke politiek. Zijn voornaamste verwezenlijking was de uitbouw van zijn graafschap tot een moderne staat. Hij verleende eenvormige [[stadskeure|keuren]] aan de grote Vlaamse steden, en voerde ingrijpende wijzigingen door op gerechtelijk gebied (vernieuwing van het [[strafrecht]], instelling van de [[baljuw]]s). Ook steunde hij een reeks opmerkelijke economische initiatieven, onder meer de stichting van de havens [[Grevelingen (stad)|Grevelingen]], [[Nieuwpoort (België)|Nieuwpoort]], [[Damme (België)|Damme]] en [[Biervliet]]. In de eerste periode van zijn regering (die samenvalt met deze vernieuwingen) werd graaf Filips geïnspireerd door zijn kanselier, Robrecht van Ariën, bisschop-elect van [[Atrecht]] en [[Oude bisdom Kamerijk|Kamerijk]], maar in de periode nadien ziet het ernaar uit dat hij zelf zijn beleid heeft uitgetekend. Filips van de Elzas was een geletterd vorst en zijn hof groeide uit tot een centrum van cultuur. Het grafelijk hof reisde rond, zoals gebruikelijk in die tijd, en verbleef onder andere in het [[Kasteel van Wijnendale]]. In 1180 liet graaf Filips het [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] te [[Gent]] optrekken als verblijfplaats voor het grafelijk geslacht. Ook in de krijgskunst wist hij zich een goede reputatie op te bouwen. Hij bezorgde Vlaanderen het [[Vlag van Vlaanderen|huidige wapenschild]]: de klimmende leeuw van sabel, getongd en genageld van keel, op het gouden veld. Er wordt weleens beweerd dat hij het meebracht uit het Heilige Land, waar hij het in 1177 zou hebben veroverd op een [[Saracenen|Saraceense]] ridder, maar dat is een mythe. Alleen al het feit dat de Leeuw op zijn zegel uit [[1163]] verschijnt, toen hij nog geen voet in de [[Oosten|Oriënt]] had gezet, spreekt dit verhaal tegen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{Aut|R. Harmignies}}, Notes à propos du lion de Philippe d'Alsace, comte de Flandre, in ''Archivum Heraldicum'' 84 (1970), pp. 24–26.&lt;/ref&gt; In werkelijkheid volgde Filips gewoon een West-Europese mode; ongeveer in dezelfde periode verscheen er ook een leeuw in de wapens van [[hertogdom Brabant|Brabant]], [[graafschap Holland|Holland]], [[hertogdom Limburg|Limburg]] en andere vorstendommen. Hoewel er geen historisch bewijs voor bestaat, vinden we vanaf de [[14e eeuw]] in wapenboeken de bewering dat het [[huis Vlaanderen|huis van Vlaanderen]] vóór de Leeuw een gegeerd schild van twaalf stukken van lazuur en goud voerde, met een hartschild van keel. Dit is toegeschreven aan [[Liederik]], die volgens de [[woudmeesterslegende]] de stamvader was van het Vlaamse grafelijk huis. Het is afgeleid van een verkeerd [[Interpretatie|geïnterpreteerd]] sierbeslag op het schild van de Vlaamse graaf [[Willem Clito]] (1102-1128), zoals het stond afgebeeld op zijn grafmonument in de [[Sint-Bertijnsabdij]] van [[Sint-Omaars]]. Dat schild vertoont centraal een umbo (sierknop) van waaruit enkele stralen naar de schildranden vertrekken. In zijn zoektocht naar het oude wapen van Vlaanderen heeft abt [[Iperius]], biograaf van het Vlaamse gravenhuis, dit geïnterpreteerd als een gegeerd wapen met een hartschild; de kleuren – die hij er zelf aan toevoegde – zijn vermoedelijk van het Franse koningshuis. Zo krachtig was zijn visie dat dit wapen in nauwelijks dertig jaar tijd volkomen ingeburgerd raakte.]]
'''
.

.

;1161

.

;1162/1163

.

* De leeuw duikt voor het eerst op in het wapen van Vlaanderen onder [[Filips van de Elzas]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;R. HARMIGIES. ''Notes à propos du lion de Philippe d'Alsace, comte de Flandre.'' In: ''Archivum Heraldicum'' 84 (1970), p. 24–26.&lt;/ref&gt;

.

* Diksmuide heeft zijn stadsrechten verworven, een exacte datum is onbekend.

.

.

;1163

.

* Nieuwpoort verwerft stadsrechten.

.

.

;1164

.

* Diederik van de Elzas landt voor de vierde maal in het Heilig land.

.

* Vlaanderen breidt zich uit tot het [[Ile-de-France]].

.

* Thomas Becket reist als aartsbisschop van Canterbury via Vlaanderen naar Bourgondië.

.

.

;1165

.

;1166

.

* [[Thomas Becket]], de aartsbisschop van [[Canterbury (Verenigd Koninkrijk)|Canterbury]], wijdt het [[kasteel van Male]] in aldus een legende. Onder de graaf [[Filips van den Elzas]] zal het uitgroeien tot een bestuurlijk centrum en een grafelijk  domein.

.

* De stad Aat in [[Henegouwen|Henehouwen]] krijgt stadsrechten.

.

.

;1167

.

;1168

.

* [[Filips van de Elzas]] (°1142 – &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;bij Akko, 1191) een intellectueel, wordt voor twee decennia graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. Zijn vader is teruggekomen van een kruistocht en houdt zich ver van regeringszaken. 

.

* Diederik van de Elzas sterft in [[Grevelingen (stad)|Grevelingen]] en rust in de abdij van [[Waten|Watten]].

.

.

;1169

.

* De 31-jarige [[Saladin]] komt aan de macht (Salah-el-Din).
.

* [[Saladin]] verslaat de vloot van het [[koninkrijk Jeruzalem]] en het [[Byzantijnse Rijk]] bij de havenstad [[Damietta]].

.

.

=== Achtste decennium ===
[[Bestand:Graaf_Filips.jpg|thumb|550px|De (Vlaamse) leeuw duikt voor het eerst op in het wapen van Vlaanderen onder [[Filips van de Elzas]]. Het [[Vlag van Vlaanderen| wapenschild]] met de klimmende leeuw op het gouden veld komt waarschijnlijk niet - zoals soms beweerd wordt - uit het Heilige Land, dat Filips van de Elzas in 1177 bezoekt als pelgrim. Filips volgt de mode; in die dagen verschijnen er leeuwen in de wapens van diverse vorstendommen: het [[hertogdom Brabant|Brabant]], het [[graafschap Holland|Holland]] en het [[hertogdom Limburg|Limburg]]. Bovendien werkte dit beeld combattief: het [[Heilige Roomse Rijk]] voerde een adelaar.]]

.

;1174

.

* [[Saladin]] neemt [[Damascus]] in. De christelijke rijkjes in het heilige land zijn nu langs de kuststrook ingesloten.

.

* De stad [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]] krijgt stadsrechten.

.

* Ieper verwerft zijn stadsrechten.

.

;1175

.

* Het huwelijk van Filips van de Elzas met Elisabeth van Vermandois (in 1159) blijft kinderloos. Het overspel van Elisabeth mondt uit in het doodknuppelen van haar minnaar Walter de Fontaines.

.

* Stichting van de [[ridderorde |ridderorde]] van Santiago. Hun devies is 'Het zwaard is rood van het bloed der Arabieren, hun embleem draagt een rood zwaard met een witte Sint-Jacobsschelp. Sint-Jacobus, gestorven in 44 na Christus krijgt zo zijn bijnaam als de Morendoder; de patroonheilige van de Conquista. In Amerika zal hij - enkele eeuwen later - de bijnaam verwerven van de Indianendoder.  

.

;1177

.

* Filips van de Elzas scheept in te [[Wissant]] als bedevaarder. Vlaamse en Engelse ridders vergezellen hem naar Acco en van daar uit over land naar Jerusalem waar zijn neef, Boudewijn IV aan melaatsheid lijdt. Op de vraag om regent over de stad te worden en de verdediging op zich te nemen wil Filips niet ingaan.

.

;1178

.

* Filips van de Elzas keert via Constantinopel, [[Thracië]], Hongarije en Zuid-Duitsland terug naar Vlaanderen.

.

* Gent verwerft stadsrechten.

.

;1179

.

* [[Hildegard van Bingen]] (°1098) overlijdt. Deze mystieke Duitse benedictijnse abdis liet zich in met kosmologie, filosofie, muziek, poëzie, plantkunde en taalkunde.

.

* Na het overlijden van de Franse koning wordt de Vlaamse graaf tot begeleider en raadgever van de Franse kroonprins. Het bewijst dat [[Filips van de Elzas]] de machtigste edelman in Vlaanderen én Frankrijk is.

.

.

=== Negende decennium ===
[[Bestand:Marie de Blois.jpg|thumb|550px|[[Maria van Champagne]] (ca. 1174-1204) is een dochter van graaf [[Hendrik I van Champagne]] en een kleindochter van de Franse koning [[Lodewijk VII van Frankrijk|Lodewijk VII]]. Volgens een kroniekschrijver verlooft ze zich in 1179 met de zoon van de graaf van Vlaanderen, aan wie ze in 1171 is beloofd.]]

.

;1180

[[Afbeelding:Hortus Deliciarum, Die Philosophie mit den sieben freien Künsten.JPG|thumb|550px|&quot;[[Zeven vrije kunsten|Septem artes liberales]]&quot; uit de ''Hortus Deliciarum'' of de 'Tuin der kostelijkheden' is een tussen 1175 en 1195 Latijns en Duits geschreven en geïllustreerde [[encyclopedie]] door [[Herrad von Landsberg]], de eerste door een vrouw samengestelde encyclopedie. 350 [[Miniatuur (handschrift)|miniaturen]] en wat [[theologie|theologische]] en profane [[kennis]] komen samen ter educatie van de [[novice|novicen]] en [[Zuster (religie)|kloosterzusters]]. Het origineel is in 1870 in Straatsburg, waar het sinds [[1723]] verbleef, als gevolg van de [[Frans-Duitse Oorlog]] verbrand. Alleen kopieën en een [[facsimile]] uit [[1818]] zijn bewaard.]]

.

* Stichting [[Damme (België)|Damme]] als voorhaven van Brugge. Het stadje krijgt vrij snel zijn stadsrechten. De naam verwijst naar de beschermingsdijk die het Zwin 'afdamt' in [[Moerkerke]]. De inpoldering van het Zwin start en Damme roeit uit tot een haven waar havenarbeiders de goederen van grote naar kleine schepen overzetten om ze naar Brugge te verschepen. Brugge is het grootste doorvoercentrum op het kruispunt van Engeland, Champagne, Lombardije, de Baltische staten en het Rijnbekken.

.

* [[Filips van den Elzas]] verbouwt het Gentse [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] tot zijn verblijfplaats.

.

;1181

.

;1182

.

;1183

.

* [[Torhout]] verwerft stadsrechten.

.

;1184

.

* Paus [[Lucius III]] roept in [[Verona (stad)|Verona]] op tot de actieve opsporing van [[Ketterij|ketters]]. [[Bisschoppen]] moeten onderzoeken ([[inquisitie]] betekent [[Enquête (onderzoek)|enquête]]) in hoeverre de ketterij zich in hun [[bisdom]] heeft verspreid.

.

;1185

.

* [[Boudewijn IV van Jeruzalem|Boudewijn IV]] van Jerusalem sterft aan melaatsheid op 24 jarige leeftijd.

.

;1186

.

* De twaalfjarige [[Maria van Champagne]] huwt [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] in [[Valencijn]]. Hij is veertien. Het is een dynastiek huwelijk dat liefdevol wordt. 

.

;1187

.

* Sultan [[Saladin]] (een [[Koerd]] die zich verplicht tot de Islam van de [[Arabieren]] moest bekeren) proclameert de heilige oorlog en rukt [[Palestina (regio)|Palestina]] binnen. Hij verslaat de christelijke legers bij [[Slag bij Hattin|Hattin]] en Jerusalem capituleert. Alle christenen verlaten de stad, tienduizend van hen worden als slaaf verkocht. De helft van hen gaat in [[Egypte]] verdedigingswerken leveren ten dienste van Saladijn. Wint - op militair vlak - de duimtechniek het van de drievingertechniek? De Kruisvaarders verliezen hun top-[[relikwie]] met- stukken van het kruis van Christus. Die namen ze stom genoeg mee om de strijd in hun voordeel te winnen tijdens de [[Tiberias|slag om Tiberias]].

.

* De Algemene Rekening toont dat [[haver]] (dat goed groeit in zandgrond en woudkapgebied) de voornaamste teelt is in West-Vlaanderen. Daar liggen grote, ommuurde boerderijen. Een halve eeuw eer bakten de Brugse bakkers alleen in noodsituaties haverbrood, aldus een verslag van [[Galbert van Brugge]].

.

;1188

.

* Oudste document dat ons informeert over het [[Sint-Janshospitaal_(Brugge)]], waarvan de geschiedenis wellicht al decennia eerder begint. Tegen het eind van de eeuw hebben veel centrale steden dit soort gasthuizen om arme zieken, zwakken, daklozen en pelgrims op te vangen. Ieper (ca. 1186), Brussel (1195) en de [[Bijloke]] in Gent (1196).

.

* [[Saladin]] is terug in [[Jeruzalem]].

.

* De vier machtigste vorsten van West-Europa besluiten tot de derde kruistocht en leggen hun geloften af: de graaf van Vlaanderen Filips van den Elzas, de koning van Frankrijk [[Filips II August]], de koning van Engeland [[Richard Leeuwenhart]] en de keizer van Duitsland, [[Frederik Barbarossa]].

.

;1189

.

* De [[Derde Kruistocht]] (tot [[1192]]) - 100.000 man onder leiding van [[Frederik Barbarossa]] wil het Heilige Land heroveren op [[Saladin]]. De (succesvolle) kruistocht bereikt zijn doel niet. 

.

* [[Philippe du Plaissis]] (1165-1209) een ridder uit [[Anjou (provincie)|Anjou]] neemt hij deel en zal verantwoordelijk zijn voor het verdrag tussen [[Saladin]] en [[Richard Leeuwenhart]]. 

.

* [[Oudenaarde]] verwerft stadsrechten.

.

.

=== Laatste decennium ===
[[Bestand:Zuidgevel_Sint-Janshospitaal_Brugge.JPG|thumb|550px|De Romaanse Zuidgevel van het Sint-Janshospitaal, dé middeleeuwse kliniek in Brugge. Sinds 1977 zijn de zalen een museum. Behalve de geschiedenis van de zorg, de apothekersgeschiedenis en de vroedkunde komt [[Hans Memling]] aan bod. Een bezoek waard.]]

.

;1190

.

* Stichting [[Duitse Orde]].

.

* [[Filips van den Elzas]] overwintert in Rome voor hij verder trekt op kruistocht.

.

;1191

.

* Een [[Keure]] geeft de [[Gent|Gentenaars]] hun rechten en vrijheden. Ze moeten de ''vorst trouw zijn en met hem bevriend, boven alle vorsten ter wereld, zolang hij hen rechtvaardig en redelijk wil behandelen.'' Hun stadsrechten hebben ze reeds in 1178 reeds verworven. Wat is de reden van deze 'herbevestiging'?

.

* [[Filips van de Elzas]] trekt van Rome naar Napels en naar Sicilië. In [[Messina (stad)|Messina]] sluit hij aan bij het Engelse en het Franse leger.

.

* [[Richard Leeuwenhart]] concentreert zich op de verovering van [[Cyprus]], de andere twee legers varen naar Akko, de havenstad die nu al twee jaar door de christenen belegerd wordt. De uitstekende werpmachines van Filips van de Elzas leveren uitstekend werk.

.

* [[Filips van de Elzas]] sterft aan een epidemie bij het [[Beleg van Akko (1189-1191)]]. Hij ligt begraven in [[Clairvaux]], in een kapel die hij zelf stichtte.

.

* [[Filips van de Elzas]] overlijdt op 1 juni in Akko aan een besmettelijke ziekte. Op 12 juli valt de stad in de handen van de kruisridders. 

.

* De Franse koning trekt zich uit de strijd terug om het kroonloze Vlaanderen te annexeren. De koerier naar Bergen is sneller dan de koerier naar Parijs waardoor [[Boudewijn V van Henegouwen]] met een leger naar Vlaanderen oprukt en samen met de zus van Filips [[Margaretha van de Elzas]] zijn schoonbroer opvolgt als [[Boudewijn de Moedige]]. Boudewijn VIII van Vlaanderen verankert zo Henegouwen in Vlaanderen.


.

* [[Richard Leeuwenhart]] herovert de kuststreek van Jerusalem en sticht het koninkrijk Akko. Jerusalem blijft in handen van [[Saladin|Saladijn]].

.

;1192

.

;1193

.

* [[Saladin]] overlijdt.

.

;1194

.

* [[Margaretha van de Elzas]] overlijdt na een korte regeerperiode. Ze wordt begraven in de [[Sint-Donaaskathedraal]] in Brugge. Haar man, Boudewijn VIII doet troonsafstand ten gunste van zijn zoon.

.

* [[Boudewijn IX]] (1171- + Bulgarije, 1205) wordt graaf van Vlaanderen tot 1205. In 1204 en 1205 zal hij de eerste keizer zijn van het [[Latijns Keizerrijk van Constantinopel]].

.

* [[Aarschot]] krijgt zijn stadsrechten.

.

;1195

[[Bestand:Hortus Deliciarum, Die Philosophie mit den sieben freien Künsten.JPG|thumb|right|550px|♣ De Zeven vrije kunsten in de ''Hortus Deliciarum'' of de ''Tuin der kostelijkheden.'' Deze Latijns/Duitse [[encyclopedie]] is geschreven door [[Herrad von Landsberg]] vanaf [[1175]] en gefinaliseerd is in [[1195]]. Een andere bron - ook op Wikipedia - zegt 'afgewerkt omstreeks 1180, eraan begonnen omstreeks 1159.' De schrijfster is abdis van het Hohenburgklooster op de [[Mont Sainte-Odile|Odilienberg]] in de [[Elzas]]. Deze encyclopedie door een vrouw samengesteld toont 350 [[Miniatuur (handschrift)|miniaturen]] en synthetiseert de kennis van die tijd. Het origineel verbrandde tijdens de [[Frans-Duitse Oorlog]] in [[1870]] in [[Straatsburg]].]]

.

* Boudewijn VIII overlijdt een jaar na zijn vrouw. Hij is begraven in [[Sint-Waltrudiskerk]] van [[Bergen (België)|Bergen]].

.

* Boudewijn IX is nu ook graaf van Henegouwen.

.

;1196

.

;1197

.

;1198

.

* Oprichting van de Orde der [[Trinitariërs]] in Italië door de priesters Johannes de Matha en Felix Valois om christenen vrij te kopen die om hun geloof tot slaaf zijn gemaakt. De Orde verspreidt zich rond de Middellandse Zee met kloosters in Spanje, Italië, en Zuid-Frankrijk. 

.

;1199

.

* Start bouwwerken van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]] door graaf [[Boudewijn IX van Constantinopel]] opgestart (eerste eredienst in 1203).

.

* Ca. geboorte van [[Johanna van Constantinopel]].

.

* Paus [[Paus Innocentius III|Innocentius III]], jong en krachtig stuurt zijn propagandisten voor de vierde kruistocht uit. Pastoor Fulco doet onze regio aan.

.

;1200

.

* Uitvinding van de [[kogge]].

.

* Uitvinding van de [[standaardmolen]].

.

* [[Boudewijn IX]] en [[Maria van Champagne]] leggen in de [[Sint-Donaaskerk]] in Brugge de kruisvaartgelofte af. 

.

* Met het [[verdrag van Peronne]] verwerft Vlaanderen haar Zuidelijke gebieden terug die aan Frankrijk verloren gingen na de dood van Filips van de Elzas.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Kogge_stralsund.jpg|Een [[koggeschip]] is een typisch voor [[Hanze|de Hanze]]-boot die goederen vervoert. Veel Oostzee-steden dragen haar in hun [[Wapenschilden|wapenschild]].
Bestand:Saint-Denis_-_Façade.jpg|Saint-Denis, de façade. Hier ontstaat de [[Gotiek]] in [[1122]].
Bestand:Bruges_basilica_Philip_of_Flanders.JPG|Filips van den Elzas.
File:2nd_Crusade_council_at_Jerusalem.jpg|Koenraad III, Lodewijk VII en Boudewijn III, tijdens het concilie in Jeruzalem.
Bestand:Saint-Denis_-_Basilique_Saint-Denis_et_l'abbaye_-1.JPG|Basilique Saint-Denis en de abdij, hier start in 1122 de [[Gotiek]].
Saint-Denis,_la_ville_et_l'abbaye_(le_cloître_roman).jpg
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Dertiende eeuw (1201-1300) ==
[[Bestand:Begijnhofmuseum_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Het Kortrijkse begijnhofmuseum is 0,7 hectare groot en gaaf. Het combineert plein met een straatarchitectuur en was veilig omringd door het grafelijk kasteel, de stadswal, het Sint-Maartenkerkhof, de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] en de [[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)|Sint-Maartenskerk]]. Het kent verwoestingen in 1302, in 1382 en in 1684. De huidige huisjes, een veertiggtal dateert uit de 17de eeuw. Het laatste [[Begijnen en begarden|begijntje]] ter wereld overlijdt hier: [[Marcella Pattyn]], geboren in [[1920]] in [[Thysville]] in Congo en was niet rijk genoeg om non te worden. Een [[bruidschat]] kon ze niet betalen.]]

.

'''De dertiende eeuw kenmerkt zich door:'''

.

* '''De filosofie van [[Aristoteles]] maakt opgang in de West-Europese universiteiten en kloosters. [[Bartholomaeus Anglicus]] (geboren voor 1203-1272) een Engelse geleerde franciscaan en professor aan universiteit van Parijs en Magdeburg schrijft in het midden van de eeuw De proprietatibus rerum, een voorloper van de encyclopedie. De negentien delen hebben het over zowat alles: over god, de engelen, de ziel, de elementen, het menselijk lichaam en de levensstadia, geografie, planten en kruiden, de dieren...'''

.

* '''Een wieltje met punten komt aan de ruitersporen. De [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]] en de teugels laten toe om het paard volledig in bedwang te houden. Zal deze toptechnologie aan de vooravond van [[1302]] de ruiters straks gunstig gezind zijn?'''

.

* '''Vanaf de tweede helft van de eeuw gaat de landwinning van Vlaanderen op de Noordzeekust een stuk trager, in Vlaanderen gaan er stemmen op over de tomeloze ontbossing en overvloedige regens hinderen Brugge en Ieper als zeehaven. Vanaf de tweede helft van de dertiende eeuw breken de volkstalen door (1250-1500). Dit is de eeuw van [[Jacob van Maerlant]] (Brugse Vrije ca. 1235– ca. 1300). Deze Vlaamse dichter en Middelnederlandse auteur schreef ruim 230.000 verzen en adaptaties uit het Frans en het Latijn. De gevleugelde uitdrukkingen &quot;Walsche valsche poeten&quot; en &quot;Ende omdat ik Vlaminc ben&quot; zijn van Maerlants hand.'''

.

* '''De kruistochten brengen Oosterse kennis en ideeën naar Europa: Europeanen leren ziekenhuizen inrichten en patiënten verzorgen, voorzien hen van een deftig [[dieet]] en leren ze wat [[hygiëne]] is dank zij de [[hospitaalridders]]. Kennis over [[wiskunde]] en meetkunde komt tot uiting in de [[Gotiek]] als bouwkunst. [[Sterrenkunde]] bereikt Europa via boeken, er ontstaat een [[Pelgrimsroute naar Santiago de Compostella (routebeschrijvingen)|pelgrimtoerisme]] en de Italiaanse havens doen gouden zaken met [[pelgrims]] die het heilig graf in de [[Heilig Grafkerk]] bezoeken in [[Jeruzalem]]. Periodes van tolerantie tussen moslims en christenen wisselen elkaar af met bitse oorlogen. Johanna van Constantinopel gaat de geschiedenis in als wilskrachtig en vroom kloosters, abdijen, hospitalen en leprozerieën sticht of ondersteunt (zoals de Hospice Comtesse in Rijsel en het begijnhof in Kortrijk). Onder haar bewind neemt de welvaart van Vlaanderen toe. Haar standbeeld staat in het Kortrijkse begijnhof en in het Gentse Groot Begijnhof Sint-Elisabeth (in een nis boven de ingang van de Dr. Decrolyschool in de Begijnhofdries). De nieuwe welvaart leidt (samen met de pest) tot de Renaissance.'''

.

* '''De [[Mystiek|liefdesmystiek]] is een nieuwe spiritualiteit die in de Franse kloosters, in het hertogdom Brabant en het prinsbisdom Luik ontstaat en leken en vooral vrouwen inspireert. Deze ‘religieuze vrouwenbeweging van de dertiende eeuw’ doet begijnen zoals [[Hadewijch (schrijfster)|Hadewijch]] en [[Margareta Porete]] rondtrekken om 'hun' boodschap te verkondigen. De boodschap van Porete valt in verkeerde aarde. Die komt hier op neer: 'Als mensen één worden met God - iets wat mogelijk is tijdens hun leven - doen ze afstand van hun deugden.' Geletterde vrouwen zoals deze zijn zeldzaam. De stichting van [[begijnhoven]] schijnt een reactie te zijn op het mannentekort sinds de Kruistochten of andere oorlogen.'''

.

* '''Dat de [[guillotine]] een vinding is uit de achttiende eeuw, van [[Joseph-Ignace Guillotin]] is een fabel. Die man houdt ten tijde van de [[Franse Revolutie]] een pleidooi om de doodstraf te humaniseren. Met het ontwerp zelf heeft de dokter niets te maken. Het tuig heet in die dagen 'Louisette', naar een zekere Antoine Louis. In de dertiende eeuw gebruiken [[Brussel (stad)|Brussel]] en [[Dendermonde]] de machine. Guillotin haat de associatie met zijn naam, net zoals zijn familieleden die hun naam veranderden.''' 

.

* '''Alle Vlaamse steden kennen een expansie door een ongeziene bevolkingsgroei. Landbouwgebied fragmenteert (mensen gaan op kleinere lappen grond wonen) en diversifieert in de bebouwing. De stedelingen, de ambachtslui en de handelaars worden politiek en economisch zelfstandig, rijk en mondig. [[Brugge]] wordt de handelsmetropool van West-Europa, textielproductie in [[Leuven]], [[Ieper]] en [[Gent]], [[metallurgie]] in [[Dinant]] en [[Luik (stad)|Luik]]. Tot en met de dertiende eeuw financierden de graven van Vlaanderen de aanleg van kanalen. Grote steden nemen deze taak nu op zich, met Gent en de Lieve als eerste.'''

.

.

=== Eerste decennium ===
[[Bestand:Jan_Swerts_-_Boudewijn_of_Flanders_leaves_Mary_of_Champagne_and_his_daughter_Jannekin_-_1849-1879_-_City_Hall_of_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Boudewijn IX verlaat Vlaanderen en neemt afscheid in [[Valencijn]] van zijn vrouw en zijn dochter in de steek latend. Het schilderij bevindt zich in het [[Stadhuis van Kortrijk|historische stadhuis van Kortrijk]]. Met Maria van Champagne heeft hij afgesproken dat ze hem achterna reist na de geboorte van hun tweede kind.]]

[[Bestand:Balduino-I-de_Constantinopla.jpg|thumb|550px|De verkiezing en kroning van 33-jarige Boudewijn IX tot keizer Boudewijn I van Constantinopel in de [[Aya Sophia]]. De geestdrift voor deze vierde kruistocht is te danken aan de paus en zijn volkspredikers die aansporen tot geloofsijver en roofzucht. Een tussenstop vooraleer naar Egypte te trekken - het hol van de leeuw en het ware doel van deze tocht - leidt de kruisvaarders van hun plan af. In Venetië (dat zich economisch geschaad ziet door het [[Byzantijnse Rijk|Oost-Romeinse rijk]] en haar hoofdstad [[Constantinopel]]) overhaalt de [[Doge (staatshoofd)|doge]] hen met een ander plan: de verovering van Zara dat ze eind 1202 samen met de Venetianen (ondanks hun onderlinge twisten) veroveren. In Zara maken ze kennis met prins Alexis de Jonge uit Constantinopel die slachtoffer is van een staatsgreep in Byzantium. Samen met de doge overtuigt de prins de kruisvaarders om zich op Constantinopel te richten, in plaats van de dure overtocht naar Egypte te maken. Die kunnen ze immers niet betalen omdat de vereiste sommen geld niet opdagen. Op 13 april 1204 nemen de kruisvaarders Constantinopel in en zo voltrekt zich een eerste val van het Oost-Romeinse rijk. Behalve de menselijke tol is de kunsthistorische tol hoog. Constantinopel - het mekka voor de [[Helleense Republiek|Helleense kunst]]: de kruisvaarders smelten bronzen beelden om tot munten, verbrijzelen het marmeren beeldwerk van [[Praxiteles]], [[Phidias]] en [[Lysippus]] en plunderen heiligdommen, paleizen en schatkamers. Een brand vernietigt de helft van de stad, kinderen sterven op straat en een derde van de inwoners raakt dakloos. Het [[Latijnse keizerrijk]] is de naam voor de [[feodale]] staat die hierop volgt. De verkaveling van het Oost-Romeinse Rijk is een feit dat een halve eeuw duurt: Venetië krijgt [[Kreta]] en [[Gallipoli (schiereiland)|Gallipoli]], de graaf van Blois krijgt [[Nicea]] en [[Saloniki]] wordt een koninkrijkje. Voor de paus is dit een bittere pil omdat 'zijn' kruistocht een oorlog wordt tussen christenen. Voor de Franse koning betekent het keizerschap van Boudewijn een wissel van de macht: de leenman wordt leenheer. De kruisvaarderstaat zal ruim een halve eeuw, tot [[1261]] bestaan. [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] leidt kort de staat, die hij sticht na de verovering van [[Constantinopel]]. Hij noemt zichzelf de eerste Latijnse keizer in de [[Hagia Sophia]]. Met de paus [[Innocentius III]] wil hij het [[Groot Schisma]] beëindigen. Veel pluimen steekt Boudewijn niet op zijn helm. Constantinopel ontvolkt en zelf valt Boudewijn in april 1205 in Bulgaarse handen en er komt een halve eeuw historische mist. Na het verdwijnen van Boudewijn IX neemt zijn broer Hendrik van Henegouwen de leiding over tot hij in 1216 op 40 jarige leeftijd overlijdt. Hun zus Yolande zal vanaf 1217 keizerin zijn. In 1261 herovert de keizer van [[Nicea]] Constantinopel en verdwijnt het Latijnse Keizerrijk ten gunste van het [[Byzantijnse Rijk]] dat nog een kleine twee eeuwen te gaan heeft.]]

[[Bestand:Cathars_expelled.JPG|thumb|550px|De katharen worden in 1209 verdreven uit [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]]. De [[Albigenzische Kruistochten]] zijn een wraakoefening van de kerk en de Franse koningen van het huis Capet tegen de katharen in de [[Languedoc-Roussillon (regio)|Languedoc]]. De [[katharen]] of de Albigenzen vormen een populaire religieuze beweging met mystieke, dualistische en afwijkende bijbelkennis die Satan almachtig vindt. Voor de katholieken is dit een ketterij en met de Albigenzische Kruistochten beëindigen ze het katharisme. Hun [[inquisitie]] roeide de katharen uit.]]

.

* 1201
** [[Philippe du Plaissis]] (1165-1209) een Franse ridder uit [[Anjou (provincie)|Anjou]] schopt het tot dertiende grootmeester van de [[Orde van de Tempeliers]]. In [[1189]] nam hij deel aan de [[Derde Kruistocht]] en was verantwoordelijk voor het verdrag tussen [[Saladin]] en [[Richard Leeuwenhart]]. Onder zijn leiding groeiden de Tempeliers uit tot een machtige orde.
** Zes onderhandelaars worden naar Venetië gestuurd om er te onderhandelen over de vloot die de kruisvaarders nodig hebben voor de overtocht door de Middellandse zee. Ze gooien het op een akkoord met de doge, Hendrik Dandolo. Hij zal tegen betaling 20.000 man aan voetvolk, 9000 stalknechten, 4500 paarden en evenveel ridders naar het Oosten brengen en hen van proviant voorzien.

.

* 1202
** [[Vierde Kruistocht]] tot [[1204]]. 
** Boudewijn IX vertrekt over land (via Clairvaux, Bourgondië, Lombardije), zonder zijn zwangere vrouw, [[Maria van Champagne]] op 14 april. Maria blijft achter als [[Regent (bestuurder)|regentes]]. 
** Vanuit het Zwin vaart de Vlaamse vloot af, geleid door Diederik, een zoon van Filips van de Elzas en de Brugse burggraaf Jan van Nesle. In plaats van naar Venetië te varen, zoals afgesproken, legt zij aan in Marseille. Op die manier kunnen de kruisvaarders de Venetianen niet betalen voor de overzet naar het Heilige land.

.

* 1203
** De kruisvaarders laten zich door de doge van Venetië en prins Alexis de Jonge overtuigen Constantinopel te veroveren in plaats van hun vooropgestelde Egypte. Als ze de wereldstad bereiken vallen hun monden open. De prachtige paleizen, de katholieke kerken en machtige muren maken meer dan indruk. De [[chroniqueur]] [[Godfried van Villehardouin]] schrijft 'Wij konden niet geloven dat er op de wereld zulke machtige stad bestond, als wij de hoge muren en sterke torens gadesloegen, als wij de grote paleizen en de hoge kerken aanschouwden... Niemand zou aan zulk schouwspel geloofd hebben, als hij het niet met eigen ogen had gezien... Er was niemand, hoe moedig ook, die niet beefde in zijn vlees, en geen wonder, want nooit sedert de oorsprong der tijden had zulke kleine hoop mensen zulke grootse onderneming [de belegering van de stad] durven aanpakken. In juli zetten ze de aanval in op een stad die vierhonderdduizend inwoners telt [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2985056 ''La Conquête de Constantinople'', uit 1838 is digitaal beschikbaar]. De [[Frygië|Frygische]] historicus [[Niketas Choniates]] laat vergelijkbare beschrijvingen na eenmaal de stad geplunderd is: 'O stad, stad, oog van alle steden, universele roem, bovenatuurlijk wonder [...] verblijfplaats van al het goede! O stad, dronk gij van de hand van de Heer de beker van zijn woede? O stad, verteerd door vuur.' Venetië raakt in de ban van alles wat oosters is. De Basiliek van San Marco laat zich optutten met friezen, kapitelen en zuilen uit Constantinopel, oorlogsbuit. 
** Op het einde van het jaar scheept [[Maria van Champagne]] in op de Vlaamse vloot die in [[Marseille]] aangemeerd ligt voor een lange overtocht naar [[Akko (stad)|Akko]].

.

* 1204
** De kruisvaardersstaat die zich het [[Latijnse Keizerrijk]] noemt, zal ruim een halve eeuw, tot [[1261]] bestaan. [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] leidt kort de staat.
** [[Maria van Champagne]] wordt keizerin van Constantinopel. Het is een titel, de stad zal ze nooit zien. Ze overlijdt op 29 augustus in [[Akko (stad)|Akko]], bij de [[hospitaalridders]], aan de pest, nauwelijks dertig jaar oud (ook [[Filips van de Elzas]] overleed in Akko aan een besmettelijke ziekte). Ze is begraven in de [[Aya Sophia]]. Hierop neemt [[Johanna van Constantinopel]], haar dochter de titel van keizerin van Constantinopel over. Ook zij zal de stad nooit zien. 

.

* [[1205]]
** In april verdwijnt de graaf van Vlaanderen, Boudewijn XI spoorloos. In de Bulgaarse stad Târnovo aan de rivier de [[Jantra]] zal hij overlijden, in een sombere toren op de Tsarevaheuvel. Die draagt op heden de naam 'Boudewijntoren'. Zijn dochter wordt gravin van Vlaanderen. De koning van Frankrijk ziet zijn kans om zijn macht over Vlaanderen en Henegouwen uit te breiden. 

.

* [[1206]]
** [[Djenghis Khan]] verenigt alle [[Mongolen]]. Kort daarna gaan deze krijgers op plundertocht in [[Rusland]], [[Polen]] en [[Hongarije]]. Het scenario is vergelijkbaar met wat de [[Hunnen]] doen in de eerste eeuwen na Christus; Het [[Suske en Wiske]] verhaal [[De krakende carcas]] speelt zich in [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]] af.

.

* 1207
** Volgens een kroniekschrijver [[Remmerus Valerius]] ontstaat het (groot) begijnhof in Mechelen. 

.

* 1208

.

* 1209
** Stichting van de [[Universiteit van Cambridge]] door studenten uit Oxford die uit onvrede met de lokale bevolking verhuizen. De universiteiten heten samen [[Oxbridge]]. Intussen, in 2020 heeft Cambridge 82 Nobelprijswinnaars onder haar studenten, 36 komen uit het [[Trinity College (Cambridge)|Trinity College]] komen. Ter vergelijking: Frankrijk telt een 50-tal Nobelprijswinnaars.
** Eerste [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1224). Deze kruistochten van de [[Rooms-Katholieke Kerk|Katholieke Kerk]] en de Franse koningen richten zich tegen de [[katharen]] en beëindigen het katharisme in de [[Languedoc (provincie)|Languedoc]]. Het Franse koningshuis lijft zo het zuiden van Frankrijk stilaan in.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:ConquestOfConstantinopleByTheCrusadersIn1204.jpg|Miniatuur vijftiende eeuw met de inname van [[Constantinopel]] door de kruisvaarders.
Bestand:Baudouin_de_Constantinople.JPG|Boudewijn IX van Vlaanderen in [[Bergen (België)|Bergen]]. 
Bestand:Vlaanderen_maille_Boudewijn_Ieper.jpg|Graafschap Vlaanderen, denarius geslagen in Ieper onder Boudewijn IX.
Bestand:Boudewijn,_Keizer_van_Constantinopel.jpg|Keizer van Constantinopel (uit [[Sanderus]], Flandria illustrata, 1641).
Bestand:Johannavanconstantinopel.jpg|Johanna van Constantinopel. Geboren tussen 1194 en 1200 was gravin van Vlaanderen en Henegouwen van 1205 tot 1244.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Tweede decennium ===
[[Bestand:Joan_of_Constantinople_001.png|thumb|550px|Na haar moeders overlijden in 1204 en de verdwijning van haar vader in 1205 neemt de Franse vorst haar met haar zus in 1208 onder zijn hoede om te voorkomen dat de prinsessen een Engelse prins huwen. Johanna huwt in januari 1212 [[Ferrand van Portugal]] die zich voor Engeland en voor het Duitse keizerrijk uitspreekt tegen Frankrijk. Terwijl Johanna huwt en zich als jonge tiener onderwerpt aan haar echtgenoot, is Margaretha nog een jong kind, gevoelig voor volksvertellingen, magie en bijgeloof.]]

[[Bestand:University of Salamanca Fray Luis de Leon (cropped).jpg|thumb|550px|De [[universiteit van Salamanca]] is gesticht in 1218. In deze eeuw volgen [[universiteit van Padua|Padua]], [[Universiteit van Napels Federico II|Napels]], [[Universiteit van Siena|Siena]], [[Universiteit van Valladolid|Valladolid]], [[Universiteit van Macerata|Macerata]] en [[universiteit van Coimbra|Coimbra]].]]

.

;1210

.

;1211
* Leuven verwerft stadsrechten.

.

;1212
* Het [[Verdrag van Pont-à-Vendin]], getekend door de koning [[Filips II van Frankrijk]], de graaf (''[[iure uxoris]]'') en [[Johanna van Constantinopel]] kort na haar huwelijk met [[Ferrand van Portugal]] dient om het jonge paar aan de koning van Frankrijk te binden. Bij hun tocht naar Vlaanderen zet kroonprins [[Lodewijk VIII van Frankrijk|Lodewijk]] hen gevangen. Hij eist [[Sint-Omaars]] en [[Ariën aan de Leie|Ariën]] op. Wat gebeurt. De liefde van het paar voor het huis Capet slaat om in wantrouwen. Ferrand wil de gebieden terug en breekt met zijn Franse leenheer. Hij vindt steun bij de Engelse koning [[Jan zonder Land]], de Duitse keizer [[Otto IV (keizer)|Otto IV]] en [[Hendrik I van Brabant]].
* [[Kinderkruistocht]]. De droge zomer is het decor waarin een ongewapend kinderleger biddend en zingend door Frankrijk trekt. In [[Assisi]] noteert een [[chroniqueur]]: 'In de havensteden is een verbazingwekkend schouwspel te zien. Honderden kinderen uit Duitsland en Frankrijk gaan scheep naar het Heilige land met kruisen en vaandels om dat land van de ongelovigen te bevrijden. Ze doen dit omdat de Heer verscheen aan drie jongens van twaalf nabij Keulen.' Na de mislukking van de vierde kruistocht zullen zuiverheid en onschuld voor de overwinning zorgen. De kinderstemmen verstommen en na hun inscheping bij de Middellandse zee wordt niets meer van hen vernomen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;THERA COPPENS. ''Johanna en Margaretha. Gravinnen van Vlaanderen en prinsessen van Constantinopel'', Meulenhof, Amsterdam, 2019, p. 79.&lt;/ref&gt;
* [[Lier (België)|Lier]] en Turnhout verwerven stadsrechten.

.

[[1213]]
* [[Vijfde Kruistocht]] duurt bijna acht jaar, tot 1221 en leidt naar [[Egypte (land)|Egypte]].
* Verwoesting van Kortrijk door de Franse kroonprins.
* [[Dzjengis Khan]] en de [[Mongolen]] belegeren de niet in te nemen keizersstad [[Peking|Beijing]]. Na een jaar verlaat de keizer zijn stad en openen de stadspoorten. De Mongolen slachten de bevolking af en controleren vanaf nu Noord China. Vanaf nu combineren ze hun stoutmoedige belegeringskunst met een geroofd arsenaal aan hypermoderne belegeringstoestellen. Geen enkele stad blijft veilig voor hen: het Mongoolse leger trekt op tot Moskou (1228), Kief (1240), [[Krakau]], [[Boeda]], [[Pest (stadsdeel)|Pest]], [[Constantinopel]] en [[Bagdad]] in 1258.

.

;[[1214]]
* [[Ferrand van Portugal]] wordt met zijn bondgenoten verslagen in de [[Slag bij Bouvines]] en gevangengenomen. Een Romeins gebruik ketent hem vast aan handen en voeten. In een draagstoel voert men hem door Parijs. Hij wordt bespuwd en weggehoond, met de Franse koning voorop. Zijn vrouw zal dertien jaar Vlaanderen besturen. Haar troon komt even in gevaar als de kluizenaar [[Bertrand van Rains]] zich onterecht uitgeeft voor de teruggekeerde Boudewijn IX. In 2021 publiceerde [[Nico Dros]] (°1956) een historische roman die hij rond de veldslag van Bouvines opbouwde.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NICO DROS. ''Willem die Madoc maakte.'' Van Oorschot, Amsterdam, 2021.&lt;/ref&gt; 

.

;[[1215]]
* De Engelse koning Jan zonder Land tekent in [[Runnymede]] de [[Magna Carta]], een oorkonde over vrijheden en rechtspraak, afgedwongen door zijn leenmannen die vinden dat hij zijn macht misbruikt. Zijn Vlaamse en Brabantse huurlingen worden verbannen uit Engeland. 
* Ontstaan van de [[predikheren]] of de Dominicanen, gesticht  door [[Dominicus de Guzmán]]. Later, in 1231 zal paus [[Gregorius IX]] ze bevelen de [[ketterij]] te bestrijden.

. 

;1216
* Paus [[Innocentius III]] stemt in met de nieuwe beweging van de vrouwen die zich [[begijnen]] (zullen) noemen. 

.

;1217
* De gravin van Vlaanderen (Johanna) kent belastingvoordelen toe aan wie Kortrijk komt bevolken en heropbouwen na de verwoesting van de stad in 1213.

.

;1218
* Stichting [[universiteit van Salamanca]].

.

;1219
* Tijdens de vijfde kruistocht nemen de kruisvaarders de havenstad [[Damiette]] in [[Egypte]] in. Verder raken ze niet. Ze zullen de stad bijna twee jaar houden.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Bataille_de_Bouvines.jpg|Slag bij Bouvines
Bestand:The_Perugia_Altarpiece,_Side_Panel_Depicting_St._Dominic.jpg|Dominicus de Guzmán (Spaans: Domingo) (°1170–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1221)sticht de dominicanen.
Bestand:Gustave_dore_crusades_the_childrens_crusade.jpg|[[Gustave Dore]] schetst de kinderkruistocht van 1212.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Derde decennium ===
[[Bestand:Palazzo_Bo_(Padua).jpg|thumb|550px|[[universiteit van Padua|De universiteit van Padua]] in Noord-Italië is gesticht in 1222. Het is de derde universiteit in Italië. In 1238 breidt keizer [[Keizer Frederik II|Frederik II]] die uit. De universiteit wordt beschouwd als de bakermat van het [[humanisme]]. In [[1545]] komt de [[Orto botanico di Padova]], de oudste [[Hortus botanicus]] van Europa/de wereld. [[Galileo Galilei]] bekleedt er het hoogleraarschap van 1590 tot 1610. Zijn ruwe, houten [[katheder]] die hij gebruikte voor zijn colleges en zijn [[anatomisch theater]] is een pronkstuk van de universiteit.]]


.

;1220

.

;1221

.

* Antwerpen krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;1222

.

* Stichting [[universiteit van Padua]].

.

;1223

.

* De Dampierres doen hun intrede in Vlaanderen. Tot nu toe waren ze edele stalmeesters aan het hof van Champagne. Het is Johanna van Constantinopel die haar zus Johanna overhaalt om te huwen met [[Willem van Dampierre]]. Hun moeder was Maria van Champagne.

.

;1224

.

* Stichting [[universiteit van Napels]].

.

* In Kortrijk zijn er (opnieuw) wolbewerkers dankzij een akte die hen aantrekt na de Franse furie uit 1213. De maatregelen zijn een succes. Voor het midden van de eeuw beschikt de stad over een lakenhalle. Een eerste vermelding dateert van voor 1248. 

.

;1225

.

* Geboorte van [[Thomas van Aquino]].

.

* Twintig jaar na de dood van [[Boudewijn IX van Vlaanderen]], die in het Heilig lands een mysterieuze dood stierf, verschijnt in Vlaanderen een [[heremiet]] die beweert dat hij de oude Boudewijn IX is. Hij verzamelt een schare volgelingen om zich en wordt ontmaskerd (waarschijnlijk als Bertrand van Rais) en terechtgesteld.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=7dbENpafOew ♥ LUISTERFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST HET VERHAAL VAN DE VALSE BOUDEWIJN (10 Min.)]'''

.

;1226

.

* Tweede [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1229)

.

;1227

.

;1228

.

* [[Zesde Kruistocht]] tot [[1229]]. Vlaanderen, geleid door Johanna van Constantinopel, houdt zich net zoals bij de vijfde kruistocht op de achtergrond.

.

* De Mongolen verwoesten onder leiding van [[Dzjengis Khan]] Moskou.

.

* Heiligverklaring van [[Franciscus van Assisi]] (Ca. 1181-1226). Hij stierf twee jaar eerder. Franciscus is gekend voor zijn dierenliefde. Die blijkt uit zijn woorden: 'Alle schepselen op aarde voelen als wij, streven naar geluk als wij. God wenst dat wij de dieren bijstaan wanneer ze hulp nodig hebben…We hebben een hogere opdracht ze van dienst te zijn wanneer ze ons nodig hebben. Mensen die enig schepsel Gods uitsluiten van hun compassie en medelijden zullen op soortgelijke wijze handelen tegenover hun medemensen.' Franciscus preekt voor aandachtige vogels en spreekt met een vijandige wolf. Zijn leven symboliseert een verandering in de godsdienstbeleving.

.

;1229

.

* Tijdens de zesde kruistocht, geleid door de Duitse keizer Frederik II, komen [[Jeruzalem]], [[Bethlehem] en [[Nazareth (Israël)|Nazareth]] heel even in de handen van de christenen.

.

* [[Brussel (stad)|Brussel]] krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:St-thomas-aquinas.jpg|Thomas van Aquino
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vierde decennium ===
.

;1230

.

* Bouw [[Belfort van Brugge|Belfort Brugge]] en [[Lakenhalle van Ieper|Lakenhalle in Ieper]].

.

;1231

.

* Paus [[Gregorius IX]] belast de [[predikheren]] met de [[Inquisitie]]. Ze beoefenen de inquisitie in Italië en in Frankrijk (Avignon, Bourgondië, Champagne, en Noord Frankrijk). Een bekend en berucht inquisiteur - ooit zelf een ketter - is [[Robert le Petit]], ook gekend onder de naam [[Robert le Bougre]].

.

;1232

.

* [[Mongolen]] gebruiken [[buskruit]] bij de belegering van de stad [[Kaifeng]]. 

.

;1233

.

* Paus Gregorius IX voegt de [[predikheren]] toe aan de [[bedelorden]]: de [[minderbroeders]].

.

* Robert le Bougre wordt bevorderd tot inquisiteur en geeft onmiddellijk bevel tot terechtstellingen.

.

* [[Dendermonde]] krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;1234

.

* Na het protest van de aartsbisschoppen ontheft de paus [[Robert le Bougre]] van zijn functie.

.

;1235

[[Bestand:towrlndn.JPG|thumb|550px|De Tower of London in de vijftiende eeuw ♣ [[Hendrik III van Engeland]] krijgt in 1235 drie leeuwen van [[keizer Frederik II]] van het Heilige Roomse Rijk als huwelijkscadeau en sticht een menagerie. Dé dierenverzameling van het middeleeuwse [[Engeland]] is te bewonderen in de [[Tower of London (gebouw)|Tower of London]]. In 1264 verhuist ze naar ‘the Bulwark’ of de ‘Lion Tower’. [[Elizabeth I]] stelt de menagerie open voor publiek.]]

.

* Robert le Bougre gaat opnieuw aan het werk en maakt een 'waanzinnige rondreis'. Hij passeert [[Châlons-sur-Marne]], [[Kamerijk (stad)|Kamerijk]], [[Dowaai]], [[Péronne (Somme)|Péronne]] en [[Rijsel]]. De historica [[Régine Pernoud]] schat dat hij vijftig ketters verbrandt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;REGINE PERNOUD, vertaald door Thérèse Fisscher, Judith Chambille &amp; Lucie Dorren. ''De Middeleeuwen. Een herwaardering'', Ambo, Baarn, 1992, p. 111.&lt;/ref&gt;

.

;1236

.

;1237

.

;1238

.

* Stichting van het [[Begijnhof Kortrijk|Begijnhof]] in Kortrijk door [[Johanna van Constantinopel]].

.

;1239

.

* [[Robert le Bougre]] organiseert een enorme razzia in [[Provins]] op de [[katharen]]. Een ooggetuige heeft het over 183 mensen - vooral kooplui - die op de brandstapel belanden tijdens de jaarmarkt.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;

&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vijfde decennium ===
[[Bestand:Lessines1.jpg|thumb|550px|♣ '''MEE BEZIG''' Het Gasthuis Onze-Lieve-Vrouw met de Roos is opgericht in 1242 door de rechterhand van [[Johanna van Constantinopel]], de gravin van Vlaanderen: [[Arnulf IV van Oudenaarde]], heer van de stad en grootbaljuw van Vlaanderen en zijn echtgenote de [[Frankrijk|Franse]] prinses [[Alix de Rosoit]] om armen en zieken op te vangen. Het kloostercomplex met kloostergang, kapel, kruidentuin en ijshuis, uit de 16e tot de 18e eeuw, is een [[museum]] met ziekenzalen, bedden, medische instrumenten, recepten, tinnen vaatwerk voor de patiënten, [[Doornik]]s [[porselein]] (voor de zusters), een bibliotheek met tweeduizend titels, schilderijen en goud- en zilversmeedwerk. 

langs de [[Dender]] in het hart van de stad Lessen,.

Op het einde van zijn leven wil hij zich grootmoedig tonen en hij voorziet in zijn testament aanzienlijke sommen geld (verscheidene duizend pond) ten voordele van de armen, bedelaars en bezitlozen van de streek.

Bij de dood van Arnulf IV in 1242 zal zijn weduwe, Alix de Rosoit, de wilsbeschikking van haar overleden echtgenoot uitvoeren. Ze investeert die som geld in een stichting die zich wijdt aan de opvang en de verzorging van de noodlijdenden van de stad en haar omgeving. Uiteraard zal daar ook gebeden worden voor de zielenrust van Arnulf en zijn nakomelingen.

Deze liefdadigheidsinstelling ligt volledig in de lijn van de beweging die in de middeleeuwen tot de oprichting van hospitalen heeft geleid: het [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint-Janshospitaal]] en [[Onze-Lieve-Vrouw ter Potterie]] in Brugge, de [[Bijloke]] in Gent, [[Sint-Elisabethgasthuis (Antwerpen)|Sint-Elisabethgasthuis]] in Antwerpen, het [[Hospice Comtesse]] in Rijsel.


In die dagen is het hospitaal een bescheiden bouw met een dubbele vleugel in L-vorm: één langs de Dender en een tweede loodrecht erop met een ziekenzaal, kapel, refter, slaapzaal en  noviciaat. 

begrippen als geloof, wetenschappen, zaligheid, heil, spiritualiteit, lijden en remedies elkaar raken, elkaar afwisselen en wederzijds beïnvloeden.

Het hospitaal werd bestuurd door de priorin evenals door de meester-directeur die waakte over de juiste spirituele houding in klooster en hospitaal. Deze laatste diende zich te wenden tot de [[bisschop van Kamerijk]], in geval van geschil of enige andere bezorgdheid.

Het was inderdaad het bisdom dat statuten en levensregels toekende aan elke hospitaalinstelling die binnen zijn invloedssfeer gevestigd was.

Met de [[Franse Revolutie]] nam de stad het beheer van het hospitaal op zich via de ‘Commissie der Burgerlijke Hospitiën’ en vervolgens via de ’Commissie van Openbare Onderstand’. In de loop van de 19e eeuw had het hospitaal te kampen met een groeiende vraag naar verzorging ten gevolge van de exploitatie van de lokale [[porfier]]-groeven. De registers van het hospitaal getuigen van het grote aantal gewonde steengroevearbeiders, zieken en invaliden die in die periode in het Gasthuis Onze-Lieve-Vrouw met de Roos werden verzorgd en geopereerd. Derhalve werd dan ook omstreeks 1830 een tweede ziekenzaal ingericht, waaraan tussen 1860-1870 nog twee bijkomende zalen zullen worden toegevoegd.

En zelfs met de intrede later van lekenpersoneel in de instelling (verpleegsters, verzorgenden, onderhoudspersoneel) is het duidelijk, dat de religieuze gemeenschap een dominerende rol zal blijven spelen tot 1980, het jaar van vertrek van de laatste patiënten uit het hospitaal, dat inmiddels een geriatrische instelling was geworden.

de medische en farmaceutische verzamelingen
Het vierhoekig hoofdgebouw omsluit een binnentuin die op zijn beurt omringd wordt door de kloostergangen. Deze vormen de belangrijkste assen waarlangs de bezoekers naar het geheel van de museumzalen worden geleid.
de werkkamer (die vandaag als ‘Schatkamer’ is ingericht).
ziekenzalen, de apotheek, de kapel, de vreemdelingenzaal e.d.m.

De barokke kapel van het hospitaal klokkentoren tot het orgel, van de glasramen tot de versiering van het gewelf en de vergulde decors van het hoofdaltaar.

de tuinen-, alchemie ]]

[[Bestand:Canon van Zeeland, venster 10 Keur van de Vier Ambachten, 1242.webm|thumb|550px|De Keur van de Vier Ambachten uit 1242. Het gebied behoort sinds het begin van de elfde eeuw tot Vlaanderen.]]

[[Bestand:Marguerite_of_Constantinople,_Countess_of_Flanders,_by_Joannes_Meyssens.jpg|thumb|550px|[[Margaretha van Constantinopel]], wordt in 1244 gravin van Vlaanderen en dat voor bijna 35 jaar, tot ze op hoge leeftijd de fakkel overdraagt aan [[Gwijde van Dampierre]].]]

.

;1240
* Ca. [[Hadewijch (schrijfster)|Hadewijch]] schrijft 45 liederen over de minne, de liefdes tussen de ziel en god. Hadewijch was een spirituele lerares.
* Stichting [[Universiteit van Siena]].
* [[Arabieren]] kennen [[salpeter]] als 'sneeuw van de Chinezen'. Salpeter is een belangrijk ingrediënt van buskruit.
* [[Eeklo]] krijgt zijn stadsrechten.
* Verwoesting van [[Kiev]] door de [[Mongolen]].

.

;1241
* Stichting [[Universiteit van Valladolid]].
* In het Duitse [[Neuss]] sterft een tachtigtal ridders en [[Schildknaap|schildknapen]] tijdens een (uit de hand gelopen, decadent) [[steekspel]].
* [[Deinze]] krijgt zijn stadsrechten.
* [[Lübeck]] en [[Hamburg]] worden grote steden, onder meer dankzij de handel in zout. Ze stemmen hun militaire en commerciële activiteiten op elkaar af. 

.

;1242
* [[Johanna van Constantinopel]] verleent de Vier Ambachten een keur waardoor een samenwerking tot stand komt.
* Mude, zoals [[Sint Anna ter Muiden]] heet, krijgt stadsrechten. Jan Crabbe zal een bekende inwoner worden.

.

;1243
* Derde [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1244).
* [[Tienen]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1244
* In [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]] lopen de strenge [[Ketterij|kettervervolgingen]] die sinds 1137 aanhouden stilaan op hun einde. De inquisiteur verwerft er de nam 'Hamer der ketters'.
* Jerusalem gaat voor de christenheid verloren: de val van Jerusalem.
* De zwaar zieke [[Lodewijk IX van Frankrijk]] belooft op kruistocht te vertrekken indien hij geneest.
* [[Margaretha van Constantinopel]] volgt op 5 december haar zus Johanna - beiden dochters van [[Boudewijn I van Constantinopel|Boudewijn IX]] - op als gravin van Vlaanderen en Henegouwen. Twee zonen (ze kreeg acht kinderen) zullen kruisvaarders worden, nadat Vlaanderen zich tijdens de vijfde en zesde kruistocht op de vlakte hield: het zijn [[Willem van Dampierre|Willem]] en [[Gwijde van Dampierre]].

.

;1245
* Stichting [[begijnhof Antwerpen]].
* Margaretha van Constantinopel is met haar twee zonen in Parijs en leggen er hun kruisvaardersgeloften af.
* [[Tielt]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1246
* Margaretha van Constantinopel betrekt haar oudste zoon, [[Willem II van Vlaanderen]] bij haar beleid in Vlaanderen en verleent hem het regentschap.

.

;1247

.

;[[1248]]
* [[Zevende Kruistocht]] tot [[1254]], op 12 juni vertrekt een machtig leger uit Parijs. In [[Lyon (stad)]] ontmoeten de troepen de paus en via de [[Rhône (rivier)|Rhone]] raken ze in de havenstad [[Aigues-Mortes]] waar [[Genua (stad)|Genueese]] schepen hen tegen september naar [[Cyprus]] brengen om er te overwinteren. Daar sluit [[Willem II van Vlaanderen|Willem van Dampierre]] zich met aan met zijn Vlaams leger.
* De geleerde [[Roger Bacon]] beschrijft [[buskruit]] '''(? Vgl. 1267)'''.

.

;1249
* De graaf van [[Toulouse (stad)|Toulouse]] laat voor zijn overlijden tachtig ketters verbranden in Berlaigues bij [[Agen]].
* In mei schepen de kruisvaarders zich in naar Egypte. Op 5 juni gaan ze aan land en op 6 juni dwingen ze de islamistische vesting [[Damiette]] tot overgave. Voor de rest is de kruistocht een ramp met een hoge tol aan mensenlevens.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Lessines3.jpg
Bestand:Lessines2.jpg
Bestand:Lessines4.jpg
Bestand:Lessines6.jpg
Bestand:Lessines8.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Zesde decennium ===
.

;1250
* (Ca.) Stichting Klein begijnhof in Mechelen.
* (Ca.) [https://www.youtube.com/watch?time_continue=36&amp;v=SK6Ub9MAGcY&amp;feature=emb_logo De ridderroman Wallewein].
* Willem II van Vlaanderen trekt zijn troepen terug uit de Zevende Kruistocht en is bij het intreden van de herfst terug in Vlaanderen.
* [[Roeselare]] verwerft zijn stadsrechten.
* Eerste vermeldingen van het heilig bloed in Brugge. Het verhaal dat de reliek rond 1150 door Diederik van de Elzas bij de tweede kruistocht is meegebracht naar Brugge is een later verzinsel van een kroniekschrijver dat tot 1964 stand hield. Een monnik uit Zevenkerke bracht in dat jaar de waarheid aan het licht: de reliek komt uit Constantinopel, na de verovering van de stad door Boudewijn IX.  

.

;1251
* De 26-jarige [[Willem II van Vlaanderen]] overlijdt na vertrappeld te zijn in een toernooi in [[Trazegnies]]. Zijn lijk wordt overgebracht naar Vlaanderen en zijn broer [[Gwijde van Dampierre]] wordt voor meer dan een halve eeuw graaf van Vlaanderen. Aanvankelijk is hij een trouwe vazal van de Franse kroon. Dit zal veranderen.
* De stad Gent neemt initiatief om [[de Lieve]] uit te graven, een kanaal dat de stad vanaf het [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] met [[Damme (België)|Damme]] verbindt en de stad verbindt met de Noordelijke turfhandelkanalen. Gent controleert zo het omliggende gebied.

.

;1252
* In Brugge bedingen de raadsgezant van Lübeck en de raadsnotaris uit Hamburg handelsprivileges. Zo treedt Brugge toe tot een netwerk van steden en stadstaten - de [[Hanze]] - dat uit meer dan 200 entiteiten zal bestaan. De Vlaamse textielsteden (Brugge, Gent, Ieper, Arras) zijn deels afhankelijk van geconserveerd voedsel: gepekelde haring en kabeljauw, afkomst uit de Oostzee. 
* In Genua en in Florence slaan bankiers gouden munten. Dit was al vijf eeuwen niet meer gebeurd. Het edelmetaal, de aankomende handel en een kredietstelsel, valutakoersen en verhandelbare schulden voorspellen de wedergeboorte van de stadscultuur. De expatbankiers uit Italië zouden zich snel in Brugge vestigen.

.

;1253
* De Gentse [[oorkonden]] opgesteld in het [[Diets]]. De rest van de Nederlanden volgt.
* Vlamingen introduceren de linnenfabricage in Engeland.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SJOERD LEVELT &amp; AD PUTTER, vertaald door Thea Summerfield &amp; Esther Putter. ''De Noordzee over en weer. Het literaire erfgoed van Nederlands-Engelse betrekkingen 1066-1688'', University Press, Amsterdam, 2021, p. 10.&lt;/ref&gt; 

.

;1254
* Bouw van het [[Geeraard de Duivelsteen]] aan de Scheldegrens. Bij de Brabantbrug begint Keizerlijk Vlaanderen.

.

;1258
* Het [[begijnhof van Lier]] dat al een tijdje bestaat, krijgt toestemming om een kerk te bouwen.
* Ieper telt volgens het kapittel van Sint-Maarten 40.000 mensen. Tien jaar eerder, in 1247 liet de stad aan de paus weten dat ze 200.000 inwoners telde, een getal dat weinig betrouwbaar is.

.

;1259
* Een [[leenheer]] van de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] verplicht een pachter om [[Vicia]] te zaaien en te oogsten op een braak gelegen stuk grond. Het is een aanwijzing voor het twee-, drie of vierslagstelsel en dat veevoeder stilaan apart van andere gewassen gekweekt wordt.  De gronden worden niet alleen vruchtbaarder, de veestapel groeit aan, het vee levert meer werkkracht, vlees en melk op.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Walewein.jpg|Walewein
Bestand:Lier_Begijnhof_1.JPG|Het begijnhof van Lier
Bestand:Guidonis.jpg|Gwijde van Dampierre
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Zevende decennium ===
[[Bestand:The_Lover_and_Dame_Oyseuse_outside_a_walled_garden_-_Roman_de_la_Rose_(c.1490-1500),_f.12v_-_BL_Harley_MS_4425.jpg|thumb|550px|♣ In de tweede helft van de dertiende eeuw omschrijft de [[Roman de la Rose]] een fictieve tuin. Deze allegorische 'inwijdingsroman' in de Romaanse volkstaal zet de Franse adel aan om tuinen aan te leggen met de beplanting die het boek voorschrijft. Tot in de Renaissance is het boek voelbaar in de Vlaamse tuinaanleg.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JELLE BREUKER. 'Middeleeuwse Franse tuin. Hun geschiedenis, hun hedendaagse staat'', Aspekt, Soesterberg, 2011, p. 29-31.&lt;/ref&gt; Roman de la Rose is een moeilijk te dateren liefdesgedicht waarin een twintigjarige hoveling in een [[locus amoenus]] een dame, gesymboliseerd door de roos, probeert te verleiden of 'het hof' te maken. Van deze Middeleeuwse seculiere bestseller zijn tot de zestiende eeuw meer dan driehonderd handschriften en een twintigtal drukken bewaard. Het is een handleiding in de verleidingskunst en geschreven door [[Jean de Meun]] en [[Guillaume de Lorris]]. Beide delen verschillen stilistisch. Deel één van adellijke de Lorris, met 4.058 verzen over de [[hoofse liefde]] en een [[droomvisioen]], richt zich op een publiek dat vertrouwd is met het ideaal van de hoofse zeden. De Meun breidt het kritisch uit met ongeveer 18.000 verzen die de vrouw voorstellen als prostitué of lustobject: 'De faict ou de volenté pute.' Alles speelt zich af in een nachtelijke tuin in mei, de maand van de vruchtbaarheid. Illustere figuren bewaken de tuin. Hun namen: Armoede en Afgunst, Eedbreuk, Haat en Huichelarij, Lui- en Lelijkheid, Gulzig- en Gierigheid, Jaloezie, Ouderdom en Verdriet. Bij de rozenstruik treft Amors pijl de hoveling en vanaf dan is hij de Amant, de minnaar. Na het kussen van de roos bouwt de Jaloezie een burcht rond de rozen. Met een jammerklacht van de hoveling beëindigt de Lorris zijn verhaal. Jean de Meun schrijft voor een burgerlijk publiek en weidt filosofisch en theologisch met antieke voorbeelden zoals Boëthius en [[Alanus van Rijsel]]. Zijn verhaal eindigt met een slag om de rozenburcht en Amant die zijn rozenknop plukt. De Brabantse [[Hein van Aken]] vertaalde de roman rond 1280 in het Middelnederlands.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.dbnl.org/tekst/aken002ever01_01/aken002ever01_01_0002.php online]&lt;/ref&gt; [[Ernst van Altena]] actualiseerde ''De roman'' in 1991.]]

.

;1260

.

* [https://literairecanon.be/nl/werken/reynaert-media Van den vos Reynaerde]

.

* ♣ Ca. [[Albertus Magnus]] (1193-1280) houdt zich naast filosofie en theologie bezig met tuinarchitectuur en plantkunde. In zijn ''De vegetabilibus et plantis'' beschrijft hij de geheime tuin, de boomgaard met ernaast een begraafplek, de moestuin en de kruidentuin. De geheim tuin bestaat uit kleinere delen om er van de vijf zintuigen te genieten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Een voorbeeld in Le Labyrinthe-Jardin des Cing Sens du château d'Yvoire bij het [[Meer van Genève]].&lt;/ref&gt;

.

;1261


.

* Op 25 juli valt [[Constantinopel]] terug in Griekse handen en kan het [[Oost-Romeinse Rijk]] zich herstellen na de schade die het opliep sinds de vierde kruistocht. Michaël Palaiologos is de eerste [[basileus]]. Het Latijnse keizerrijk bestond exact 57 jaar, 3 maand en 13 dagen.

.
 
;1266

.

* Stichting [[Begijnhof Herentals|Begijnhof van Herentals]] 

.

;1267

.

* [?] [[Roger Bacon]] bemachtigt de formule voor [[buskruit]]. [Vgl. 1248]

.

* Vermoedelijke geboorte van [[Giotto di Bondone|Giotto]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1337).

.

* Oostende verwerft stadsrechten.

.

;1269

.

* Gent beschikt over een zeehaven. De Lieve, een kanaal van 47 kilometer naar Damme is klaar. In Damme sluit een zeesluis, de Gentse Speye, het kanaal aan op het Zwin. Het tracé kost een fortuin wegens de onteigeningen, bruggen en afwateringskanalen. 

.

.

=== Achtste decennium ===
[[Bestand:Ieper_-_Bellegodshuis_1.jpg|thumb|550px|Christine van Guînes, dochter van [[Boudewijn III van Guînes]] en weduwe van Salomon Belle, laat haar eigendom ombouwen voor liefdadigheid: er komt een ziekenzaal en kapel. Men noemt het Bellegodshuis.]]

.

;[[1270]]
* [[Achtste Kruistocht]]: op 12 april verlaat [[Gwijde van Dampierre]] zijn [[Kasteel van Male|slot in Male]]. Via Gent, Kortrijk en Rijsel trekt hij met een achterhoede van geneeskundige helpers (dienstvolk, geneesheren en een apotheek) en minnestrelen naar [[Flines-lez-Raches]] waar zijn moeder een cisterciënzerinnenabdij, de [[Abdij van Flines]] had gesticht. Verderop sluit hij zich aan bij de troepen van de Franse kruisvaarderskoning Lodewijk IX. Als die op 25 augustus in Noord Afrika bezwijkt aan de buikloop en de pest verdwijnt de bezieling van de troepen. In november blaast Gwijde de aftocht. Hij neemt  - we weten dit uit de rekeningen van zijn klerk - 1862 kippen, 1300 eieren en 7 schapen mee ter ravitaillering. Schepen uit Ieper, Brugge, [[IJzendijke]] en [[Cadzand]] pikken de troepen op aan de Afrikaanse kust. Op 31 mei bereiken ze het kasteel van Wijnendale.
* [[Geel (stad)|Geel]] bouwt bedevaartskerk voor de [[Dimpna van Geel|heilige Dimpna]]. [[Hagiotherapie]] bestaat er in dat de bijstand van heiligen werd aangeroepen om bepaald leed te verhelpen. Dimpna werd de heilige tegen krankzinnigheid omdat ze de krankzinnigheid van haar vader trotseerde, de heilige Elisabeth wordt ingeroepen als heilige van armen en zieken, de heilige Lucia voor oogziekten, Jozef tegen nachtmerries, Rochus en Lazarus voor de pest en lepra, Hubertus bij razernij... Het was logisch: God zorgde voor ziekte en kwetsbaarheid, het voornaamste medicijn is dus het gebed tot de heiligen.
* Blankenberge krijgt stadsrechten.
* Hendrik III wil een Engelse textielindustrie en nodigt Vlaamse ambachtslui uit om zich er te vestigen.

.

;[[1271]]
* [[Negende Kruistocht]] tot 1272. Vlaanderen neemt niet deel aan dit laatste avontuur.
* In deze periode 1270-1274 ontstaat in Ieper het [[Bellegodshuis]] om armen tijdens lakencrisis op te vangen. Het verbod van export van Engelse wol naar Vlaanderen ligt aan de basis van deze crisis.
* In het [[hertogdom Brabant]] schrijft een onbekende auteur het ridderverhaal '[[Karel en de Elegast]]', aldus Wikipedia. De [[literaire canon]] is voorzichtiger en beweert dat het werk geschreven is voor 1325. 
* De Venetiaanse koopman en ontdekkingsreiziger [[Marco Polo]] (°1254–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1324) reist met zijn vader en oom naar het relatief onbekende Perzië, China en Indië. De reis loopt af in 1295.

.

;[[1272]]
* Stichting begijnhof in Brussel nabij de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele|Sint-Goedelekerk]].

.

;[[1274]]
* [[Thomas van Aquino]] (°± 1225) overlijdt op 49 jarige leeftijd. '''[https://www.youtube.com/watch?v=GJvoFf2wCBU FILM]'''

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=tHtkml9y3qQ&amp;feature=emb_logo '''BEELDFRAGMENT KAREL EN DE ELEGAST''']

.

;1278
* [[Gwijde van Dampierre]] wordt graaf van Vlaanderen tot 1305.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Lg_49.jpg|Titelblad oudst gekende druk van Karel ende Elegast.
Bestand:Guidonis.jpg|Gwijde van Dampierre (Ca. 1226-1305)
Bestand:Tekening_Ruelens.jpg|Begijnhof aan Sint-Goedelekerk, schets door Charles Ruelens.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Negende decennium ===
.

[[Bestand:Damme_Stadhuis_R01.jpg|thumb|550px|Foto: Stadhuis van Damme, sinds 1241 een houten kunstwerk, in de vijftiende eeuw een stenen monument. In 1280, klagen in diverse Vlaamse steden ambachtslieden, handwerkers en kleinhandelaars bij de pas aangetreden graaf [[Gwijde van Dampierre]] (Ca. 1226-1305) over hun elitaire stadsbesturen. De graaf wil zijn invloed vergroten en heeft oor voor 'het gemeen'. In Damme zelf klaagt een document, gekend als 'de klacht van Damme' de bestuurlijke praktijken aan bij de zoon van de graaf, [[Robrecht van Béthune]] (1249-1322), bijgenaamd De Leeuw van Vlaanderen. Dit vroeg geschreven pamflet in de [[Middelnederlands|Middelnederlandse]] volkstaal en vraagt/eist exact een eeuw na de stichting van de stad in 1180, de participatie van de ambachtslui in en controle op het stedelijke bestuur. In de tweede helft van de dertiende eeuw lijkt het dat de economische toestand van het graafschap achteruit gaat. De termen 'meente', 'gemeente', het 'gemene volk' en 'gemeen' duiken in deze periode op als een niet erkende (stedelijke) belangengroep. Poorters (zij die binnen de poorten wonen), burgers (de bewoners van een burcht) en schepenen (zij die recht scheppen) maken het stadsbestuur uit, het 'gemene volk' niet. De onvrede van het gemeen komt er omdat ze belastingen betalen maar uitgesloten zijn van de besluitvorming. Klacht nummer tien uit het Damse pamflet vraagt 'dat de &quot;ghemeente&quot; voortaan meerdere vertegenwoordigers zou hebben als er beslissingen worden genomen over allerlei bestuurszaken, zoals het heffen van belastingen, het verlenen van charters of het overhevelen van gelden aan de graaf. (...) We hebben geen benul waaraan dit geld gespendeerd werd.'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; JELLE HAEMERS &amp; BART DEWILDE. ''&quot;We sterven liever door lood dan van honger&quot;. De strijd voor sociale en politieke erkenning,'' in: JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit,'' Epo, Berchem, 2012, citaat op p. 113.&lt;/ref&gt; In veel steden duiken vanaf de komende decennia voor het eerst (en dus de oudste) stadsrekeningen. Ze dienen als 'toetssteen' of controle-garantie op de verworven inspraak. De beleidsmakers zijn te controleren, de afrekening is te maken. Dit [[emancipatie|emancipatieproces]] vindt de komende decennia in het graafschap Vlaanderen en wat later in het hertogdom Brabant plaats. In Vlaanderen krijgt het symbolisch hoogtepunt op het slagveld van 1302. De betekenis van de [[Guldensporenslag]] is in die zin te lezen als het toenemen van de publieke politieke participatie (alhoewel nog velen hiervan uitgesloten blijven), eerder dan het (vermeende) Vlaamse loskomen van de Franse leenheer. Stenen stadhuizen zullen deze en komende eeuwen verrijzen in rijke gotiek om de verworven posities van de corporaties, de ambachten en het gemeen te symboliseren. In Kortrijk wijzen archeologische sporen op een [[Stadhuis van Kortrijk|bakstenen scepenhuus]] uit de 13de eeuw, wellicht vernietigen de Fransen het in 1382. [[Stadhuis van Brugge|Brugge]] start bouwwerken aan haar stadhuis in 1376. In [[Stadhuis van Damme|Damme]] is er sinds 1241 een houten stadhuis, het stenen komt er in 1464. In [[Nieuwerck|Ieper]] functioneert het houten Gulden Halleke naast de [[Lakenhalle van Ieper|Lakenhalle]] sinds in 1360 als stadhuis. In 1620 start de bouw van het zogenaamde stenen '[[Nieuwerck]].' Het [[Stadhuis van Gent|Gentse schepenhuis]] van de Keure bij de Botermarkt en de Hoogpoort komt er vanaf 1519 in de flamboyante laatgotiek. Net zoals in Kortrijk tonen de nissen in de gevel beelden van de graven van Vlaanderen. Het [[stadhuis van Oudenaarde]] behoort tot de laatgotiek van het [[hertogdom Brabant]]. De bouwwerken startten in 1526 net zoals die van het [[stadhuis van Mechelen|stadhuis in Mechelen]]. Er zijn wel meer parallellen tussen Mechelen en Oudenaarde. Beide stad- of [[schepenhuis]] waren verbonden was met een veertiende-eeuwse lakenhal. Hendrik van Pede uit Brussel vond inspiratie in Brugge, Leuven en in zijn thuisstad Brussel om dat van Oudenaarde vorm te geven. In Brussel kwam het [[stadhuis van Brussel|stadhuis]] er in 1402, [[stadhuis van Leuven|dat van Leuven]] kwam er in 1439. Zonder de inspraak en de financiële inbreng van het gemeen zouden deze dure gebouwen er wellicht nooit zijn gekomen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; JELLE HAEMERS &amp; BART DEWILDE. ''&quot;We sterven liever door lood dan van honger&quot;. De strijd voor sociale en politieke erkenning,'' in: JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit,'' Epo, Berchem, 2012, p. 111.&lt;/ref&gt; Een stenen bouwwerk is een 'document' dat meer dan papier of de mens tijd trotseert, vandaar dat de meente er belang bij had iets blijvends te creëren, iets wat papier en individu overleeft.]]

;[[1280]] 
* Het klagen van Damme (zie fotokadertekst).

.

;[[1281]]

.

;[[1282]]
* Uitvinding van het [[watermerk]]. [[Bologna (stad)|Bologna]] gebruikt ze voor het eerst. (De boekdrukkunst is nog niet uitgevonden!)Watermerken worden gebruikt door papiermakers als [[Identificatie (recht)|identificatie]] van hun product. Ze worden voor [[postzegel]]s, [[geld|papiergeld]] en officiële documenten ingezet als bescherming tegen [[vervalsing|namaak]].

.

;1283

.

;1284
* In [[Hamelen|Hameln]] leidt een uitbarsting van de pest tot het ontstaan van een volkslegende: de [[Rattenvanger van Hamelen]]. De sage is later gepopulariseerd door de [[gebroeders Grimm]] en verhaalt een gebeurtenis op 26 juni. Veel onderzoekers menen dat de verdwijning historisch is en dat het gaat om een vroeg, volks aanvoelen dat ratten pest verspreiden. De oudste bron is een 15e-eeuwse nota van monnik [[Heinrich von Herford]]. De ontdekking van de [[pestbacil]] laat nog een half millennium op zich wachten, niettemin is er een volks buikgevoel over de oorzaak (de bacil) en hun dragers (vlooien en ratten). Alledaagse ratten hebben 'iets' met de ziekte gemeen en de [[Rattus rattus]] is de drager van de [[Pestbacil|Pasturella pestis]]. Waarom die plots muteert tot een kwaadaardig beest is niet bekend.
.

;1285
* Robbrecht van der Buerse bouwt in op het [[Oude Beursplein]] in [[Brugge]] het huis Ter Ouder Beurse. De [[Van der Beurze|Herberg Ter Beurze]] is samen met het plein genoemd naar deze familie die er sinds het midden van de eeuw een zaak uitbaat. Het huis zal ruim anderhalve eeuw dienst doen, tot Jacob van der Buerse het in 1453 verbouwt.
* Uitvinding van de [[Bril]].
* Het Statuut van Winchester bepaalt dat elke stad of gemeente verantwoordelijk is voor zijn 'politie'.
* De Franse koning Filips III de Stoute overlijdt. Zijn zeventienjarige zoon Filips IV de Schone volgt hem op. Hij verhoogt de druk op Vlaanderen als zijn leengebied.

.

;1286
* Oudste statuten van het begijnhof in Mechelen.
* Voltooiing van het Heilige-Geist-Hospital in [[Lübeck]].

.

;1287
* De zeventienjarige [[Alfons III van Aragon]] verovert [[Minorca]] op de Islamitische [[Moren]]. Het eiland komt bij het koninkrijk [[Majorca]]. Vier jaar later in 1291 overlijdt hij. [[Dante Alighieri]] naar verwijst naar deze vorst in zijn [[La Divina Commedia]], hij ziet hem zitten aan de hellepoort samen met de andere vorsten die van de 13e eeuw een chaos maakten.

.

;1288
* De [[slag bij Woeringen]] op 5 juni. De [[aartsbisschop]] van [[Keulen (stad)|Keulen]] bezet de burcht van [[Woeringen]] en wordt verdreven door hertog [[Jan I van Brabant]]. Deze slag geniet sinds het midden van de negentiende eeuw dezelfde status als de [[Guldensporenslag]] omdat die de Waalse onafhankelijkheid afspiegelt ten aanzien van Duitsland, zoals de Vlaamse ten aanzien van Frankrijk. De kroniekschrijver [[Jan van Heelu]] draagt zijn (rijm?)verslag op aan Margaret van Engeland, de hertogin van Brabant.

.

;1289

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Pied_piper.jpg|De rattenvanger lokt in 1592 de kinderen naar een berggrot. Brandraam.
Bestand:Town_hall_of_Kortrijk_(DSCF9258).jpg|Stadhuis van Kortrijk
Bestand:Damme_Stadhuis_R01.jpg|Stadhuis van Damme.
Stadhuis,_Damme_(1813).PNG|Stadhuis van Damme in 1813.
Bestand:2013-04-02_Lakenhalle_-_NieuWerck_in_Blue_(2).jpg|Stadhuis Ieper.
Bestand:Grote_Markt,_Ieper.jpg|Stadhuis van Ieper.
Bestand:Gent_-_town_hall_2018.jpg|Stadhuis van Gent.
Bestand:Gent_stadhuis_belfort_1890-1900.jpg|Stadhuis en belfort in Gent.
Bestand:Brugge,_stadhuis_(oeg29238)_gebouwencomplex_foto14_2015-09-27_19.18.jpg|Stadhuis van Brugge.
Bestand:Bruges_Hôtel_de_Ville2.JPG|Stadhuis van Brugge, detail.
Bestand:Belgique_-_Bruxelles_-_Hôtel_de_Ville_-_01.jpg|Stadhuis van Brussel.
Bestand:HBloemaert.jpg|[[Heilwige Bloemaert|Bloemardinne]] op het stadhuis van Brussel.
Bestand:NIND_MVB-1887GrandPlace_ISO200.jpg|Stadhuis van Brussel in 1887.
Bestand:42150_-_België_-_Leuven_-_Stadhuis_-_00.jpg|Stadhuis van Leuven.
Bestand:Erasmus_stadhuis_Leuven.JPG|Erasmus op het stadhuis van Leuven.
Bestand:Stadhuis_Oudenaarde_07.jpg|Stadhuis Oudenaarde.
Bestand:Stadhuis_van_Oudenaarde,_James_Ensor,_Mu.ZEE_Oostende,_SM001376b.jpg|James Ensor tekent het stadhuis van Oudenaarde in 1888.
Bestand:Mechelen_City_Hall_01.JPG|Stadhuis van Mechelen.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De waanzinnige veertiende eeuw (1291-1384) =

De stedelijke ruimte van een stad zoals Gent is in de veertiende eeuw uitgebreider dan Parijs.

.

== Laatste decennium ==
1290 (Ca.)
* [[Koning Arthur]], [[Karel de Grote]] en [[Godfried van Bouillon]] behoren tot de drie helden van het Christendom. [[Jozua (persoon)|Jozua]], [[koning David]] en [[Judas Makkabeüs]] zijn drie Joodse helden en het heidendom draagt [[Hektor (mythologie)|Hektor]], [[Alexander de Grote]] en [[Julius Caesar]] op de schouders. [[Jacob van Maerlant]] schreef waarschijnlijk deze zogenaamde [[Van neghen den besten]].

.

1291 
* (Of vroeger): Vanaf het [[Minnewater]] in Brugge strekt een waterloop zich uit tot in Aalter als voorloper van het [[kanaal Gent-Brugge]].
* De Mammelukken veroveren de laatste van de kruisvaardersgebieden en de stad Akko. De [[Tempeliers]], de elitegroep die de [[pelgrims]] beschermt, vlucht via een ondergrondse tunnel uit het fort, het laatste kruisvaardersbolwerk, naar de Middellandse Zee. Ze vinden een toevluchtsoord op [[Cyprus]] (indertijd herveroverd door Richard Leeuwenhart), net als de [[Johannieterorde]]. Van daar uit verspreiden de Tempeliers zich over bijna alle Europese landen en verwerven ze via bank- en handelsactiviteiten een ongeziene rijkdom, tot afgunst van de koning van Frankrijk, [[Filips de Schone]].

.

[https://www.youtube.com/watch?v=XaHjcwZ8wyg '''♥ BEELDFRAGMENT KRUISTOCHTEN (50 Min.)''']

.

[[1292]]
*

.

1293
* [[Gwijde van Dampierre]] ontvangt op het [[kasteel van Wijnendale]] de Engelse delegatie om het huwelijk van zijn dochter te regelen. Het mag niet zijn. De Franse koning eist haar op.

.

1294
* De koning van Frankrijk verklaart Engeland de oorlog. Vlaanderen kiest partij voor Engeland en om dat te onderstrepen worden er huwelijksplannen gemaakt tussen beide huizen.
* [[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]] zet [[Gwijde van Dampierre]] gevangen, samen met zijn oudste zonen, zijn dochter Filipina van Dampierre en vijftig edelen.

.

1295
* In [[Montpellier]] wordt [[Rochus van Montpellier|Rochus]] geboren (°1295-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1327). Hij zal uitgroeien tot een van de zes [[pestheilige|pestheiligen]].

.

1296
* De 'ongehoorzame' graaf van Vlaanderen, Gwijde van Dampierre is aanwezig in het Parijse parlement en wordt vernederd in het bijzijn van zijn onderdanen. Hij wordt verplicht te knielen voor de Franse koning die hij een handschoen (verplicht) aanbiedt. Het is het symbool dat de graaf afstand doet van zijn vijf goede steden: Douai, Rijsel, Ieper, Brugge en Gent. Behalve Gent schenkt de koning hem de steden terug. In elke stad zal een Franse afgevaardigde het grafelijk gedrag in de gaten houden. [[Valenciennes]] is voortaan niet langer Vlaams maar Frans bezit. 

.

1297
* [[Excommunicatie]] van [[Gwijde van Dampierre]] door de paus.
* Heiligverklaring van [[Lodewijk IX van Frankrijk|Lodewijk IX]].
* De graaf van Vlaanderen beseft dat hij geen oorlog tegen Frankrijk kan winnen en zoekt steun bij Engeland. Een nieuw huwelijk en hernieuwde commerciële betrekkingen staan op til. Voor hij de daad uitvoert, zegt de graaf in een lange brief zijn manschap met Frankrijk op waarna de Franse aanhangers het land verlaten.
* Het Koninklijke leger van [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] levert een eerste gevecht met de Vlaamse troepen op 15 juni in Pont-à-Rache bij de versterkte brug over de [[Scarpe]], de toegangspoort naar Vlaanderen. In de streek van het Vlaamse Rijsel voegt de Franse koning zich bij zijn troepen. Drieduizend Vlaamse krijgslui verdedigen de stad met succes. Tijdens het beleg branden de Fransen de dorpen in de omgeving plat, verwoesten ze kloosters en verkrachten ze nonnen. In de buurt van [[Komen (België)|Komen]] steken de Fransen de Leie over en verwoesten de streek rond Ieper en veroveren [[Kassel (Frankrijk)|Kassel]], [[Broekburg]], [[Mardijk]] en Duinkerke. Na de val van [[Rijsel]] vallen Kortrijk, Brugge en Damme - de Vlaamse kuststreek - zonder slag of stoot in Franse handen. Tachtig Vlaamse ridders kiezen het Franse kamp. De graaf van Vlaanderen houdt zich samen met de Engelse koning schuil in Gent. Ieper en Douai zijn in Vlaamse handen. Ongeveer 250 Vlaamse ridders blijven aan zijn zijde. Ze worden [[liebaarts]] genoemd, gesymboliseerd door een klimmende leeuw.
* In oktober veroveren de Vlamingen Damme, wat voor de Fransen in Brugge geen goed nieuws is: de stad is van de zee afgesneden.

.

1298
* De Engelse troepen leven in Gent van een karig loon en gaan regelmatig op rooftocht. Een brandstichting leidt tot een confrontatie met de Gentenaars. Er vallen meer dan honderd doden.
* [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] versterkt zijn greep op Vlaanderen met het verbod op vreemde munten. Vlaanderen leidt economische schade omdat de (wol)handel met Engeland de munten devalueert. 

.

1299
* In [[Montreuil-sur-Mer]] ondertekenen Frankrijk en Engeland een pauselijke, tijdelijke vrede. Ze zou aflopen op driekoningen van het jaar 1300. Van de Engelse bescherming ten aanzien van Vlaanderen is geen sprake meer en de huwelijksplannen tussen Vlaanderen en Engeland worden ingeruild voor een huwelijk tussen Edward II en een Franse prinses. Het Frans-Engelse huwelijk zou een tijdbom blijken. Het is - door de latere Engelse aanspraken op de Franse troon - de rechtstreekse aanleiding tot de honderdjarige oorlog. Die oorlog zal Frankrijk in de komende eeuw in die mate verzwakken dat Vlaanderen uit die ijzeren greep ontsnapt. In Vlaanderen heerst er vanaf nu een soort guerrillastrijd tussen de liebaerts en de leliaerts. 
* De 73-jarige Gwijde van Dampierre is moegestreden, draagt zijn macht over aan zijn oudste zoon [[Robrecht van Bethune]] en trekt zich terug in zijn kasteel in [[Rupelmonde]].

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Johann_von_Brabant_Heidelberger_Liederhandschrift.jpg|Slag bij Woeringen uit Codex Manesse (1305-1340).
Bestand:Mōko_Shūrai_Ekotoba.jpg|Deze illustratie toont hoe Mongolen een bom werpen naar een aanvallende Japanse Samurai tijdens de Mongoolse invasie van Japan in 1281.
File:Magna_Carta_(British_Library_Cotton_MS_Augustus_II.106).jpg|De Magna Carta.
File:John,_Magna_Carta.jpg|Houtsnede (19e eeuw) van de ondertekening door koning Jan.
Bestand:Neun_gute_helden_rathaus_koeln.jpg|[[Van neghen den besten]]
Bestand:Stadhuis_Damme_-_Jacob_van_Maerlant.jpg|Jacob van Maerlants standbeeld voor het stadhuis in [[Damme (België)|Damme]].
Bestand:Die_Heimelicheit_der_heimelicheden_-_KB_76_E_5,_folium_061v.jpg|Begin van Die Heimelicheit der heimelicheden.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Veertiende eeuw (1301-1400) ==
[[Bestand:De_Kist_van_Oxford_a.k.a._the_Courtrai_Chest._On_display_at_the_Kortrijk_1302_museum.jpg|thumb|right|550px|De Kist van Oxford (ook: [[Kist van Kortrijk]], volgens de Engelstalige literatuur: Courtrai Chest) is een eikenhouten kist die in 1909 ontdekt is in het New College in de [[Universiteit van Oxford]]. Op de voorzijde toont de kist de Guldensporenslag en de Brugse Metten. De maker is onbekend. Waarschijnlijk was het een Vlaming of een Bruggeling die gezien de details de slag meemaakte. De bewerkte voorzijde meet 107 centimeter bij 71.]]

.

'''De veertiende eeuw kenmerkt zich door:'''

.

* '''Een boek van [[Barbara Tuchman]], [[De waanzinnige veertiende eeuw]].'''

.

* '''Het midden van de eeuw wordt geteisterd door de pest. Vele Vlaamse kerken krijgen hun financiën op orde wegens de bevolkingsafname: kerken geven minder uit aan steun. Ook op andere vlakken komt er ruimte vrij om te investeren.'''

.

* '''De bloei van de [[Hanzesteden]]. De Duitse Hanze was één van de vele stedenverbonden. Opgericht in de dertiende eeuw controleert ze haar netwerk van meer dan 160 steden in een gebied van de [[Oostzee]] tot Engeland. Ze komt tot bloei in de veertiende en verdwijnt in de zestiende eeuw.''' 

.

* '''Een verhaal uit de negentiende eeuw gaat dat de Duitse franciscaner monnik [[Berthold Schwarz]] per toeval het buskruit ontdekte in de vroege 14e eeuw. Hij noemde het Schwarzpulver of zwartkruit. Dit rijmt echter niet met de geschriften van Roger Bacon een halve eeuw eerder en het feit dat buskruit zich vanuit China verspreide over Eurazië via de Mongoolse veroveringen. Wellicht introduceerde Schwarz het buskruit in Duitsland. Dat verklaart de doorbraak van buskruit in Duitsland en de rest van Europa.'''

.

* '''Ridders gaan [[Harnas|harnassen]] dragen om zich te beschermen tegen krachtige en scherpe pijlen, [[Goedendag (wapen)|goedendags]] en bij [[Zwaard (wapen)|zwaardgevechten]]. Voorheen dragen ze [[maliënkolder|maliënkolders]] (zoals de Kruisridders) en nog daarvoor een geschubd pantser (metalen platen die overlappen op een leren vest).'''

.

* '''♣ Boeren verbouwen tot nu toe bij een klooster, een kasteel of op een landgoed groenten voor wederzijds gebruik met de geestelijken of met de adel. In deze eeuw ontdekken andere (stedelijke) bevolkingsgroepen zoals ambachtslui of geldwisselaars dat tuinieren voor eigen consumptie profijt brengt. Kool is zo populair dat ze haar naam geeft aan deze tuinen: Coeltuinen of Coelghaerden.'''

.

=== 1301-1310 ===
[[Bestand:Belfort_in_1897_-_Kortrijk_-_West-Vlaanderen_-_België.jpg|Het Belfort en de kleine Lakenhallen in 1897.|thumb|550px|Ter verdediging beschikken sommige kerken over versterkte torens en een ommuurde ruimte, zoals de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]] in Kortrijk en de kerk in Leiden. Daarnaast ontwikkelen zich de slottorens bij de kastelen van de adel. [[Belforten in België en Frankrijk|Belforten]] representeren een derde macht, die van de stad onder leiding van schout en schepenen. In de steden (die zich op het grafelijke domein sinds het einde van de tiende en in de elfde eeuw ontwikkelen) komen er belforten die de [[stadsrechten]] symboliseren en materialiseren. Belforten ontstaan tussen 1099 (Potiers) en 1600. Hun bouwstijl is [[Romaanse architectuur|Romaans]] en [[Gotische architectuur|Gotisch]], [[Renaissancearchitectuur|renaissance]] en [[Barokarchitectuur|barok]]. De meeste belforten zijn gebouwd bij een stadhuis, een kerk of lakenhal. De belforttoren was de veiligste plek in de stad: hij herbergt het archief, de kluis en de gevangenis. Op de oostzijde van de torenspits van het Kortrijkse belfort staan de 'oudste burgers' van de stad: Manten en Kalle, de klokkenluiders die waarschuwen in tijden van nood. In die tijd ging het om een vernuftig systeem van uurslagers. Het oorspronkelijke beeld van Manten werd in 1382 na de [[slag bij Westrozebeke]] ontvoerd naar de Franse [[Dijon]], waar het de Onze-Lieve-Vrouwekerk siert, samen met de later toegevoegde Kalle en kinderen. De huidige uurslagers zijn in 1961 gemaakt door [[Victor Cassiman]].]]

.

;1300

.

* De wapenstilstand tussen Vlaanderen en Frankrijk is voorbij. Een Frans leger geleid door de broer van de koning rukt op in wat er van Vlaanderen overschiet. [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht van Béthune]] verdedigt Gent, zijn Broer verdedigt Damme en zijn halfbroer Ieper. Het gaat de Fransen voor de wind. Ze veroveren [[Douai]], [[Béthune]], het Brugse Vrije. In Maldegem hakken ze een Vlaams leger in de pan. Tussen [[Sint-Winoksbergen]] en Ieper (waar de lakenhalle in gebruik wordt genomen na een bouw van 130 jaar en het grootste gebouw ten Noorden van de Alpen is) zijn er hevige gevechten. Een wanhopige bevolking slaat op drift. 

.

* Een vermelding uit 1306 verwijst naar het jaar 1300 waarin een nieuw wapen het licht ziet: de [[Goedendag (wapen)|goedendag]]. Het wapen behoeft weinig instructie en vergt geen training.

.

* De vooraanstaande Dampierres zitten samen met meer dan honderd Vlaamse ridders gevangen op verschillende locaties in Frankrijk.

.

* De hooghartige edelman [[Jacques de Châtillon]] wordt in opdracht van de Franse kroon opperbaljuw van Vlaanderen en voert een repressieve belasting- en boetepolitiek die geen rekening houdt met de behoeften van de ambachts- en kooplui, hij bevoordeelt de patriciërs en voert het (verouderde) lijfeigenschap opnieuw in. De grafelijke baljuws vervangt hij door koninklijke en Brugge is nu een Frans bolwerk van 430 hectare. De stad begon sinds de Franse bezetting in 1297 aan een tweede - zeven kilometer lange - omwalling met een dubbele stadsgracht en negen poorten. In Rijsel en in Kortrijk bouwt hij een dwangburcht waar de Franse garnizoenen een onderkomen vinden.

.

;1301

.

* [[Willem van Gulik de Jongere|Willem van Gulik]], de zoon van de graaf van Vlaanderen ziet de [[Komeet Halley|komeet van Halley]].

.

* Ca. De chirurgijn [[Jan Yperman]] (waarschijnlijk van 1260 tot ongeveer 1332) is verbonden aan het Ieperse [[Belle-Godshuis]] en schrijft twee werken over heelkunde en geneeskunde. Deze manuscripten zijn op het einde van de negentiende eeuw in Londen teruggevonden.

.

* Mei: Blijde intrede van de Franse koning Filips de Schone en zijn echtgenote [[Johanna I van Navarra|Johanna van Navarra]]. Van Douai reist het arrogante gezelschap naar Rijsel, Doornik, Kortrijk, Oudenaarde en Gent waar ze een week verblijven op de kosten van de stad. In Brugge wordt het koppel begroet door Bruggelingen in kostbare gewaden. Tweehonderd jaar na de feiten zou een kroniekschrijver de Franse koningin deze woorden laten spreken: 'Ik dacht hier alleen koningin te zijn en ik zie er zeshonderd rond mij.'

.

* Pieter de Coninck, een Brugse wever, zorgt voor beroering en wordt met zijn kompanen opgesloten in de Brugse gevangenis. Het volk dwingt de bewakers om de deuren te openen en hen te bevrijden, tot ongenoegen van [[Jacob van Châtillon|Jacques de Châtillon]] die de stad onderwerpt aan een ongeziene straf. De uitvoering laat op zich wachten omdat het parlement van Parijs hier over zal beslissen.

.

* [[Mechelen (stad)|Mechelen]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1302
* Maart: Het parlement van Parijs beslist dat Brugge zijn straf moet ondergaan: de voorrechten worden afgeschaft en de wallen moeten geslecht worden.
* De [[Guldensporenslag]]. De enige afbeelding van de slag is te zien op de '[[Kist van Oxford|Kortrijkse kist]]', eeuwenlang bewaard door het New College aan de [[universiteit van Oxford]], ontdekt in 1905 en sinds kort in de onze-Lieve-Vrouwekerk in Kortrijk. Of is het een replica? Het hout van de kist komt van bomen die tussen 1240 en 1280 gekapt zijn. Dat betekent dat de kist snel na de veldslag is gemaakt en het detail ervan doet vermoeden dat ze gemaakt is door iemand die betrokken was bij de slag. Hoe ze in [[Oxfordshire]] raakte, blijft een mysterie. De slag bij Kortrijk toont aan dat ridderlegers te verslaan zijn. Philippe Despriet vat het verhaal als volgt samen: 'Kronieken, archiefdocumenten en bodemvondsten bevestigen de aanwezigheid en het gebruik van de ruitersporen in en om het slagveld van Kortrijk in 1302.' Als de oorlogstrofee zullen ze niet lang in de Kortrijkse kerk hangen, gezien de vele Franse bezettingen vanaf 1304. De Fransen blazen het verhaal van de gulden sporen eind 14e eeuw nieuw leven in om hun verwoesting van Kortrijk op 18 december 1382 goed te praten. Het Onze Lieve Vrouwekapittel laat daarop tientallen sporen ophangen om de legende in het collectieve geheugen te verankeren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PHILIPPE DESPRIET. '''Kortrijk 1302.' Gulden sporen ontstaan en evolutie, iconografie en mythe'', Archeologische stichting Zuid-West-Vlaanderen, Kortrijk, 2002, p. 73. Voor een heldere en korte beschrijving van de oorzaken van de Guldensporenslag zie: BRIGITTE RASKIN. ''De taalgrens. Of wat de Belgen zowel verbindt als verdeelt'', Davidsfonds, Leuven, 2012, p. 40-41.&lt;/ref&gt; De Engelsen reageren vol leedvermaak en trekken partij voor de Vlaming. Het gedicht 'The Flemish Insurrection' toont dat de Engelsen wat Nederlands kennen met de woordspeling op de rebellenleider Pieter de Coninck. Voor de Fransen is hij een opgejaagd konijn: 'We gaan dat Konijn villen, en zijn lendenen roosteren' klinkt het. Voor de Vlamingen is hij koning: 'De wevers en de volders kwamen allemaal samen en besloten Pieter Conyng uit te roepen tot hun koning.' Taalkundig is er geen speld tussen te steken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SJOERD LEVELT &amp; AD PUTTER, vertaald door Thea Summerfield &amp; Esther Putter. ''De Noordzee over en weer. Het literaire erfgoed van Nederlands-Engelse betrekkingen 1066-1688'', University Press, Amsterdam, 2021, p. 42 ev.&lt;/ref&gt;

.

[https://www.youtube.com/watch?v=kYsIjKOnNeE '''♥ BEELDFRAGMENT AANLEIDING GULDENSPORENSLAG (8 Min.)''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=fInhCD4htH8 '''♥ BEELDFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR OVER DE GULDENSPORENSLAG''']

.

1303
* [[Bonifatius VIII]] sticht in Rome een universiteit in het [[Sapienzapaleis]].
* Op 11 juli - exact een jaar na de Guldensporenslag staat een Vlaams leger nabij Sint-Omer oog in oog met een Frans leger. Tot verbazing van de Vlamingen slaat het op de vlucht. De Vlamingen wreken zich op de Fransen door [[Terwaan]], de met de Franse koning collaborerende stad, en tachtig dorpen, de mooiste huizen van edelen te plunderen. In de [[Annales Gandenses]] staat te lezen dat ze in [[Artesië (streek)|Artesië]] zoals gebruikelijk vijf dagen lang de fruitbomen omhakken, het graan vernielen samen met alles wat op de akkers groeit. De overvloedige buit slepen ze huiswaarts.

.

1304
* De Fransen verslaan de Vlaamse vloot bij [[Zierikzee]].
* Bij [[Pevelenberg]] nemen de Fransen op 18 augustus wraak op de Vlamingen voor hun overwinning in 1302. Betekende de [[slag bij Pevelenberg]] voor de Franse koning [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] een gewonnen revanche of bleef de uitslag onbeslist? Sommigen zien de gebeurtenis als het sluitstuk van de acht jaar durende Vlaamse Opstand maar de Amerikaanse historicus David Nicholas interpreteert het voorval als volgt: 'Net toen de Bruggelingen en andere eenheden daar aan de winnende hand leken, trokken de troepen van Gent, Ieper en Kortrijk zich terug van het slagveld. Het was een fenomeen dat typerend zou worden voor de Vlaamse militaire prestaties gedurende de rest van de middeleeuwen. De slag eindigde erop dat de Fransen het terrein beheersten maar zelf te uitgedund waren om het Vlaamse leger te kunnen achtervolgen en uit te schakelen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS, p. 213.&lt;/ref&gt;
* Op 3 mei is er de eerste plechtige bloedprocessie in Brugge. Het bloed van christus is bewaard in een kristallen flesje uit de 11de eeuw en is bij de vierde kruistocht, in dertiende eeuw naar Brugge gebracht. De processie valt samen met de jaarmarkt, nu de [[meifoor]]. 
* Geboorte [[Lodewijk van Nevers]] (+1346) - een achterkleinzoon van [[Gwijde van Dampierre]] (1226-1305). De man wordt opgevoed aan het Franse hof en zal in de toekomst achter de Franse vorst staan, ten nadele van Vlaanderen. De Vlaamse steden zijn hem niet gunstig gezind en zullen een bondgenootschap met Engeland sluiten om de wol-export veilig te stellen. 

.

1305
* Vlaanderen staat vele [[Kasselrij|kasselrijen]] als onderpand aan Frankrijk af met het [[Verdrag van Athis-sur-Orge]]. De graaf van Vlaanderen blijft een vazal van de Franse koning. Bij het huwelijk van [[Margareta van Male]] en [[Filips de Stoute]] (de jongste broer van de Franse koning en hertog van Bourgondië, meer dan een halve eeuw later, komen de gebieden terug bij Vlaanderen.

.

1306
* Introductie van de [[ridderslag]] door [[Edward I]] van Engeland op [[Pinksteren|Pinksterzondag]].

.

1307
* De Franse koning, [[Filips de Schone]], zet 2000 [Tempeliers]] gevangen om hun rijkdom en hun opgehoopte schatten in te nemen. Hij beschuldigt hen van [[zwarte magie]]. De schuldvraag houdt wetenschappers en de volksfantasie tot op vandaag bezig.
* Vroegste vermelding van het [[belfort van Kortrijk]]. Het onderste gedeelte van de toren dateert uit deze tijd. De rest van de markt ligt hoger en werd opgehoogd met het puin van de bombardementen tijdens de Tweede Wereldoorlog.

.

[[1308]]

.

1309
* Paus [[Clemens V]] verhuist naar [[Avignon]]. Deze [[Babylonische ballingschap der pausen]] duurt tot 1377

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Battle of Courtrai2.jpg|14e-eeuws miniatuur uit de ''Grandes Chroniques de France''
Bestand:Nicaise de Keyser02.jpg||[[Willem van Saeftinghe]] doodt [[Robert II van Artesië]], voorstudie door [[Nicaise De Keyser]]
Bestand:Groeningebeek2.jpg|Het enige stuk Groeningebeek dat rest in Kortrijk (op privéterrein), 27 april 2005
Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG|Resten van goedendags in museum [[Kortrijk 1302]]
Bestand:Bézard_-_Philippe_IV_le_bel.jpg|[[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]]
Bestand:Delpech_-_Joan_of_Navarre.jpg|Johanna van Navarra
Bestand:Façade_du_Palais_des_Papes.jpg|Het paleis der pausen in Avignon. Alle zeven Avignonpausen zijn Frans.
File:World_Heritage_belfries_map.svg|Verspreiding van de belforten op de werelderfgoedlijst in België en Frankrijk.
File:Beffroi_de_Courtrai.JPG|In Kortrijk is het Belfort bekend als de Halletoren.
File:Kortrijk.Belfort_002.JPG|[[Manten en Kalle]], de uurslagers op het Kortrijkse Belfort.
Giotto - Legend of St Francis - -01- - Homage of a Simple Man.jpg|''Legende van Sint Franciscus'', Giotto ca. 1295-1300
Giotto di Bondone - Legend of St Francis - 2. St Francis Giving his Mantle to a Poor Man - WGA09119.jpg|''Franciscus van Assisi geeft zijn mantel aan een arme man'', Giotto ca. 1295-1300
Giotto di Bondone 002.jpg|''Sint-Franciscus ontvangt de stigmata'', Giotto ca. 1300
Giotto. the-crucifix-1310-17. 430х303 cm. Rimini, Tempio Malatestiano.jpg|''Kruis van Rimini'', Giotto ca. 1301
Giotto Scrovegni 26 entry into Jerusalem detail.jpg|''De intocht van Jezus in Jeruzalem'', Giotto ca. 1303-1305
Giotto - Scrovegni - -36- - Lamentation (The Mourning of Christ) adj.jpg|''Bewening van Christus'', Giotto ca. 1303-1305
Injustitia - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|De deugden en ondeugden: ''De onrechtvaardigheid'', Cappella degli Scrovegni, Padua
Giotto di Bondone - Navicella - WGA09363.jpg|Geschilderde kopie uit de 17e eeuw naar het mozaïek ''Navicella'' (verloren gegaan), Giotto ca.1305-1313
GiottoMadonna.jpg|''Maestà van Ognissanti'', Giotto ca. 1310-1311
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1311-1320 ===
[[Bestand:De uitvinding van het buskruit, anoniem, Museum Plantin-Moretus, PK OPB 0186 004.jpg|thumb|550px|De uitvinding van het buskruit, anoniem, [[Museum Plantin-Moretus]], een voorstelling uit de zestiende eeuw. In de loop der jaren worden kanonnen lichter omdat  brons ijzer vervangt en de kwaliteit van het buskruit verbetert.]]

[[Bestand:A chemist creates a strange new form of gunpowder - incombus Wellcome V0011774.jpg|thumb|550px|Een verhaal uit de negentiende eeuw gaat dat de Duitse franciscaner monnik [[Berthold Schwarz]] toevallig het buskruit ontdekt in de vroege 14e eeuw. Hij noemde het Schwarzpulver of zwartkruit. Dit rijmt niet met de geschriften van [[Roger Bacon]] een halve eeuw eer en het feit dat buskruit zich vanuit China verspreidt over Eurazië via de Mongoolse veroveringen. Wellicht introduceerde Schwarz het in Duitsland. Dat verklaart de doorbraak van buskruit in de rest van Europa. Buskruit bestaat uit [[salpeter]], [[zwavel]] en [[houtskool]]. Omdat de elementen een ander soortelijk gewicht hebben, is het mengsel instabiel: de salpeter zakt, houtskool drijft. Het tijdrovende mengen in het heetst van de strijd is geen optie. Door het mengsel onder te roeren in [[brandewijn]] en het te drogen ontstaan kruitkorrels. Dat was zonde van de alcohol: urine werkte evengoed, zeker als de soldaat de avond vooraf de brandewijn zelf opzoop.]]

.

;1310
* [[Margareta Porete]] sterft op de brandstapel in [[Parijs]]. In haar voorleesboek 'De spiegel der eenvoudige, vernietigde zielen, die enkel in wil en verlangen naar liefde verwijlen' stelt ze dat volmaaktheid te bereiken is voor wie één wordt met God. En paradoxaal genoeg, wie dit niveau bereikt, verzaakt aan de [[deugd]]en. Dat wordt Porete kwalijk genomen.

.

;1311
* Het [[Concilie van Vienne]] roept op om de 'ketterse' Begijnen te straffen.

.

;1312
* Opheffing van de onafhankelijke [[Orde der Tempeliers]].
* Inwijding [[Sint-Romboutskathedraal]] in [[Mechelen (stad)|Mechelen]]

.

;1313
* Het [[belfort van Gent]] verrijst. In 1323 zijn vier van de zes bouwlagen klaar. Tussen 1377 en 1380 wordt de voorlopige houten torenbekroning opgetrokken waarop de legendarische 'Draak van Gent' gehesen wordt.
* Het veengebied tussen [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]], [[Eeklo]] en [[Kaprijke]] wordt verdeeld in percelen van gelijke oppervlakte om er [[Turf (brandstof)|turf]] te winnen. De naam [[Meetjesland]] is geboren, een Middeleeuws [[toponiem]]. 

.

;1314
* Tempeliersleider [[Jacques de Molay]] verbrand.

.

;1315

.

;1316

.

;1315–1317
* [[Hongersnood|Hongersnood in Europa]].

.

;1317
* [[Rochus van Montpellier]] vertrekt op pelgrimstocht naar Rome en verpleegt onderweg verpleegt pestlijders. Hij verwerft naam en wordt op zijn terugreis in [[Piacenza (stad)|Piacenza]] aangetast. De [[iconografie]] beeldt hem met een open beenwonde af. Een engel geneest hem in een bos en als hij in zijn geboortestad [[Montpellier]] terug is laat zijn oom hem arresteren wegens spionage. Hij verblijft tot zijn vroegtijdige dood, in de gevangenis. Tegenwoordig is hij bekend als Sint Rochus, een van de zes [[pestheilige|pestheiligen]].
* Tijdelijke sluiting van het Brusselse grote [[Sint-Jan_Baptist_ten_Begijnhofkerk|begijnhof De Wijngaard]] voor een kerkelijke visitatie. Nieuwe kandidates kunnen niet intreden. In 1324 oordeelt de bisschop van Kamerijk dat er geen ketterij in het spel is. Het intredeverbod blijft tot 1333. De Brussels begijnen zoeken toenadering tot het begijnhof van [[Heilwige Bloemaert|Bloemardinne]] aan de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele|Sint-Goedelekerkt]].

.

;1318
* De Vlaamse piraat [[Jan Crabbe (piraat)|Jan Crabbe]] vestigt zich in [[Berwick-upon-Tweed (plaats)|Berwick-upon-Tweed]] om de stad te verdedigen tegen de Engelsen. 

.

;1319

.

;1320
* [[Venetië (stad)|Venetië]] beschikt over de grootste militair-industriële scheepswerf ter wereld met de naam [[Arsenale Nuovo]] waar 16.000 vaklui elke dag een schip te water laten. 

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Giotto di Bondone - Scenes from the Life of St John the Baptist - 2. Birth and Naming of the Baptist - WGA09290.jpg|''Geboorte van Johannes de Doper'', Giotto ca. 1318-1322
Giotto di Bondone 086.jpg|''Maria met Kind'', Giotto ca. 1325-1330
Giotto. Polyptych. 1330-35. 91x340cm. Pinacoteca, Bologna..jpg|''Retabel van Bologna'', Giotto ca. 1330-1334
Bestand:De baghine Des dodes dantz Lubeck 1489.jpg|Begijn
Bestand:St-Romboutskathedraal.jpg|St-Romboutskathedraal, Mechelen.
Bestand:Belfry_of_Ghent_(DSCF0247,DSCF0249).jpg|Belfort van Gent.
Bestand:Rochus.jpg|[[Sint-Rochus|Sint Rochus]]
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1321-1330 ===
[[Bestand:Bombard Marguerite Enragee Drawing.jpg|thumb|550px|Op de hoek van de Gentse [[Vrijdagmarkt (Gent)|Vrijdagmarkt]] staat sinds het einde van de 16de eeuw een zware bombarde: de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]]. De oudste bronnen over kruydt en bussen gaan terug op [[1320]] - even na de [[Guldensporenslag]]. Een eeuw later beschikken steden over dit soort onbetrouwbare, onverplaatsbare ijzeren bombardes. Ze dienen doorgaans ter verdediging - het defensief van de stad, omdat ze te zwaar zijn en enkel te verplaatsen zijn met ossen en koeien. De enige invloed die deze vroege generatie vuurwapens heeft op de middeleeuwse muren beperkt zich tot een aanpassing van de schietgaten: een combinatie van de verticale spleet met een ronde opening voor de draagbare vuurwapens. Met haar gewicht van twaalf ton, een lengte van meer dan vijf meter en een smeedijzeren mondkaliber van 640 millimeter is de Dulle Griet de grootste bombarde die nog bestaat. Als de bombardes dan toch het offensief dienden (deze heeft een reikwijdte van 1.500 meter), was het gebruikelijk om ze zo dicht mogelijk bij het doel te brengen, net buiten het bereik van een kruisboog (200 meter). In tegenstelling tot haar kleine zus, de [[Mons Meg]], is over de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]] nauwelijks historische documentatie te vinden. De naam Griet, Margot, Marguerite en Meggie was gebruikelijk om een donderbus te benoemen: Margaretha was een veel voorkomende naam. Volgens Wikipedia dateert de Dulle Griet uit 1431, gemaakt ten tijde dat [[Jan van Eyk]] aan het [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam Gods]] werkt. De historicus Marc Beyaert restaureerde de Dulle Griet en gaat in tegen de gebruikelijke verklaring die de bombarde de stad laat verdedigen. Hij schrijft: 'Een zware bombarde als de Dulle Griet is a priori een offensief wapen, dat enkel bij belegeringen nuttig kan worden ingezet. De grote investering voor zo'n wapen wordt enkel gedaan door iemand met een strategische visie én zeer ruime middelen, die meent zo'n wapen nuttig en frequent te kunnen gebruiken over een langere periode. Een wapen als de Dulle Griet past derhalve niet in de beperkte militaire optiek van de stad Gent, maar wel in de strategische langetermijnpolitiek van een Bourgondische hertog.' Na 1450 wegen de nadelen van de bombardes door op haar voordelen: duur, moeilijk te maken, moeilijk te transporteren en op te stellen; ze vereisen veel personeel, veel buskruit en speciale projectielen. De opbouw van de stelling nam dagen in beslag en hun gebrekkige wendbaarheid maakte ze kwetsbaar voor de ontwikkelingen na 1450: lichtere, kleinere en mobielere stukken met een grotere vuurkracht en impact. Het einde van regeerperiode van [[Karel de Stoute]], omstreeks 1477, valt samen met het verdwijnen van de bombardes.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC BEYAERT. ''De Dulle Griet in Gent''. in: LUC DE VOS. ''Burchten en forten en andere versterkingen in Vlaanderen''. Davidsfonds, Leuven, 2002, P. 93 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

* 1321

.

* 1322
** [[Lodewijk I van Vlaanderen|Lodewijk van Nevers]] wordt graaf van Vlaanderen. Hij is opgevoed in Parijs en was nooit eerder in Vlaanderen. Zijn beleid is, in tegenstelling tot zijn voorgangers gericht op de Franse kroon. Vlaamse stadsrechten en de gunsten die de handelaren en ambachtslui genieten zijn hem vreemd. De Vlaamse alliantie met Engeland (ter waarborg van de zelfstandigheid van de regio, de wolleveringen en handel en de bescherming tegen de Franse veroveringsdrang) is niet naar zijn zin. Engeland was de belangrijkste bron van de Vlaamse rijkdom. Lodewijks politiek conflicteert met zijn onderdanen.

.

* 1323
** Vlaamse Boeren en stedelingen ontketenen in november een [[Opstand van Kust-Vlaanderen]] in het kustgebied. De rellen verspreiden zich in het hele graafschap. De reden is een belastingverhoging ingevoerd door [[Lodewijk van Nevers]] om de betalingen van het Verdrag van Athis-sur-Orge te innen voor de Franse koning. 

.

* 1324
** [[Petrarca]] begint zijn verzameling Latijnse [[manuscripten]].

.

;1325
* Het grootste deel van Vlaanderen is bezet door de opstandelingen die ageren tegen de graaf en de Franse koning die elkaar te hulp schieten.
* De kathedraal van de Engelse bisschopstad Wells heeft een astronomisch uurwerk, waarschijnlijk een creatie van Peter Lightfoot, een monnik uit Glastonbury. Het mechanisme van de klok werd vervangen in de 19e eeuw, het origineel werd verplaatst naar het Science Museum in Londen. De rijkversierde wijzerplaat toont een geocentrische kosmos, de dagen van de maanmaand en de schijngestalten en de kwartieren van de maan. Het meten en de precisie zal zich de komende twee eeuwen enten in alle domeinen van het openbare leven: maten en gewichten, het [[Lijnperspectief|perspectief]] in de schilderkunst, de muzikale polyfonie, geldstandaarden, het [[dubbel boekhouden]]... 

.

* 1326

.

* 1327
** De (pest)heilige [[Rochus]] overlijdt. Als jongeling erft hij net als [[Sint Franciscus]] een som geld die hij verdeelt onder de armen en de ziekenhuizen. Als hij terugkeert van een bedevaart op Rome belandt hij in een epidemie en helpt hij zieken. Hij werd ook ziek en een hond bracht hem dagelijks brood. Hij herstelde, werd een bedelaar, en raakte als spion in de gevangenis. Toen hij er stierf verscheen een schijnsel en Rochus werd samen met andere heiligen gezien als een ommekeer der verwachtingen: zij brengen de pest als een instrument van God die wraak neemt op de menselijke ondeugeden. 
.

* 1328
** De Vlaamse opstand eindigt op 23 augustus met de [[Slag bij Kassel (1328)|Slag bij Kassel]], waarin een Frans leger de Vlaamse rebellen verslaat.

.

* 1329

.

* 1330 (Ca.)
** Het vroege [[humanisme]], een niet religieuze filosofie ontluikt.

.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Francesco-Petrarca.jpg|[[Petrarca]]
Bestand:Petrarca01.jpg|Petrarca
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1331-1340 ===
.

* 1331

.

* 1332

.

* 1333
** Duizenden Chinezen sterven door de pest, droogte en hongersnood. Waarschijnlijk begon de pest in de uitlopers van het [[Himalayagebergte]] en verspreidt die zich via de nieuwe handelsroutes. De historica [[Barbara Tuchman]] acht deze epidemies te vroeg om verantwoordelijk te zijn voor de pest die in 1346 in India opduikt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1990, p. 126-127.&lt;/ref&gt;

.

* 1334
** Een stormvloed overspoelt [[Walcheren]] en [[Wulpen (eiland)|Wulpen]]. Ook de Vlaamse kust kent grote overstromingen.

.

* 1335

.

* 1336

.

* 1337
** [[Honderdjarige Oorlog]] start en duurt tot [[1453]]. De naam suggereert een eeuw flinke strijd. In werkelijkheid gaat het om een aaneenschakeling van gewelddadige conflicten met daartussen [[Vrede|vredeperiodes]] en [[Wapenstilstand|wapenstilstanden]]. De oorlog start met de verovering van het Franse [[Aquitanië]] door [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] op [[Edward III van Engeland]] waarop Edward Frankrijk binnenvalt. Uiteindelijk winnen de Fransen de oorlog in het jaar dat de Turken Constantinopel veroveren omdat Engeland te verzwakt is door haar interne [[Rozenoorlog]].

.

* 1338-45
** [[Jacob van Artevelde]] is dé man in Vlaanderen.

.

* 1339
**  [[Ninove]] verwerft zijn stadsrechten.

.

.

=== 1341-1350: ♣ De bloemen op het veld verwelken ===
[[Bestand:De_uitvinding_van_het_kompas,_Jan_Collaert_II,_Museum_Plantin-Moretus,_PK_OPB_0186_003.jpg|thumb|550px|Deze prent uit het [[Museum Plantin-Moretus]] van [[Jan Collaert II]] (PK.OPB.0186.003) toont de uitvinding van het kompas als een Westers gegeven. Dit is een historische leugen. Het instrument verschijnt voor het eerst in [[China]] als de ''sīnán'' (司南), een zuidwaarts wijzende lepel voor [[geomantiek]]. Zijn bestaan blijkt uit bewaarde exemplaren en uit een tekst uit de eerste eeuw voor onze tijdrekening van [[Liu Xiang (wetenschapper)|Liu Xiang]]. De vaststelling  dat [[zeilsteen]] ijzer aantrekt gaat terug op de [[Guiguzi|Meester uit het Demonendal]] uit de vierde eeuw voor Christus. De oudste navigatiekompassen zijn gemagnetiseerde erts dat op een plankje in water dobbert. De vroegste vermelding van het kompas en de zeenavigatie is in het Chinese boek ''Tafelgesprekken van Pingzhou'' uit [[1117]] van [[Zhu Yu]]. Later in de [[12e eeuw]] verspreidt het instrument zich via de Arabieren naar Europa. Het scheepskompas is hier vanaf 1350 een algemene toepassing.]]

.

;1341
.

* De [[humanist]] [[Petrarca]] gekroond tot Rome's eredichter.

.

;1342

.

;1343

.

* Vestiging van een Engelse [[Stapelplaats|wolstapel]] in Brugge, in 1363 verplaatsing naar Calais.

.

;1344

.

;1345

.

* [[Gent]] is na Parijs met zijn 60.000 inwoners de grootste stad van West-Europa. [[Jacob van Artevelde]]' (±1290–1345), 'de wijze man van Gent' een volksleider en staatsman, een lakenkoopman en leider van de wevers, een makelaar en grootgrondbezitter negeert het Franse verbod om handel te drijven met Engeland vanwege de Honderdjarige Oorlog. Van Artevelde wil een toenadering tot Engeland om de Vlaamse wol-economie veilig te stellen en houdt Vlaanderen uit de [[honderdjarige oorlog]]. Gildetwisten maken een einde aan zijn leven: hij wordt vermoord. Later noemt Gent zich de [[Arteveldestad]]. 

.

;1346

[[Bestand:Battle of crecy froissart.jpg|thumb|550px|Vijftiende-eeuws manuscript van de Kronieken van [[Jean Froissart]] over de slag bij Crécy.]]

.

* De [[Slag bij Crécy]] is een ijkpunt in de [[Honderdjarige oorlog]]. [[Crécy-en-Ponthieu]] ligt ten zuiden van Calais. De graaf van Vlaanderen, [[Lodewijk I van Vlaanderen|Lodewijk van Nevers]] overlijdt. Zijn zoon en troonopvolger, [[Lodewijk II van Vlaanderen|Lodewijk van Male]] loopt zware verwondingen op. Eerder sneuvelden [[Robrecht II van Jeruzalem]] en [[Boudewijn VII van Vlaanderen]] in Franse dienst tegen Engeland. De Franse krachtige kruisbogen halen het niet van de Engelse [[longbow]] die snel is, makkelijk laadt en vol precisie is en pijlenlawines kan veroorzaken. De Engelse boogschutters halen alle Franse aanvalsgolven neer en  Frankrijk verliest 15.000 ridders en 10.000 man voetvolk in één dag. Engeland verliest twee ridders en 200 man voetvolk. Na de slag verzwaren de harnassen.

.

* [[Lodewijk van Male]] graaf van Vlaanderen. 

.

* De [[Pest (ziekte)|pest]] duikt voor het eerst op in India en in Europa nadat een nieuwe handelsroute met China de verspreiding stimuleert. Tot 1351 zal de zwarte dood onze streken teisteren.

 
 '''Barbara Tuchman over de slag bij Crécy'''
 
 Op 26 augustus 1346 stuitten de Engelse legers dertig mijl landinwaarts bij Crécy in Picardië op de Franse troepen. Evenals in een andere augustusmaand, die van 1914, was de strijd het begin van een tijd waarin het geweld steeds toenam en de zaken steeds moeilijker onder controle waren te houden. Het was geen vooropgezet plan van de overwinnaars. Toen Eduard ter ore kwam dat een geweldig leger zich na diens oproep rond de Franse koning verzameld, gaf hij geen blijk behoefte te hebben aan een confrontatie, althans niet voor zich eerst van een veilige aftocht te hebben verzekerd. Hij marcheerde vanaf Parijs in noordwestelijke richting naar het kustgebied langs Het Kanaal, vermoedelijk op weg naar Vlaanderen, waar hij er zeker van kon zijn over schepen te kunnen beschikken. Als dat zijn bedoeling was, had hij weinig kans koning van Frankrijk te worden.
 Het Franse leger haalde in geforceerde marsen de Engelsen in voor deze de zee konden bereiken, evenwel niet voordat Eduard, die zich realiseerde dat hij moest vechten, een goede verdedigingspositie op een brede heuveltop boven het dorp Crécy had ingenomen. Voor de strijd waren de Franse edelen zo vol vertrouwen dat zij er al over spraken wie van hun tegenstanders wier goede naam en wapenfeiten zij kenden uit toernooien, zij gevangen zouden nemen. Alleen koning Filips was besluiteloos. Hij was &quot;treurig en bezorgd&quot; en scheen bang te zijn voor nog meer verraad na de desertie van Bretagne en Harcourt, of voor een of ander verborgen gevaar.
 
 '''Natte boogpezen'''
 
 Omdat zij aan de vooravond van de strijd hun kamp te ver van de vijand hadden opgeslagen, bereikten zijn troepen het slagveld pas om vier uur in de middag, waardoor zij de zon in het gezicht hadden en de vijand de zon in de rug had. De kruisboogschutters waren moe en klaagden na de lange mars. Hun boogpezen waren nat geworden door een plotseling opgekomen onweer, terwijl de Engelse schutters hun pezen beschermd hadden door deze opgerold onder hun helmen te houden. Wat er toen aan Franse zijde volgde was een chaos van zinloze vermetelheid, pech, fouten, gebrek aan discipline en de chronische bravoure-ziekte van de ridders, die vastbesloten waren om hun moed te bewijzen, niet gehinderd door enig tactisch inzicht of een georganiseerd plan.
 
 '''Alles loopt fout'''
 
 Op het laatste nippertje geadviseerd om de aanval tot de volgende dag uit te stellen, gaf Filips de voorhoede het bevel terug te trekken en de achterhoede het bevel halt te houden, maar hij werd niet gehoorzaamd. Zonder de kruisboogschutters de kans te geven de tegenstand in de Engelse gelederen te verzwakken, stormden de ridders in de voorhoede de heuvel op, de vijand tegemoet. De Genuese kruisboogschutters, die buiten schootsafstand van hun doel stonden en door Engelse pijlen werden doorboord, raakten achterop en gooiden hun bogen ter aarde. De koning die bij het zien van de Engelsen van kleur verschoot &quot;omdat hij hen haatte&quot;, kon de situatie niet langer in de hand houden. Bij het zien van de vluchtende Genuezen, schreeuwde hij of zijn broer, de graaf van Alençon: &quot;Dood die schurken die ons in de weg lopen!&quot; terwijl zijn ridders &quot;in haast en in het wilde weg&quot; op de schutters inhakten bij hun poging zich een weg te banen. Vanuit deze verschrikkelijke chaos in hun eigen gelederen bestookten de Fransen de vijand met de ene aanval na de andere, maar de gedisciplineerde slagorde van de Engelse handboogschutters, die gehard waren door de langdurige oefening die hun wapen vereiste, hield stand en zaaide verwarring en dood met hun pijlen. Toen kwamen de Engelse ridders te voet naar voren, voorafgegaan door schutters en versterkt door lansdragers en moordlustige lieden uit Wales met lange messen, die zich onder degenen die waren gevallen begaven en hen op de grond doodstaken. De prins van Wales vocht aan het hoofd van één gevechtseenheid terwijl koning Eduard het commando voerde vanaf een windmolen boven op de heuvel. Het gevecht ging door in de schemering en de duisternis tot middernacht tot koning Filips gewond werd weggeleid door de graaf van Henegouwen, die tot hem zei: &quot;Sire, stel uw leven niet moedwillig in de waagschaal&quot;, zijn paard bij de teugels nam en hem wegtrok van het slagveld.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1980, p. 111-112.&lt;/ref&gt;
 
.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Q05qzubql8Q ♠ BEELDFRAGMENT: Crécy en het ontstaan van de honderdjarige oorlog.]'''

.

;1347

[[Bestand:1349 burning of Jews-European chronicle on Black Death.jpg|thumb|550px|Jodenverbranding na een pestepidemie.]]

* [[Beleg van Calais (1346)|Het Beleg van Calais]]. De Engelsen veroveren [[Calais]], dat tot nu toe deel uit maakte van het [[Graafschap Artesië]]. Calais blijft een Engelse [[exclave]] tot in 1558, na de Franse herrovering.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=yG2v3CoOuIE ♠ BEELDFRAGMENT UNIVERSITEIT VAN VLAANDEREN: Wat verraadt jouw taal over jou?]'''

.

;1348

.

* Oprichting [[universiteit van Praag]].

.

* In oktober vraagt [[Filips VI van Frankrijk|Filips VI]] de Parijse universiteit een verslag over de pest, een ramp die de mens bedreigt. Na een zorgvuldig onderzoek schrijven de meesters het fenomeen toe aan een drievoudige conjunctie van [[Saturnus (planeet)|Saturnus]], [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] en [[Mars (planeet)|Mars]], een conclusie die de toenmalige wetenschappelijke wereld overneemt.

.

* In [[Florence (stad)|Florence]] sterft de 68-jarige [[Giovanni Villani]]. Hij was historicus, diplomaat en bankier en schreef de kroniek [[Nouva Cronica]] en was een voorloper van het [[humanisme]]. Hij sterf (aan de pest) te midden een onafgemaakte zin: 'midden in deze pestilentie kwam er een eind aan...'

.

;1349

.

* In Gent komt het op 'Goede' dinsdag 13 januari tot een bloedig treffen tussen de volders- en de weversgilde. De volders winnen en herstellen het gezag van de graaf van Vlaanderen [[Lodewijk van Male]]. Begin oktober beklaagt de stad zich dat de uitgewezenen toch in het graafschap verblijven, schippers klagen dat hun vaarwater gesaboteerd is met palen en andere hindernissen. 

.

;1350

.

* Ca. Kerktoren van de Oude Kerk in [[Delft]] voltooid.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Francesco-Petrarca.jpg|[[Francesco Petrarca]]
Bestand:Jacob_van_Artevelde_statue_in_Vrijdagmarkt_square.JPG|[[Jacob van Artevelde|Jacob van Arteveldes]] standbeeld uit 1863 op de [[Vrijdagmarkt (Gent)|Vrijdagmarkt]] in Gent.
Bestand:Map_of_the_route_of_Edward_III's_chevauchée_of_1346.svg|Route van [[Edward III van Engeland|Edward III]].
Bestand:Battle_of_Crécy,_26_August_1346.png|26 augustus 1346.
Bestand:Edward_III_counting_the_dead_on_the_battlefield_of_Crécy.jpg|Edward III telt het aantal doden.
File:Battle of Crecy memorial.jpg|Memoriaal [[Slag bij Crécy]]
File:Crécy-en-Ponthieu, moulin d'Edouard III (4).jpg|Crécy-en-Ponthieu, moulin d'Edouard III 
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== 1351-1360 ===
[[Bestand:Tommaso_da_modena,_ritratti_di_domenicani_(Ugo_di_Provenza)_1352_150cm,_treviso,_ex_convento_di_san_niccolò,_sala_del_capitolo.jpg|thumb|550px|Een fresco uit 1352 met Hugues de Saint-Cher. Dit is een van de vroegste brilillustraties.]]

.

;1351

.

* Opstanden in Brugge.

.

* [[Menen]] verwerft stadsrechten.

.

* Het [[Verdrag van Fontainebleau]] schenkt [[Lodewijk van Male]] geldsommen en vergeeft de Vlaamse partijdigheid met de Engelsen.

.

.

;1352

.

* De architect [[Jan Appelmans]] en nadien zijn zoon [[Pieter Appelmans]] bouwen de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] in Antwerpen. Na de [[Dom van Keulen]] is dit de tweede hoogste kathedraal van Europa. Op de derde plaats staat de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Brugge)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] in Brugge. De bouw in Antwerpen duurt tot 1521. In het nabijgelegen Papenstraatje is brasserie Appelmans tegenwoordig een prima [[Cocktail|cocktailbar]].

.

.

;1353

.

[[Bestand:Boccaccio - Decameron, MCCCCLXXXXII ad di XX de giugno - 3852856 Scan00015 (cropped) - La brigata.tif|thumb|550px| ♣ In een tumultueuze tijd van epidemie en opstand (in Gent, geleid door wevers en molenaars) publiceert [[Giovanni Boccaccio]] (1313-1375) zijn ''[[Decamerone]]''. Het boek kent, net zoals ''The Canterbury Tales'' van [[Geoffrey Chaucer]] (1343-1400) dat aan het einde van de eeuw verschijnt, de raamstructuur vergelijkbaar met het Arabische [[Duizend-en-een-nacht]]. De titel staat voor het 'Boek der tien dagen' en is een samenstelling van het Griekse  δέκα, (tien), en ἡμέρα (hemera of dag). Zeven jonge dames en drie jonkmans vertellen honderd verhalen op een landgoed met weelderige en paradijselijke tuinen buiten de stad Florence. De tuinen contrasteren met  
de stedelijke epidemische taferelen en de karrenvrachten vol knekels en lijken waar het gezelschap aan wil ontsnappen. Tussen 1348 en 1351 slachtofferen de builenpest, de longpest en andere ziektes 25 procent tot 50 procent van de Europeanen nadat een nieuwe handelsroute met China de verspreiding stimuleert. Het veroorzaakt een keerpunt in de geschiedenis van de Middeleeuwen. Het tekort aan arbeidskrachten en de vrijgekomen erfenissen maken een einde aan de feodaliteit. Maar daar heeft Boccaccio nog geen weet van. Zijn paleis waar het gezelschap zich terugtrekt doet Middeleeuws aan met zijn 'schoonen en grooten hof in het midden en met terrassen en zalen en kamers, allen afzonderlijk zoo fraai mogelijk en met aanlokkelijke, merkwaardige schilderijen en getooid met weiden daarbuiten en wonderbare tuinen en met zeer frissche waterputten en met gewelven vol kostbare wijnen'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GIOVANNI BOCCACCIA, vertaald door J.K. Rensburg. ''De Decamerone.'', 1905, p. 24.&lt;/ref&gt; Elk personage - de groep noemt zich Brigata - vervult een [[Allegorie (beeldende kunst)|allegorische]] rol: Pampinea, Filomena, Neifile, Filostrato, Fiammetta, Elissa, Dioneo, Lauretta, Emilia en Panfilo. Vier vrouwen staan voor de kardinale deugden: Prudentia of voorzichtigheid en wijsheid; Justitia of rechtvaardigheid; Temperantia of de gematigde zelfbeheersing en Fortitudo: moed en sterkte. Drie vrouwen zijn de goddelijke deugden: Geloof, Hoop en Liefde. De jongens vertegenwoordigen het Kennen, het Streven en het Begeren, de drie eigenschappen die Plato aan de ziel toekent. Elke dag zorgt de hofmeester voor spijs en drank en opent hij een ommuurde tuin naast het paleis die het gezelschap overdondert. Rondom en in het midden zijn pijlrechte, brede paden met houtwerk vol druiven. De reuk van de bloemen en planten doen denken aan Oosterse specerijen. Langs de paden bloeien rozen en jasmijn. De tuin is zo aangelegd dat hij tijdens elk dagdeel schoonheid en schaduw biedt. De centrale, blanke marmeren fontein toont wonderbaar beeldhouwwerk. Ze stuwt water vol gedruis de hoogte, er is een molen mee te bewegen. Het water stort neer in een spiegel en verdwijnt langs een geheime afvoer en kunstige kanaaltjes. Daarna komen van alle kanten de dieren: talloze vogels, konijnen, hazen, geiten, jonge herten. Naast de fontein komen de tafels waar de donna's en de jonge mannen liederen zingen en dansen, drinken en eten. Het maakt hen vrolijk en wie het verkiest houdt een siësta. De anderen lezen, schaken of dammen. In de namiddag betreden ze de weide met kort, groen gras en wachten ze hun verslavende verhalen af. Eén verhaal gaat over Masetto van Lamporecchio die zich uitgeeft voor een doofstomme, zijn dienst als tuinman aanbiedt in een nonnenklooster en eindigt in het nonnenbed. Een ander vertelt over een geestelijke die de echtgenoot van een mooie vrouw aan het bidden zet en met de huisvrouw in bed duikt. Vanzelfsprekend botst ''De Decamerone'' op tegenstand van latere moraalridders of zedenprekers. De seksuele vrijmoedigheid en hoe de geestelijken hierin een rol in spelen, resulteert in gekuiste versies. Een verhaal dat het niet haalt is dat van [[Alibech en Rusticus]]. Een prent toont hen in een tuin met een boom.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN WILLEM GEERINCK. ''De geschiedenis van de erotiek. Van holbewoner tot markies De Sade,'' Van Halewijk, Leuven, 2011, p. 40-42.&lt;/ref&gt; De oude en ervaren kluizenaar Rusticus neemt de naiëve Alibech in de leer voor het kluizenaarschap. Hij gebiedt haar zijn gedrag te volgen en kleedt zich uit. Ze volgt gewillig en vraagt wat het 'uitsteeksel' is waar zij niet over beschikt. Deze 'verrijzenis van het vlees is de duivel' zegt hij. Zijn duivel pijnigt hem dat hij het amper verdragen kan. Zij is opgelucht. Zo'n duivel heeft ze niet. Rusticus begrijpt haar en vervolgt: 'Jij hebt iets wat ik niet heb.' 'Wat mag dat zijn?', vraagt ze. 'Jij hebt een hellegat en de Lieve Heer stuurt je om mijn smartelijke duivel in jouw hellegat te storten. Je dient er God mee.' De deerne stelt onwetend en bereidwillig haar hellegat ter beschikking op een klein bed. Als hij er zijn duivel naar de verdoemenis stoot, krijgt ze de smaak te pakken. Ze opent zes keer haar hellepoort, in de hoop de duivel te onthoofden. In 1360 zal Boccaccio de Engelse dichter-diplomaat [[Geoffrey Chaucer]] ontmoeten tijdens zijn Italiëreis. Uitgerekend dan slaat de pest in Vlaanderen opnieuw toe. De herinnering aan ''Het grote sterven'' is nog niet koud. Even een terugblik. De jaren 1348-1351 confronteren de wereld met de [[Zwarte dood]]. Als ‘het grote sterven’ [[Constantinopel]] bereikt is er geen houden meer aan. Van daar uit verspreidt de zieke zich naar de [[Balkan (schiereiland)|Balkan]], [[Italië]], [[Spanje]], [[Frankrijk]] en onze regio. De pest eist 75 tot een 100 miljoen levens; andere bronnen hebben het over 25 miljoen mensen in Europa en Azië. Eén op vier Fransen legt het bijltje. Op 14 februari kent [[Straatsburg]] zijn [[Valentinstagmassaker]] en verbrandt de menigte twee- tot drieduizend [[joden]]. De rest verdrijven ze. In de [[Lage Landen]] gaan er [[pogrom]]s door. Joden zijn zondebok. De Europese bevolkingsafname leidt tot de [[Renaissance]]: de overlevenden en hun nabestaanden permitteren zich dankzij erfenissen meer materiële welvaart en wie van arbeid leeft, krijgt beter betaald omdat arbeid schaars is. De besmetting is een mysterie. Gaat het om vergiftigde lucht? Een ongunstige stand van de planeten? Het bekijken van de zieken? Lichtbundels? Satan? Een pauselijke medewerker aan de [[Sint-Donaaskerk]] is een goed observator en schrijft in april 1349 - enkele maanden voor de pest uitbarst - naar [[Avignon]]: als 'één besmette persoon sterft, (...) dat allen die hem zien, hem bezoeken of iets van hem meenemen, of hem naar zijn begraafplaats dragen, hem meteen in de dood achternagaan.' [[Lodewijk van Male]] legt buiten de Brugse stadsmuren een massagraf aan van zes hectare. De pest betekent voor de plichtbewuste zusters, broeders en priesters een ravage: [[Sint-Kruis]], [[Loppem]] en [[Blankenberge]] komen zonder priester te zitten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOREN VERMEERSCH. ''1349. Hoe de Zwarte Dood Vlaanderen en Europa veranderde.'' 2019.&lt;/ref&gt; In de Vlaamse archieven is van de pestepidemie nauwelijks een spoor, terwijl in Europa de sterftecijfers oplopen tot zestig à tachtig procent. Ontsnapte het dichtbevolkte Vlaanderen aan de Zwarte dood? Blijkbaar niet. De afwezigheid van de archieven duidt op het feit dat de ontreddering in Vlaanderen extreem is. Het zwijgen van de bronnen is drievoudig: 1. boedelbeschrijvingen en de aankoop van doodskisten worden niet meer geregistreerd. 2. Wellicht heeft de overheid belang om de sterfte te verzwijgen, vergelijkbaar het met het begin van de [[Aids|Aidsepidemie]]. 3. In de overlijdensregisters dagen plots nieuwe handschriften op, soms tot drie keer in hetzelfde boekjaar.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PIETER VAN DOOREN. ''Zwarte dood spaarde Vlaanderen niet''. In: ''De Standaard'', maandag 4 februari 2019, p. D8.&lt;/ref&gt; De arme en verzwakte stadsbevolking stierf in een hol en 'door de stank van hun lichamen merkten de buren dat zij gestorven waren' schrijft Giovanni Boccaccio die zelf zijn maîtresse erbij verloor. Wie het zich kan permitteren, vlucht de stad uit. De jonge patriciërs uit [[Florence (stad)|Florence]] die [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] beschrijft, trekken zich terug in een buitenhuis 'ver van de wegen verwijderd' en met 'bronnen vol koel water en kelders gevuld met zeldzame wijnen.' Op het platteland is men evenmin veilig. De historica [[Barbara Tuchman]] omschreef in haar 'De waanzinnige veertiende eeuw' hoe de boeren dood neervielen op de weg, het veld of in hun huis en hoe de overlevenden zich machteloos en apathisch voelen. Het rijpe koren bleef op de akkers staan, het vee verkommert. 'Met de ontzagwekkende kracht die de natuur eigen is overwoekerde het onkruid de ontgonnen gronden, dijken brokkelden af, het zoute water stroomde weer binnen en maakte het laaggelegen land brak.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1990, p. 122-124.&lt;/ref&gt; De pest nestelt zich in juli 1348 in Normandië. Hun buren van Picardië krijgen een adempauze tot de  zomer van 1349. In de zwaarst getroffen Normandische dorpen wapperen zwarte vlaggen op kerktorens. Ze zijn een teken van rouw of van waarschuwing, tot groot jolijt van de mensen uit Picardië, mensen die even later ook door de ziekte geveld worden. [[Simon van Covino]] vergelijkt het verdwijnen van deze jonge mensen met het verwelken van de bloemen op het veld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Verder lezen: MARK HEIRMAN. ''1347-1772. De zwarte dood, hoe de pest Europa veranderde'', Houtekiet, Antwerpen, 2018.&lt;/ref&gt; Tenslotte nog dit: vooral erg dicht bevolkte gebieden waren slachtoffers van de pest. Geen twee gebieden in de wereld zijn dichter bevolkt dan Italië en Vlaanderen, toen was dat zo, nu is dat ook nog zo. In deze gebieden kan je met een dagreis al stappend van de ene stad naar een andere. Om zich van de vreemde te onderscheiden, ontwikkelt men dialecten. Enkel in Vlaanderen en Noord Italië zijn er zoveel dialecten te vinden. Dank zij het taalgebruik van de andere weten we of hij al dan niet tot de incrowd behoort. Op die manier ontwikkelt er zich een relatie tussen taal en veiligheid. De Engelse romantiek in de negentiende eeuw maakt de Decamerone opnieuw populair. [[John William Waterhouse]] werk uit 1916 -een jaar voor zijn dood- is er de illustratie van en begin jaren zeventig verfilmen de Italiaanse regisseurs [[Pier Paolo Pasolini]] -enkele jaren voor hij vermoord wordt- zijn gewaagde en [[Giuseppe Variwerd]] zijn erotische/pornografische versie.]]

.

.

;1354

.

.

;1355

.

.

;[https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-1 1356]

.

* [[Slag bij Poitiers (1356)|Slag bij Poitiers]]. Edward de [[Zwarte Prins]] plundert Frankrijk met 8.000 troepen. Vanuit de bossen vernietigen zijn boogschutters een leger van tweemaal zo groot.

.

* Het Grote [[Westers Schisma|kerkschisma]]: Pausen rivaliseren vanuit [[Avignon]] en [[Rome (stad)|Rome]].

.

.

;1357/1358

.

* [[Étienne Marcel (politicus)|Etienne Marcel]] leidt een burgeropstand in [[Parijs]].

.

.

;1359

.

;1360

.

* [[Verdrag van Brétigny]].

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Franz Xaver Winterhalter - Decamerone.jpg|[[Franz Xaver Winterhalter]] - Decamerone
File:Decameron3.jpg|Een geestelijke zet een echtgenoot aan het bidden en duikt met de huisvrouw in bed. Decamerone
File:Waterhouse decameron.jpg|Vertelsessie uit de Decamerone, John William Waterhouse, 1916
Bestand:Sandro_Botticelli_075.jpg|Het banket in het dennenbos (1482-1483) van Sandro Botticelli. Een edelman, versmaad door zijn geliefde overtuigt haar met bovennatuurlijke hulp en huwt.
Bestand:Appelmans2.jpg|
Bestand:P1010905GroenplaatsAntwerpen.JPG|
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1361-1370 ===
.

* 1361

.

* 1362
** [[Homeros]] en [[Euripides]] in het Latijn vertaald in Florence.

.

* 1363
** [[Jan de Goede]] schenkt Bourgondië aan [[Filips de Stoute]].

.

* 1364

.

* 1365

.

* 1366
** °[[Hubert van Eyck]] - &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1426). De geboorte van deze man maakt hem een kwart eeuw ouder dan zijn bekende broer [[Jan van Eyck]] die geboren wordt in 1390.

.

* 1367

.

;1368

.

* De pest duikt opnieuw op in Vlaanderen.

.

.

= De Bourgondiërs (1382-1500): Herfstij der Middeleeuwen =

;1369

.

* Start [[Bourgondische periode]] met het huwelijk van [[Filips de Stoute]] en [[Margaretha van Male|Margaretha Van Vlaanderen]]. Gent is na Parijs de grootste stad in Europa, Amsterdam telt 3000 inwoners.

.

[[Bart Van Loo]] schreef een fenomenaal boek over deze dynastie. Wie wat luistertijd heeft, leert een ongeziene verhalenpracht kennen. Een aanrader. Een niet verplichte must. Wie luistert, vermeldt dit best even op het examen.

.

♠ '''De [[Bourgondiërs]] met [[Bart Van Loo]] - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-1 Aflevering 1]'''

.

♣ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-2 Aflevering 2]'''

.

♠ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-3 Aflevering 3]'''

.

♣ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-4 Aflevering 4]'''

.

.

=== 1371-1380 ===
;1371

.

* Aanhoudende boerenopstanden in Europa.

.

* [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]], de latere hertog van [[Bourgondië (hertogdom)|Bourgondië]] (1404-1419) geboren.

.

;1372

.

* [[Toren van Pisa]] voltooid.

. 

;1373

[[Bestand:Gravenkapel_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Aan de buitenzijde van de Gravenkapel zijn restanten van de Kortrijkse burcht te zien. Werkzaamheden aan de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze Lieve Vrouwekerk]] in Kortrijk voltooien de prestigieuze [[Gravenkapel (Kortrijk)|gravenkapel]]. Ze duurden drie jaar en de kapel is de toekomstige begraafplaats voor [[Lodewijk van Male]].

.

;1374

.

* [[Beatrijs]] met [https://literairecanon.be/nl/werken/media-beatrijs didactische uitleg]

.

* [[Stormvloed van 1374|De Stormvloed]] verwoest in Zuidwest-Nederland.

.

* [[Koudekerke (Walcheren)|Koudekerke]] en [[Elmare]], [[Sint-jansziekte|Epilepsie]] voor het eerst beschreven. (CONTROLE)

.

* Opnieuw een pestjaar in Vlaanderen. Voor het eerst sinds het ontstaan van Vlaanderen daalt het bevolkingsaantal. 'Rond 1300, in volle Frans-Vlaamse oorlog, was de bevolking van Vlaanderen vermoedelijk het hoogst' schrijft Edward De Maesschalck. 'Vlaanderen was toen zelfs het dichtstbevolkte land van West-Europa ten noorden van de Alpen. Sindsdien en vooral vanaf 1350 begon de bevolking echter in grote steden terug te lopen. Ieper telde nog 30.000 inwoners in 1300, maar daarvan bleef een eeuw laters slechts een derde over. Gent telde bijna 60.000 inwoners in 1350, maar daalde tot de helft in 1385. Brugge werd toen de grootste stad van Vlaanderen met meer dan 40.000 inwoners. Andere steden waren altijd al veel minder bevolkt, zoals Dendermonde met ca. 9000 inwoners, Kortrijk met een goede 5000 inwoners, Geraardsbergen met ca. 4500 en Aalst met 3500 inwoners. Het gaat daarbij om zeer ruwe schattingen, maar de algemene trend is duidelijk. De bevolking daalde en zou pas onder Bourgondisch bewind opnieuw toenemen. Heel wat Vlamingen gingen in die jaren op zoek naar een beter leven in het buitenland. Vooral textielarbeiders vestigden zich graag in Engeland, waar ze hun Vlaamse identiteit hoog in ere hielden. In Londen hadden de Vlaamse handwerkers zelfs een eigen begraafplaats, los van de Brabanders, al spraken ze dezelfde taal.

.

;1375

.

;1376

.

* Het [[Stadhuis van Brugge|Brugse stadhuis]] is afgewerkt. Het is een van de oudste [[Stadhuis|stadhuizen]] in [[de Nederlanden]]. Loop er eens binnen voor een bezoek aan de Gotische Zaal met muurschilderingen uit het [[Fin de Siècle]], een [[Polychromie|gepolychormeerd]] gewelf, de historische zaal en de tentoonstelling op het gelijkvloers (die gratis is).

.

;1377

.

* De paus keert terug naar Rome en treft er een stad van amper 15.000 mensen.

.

;1378-1417

.

* Het [[Westers Schisma]], vanaf nu zijn er twee pausen (en soms drie), één in Rome en één in Avignon. Vlaanderen steunt met Engeland en Duitsland de Roomse paus. Spanje, Portugal, Napels, Frankrijk en Schotland die in Avignon. [[Concilie van Konstanz|Het concilie van Konstanz]] maakt een einde aan het schisma in de jaren 1414-1418.

.

;1379

.

* Frans-Vlaamse crisis duurt tot 1385 en Gent leidt Deze [[Gentse Opstand]] keert zich tegen de koning van Frankrijk en zijn bereidwillige graaf. Leidersfiguren zijn [[Jan Hyoens]], [[Filips van Artevelde]] (de zoon van de vermoorde Jacob van Artevelde en [[Frans Ackerman]]. Ze nemen het op tegen [[Lodewijk van Male]], hertog [[Filips de Stoute]] en koning [[Karel VI van Frankrijk]] en willen een sterke de economische band met Engeland. Die staat door de Honderdjarige Oorlog onder druk. Na zes jaren strijd erkent Gent het vorstelijk gezag.

.

;1380

.

* (Ca.) Geboorte van [[Thomas à Kempis]], Duits kopiist en schrijver.

.

* Het [[begijnhof van Hoogstraten]]

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:StadhuisBrugge.jpg|Stadhuis Brugge
Bestand:Bruges Hôtel de Ville2.JPG|Voorgevel.
Bestand:Gothic Hall - western wall.jpg|Westerzijde
Bestand:Gothic Hall – eastern wall.jpg|Oosterzijde
Bestand:Gothic Hall - southern wall.jpg|Zuiderzijde
Bestand:Gothic Hall - northern wall.jpg|Noorderzijde
Bestand:Graven_van_Vlaanderen.jpg|Gravenkapel met Lodewijk van Male in het derde tafereel.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== 1381-1390 ===
.

;1381

.

* [[Slag bij Nevele (1381)|Slag bij Nevele]]: troepen van graaf [[Lodewijk van Male]] verslaan de opstandige Gentenaren en plunderen [[Nevele]]. De rellen in Londen gaan de geschiedenis in als De Boerenopstand. Ze zijn gericht tegen de Vlamingen en de Nederlanders.

.

[[Bestand:Kortrijk.Belfort_002.JPG|thumb|550px|Na de [[Slag bij Westrozebeke]] roven de Fransen Manten. Voor wie het verhaal niet kent: Op de torenspits van het Kortrijkse belfort staan de klokkenluiders Manten en Kalle. Dit uurwerk is erg high tech en is nu in Dijon te zien op de Onze-Lieve-Vrouwekerk.]]

;1382

.

* De [[slag op het Beverhoutsveld|slag van het Beverhoutsveld]], waar buskruit voor het eerst een succes is, verwoesten de Gentenaars het grafelijk [[kasteel van Male]]. Op 3 mei 1382, op de grens van Beernem, Oostkamp en Assebroek neemt [[Filips van Artevelde]] het op tegen Lodewijk II van Male, de graaf van Vlaanderen. Filips van Artevelde sneuvelt maanden later in een confrontatie met de graaf tijdens de [[Slag bij Westrozebeke]]. Lodewijk II van Male sneuvelde in 1384 in Sint-Omaars.

.

* Na de [[Slag bij Westrozebeke]] roven de Fransen de oorspronkelijke Manten, een technologisch wonder en waarschijnlijk het eerste mechanische uurwerk met één wijzer, gemaakt in Kortrijk. Manten verhuist naar de klokkentoren van de Notre-Dame in Dijon waar hij nog te zien is. 

.

;1383

[[Bestand:Garden-enclosed-ramiro-koeiman.jpg|thumb|550px|Een pelgrimsoord dat naar Maria's besloten tuin verwijst in het noorden van Groningen.]]

.

* ♣ De strijd tussen de opstandige Gentenaren en graaf [[Lodewijk van Male]] leidt tot plunderingen in veel Vlaamse steden. Na hun landing bij Calais in mei en nemen de Engelsen Grevelingen, Sint-Winoksbergen, Duinkerke, Poperinge en Nieuwpoort in. Bij Duinkerke volgt een kleine veldslag op 25 mei met Franse en Vlaamse strijdkrachten onder Lodewijk van Male. Daarna gaan 17.000 Engelsen en 20.000 Gentse bondgenoten onverwachts naar Ieper. De Engelse en Gentse belegering doen de uitgehongerde Ieperlingen smeken om Maria's bescherming. Op 8 augustus, na negen weken belegering blazen de belegeraars wonderlijk de aftocht. De Ieperling ziet er een Maria-teken in en een nieuw beeld plaatst haar in een gevlochten paalafsluiting met een 'thune' errond. Deze 'thuine' verwijst naar de stadsverdediging van grachten, wallen en hagen. Sindsdien is Onze-Lieve-Vrouw van Tuine de patrones van Ieper. Jaarlijks gaat het beeld processiegewijs de straat in. Een ander pelgrimsoord dat naar Maria's besloten tuin verwijst, is het beeld van Onze Lieve Vrouwe van de Besloten Tuin in de kluiskapel van Warfhuizen, beter gekend onder de courante benaming de [[Bedroefde Moeder van Warfhuizen]]. Het genadebeeld trekt sinds 2003 bedevaartgangers naar het noorden van Groningen.

.

;1384

.

* [[Lodewijk van Male]] overlijdt.

.

* [[Filips de Stoute]] wordt graaf van Vlaanderen.

.

;1385

.

* [[Beleg van Damme]]

.

* [[Vrede van Doornik]].

.

;1386

.

* Mislukte invasie van Engeland vanuit [[Sluis (stad)|Sluis]].

.

* Oprichting [[universiteit van Heidelberg]].

.

* Geboorte [[Donatello]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1466)

.

;1387

.

* In de Parijse rue Maubuée is [[prostitutie]] de specialiteit. Hun bijnaam? 'Les pucelles de Marolles'. Het Französisches Etymologisches Wörterbuch omschrijft dit begrip als een 'jeune fille qui n'est plus vièrge.' De curé ontruimt de straat. Een jaar later klaagt de middenstand over inkomstenderving en keren de dames terug.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUC SURDUACOURT. ''De Marollen. Een eeuwenoud misverstand,'' Davidsfonds, Leuven, 2018, p. 141-151;&lt;/ref&gt;

.

* (Ca. - 1400) ♣ [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] schrijft zijn [[The Canterbury Tales|Canterbury Tales]] met verwijzingen naar 'Flaunders' en tuinen. In 'Het verhaal van de nonnenpriester' schrijft hij: 'De eenden schreeuwden alsof men ze wou slachten; Uit angst vlogen de ganzen in de bomen, De zwerm was uit de bijenkorf gekomen. Zo baarlijk was 't lawaai - o Godsellende! Dat Jakke Straw en heel zijn boerenbende / Zoveel geschreeuw zelfs niet konden braken / Toen zij de Vlamingen af wilden maken, Als daar klonk op die wilde vossenjacht.' Hoe brengen we dit in verband met de Boerenopstand in 1381?

.

;1388

.

* [[Everaard t'Serclaes]] overlijdt aan zijn verwondingen op de [[Grote Markt (Brussel)|Brusselse grote markt]], in het huis van de [[Amman (functie)|Amman]], nu huis De Sterre. 

.

* [[Slag op het Merelveld]].

.

;1389

.

* Osmaanse Turken veroveren Zuidoost-Europa. 

.

* [[Klaas Sluter]] beeldhouwer van [[Karel de Stoute]].

.

;1390

.

* Geboorte [[Jan van Eyck]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1441)

.
;KIJKEN
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Begijnhofhoogstraten1.jpg
Bestand:Begijnhofhoogstratenkerk-2.jpg
Bestand:Begijnhofhoogstraten4.jpg
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== 1391-1400 ==
.

;1391

.

;1392

.

* [[Filippo Brunelleschi]] wordt op zijn vijftiende leerling van de goudsmid [[Benincasa Lotti]]. Brunelleschi is een talent en creëert klokken en wekkers.

.

;1393
 
.

;1394

.

* Stormvloed: Oostende verhuist landinwaarts.

.

;1395

.

;1396

.

* Bij de [[Slag bij Nicopolis]] verpletteren de Turken de Westerse legers. 

.

* [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]] gaat op kruistocht. 

.

* De kanselier van [[Florence]], [[Coluccio Salutati]] nodigt de geleerde [[Manuel Chrysoloras]] uit [[Constantinopel]] uit om zijn studenten kennis te laten maken met het Grieks en de klassieke werken.

.

;1397

.

* [[De' Medici]] richt een familiebank op in [[Florence (stad)|Florence]]. 

.

* [[Johan Maelwael]] hofschilder bij [[Filips de Stoute]].

.

;1398

[[Bestand:English_flintlock_blunderbuss.jpeg|thumb|550px|Een donderbus - uitgevonden in 1398 - is een [[vuurwapen]] dat in de [[16e eeuw]] populair wordt op het [[slagveld]] of als zelfverdediging (bij postkoetsen). De vijand op korte afstand bestoken zonder precisie is de kracht van het wapen. De lading bestaat uit een bundel [[Kogel (munitie)|kogel]]s (de ''druiventros'' genoemd) of uit scherven (''kwaad scherp'' gaande naar [[schrapnel]]). Varianten kunnen een bundel [[vuurpijl]]en afschieten om zeilboten in brand te schieten. Soms is de donderbus zo zwaar dat ze tijdens het gebruik op een ''[[Furket|gaffel]]'' (een soort standaard) wordt gezet. Een nadeel is het herladen.]]

* Uitvinding [[donderbus]].
* [[Filippo Brunelleschi]] is 21 en doet zijn meesterproef als goudsmid.

.

;1399

.

* Siena en Pisa laten hun beleid over aan [[Giangaleazzo Visconti]], hertog van Milaan.

.

* Dood [[Richard II van Engeland]].

.

;1400

.

* Ca. Volgens de literair canon vormt [[Lanseloet van Denemerken]] samen met [[Esmoreit]], [[Gloriant]] en [[Vanden winter ende vanden somer]] de ‘[[abele spelen]]’ in het [[handschrift-Van Hulthem]]. Abel betekent verfijnd en staat tegenover de boerse billenkletser. Volgens Wikipedia zijn de vier geschriften omstreeks 1350 ontstaan.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Salutati.jpg|[[Coluccio di Piero dei Salutati]], 1331–1406 
Bestand:Manuel_Chrysoloras_-_Imagines_philologorum.jpg|[[Manuel Chrysoloras]], ca. 1355–1415 
Bestand:Richard_II_of_England.jpg|Richard II
Bestand:Lanseloetensandrijn.gif|Lanseloet en Sandrijn
&lt;/Gallery&gt;

.

.

.

.

== 1401-1410 ==
[[Bestand:Les_Très_Riches_Heures_du_duc_de_Berry_mars.jpg|thumb|550px|Ploegen omstreeks 1410 in [[Les Très Riches Heures du duc de Berry]].]]

'''We wandelen de vijftiende eeuw binnen. In Italië, net als Vlaanderen een van de dichts bevolkte gebieden op aard, ontstaat een systeem om lange afstanden te overbruggen. Huur een postpaard tussen twee pleiserplaatsen in. Het systeem zal zich snel over heel Europa verspreiden. De meest comfortabele en veilige wijze om te reizen blijft natuurlijk per boot.'''

.

* 1401

.

* 1402

.

* 1403

.

* 1404
** De lijkstoet van [[Filips de Stoute]] houdt halt op zijn weg van [[Halle (Vlaams-Brabant)|Halle]] naar [[Dijon]] in de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze Lieve Vrouwekerk]] in Kortrijk. Zijn lichaam wordt begraven in de Chartreuse de [[Champmol]], een kartuizerklooster dat hij in 1377 stichtte. Zijn gebalsemde hart is bijgezet in de [[Basiliek van Saint-Denis]] en zijn ingewanden zijn begraven in de [[Sint-Martinusbasiliek (Halle)|Sint-Martinusbasiliek]] in Halle.
** [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]] volgt hem op.
** De 'Belgische' kust krijgt zijn definitieve vorm door de rampzalige [[Sint-Elisabethsvloed (1404)|Sint-Elisabethvloed]] die vele eilanden in de Scheldemonding wegvaagt. Er komen dijken die later onder Jan zonder Vrees verbonden worden tot de [[Graaf Jansdijk]] van Duinkerke tot in het Sas van Gent.

.

* 1405
** De komende drie decennia stuurt [[China]] de ene vloot handelsschepen na de andere uit. Hun technologie is wereldtop: ze beschikken over papier, [[buskruit]], het [[kompas]], [[gietijzer]]. Hun schepen hebben een lengte van 100 meter en hun totale bemanning telt meer dan 28.000 matrozen, kapiteins en ander personeel. Ze varen de [[Indische Oceaan]] over tot aan de Afrikaanse oostkust. Waarom bereiken ze Europa niet via de weg die [[Vasco Da Gama]] in tegenovergestelde richting zou ontdekken? Waarom bereiken ze Amerika niet via de [[Stille Oceaan]] voor Columbus dat doet?

.

* 1406

.

* 1407

.

* 1408

.

* 1409
** ♣ Stichting van een hospitaal in [[Zaragoza (stad)|Zaragoza]]. In de 15de eeuw zijn de Spaanse zorginstellingen de meest hygiënische op het continent omdat ze de Arabische traditie volgen. Er zijn tuinen als binnenplaats met groen en verlichte en verluchte ziekenzalen. 

.

* 1410
** [[Jan van Berry]] bestelt [[Les Très Riches Heures du duc de Berry]], een geïllumineerd getijdenboek bij de miniatuurschilders de [[gebroeders Van Limburg]]. Jean de Berry bestuurde Potiers en liet er een belfort bouwen met een klok, het vijfde openbare uurwerk in Frankrijk.
** Geboorte van Dirk Bouts in Haarlem (Leuven &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1475)

.

* 1410-1418 [[Concilie van Konstanz|Het concilie van Konstanz]] maakt een einde aan het [[Westers schisma]]. In Rome is de demografische recessie voorbij. De stad telt 20.000 inwoners en groeit gestaag. 

.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Anatomical_Man.jpg|thumb|550px|De anatomische man. Vergelijk dit met de mens van Vitruvius.]]
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry Janvier.jpg|'''Januari'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry février.jpg|'''Februari'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry mars.jpg|'''Maart'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry avril.jpg|'''April'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry mai.jpg|'''Mei'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry juin.jpg|'''Juni'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry juillet.jpg|'''Juli'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry aout.jpg|'''Augustus'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry septembre.jpg|'''September'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry octobre.jpg|'''Oktober'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry novembre.jpg|'''November'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry décembre.jpg|'''December'''
Bestand:Philippe_le_Hardi_mg_1694.jpg|Filips de Stoute, mederegent van Vlaanderen van 1384-1404.
Bestand:Lille_Margueritte_de_Flandre.JPG|Margaretha van Male, echtgenote van Filips de Stoute.
Bestand:John_II,_Duke_of_Burgundy.jpg|Jan zonder Vrees, graaf van Vlaanderen van 1404-1419
&lt;/gallery&gt;

.

.

== 1411-1420 ==
.

[[Bestand:Belfort_in_1897_-_Kortrijk_-_West-Vlaanderen_-_België.jpg|thumb|550px|In 1411 bouwt [[Kortrijk]] zijn [[lakenhalle]] bij het [[Belfort van Kortrijk|belfort]] dat dateert uit de vroege veertiende eeuw. De eerste vermeldingen van het belfort gaan terug op 1307, kort na de [[Gulden Sporenslag]]. De lakenhalle ernaast is in de zestiende eeuw te klein en een grotere op het [[Schouwburgplein (Kortrijk)|schouwburgplein]] zal ze vervangen.]]

* 1410
**

.

* 1411
** [[Kortrijk]] bouwt zijn [[lakenhalle]] bij het [[Belfort van Kortrijk|belfort]]. 

.


* 1412
** In deze jaren creëert [[Filippo Brunelleschi]] de regels van het [[lijnperspectief]] na zijn studie van Romeinse ruïnes. In 1415 zal hij een demonstratie geven.

.

* 1413
**

.

* 1414
**

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=fURj4reny6I 1415]
** [[Slag bij Azincourt|De Slag bij Azincourt]], longbowschutters beslissen de [[The hands of man|slag]].
** Einde van het [[Westers Schisma]]. Het [[Concilie van Konstanz]] zet de drie pausen, [[Gregorius XII]], [[Paus Benedictus XIII|Benedictus XIII]] en [[Paus Johannes XXIII|Johannes XXIII]] af.
** [[Johannes Hus]] - een voorloper van de [[reformatie]] - sterft op de [[brandstapel]]. Zijn skelet - zwartgeblakerd - wordt verpulverd en in het [[meer van Konstanz]] gestrooid. Hus' laatste woorden waren wellicht 'de waarheid overwint'.  

.

* De drie [[Gebroeders Van Limburg]] - de bekende miniaturisten - overlijden in dit zelfde jaar. De oudste is begin de veertig, de jongste begin de dertig.

.

* 1417
** In Londen laat burgemeester [[Sir Henry Barton]] tijdens de winter 'lanthorns' hangen.

.

* 1419
** [[Poggio Bracciolini]] ((1380-1459) ontdekt klassieke teksten.

.

* '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-5 Aflevering 5]'''

.

.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Bunelleschi.jpg|Brunelleschi.
File:Brunelleschi,_sacrificio_di_Isacco.JPG
File:View_of_the_Duomo's_dome,_Florence.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

== 1421-1430 ==
[[Bestand:Lenepveu,_Jeanne_d'Arc_au_siège_d'Orléans.jpg|thumb|550px|Het beleg van Orleans en Jeanne D'Ark.]]

.

* 1420 

** (Ca.) [[Filippo Brunelleschi]] ontdekt het [[verdwijnpunt]]. Dit systeem laat toe om perspectief toe te voegen aan twee dimensionale werken.
** [[Verdrag van Troyes]]: [[Hendrik V van Engeland]] erft van  [[Karel VI van Frankrijk]] Frankrijk en trouwt met de Franse prinses [[Catharina van Valois (1401-1437)|Catharina van Valois]]. Na de dood van zijn vader wordt de Engelse koning Henry VI vorst van Frankrijk op zijn vier jaar (?).

.

* 1421
** [[Filippo Brunelleschi]] bouwt de dom van de kathedraal in Florence.

.

* 1422
** Tijdens een extreem strenge winter vriest de [[Seine]] in Parijs dicht. Veel kindersterfte en wolven betreden de stad op zoek naar voedsel.

.

* 1424
** [[Lorenzo Ghiberti]] voltooit de bronzen deuren van het [[baptisterium van Florence]].
** Het eerste deel van [[Thomas a Kempis]] 'De imitatione Christi' verschijnt. De vier traktaten, waarvan het eerste nu verschijnt, zijn het bekendste werk van a Kempis. 

.

[https://librivox.org/de-navolging-van-christus-by-thomas-a-kempis/ '''♣ Luisteren: De vier boeken van Thomas a Kempis in audio.''']

.

* 1425
** Oprichting Universiteit Leuven, met ruime autonomie: de unif betaalt geen belastingen aan de stad en houdt er eigen wetten, een eigen politiemacht (bestaande uit een promotor, diverse sergeanten van hooguit vijftien jaar) en er een gevangenis (nabij de Borchtpoort – de oude stadsomwalling - in de Mechelsestraat) op na.

.

* 1426
** Hubert van Eyck overlijdt tijdens het maken van het [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam Gods]].

.

* 1428
** [[Beleg van Orleans]]

.

* 1429
** De Franse baron [[Gilles de Rais]] en [[Jeanne d'Arc]] ontzetten Orléans

.

* 1430
** [[Christine de Pizan]] (°Ca. 1364/1365), een Franse schrijfster overlijdt. 
** Ca. 1430-1440: Geboorte [[Hans Memling]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1494).

.


'''♣ De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-6 Aflevering 6]'''

.

.

== ♣ 1431-1440 ==
[[Bestand:Retable de l'Agneau mystique.jpg|thumb|550px|♣ Het Lam Gods, opengeklapt.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=vmwMhjbThKg 1431]
* [[Jeanne d'Arc]] op de brandstapel.
* Jean Cambier, de wapenleverancier van de Bourgondische hertog [[Filips de Goede]], maakt en levert de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]], straks zal het wapen uit de mode zijn.

.

1432

.
[[Bestand:Lamgods closed.jpg|550px|thumb|Het gesloten Lam Gods. Enkel op belangrijke dagen en bij misvieringen gaan de panelen open. ♣ [[Jan van Eyck]] (ca. 1390-1441) realiseert zijn veelluikig altaarstuk [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|het Lam Gods]]. In 2016 focust een tentoonstelling in het Gentse [[Caermersklooster]] in het [[Patershol]] op dit schilderij met als titel 'Een wonderbaarlijke tuin'. Voor de gelegenheid leggen de samenstellers van de expo samen met UGent op de binnenkoer van het klooster een Van Eycktuintje aan. Van Eyk verwerkt 75 hyperrealistische planten en bomen in een weelderig natuurgetrouw decor. De planten komen vooral voor in de paradijstuin op het middenluik. Inspiratie komt uit de middeleeuwse modelboeken en uit de natuur. In 1428 reist Van Eyck in het kielzog van [[Filips de Goede]] naar Iberia waar hij zich buigt over de exotische planten. Jaren later duiken ze op in het Lam Gods: de dadelpalm, de vijgenboom, het onvermijdelijke vijgenblad, de cipres. Eva houdt een citroenhybride vast die de ademsappel symboliseert. Het is een kruising van citroen, limoen en pompelmoes. In haar kroon verwerkt Van Eyck meiklokjes en akelei, lelies en damastrozen. Bloemen zijn niet zomaar bloemen, ze hebben een medicinale of een symbolische betekenis. De eeuwig groene cipres en de madeliefjes verwijzen naar de eeuwigheid, lentebloeiers naar de verrijzenis en de middeleeuwse getallensymboliek komt tot uiting in het lelietje-van-dalen met zijn zeven blaadjes of de zeven smarten. Een blauw gemantelde man heeft een afgerukte olijftak in zijn hand: hij is klaar om (het geloof) te enten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PAUL VAN DEN BREMT &amp; HILDE VAN CROMBRUGGE. ''Een wonderbaarlijke tuin. Flora op het Lam Gods'', Provincie Oost-Vlaanderen, Gent, 2016.&lt;/ref&gt; Curieus is het menselijke schoonheidsstreven van Van Eyck. Is het de christelijke vrouwonvriendelijke moraal? Een weerspiegeling van een nieuw soortige schoonheid? Een esthetische oefening? Zijn naakte vrouwen geeft hij zoals andere gotische schilderijen een knolvormig lichaam en de mannen dat van een wortel. De voorbije oudheid en de komende Renaissance tonen voluptueuze vormen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In 1956 merkt de historicus Kenneth Clark dit op.&lt;/ref&gt; Gotische en Germaanse afbeeldingen tonen knolachtige dames en wortelachtige heren. De knolvormen zijn te vinden bij [[Rogier van der Weyden]]s' ''Laatste oordeel'' en in de ''Tuin der Lusten'' van Bosch. Net zoals de groente zijn ze bleek, weerloos en wekken ze lust op als schimmelkaas. Ze benadrukken een beschermd en onderdrukt leven als dat van groeten in de moestuin. Zijn Adam (mager en met korte benen) en Eva (een peervorm) zijn bleek en ongezond met uitgezakte buiken, alsof ze eeuwen als ondergrondse knol en wortel wachten tot iemand ze aan het daglicht blootstelt. Met Eva's uitgezakte bolle buik en daaronder haar hand die het vijgenblad achteloos onder haar schaamstreek laat zakken, beklemtoont Van Eyck een bos vol schaamhaar, de volste in de vroegmoderne Europese kunstgeschiedenis. [[Hans Memling]] schildert omstreeks 1485 zijn ''Triptiek van de aardse ijdelheid'' met zichtbare voor de schaamlippen. Het woord is zo gekozen dat schoonheid en schaamte soms synoniemen zijn.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=2LeQU4ML2lU&amp;feature=youtu.be '''♠ BEELDFRAGMENT I JAN VAN EYCK'''].

.

1433

.

* [[Gilles de Rais]] verspeelt zijn vermogen en stort zich in de [[alchemie]], [[magie]], en [[exorcisme]].

.

* 1434

.

* [[Jan van Eyck]] portretteert [[Arnolfini-bruiloft|Arnolfini]] en schildert zichzelf in een spiegel.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=jT7uN6Pj844&amp;feature=youtu.be '''♠ BEELDFRAGMENT II JAN VAN EYCK'''].

.

1435

.

* [[Leon Battista Alberti]] staat aan de wieg van de vernieuwingen in de vestingbouw en beschrijft het meetkundig [[Perspectief (meetkunde)|perspectief]].

.

1436

.

* Jan van Eyck realiseert de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]]. Het is een vroeg schilderij waarop een bril is afgebeeld.

.

1439

[[Bestand:Madonna_bij_de_fontein,_Jan_van_Eyck,_1439,_Koninklijk_Museum_voor_Schone_Kunsten_Antwerpen,_411.jpg|thumb|550px|De Madonna bij de fontein is het laatst gedateerde werk van Jan van Eyck. Maria staat op de voorgrond van een [[Hortus conclusus]] met een [[zodenbank]] omsloten door een rozenstruik. In een grasperk groeien bloemen en kruiden, rechts staat een koperen fontein met een leeuw en helder water. De elementen symboliseren Maria's maagdelijkheid en haar scheppingskracht van het leven. Op het centrale paneel van het [[Het Lam Gods (Gebroeders van Eyck)|Lam Gods]] is eveneens een fontein te zien. De rozen &quot;Rosa Mystica&quot; en irissen &quot;Lilium Convallis&quot; op de achtergrond verwijzen naar een andere naam voor Maria; die van &quot;Plantatio Rosae in [[Jericho (stad)|Jericho]]&quot;. Het kleine formaat wijst op privédevotie en -contemplatie. Van Eyck liet zich inspireren door de [[Byzantijnse schilderkunst|Byzantijnse]] Maria de Barmhartige, die haar wang zacht, lief en moederlijk naar het het kind beweegt.]]

.

* De [[Raad van Florence]] evacueert Oost-Europese geleerden.

.

* De kustvaart die de Middeleeuwer kenmerkt, krijgt concurrentie van het karveel. Op de terugreis van [[Guinee]] ondervinden de Portugezen zoveel tegenstroom en -wind dat ze experimenteren in de scheepsbouw. Het leidt tot de ontwikkeling van het [[Karveel (scheepstype)|karveel]]. Omwegen over lange afstand zijn niet langer een probleem: via de [[Azoren]] gaat het naar [[Lissabon]].

.

1440

.

* [[Gilles de Rais]] opgehangen voor de misdrijven die hij onder marteling bekent.

.

* In Kortrijk wonen iets meer dan 5.300 mensen (waaronder bijna 10% welgestelden, 45% ambachtslui en een onderlaag van 10%. De rest bestaat uit handarbeiders, stieldoeners, huismeiden...). Dit bevolkingsaantal houdt zeker een kwarteeuw aan, maar het aantal armen stijgt in deze periode tot bijna 20%. Ieper telt in 1440 ongeveer 2.500 inwoners. 

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Jan_van_Eyck_069.jpg|Madonna met kanunnik Joris van der Paele
File:Philip_the_good.jpg|Filips de Goede bestelt de Dulle Griet.
File:Dulle Griet 2014.JPG|Dulle Griet
File:Belgique - Gand - canon Dulle Griet - 01.jpg
File:Dulle Griet, by David Ryckaert III.jpg
File:Иллюстрация к статье «Бомбарда». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg
File:Groot Canon from Zuivelbrugstraat.jpg
File:Charles_the_Bold_1460.jpg|Karel de Stoute omstreeks 1460  door [[Rogier van der Weyden]].
File:Dulle_Griet,_by_Pieter_Brueghel_(I).jpg|Dulle Griet uit 1563 van [[Pieter Bruegel de Oude]]: een vrouw verpersoonlijkt het kwade, de oorlog, woede.
&lt;/gallery&gt;

.

{{Panorama|Gent - vrijdagmarkt.jpg|1000px|Panorama van de vrijdagmarkt}}

.

.

== 1441-1453 ==
[[Bestand:Hostel Dieu Beaune.jpg|thumb|550px|Het hospitaal van Beaune is een pronkstuk van de Vlaams-Bourgondische stijl en de laat-gotiek.]] 

* Zware [[ploeg (werktuig)|ploeg]] met wielen doet zijn intrede, net als...
* ... het [[Halster (paard)|paardenhalster]]

.

;1441
* [[Jan van Eyck]], wereldberoemd en vijftiger, overlijdt.

.

;1442
* 

.

;1443
* De schatrijke kanselier [[Nicolas Rolin]] sticht met zijn echtgenote Guigone de Salins het [[Hospices de Beaune]] als een liefdadigheidsinstelling en armenhospitaal in [[Bourgondië (hertogdom)|Bourgondië]]. 

.

;1444
* Het [[stadhuis van Brussel]] (sinds 1402) bouwt een 96 meter hoge toren bekroond met een vergulde aartsengel Michaël en draak.
* Geboorte van [[Donato Bramante]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1514). Hij wordt een bekend architect van de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome.

.

;1445
* Bourgondische artilleristen vuren met een monsterkanon op binnenvallende Turken. Een hoepelring breekt en toont de kwetsbaarheid van hun kanonnen.
* Geboorte van [[Sandro Botticelli]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1510)

.

;1446
*

.

;1447
* In [[Milaan (stad)|Milaan]] is het afgelopen met de [[Visconti (Milanees geslacht)|Visconti's]].
* Paus [[Paus Nicolaas V|Nicolaas V]] trekt in Rome de renaissancekunstenaars aan. 
* De Engelse vorst [[Hendrik V van Engeland|Hendrik V]] trekt de privileges van de [[Hanze]] in. Het leidt tot een oorlog tussen Engeland en de [[Hanzestad|Hanzesteden]].

.

* 1448

.

1449

.

1450
* De [[Sforza]]'s volgen de [[Visconti (Milanees geslacht)|Visconti's]] op. 

[[Bestand:Siege_constantinople_bnf_fr2691.jpg|thumb|550px|De val van Constantinopel (1453) door een zekere Jean Chartier.]]

.

1451
*

.

1452
*

.

1453
* [[Beleg en val van Constantinopel (1453)]]
* Einde van de [[honderdjarige oorlog]] die in 1337 uitbrak.

.

.

♣ '''PODCAST: DE BOURGONDIËRS MET BART VAN LOO - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-7 Aflevering 7]'''

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Sandro_Botticelli_083.jpg|Mogelijks zelfportret van Botticelli
Bestand:Sandro_Botticelli_069.jpg|Portret van jonge vrouw, Botticelli
Bestand:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|[[Geboorte van Venus]]
Bestand:Botticelli-primavera.jpg|De lente door Botticelli
File:Kerk als vesting.jpg|Onze Lievevrouwekerk Kortrijk
File:Ommuurde kerk.jpg|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Omwallingkerk.jpg|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Kortrijk 1580.jpg|thumb|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Sacramentstoren.jpg|De Sacramentstoren in de Sint-Maartenskerk in Kortrijk
File:Kortrijk_begijnhof.JPG|[[Begijnhof Kortrijk|Begijnhof Sint-Elisabeth in Kortrijk]]: bleekweide (links) en Onze-Lieve-Vrouwekerk op de achtergrond
File:Kortrijk_-_Sint-Maartenskerk_2.jpg|[[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)]]
File:Normannen.png|Let op Malta en blader naar het jaar 1565.
File:Le Mont St. Michel - panoramio.jpg
File:Mont_Saint-Michel_augustus_2015.jpg
File:France_location_map-Regions_and_departements-2016.svg
File:Mont_st_michel_aerial.jpg
File:209 of 'Description de l'abbaye du Mont Saint-Michel et de ses abords, précédée d'une notice historique. (With plates.)' (11267059973).jpg
File:Temple_mount.JPG|De tempelberg gaf zijn naam aan de [[Orde der Tempeliers]].
File:Oudekerkdelft2.jpg|Kerktoren Oude Kerk [[Delft]] 
File:635537_Gdańsk_Ratusz_Głównego_Miasta_wnętrza_01.JPG|Trap rechtsstadsraadhuis [[Gdańsk]]
File:Clockwise_ascent_-_geograph.org.uk_-_1426187.jpg|Spiltrap wijzerzin, kasteel van Usk. De spil en treden zijn één.
File:Spil,_spiltrap_Prinsenhof.jpg|Trap in wijzerzin, Prinsenhof, Delft.
File:Folio_25v_-_The_Garden_of_Eden.jpg|'''Het aards paradijs, Eden'''
File:Chroniques_de_Froissart_(15e_eeuw)_-_Slag_op_het_Beverhoutsveld.png|'''Slag op het Beverhoutsveld, 1382'''
File:Battle_of_Agincourt,_St._Alban%27s_Chronicle_by_Thomas_Walsingham.jpg|'''De slag bij Azincourt, 1415'''
File:The_siege_of_Ypres_(1383).png|Het [[Beleg van Ieper (1383)|beleg van Ieper]] in [[1383]].
File:Maison_de_Jeanne_a_Doremy.jpg
File:Statue_de_Jeanne_d%27Arc,_Basilique_Sainte-Jeanne-d%27Arc,_Paris.jpg
File:JoanOfArcLarge.jpeg
File:Lenepveu,_Jeanne_d%27Arc_au_siège_d%27Orléans.jpg|Jules Eugène Lenepveu schildert in 1886-1890 Het beleg van Orléans.
File:Gillesderais1835.jpg|Gilles de Rais
File:Jan_van_Eyck_069.jpg|Jan van Eyck schildert de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]] in 1436. Let op de bril die de kanunnik toont. Het is een vroege afbeelding van de bril.
File:Motte_Oostkapelle_Terra_Maris_Reconstructie_2011_05_29.jpg|Reconstructie van de [[Mottekasteel|motte]] van [[Oostkapelle]]
File:Bayeux_Tapestry_scene19_detail_Castle_Dinan.jpg
File:Gravensteengent22042008.JPG
File:Gravensteen widostraat.jpg
File:Gustave_Doré_-_Miguel_de_Cervantes_-_Don_Quixote_-_Part_1_-_Chapter_1_-_Plate_1_&quot;A_world_of_disorderly_notions,_picked_out_of_his_books,_crowded_into_his_imagination&quot;.jpg
File:Miguel_de_Cervantes_2.jpg
File:Hakenbuechse.png|Een haakbus was een vuurwapen dat van de 15e werd gebruikt als voorganger van het musket.
File:Stadhuisbrussel.jpg|Stadhuis Brussel, met de gotische toren uit [[1444]].
&lt;/gallery&gt;

.

= ♣ Een Middeleeuws besluit =

[[Bestand:Mariatal_Kirche_Stauder_Wandbild_07.jpg|thumb|550px|Let in de Hortus Conclusus op de verzegeling van de waterput, de levensboom, de Engel en Maria.]]

.

{{Cquote|'''Het klooster, hield Basilius de kinderen voor, 'is als een burcht die de godsvrucht cultiveert, zozeer dat God er wel wil wonen. Buiten de kloostermuren woekert het heidendom, zoals in de wouden de wolvenroedel regeert.' In de warme maanden nam Basilius zijn leerlingen mee naar buiten om hen te laten werken in de kloostertuin. Hij gaf hun onderricht over de geneeskrachtige kruiden die in deze herbularius werden gekweekt. Ook werkten de jongens op knieën in de moestuin en koolhof die net als de boomgaard buiten de ommuring lagen. Ze haalden hout uit nabijgelegen bossen, hielpen met het verweiden van de schapen op het brakke land, zetten strikken om hazen en konijnen te vangen of togen met kleine sleepnetten naar het Noordzeestrand om er krabben, garnalen of scharren te vangen. Op deze wijze werden ze voorbereid op een leven dat contemplatie en handenarbeid met elkaar verbond, volgens de regel die Benedictus van Nursia op schrift had gesteld.'''|[[Nico Dros]], ''Willem die Madoc maakte''}}

.

== De tuinmetafoor ==
♣ Niemand minder dan [[Gerrit Komrij]] stelt op een [[Huizingalezing]] (de lezing is genoemd naar de historicus die we bij het begin van dit hoofdstuk ontmoetten) vast dat in de godsdienst en bijgevolg in de samenleving de tuin een aparte plaats in neemt. Geen religie of samenleving zonder Paradijs, stelt Komrij. Het eerste wat de God van de joden en christenen doet is een tuin scheppen, de [[hof van Eden]]. Bij hun verdrijving uit dat Eden schrijft de bijbel niet over de vernietiging ervan, de mens blijft eeuwig zoekend, een verwijzing naar het nomadisme. De sedentatie brengt ons het woord 'paradijs' als het Oud-Iraanse / Perzische paridaeza. [[Etymologisch]] betekent het 'omheining' of ommuurde ruimte: de mens wordt sedentiar. De tuin valt dus samen met een streven naar veiligheid, intimiteit en welzijn. Jezus graf ligt in een tuin op [[Golgotha]], op dezelfde plaats als waar Adam begraven is. Zo schrijft Johannes: 'En daar was in de plaats waar hij gekruist was, een hof, en in den hof een nieuw graf, in hetwelk nog nooit iemand gelegd was geweest: aldaar dan leiden zij Jezus' (Joh. 19: 41-42). Bij de Romeinen en bij de Italiaanse villa's uit de renaissance staan grafmonumenten in de tuin: zo hield men contact met het verleden, je viel er als het ware over je voorouders. Wie kent tegenwoordig drie generaties voorvaders? Wie kent zijn vier overgrootmoeders? Ook de kerkhoven zijn tuinen. Toen in de achttiende en negentiende eeuw de verboden kwamen om rond de kerk te begraven, ontwikkelen de nieuwe begraafplaatsen zich tot tuinen. De tuin als omsloten ruimte dient niet alleen om te begraven. Minder bekend is dat de tuin een plaats is voor banketten. We denken aan [[Banket van de Fazant|het banket van de fasant]]. Ook het liefdesspel vindt zijn weg naar de tuin, de tuin der minne. Het is een plaats voor de heimelijke liefde, het parenspel in de Tuin der Minne of het smachten naar Gods liefde in de [[kloostertuin]]. Zo duikt het oeroude verbond tussen Eros en Thanatos in de tuin op. Wist de Lady of Bath in The [[Canterbury tales]] niet te zeggen dat er bij een geile mond een geile staart hoort? De tuin is een [[microkosmos]], een complete wereld én net zoals god, een autonome menselijke schepping. [[Voltaire]] wist het: had God de mens niet uitgevonden, dan had de mens God uitgevonden. De tuin spiegelt al eeuwenlang de maatschappij en haar spiritueel én rationeel bestel. 

== Hortus Conclusus ==
.

De Hortus Conclusus is een tuin als een middeleeuwse kuisheidsgordel, een maagdenvlies. Waren niet alle beroemde middeleeuwse vrouwen onbevlekt ontvangen? Maria in elk geval wel, net zoals haar moeder Sint-Anna. 

Op de stille zaterdag voor Pasen richten sommige kerken zich overdadig in met boomtakken, bloemen, gras en licht - het contrast met de soberheid van de voorafgaande veertig dagen is groot. De kerk transformeert tot een tuin die Gods schepping symboliseert. Op paasmorgen verschijnt de 'tuinman' om het afgesloten leven te openen. 

.

{{Cquote|'''♣ 1. Zie, gij zijt schoon, Mijn vriendin! zie, gij zijt schoon; uw ogen zijn duiven ogen tussen uw vlechten; uw haar is als een kudde geiten, die het gras van den berg Gileads afscheren. 2. Uw tanden zijn als een kudde schapen, die geschoren zijn, die uit de wasstede opkomen; die al te zamen tweelingen voortbrengen, en geen onder hen is jongeloos. 3. Uw lippen zijn als een scharlaken snoer, en uw spraak is liefelijk; de slaap uws hoofds is als een stuk van een granaatappel tussen uw vlechten. 4. Uw hals is als Davids toren, die gebouwd is tot ophanging van wapentuig, waar duizend rondassen aan hangen, altemaal zijnde schilden der helden. 5. Uw twee borsten zijn gelijk twee welpen, tweelingen van een ree, die onder de lelien weiden. 6. Totdat de dag aankomt, en de schaduwen vlieden, zal Ik gaan tot den mirreberg, en tot den wierookheuvel. 7. Geheel zijt gij schoon, Mijn vriendin, en er is geen gebrek aan u. 8. Bij Mij van den Libanon af, o bruid! kom bij Mij van den Libanon af; zie van den top van Amana, van den top van Senir en van Hermon, van de woningen der leeuwinnen, van de bergen der luipaarden. 9. Gij hebt Mij het hart genomen, Mijn zuster, o bruid! gij hebt Mij het hart genomen, met een van uw ogen, met een keten van uw hals. 10. Hoe schoon is uw uitnemende liefde, Mijn zuster, o bruid! hoeveel beter is uw uitnemende liefde dan wijn, en de reuk uwer olien dan alle specerijen! 11. Uw lippen, o bruid! druppen van honigzeem; honig en melk is onder uw tong, en de reuk uwer klederen is als de reuk van Libanon. 12. Mijn zuster, o bruid! gij zijt een besloten hof, een besloten wel, een verzegelde fontein. 13. Uw scheuten zijn een paradijs van granaatappelen, met edele vruchten, cyprus met nardus; 14. Nardus en saffraan, kalmus en kaneel, met allerlei bomen van wierook, mirre en aloe, mitsgaders alle voornaamste specerijen. 15. O fontein der hoven, put der levende wateren, die uit Libanon vloeien! 16. Ontwaak, noordenwind! en kom, Gij zuidenwind! doorwaai mijn hof, dat zijn specerijen uitvloeien. O, dat mijn Liefste tot Zijn hof kwame, en ate zijn edele vruchten!'''|שִׁיר הַשִּׁירִים&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Hooglied]]&lt;/ref&gt;}}


[[Bestand:Hortus_conclusum_Tapestry.jpg|thumb|1000px|Wandtapijt &quot;Hortus conclusus&quot; (de gesloten tuin) geweven in Bazel in 1554 behoort tot het Sarnen Benediktiner-Kollegium, Zwitserland.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=BLC8DjaZQ0I '''♣ BEELDFRAGMENT B. WYDOOGHE OVER DE HORTUS CONCLUSUS EN HET MAGISCH DENKEN''', 12 Min.]

.

{{Cquote|'''♣ Meisjes van Jeruzalem, ik bezweer jullie bij de gazellen, bij de hinden: dwing de liefde niet, je kunt haar niet wekken, niet voor zij het zelf wil. Hoor! Mijn lief! Kijk, daar komt hij aan! Hij springt over bergen, hij huppelt over heuvels als een gazel, als een jong hert, mijn lief. Mijn lief is van mij en ik ben van hem, van hem die graag tussen de lelies weidt. Zo gauw de avondwind komt, zo gauw de schaduwen vervagen, kom dan hierheen mijn lief, en wees een gazel, een jong hert op geurige bergen.'''|[[Hooglied]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Deze liefdesverklaring vergelijkt de geliefde met snelheid en vruchtbaarheid. Oude natuurvolkeren vereren herten omdat hun gewei op zonnestralen lijkt. De zon is een levensbrenger en het afwerpen van vacht en gewei is de overwinning op de dood. Een legende verhaalt hoe het hert met zijn gewei gifslangen uit de grond delft. Het hert eet zonder vrees want het water uit de bron des levens neutraliseert het gif. Het Middeleeuwse graalepos identificeert het hert met Christus. MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven'', Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 102.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:Besloten hofje, Anonieme Meester, Brabants, 16de eeuw, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, 5094.jpg|thumb|550px|Besloten hofje, [[Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen]]]]

== Besloten hofjes ==
Het lezen van het [[Hooglied]], brengt gelukzaligheid. Spreken ‘over’ de tekst is onmogelijk, alleen spreken ‘in’ de tekst kan. Voor de besloten hofjes geldt iets gelijkaardigs. Begrijpen kan alleen door erin te stappen. Omdat ze besloten en klein zijn, kan dat alleen met een toneeltruck waarbij een personage op de stadswal of in een toren klimt om te spreken over wat niet te tonen is omwille van de technische complexiteit, de seksualiteit of de gruwelijkheid. Homerus gebruikt de truck als hij Helena op de muur van Troje plaatst om de Griekse helden te beschrijven. Bij deze hofjes is Helena niet de woordvoerster maar de kunstenares [[Berlinde De Bruyckere]]: ‘Mijn ogen, mijn gedachten zijn wispelturig wanneer ik naar een Besloten Hofje kijk. Ik heb geen vat op het volledige verhaal, vaak zie ik veel verhalen door elkaar. Ik verlies mezelf in de details, in de passie waarmee ze zijn gemaakt. Ik probeer hun geheim te ontrafelen. Bovenal voel ik de vertaling van het Hooglied; vleselijk verlangen gesublimeerd in rijke druiventrossen, weelderige gouden en andere kleurrijke bloemen, bloeiende planten waarin stampers en meeldraden zichtbaar worden en rijpe zaden die openbarsten alsof ze ejaculeren. Dit is wat ik zie. Eigenlijk kijken we naar devoot vrouwelijk handwerk, polychrome beelden en ander ambachtswerk. Deze veelheid aan materialen en technieken verbloemen een verborgen verlangen dat mij nieuwsgierig maakt.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Berlinde De Bruyckere. Geciteerd in: ''It almost seemed a lily. [[Berlinde De Bruyckere]] in dialoog met de Mechelse Besloten Hofjes''. In: ''Museum [[Hof van Busleyden]]'', Mechelen 15.12.2018-12.05.2019.&lt;/ref&gt;

== Tuinieren met de geest ==
Een ondiepe houten bak met wat figuurtjes, devotionele decoratie in een tuindecor. Kenmerken die doen denken aan een rariteitenkabinet. Tegenwoordig zou het mixed media heten. In werkelijkheid zijn het gemonteerde schrijnen die het Mechelse Onze-Lieve-Vrouwegasthuis een half millennium koestert. Een besloten hof is een Hortus Conclusus in miniatuur. Wilde woeker en bloeiende bloemen verwijzen naar het Paradijs. Sommige symbolen komen terug: de eenhoorn, druiventrossen, het Agnus Dei… Een laag hek en een poortje sluiten de tuin af. De besloten hofjes zijn te vinden in Antwerpen, Balen, Bergen, Brecht Brugge, Diest, Geel, Mechelen, Melsbroek, Namen, Herentals en Tongerlo, in Arras in Frankrijk en op diverse plaatsen in Duitsland. De meest coherente verzameling is de Mechelse. Zeven schrijnen van de Augustinessen overleefden de beeldenstorm en de Franse Revolutie. Samen zijn ze een oefening in materieel tuinieren met kleurrijke stoffen, gouddraad, zijde en metaal, glas en perkament, met relieken, medaillons, menselijke botmateriaal, sculpturen, wassen zegels, insignes. Samen zijn ze een oefening in geestelijk tuinieren met herinneringen aan bedevaarten, gesprekken en gezangen in een tuin die herhaaldelijk te verrijken is. Deze intimistische versmelting van verfijnde werkjes en weetjes vervormen de tegenstelling tussen hoge, mannelijke kunst en de vrouwelijke huisvlijt tot een verrassende tussenruimte. In een getuigenis uit 1455 schenkt een man zijn ‘tuin versierd met zijden bloemen’ als erfenis aan een jonkvrouw. De hofjes hebben hun hoogtepunt in de vijftiende en zestiende eeuw, tot aan de vooravond van het Concilie van Trente. Zowel geestelijken als leken, mannen als vrouwen, ambachtslui, adel als burgerij zijn bewonderaars, makers en aanbidders. Voelen ze de bui hangen? Dat het Concilie deze miniatuur die perfect past in de persoonlijke thuisdevotie zal verbieden?&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Voor een gedetailleerd overzicht van de Middeleeuwse tuin, zie vooral: JELLE BREUKER. ''Middeleeuwse Franse tuinen. Hun geschiedenis, hun hedendaagse staat,'' ASPEKt, Soesterberg, 2011. Bibliotheek Roeselare.&lt;/ref&gt;

== De eenhoorn ==
Het Mechelse hofje met de jacht op de eenhoorn getuigt hoe Maria het dier temt en zuivert van het zondige gif. Sinds Plinius de Oudere is geweten dat de eenhoorn uit India uiterst wild en niet te vangen is. Isodorus van Sevilla (560-636) weet dat de maagdelijke schoot het dier tam maakt. Het legt er zijn hoofd en slaapt in. Hadewijch interpreteert dit in haar dertiende-eeuwse Mengeldichten als een wijze om god te vangen. Het hofje omschrijft Maria’s maagdelijkheid als ‘een tuin die overvloeit van alle heerlijkheden en van vele kostbaarheden, nooit door enige smetten aangeraakt, die de herstelde bloem voortbrengt van genade.’ Die bloem staat voor het Christuskind. Het hofje legt de relatie tussen de maagd en de verlossing. Zij toont de toegang tot het paradijs, niet het paradijs met de zondeval, maar het paradijs na het einde der tijden: het nieuwe Jerusalem. En hoe dat er uitziet, blijft verborgen tenzij voor de aandachtige kijker. Wie de hofjes goed bekijkt, ziet het ruitmotief als basis. Het raster vol ruiten duikt al vroeg op in de Byzantijnse kunst en staat voor controle en orde, aanwezigheid en afwezigheid, volle en lege ruimten. De rastervormige ruimte gaat samen met de disciplinaire maatschappij en weerspiegelt zich in geweven stoffen, sluiers, kledij, gordijnen en het heilig weefsel dat tegelijk vangnet en membraan is. Het vangnet laat niemand verloren gaan en het membraam onttrekt het goddelijke geheim en het creatieproces aan het oog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANNAH ITERBEKE. ''De Besloten Hofjes in primaire bronnen: de productie en receptie herbekeken''; ROB FAESEN. ''De nieuwe paradijstuin en de eenhoorn''; BARBARA BAERT. ''Groeien, maken, betekenen, met speciale aandacht voor de paperollen''. In: LIEVE WATTEEUW &amp; HANNAH ITERBEKE (Eds.). ''De Besloten Hofjes van Mechelen, Laatmiddeleeuwse paradijstuinen ontrafeld'', Hannibal, sp. 2018, p. 22, p. 66, p. 76-77, p. 83-87. P. VANDENBROECK. ''Hooglied. De beeldwereld van religieuze vrouwen in de zuidelijke Nederlanden, vanaf de 13de eeuw'', In: ''Tentoonstellingscatalogus'', Paleis voor Schone Kunsten Brussel, Snoeck-Ducaju &amp; Zoon, Gent, 1994, 91-104.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Bestand:Besloten Hofje met H Elisabeth, Ursula en Catharina - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met H. Elisabeth, Ursula en Catharina
Bestand:Besloten Hofje met Madonna - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met [[Maria (moeder van Jezus)|Madonna]]
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met [[Golgotha|Calvarie]]
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie H. Maagd en Johannes de Doper - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met Calvarie, H. Maagd en [[Johannes de Doper]]
Bestand:Besloten Hofje met H. Augustinus, Anna-te-Drieën en Maria en Kind - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met H. [[Augustinus van Hippo|Augustinus]], [[Anna te Drieën]] en Maria en Kind
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie en jacht op de eenhoorn - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met Calvarie en jacht op de [[eenhoorn (fabeldier)|eenhoorn]]
&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

= Examen =

.

;A-Vragen

.

(S&amp;V).Akko, alchemie, Begijnhof, begijn, begarde, belfort, Boudewijn met de IJzeren arm, Boudewijn IX, broeltorens, Broelmuseum, Carcassonne, draaitrap, eros, ex voto, feodaliteit, Gilles de Rais, gotiek, Gulden Sporenslag, Groeningemuseum, Guido Gezelle, Gwijde van Dampierre, Heilige Barbara, Heilige Katharina, Heilige Graal, Herfsttij der Middeleeuwen, honderdjarige oorlog, horigheid, Hortus Conclusus, hospitaalridders, Huizingalezing, Johanna &amp; Margaretha van Constantinopel, Jeanne D'Ark, Johan Huizinga, kalender, kampstraat (Pottelberg), katafalk, Karel van Mander, kruistocht, lakenhalle, magisch wereldbeeld, Middeleeuws Kortrijk, Mont Saint Michel, Noormannen, Normandië, Onze Lieve Vrouwekerk, Onze Lieve Vrouwenhospitaal, Romaanse bouwkunst, ronde tafel, Sint-Maartenskerk, Sint-Maarten, slag bij Westrozebeke (1382), stadsomwalling, stadspoort, symbolisch denken, stadsrechten, tanatos, de valse Boudewijn.

.

.

;B-Vragen

.

* (S&amp;V).Hoe is een kerk georiënteerd en waarom? Vergelijk de Kortrijkse Sint-Maartenskerk met de Onze-Lieve-Vrouwekerk.

.

* (S&amp;V).Wat is het verschil tussen een begijn en een non. Wie was Marcella Pattyn? Wat is een begarde?

.

* (S&amp;V).In de Vlaamse archieven is van de pest nauwelijks een spoor. Ontsnapte het dichtbevolkte Vlaanderen aan de Zwarte dood?

.

* (S&amp;V).Periodiseer en karakteriseer 'de Middeleeuwen': beginjaren en eindjaren, wat kenmerkt de periode? 

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Beleg en val van Constantinopel; 2. Eerste Kruistocht, 3. Guldensporenslag, 4. Maarten Luther, 5. Miguel de Cervantes schrijft Don Quichote, 6. Ontdekking van Amerika.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Boekdrukkunst, 2. Christoffel Columbus, 3. De Stijgbeugel (voetsteun), een Chineese uitvinding bereikt Europa, 4. De islam ontstaat, 5. Edict van Milaan, 6. Oudste bronnen over buskruit.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde: 1. Keizer Karel V, 2. Gilles de Rais verspeelt zijn vermogen en stort zich in de alchemie, 3. Guldensporenslag, 4. Val van het West-Romeinse Rijk, 5. Val Oost-Romeinse rijk, 6. Franse Revolutie.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Jan van Berry bestelt Les Très Riches Heures du duc de Berry, 2. Karel de Grote, 3. Protestantisme, 4. Eerste Wereldoorlog, 5. Onafhankelijkheid van Amerika, 6. Vietnamoorlog. 

.

.

;C-Vragen

.

* (V).Wat bedoelde Johan Huizinga toen hij in 1919 schreef over de wereld vijf eeuwen jonger dan zijn tijd en het leven scherpe vormen had? 'Tusschen leed en vreugde, tusschen rampen en geluk scheen de afstand grooter dan voor ons (...). De groote dingen: de geboorte, het huwelijk, het sterven, stonden door het sacrament in den glans van het mysterie. Maar ook de geringer gevallen: een reis, een arbeid, een bezoek, waren begeleid door duizend zegens, ceremonies, spreuken, omgangsvormen.' Gebruik de taboewoorden in je antwoord: Eros, Thanatos, en kakafonie en [https://www.youtube.com/watch?v=pMoSoXKimUU beluister hier een aanzet tot het antwoord].

.

* (S&amp;V).Toon aan hoe de Hortus Conclusus een typisch Middeleeuwse tuin is en hoe we het denken van 'de' Middeleeuwer erin herkennen. Gebruik het grondplan van de tuin, de okkernoot, rode en witte rozen, de eenhoorn en de evangelies in je antwoord.

.

* (S&amp;V).Hoe zou je de Middeleeuwen periodiseren? Duizend jaar laten zich niet snel behappen. Schets behalve de begin en de eindperiode ook de onderscheiden deelperiodes.

.

* (S&amp;V).Bespreek het onderscheid tussen Romaanse en Gotische kunst, periodiseer en geef voorbeelden.

.

.

= Bronnen =</text>
      <sha1>kmkok9o0sag9bch9agzl6ro1acchu64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel7a</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46786</id>
    <revision>
      <id>431250</id>
      <parentid>431231</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T12:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Lintfouten: Koppelingen in koppelingen</comment>
      <origin>431250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63871" sha1="69eeq5sqjbdbpabe5lfc6qcs8fzi17o" xml:space="preserve">[[Bestand:John_William_Waterhouse_-_Echo_and_Narcissus_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|♣ 'In oude mythes veranderen mensen in vogels, dieren, bomen, bloemen, rivieren. Onze band met de natuur was toen sterk genoeg om dat normaal te vinden' zegt [[Richard Powers]], een Silicon Valley-boy, bezeten van hightech en wetenschap. 'Nu zijn we plantenblind. We zien enkel wat op ons lijkt.' De [[Prerafaëlieten|prerafaëlitische]] 'Echo and Narcissus' van [[John William Waterhouse]] (1849–1917) uit 1903 toont de op zichzelf verliefde en beeldschone jongeling, Narcissus. Het werk is te zien in [[Liverpool]] en komt tot stand in de jaren waarin [[Sigmund Freud]] zijn psychoanalyse ontwikkelt. Kort na dit schilderij, in 1910 en in 1914 publiceert Freud zijn idee over de [[narcist]] die hij typeert als 'gepreoccupeerd met zichzelf', vol grootheidswaan, hunkerend naar bewondering en een gebrek aan [[empathie]]. De [[narcis]], de paasbloem, haalt haar naam uit de [[Griekse mythologie]]. Als Narcissus zichzelf spiegelt in het water, blijft hij er zichzelf bewonderen: zijn eigen krullend haar, zijn eigen ronde gezicht, zijn eigen heldere ogen, zijn eigen de ranke hals. Hij is vol van zichzelf, zijn uitstraling en zijn zijn. Als hij vooroverbuigt om zichzelf te kussen, rimpelt het wateroppervlak en verdwijnt zijn spiegelbeeld, telkens opnieuw. Narcissus is onbereikbaar voor zichzelf en raakt zittend ziek van verdriet. In het ene verhaal verdrinkt hij, toen hij te ver vooroverbuigt in een ultieme poging zichzelf te kussen, in een ander verhaal sterf hij van liefdesverdriet. Hij eet noch drinkt en kwijnt treurend weg. En in een derde verhaal is er de nimf [[Echo en Narcissus|Echo]] die tot haar eigen woede zijn aandacht niet krijgt. Echo - verliefd op Narcissus - roept herhaaldelijk zijn naam, Narcissus wil niet horen, is enkel met zichzelf bezig. Uit woede betovert zeg hem in een bloem, de Narcis, een bloem die van nature graag aan de waterkant groeit en een hangend hoofdje toont voor ze [[Verwelkingsziekte|verwelkt]]. De mythe van Narcissus is niet de enige waarin de held of zijn bloed verandert in een bloem. De [[Hyacinthus (geslacht)|hyacint]], de [[Paeonia|pioenroos]], het [[Ridderspoor (Consolida)|ridderspoor]] en de [[anemoon]] kennen een vergelijkbare oorsprong. De tuin van [[Narcissus (mythologie)|Narcissus]] staat symbool voor een maatschappijtype waarin [[decadentisme]], [[symbolisme]] en [[estheticisme]] centraal staan. Dit [[Fin de siècle]] dat geperiodiseerd wordt van 1890 tot en met de Eerste Wereldoorlog kreeg veel etiketten: in de schilderkunst duikt het [[Naturalisme (schilderkunst)|naturalisme]] op, het is een periode vol levensmoeheid, [[cultuurpessimisme]], moreel verval, onzekerheid, zwaarmoedigheid... Er is een intense aandacht voor de [[Middeleeuwen]] en de [[Mysticus|mystici]], de [[alchemie]] en [[Sadisme|sadistische]] [[Toveren|toverpraktijken]]. De tuin wordt hun vluchtoord zonder behoefte aan een verheven ideaal of een diepe overtuiging zoals het [[liberalisme]] of het [[socialisme]]. De maakbaarheid van de wereld is geen optie meer. Hoogstens een redden wat er te redden valt. In Scandinavië ontstaan rond 1890 openluchtmusea vergelijkbaar met het Limburgse Bokrijk (1953): [[Skansen]] (1891) bij Stockholm, [[Norsk Folkemuseum]] (1894) in [[Bygdøy]] bij Oslo en [[Maihaugen]] (1904) bij Lillehammer en het [[Frilandsmuseet]] (1897) in Lyngby bij Kopenhagen. De hoofdzaak is het leven zo aangenaam mogelijk te maken, door een sierlijke omgeving waarin kunst en wetenschap, cultuur en natuur in één geordende, esthetische kosmos zijn. De tuin is geen paradijs 'voor de genot zoekende [[homo ludens]]', maar een plaats om 'zelfbewust en gedisciplineerd' schoonheid en nut te ontlenen aan de natuur. [[Decadenten]] halen hun neus op voor de sociale realiteit en creëren een plaats waar de uitverkorenen zich zonder inspanning en zich voornaam terugtrekken. De Tuin van Narcissus laat hen vluchten uit het leven in de kunstmatigheid, zonder nut en functie, in volmaakt contrast tot de sociaal-utopische tuin. Alleen de dood en de schoonheid wachten. En misschien vindt daar, in de associatie met narcisgeur, de betekenis van de narcis haar oorsprong. In de tuin ruiken ze lekker en zijn ze mooi, een bosje in huis is dat al veel minder het geval en doet denken aan een lijk in ontbinding.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Dat heeft te maken met een stof die veel bloemen afscheiden: [[Indool]], gebruikt bij het maken van parfums. In kleine concentraties vinden de meeste mensen dit een prettige geur, in hoge hoeveelheden is het weerzinwekkend en doet het denken aan stront of balsemvloeistof die de houdbaarheid van het dode lichaam verlengen.&lt;/ref&gt;]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK 7: DRIE DOLLE DECENNIA'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1890-1918'''&lt;/span&gt;

.

'''&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;Hoofdstuk 7 bestaat uit twee delen. Het eerste deel gaat over het Fin de Siècle. Het tweede deel gaat [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel7b|over de Eerste Wereldoorlog]].&lt;/span&gt;''' 

.

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL I_HET FIN DE SIECLE (1890-1900) &amp; DE BELLE EPOQUE (1901-1414)'''&lt;/span&gt;

.

.

{{Cquote|'''Voor wie naar vaste waarheden en bevestiging zoekt, is geschiedenis geen geschikte plek. De geschiedenis verkeert in een constante staat van zelfonderzoek. Een definitieve historische waarheid bestaat niet. Alleen wie totalitair denkt, beweert haar in pacht te hebben.'''|[[Johan Op de Beeck]] in: ''Leopold II, Het hele verhaal''.}}

.

[https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/20ste-eeuw-206766301 '''♠ Klik hier voor de PowerPoint die bij deze les hoort.''']

.

[https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken#Waar_halen_de_pessimisten_hun_inspiratie? '''♥ Het fin de siècle kwam reeds hier in de cursus aan bod.''']

.

'''In tegenstelling tot het [[optimisme]] van de [[negentiende eeuw]] waarbij [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] op de eerste plaats staat, ontstaat in het veiligheidsdenken, in het welzijnswerk en in de algemene cultuur onder intellectuelen een [[pessimisme]] in de periode 1890-1914. De dreiging van de eindtijd en de fatale dreiging countert het verlichtingsoptimisme, het positivisme en de industriële, wetenschappelijke ontdekkingen. In kunstenaarsmilieus en onder de intelligentsia rijpt het gevoel dat het optimisme van de [[Franse Revolutie]] - dat in de negentiende eeuw gestalte kreeg in het [[Liberalisme]], het [[Socialisme]] en het [[Katholicisme]] - tot niets leidde en dat de wereld afstevent op een [[einde der tijden]]. De roesmiddelen [[Opium]] en [[absint]] zijn erg populair en de technologische ontwikkelingen hebben allen een keerzijde: kinderen lopen onder auto's, de onzinkbare [[Titanic (schip, 1912)|Titanic]] haalt de kranten. Dat pessimisme is paradoxaal, want net nu merken sommige Belgische arbeiders een relatieve verbetering van hun levensstandaard. Hun mobiliteit is sinds 1869 toegenomen dankzij goedkopere treinabonnementen, de wet op de openbare onderstand uit 1891 en het [[algemeen meervoudig stemrecht]] van 1893 zijn emancipatorische stapjes. Zelfs de oude [[Friedrich Engels]] merkt in 1892 (hij is 72), in een nieuw voorwoord van een boek dat hij een halve eeuw eerder schreef, dat 'de herhaaldelijke bezoekingen van cholera, tyfus, pokken en andere epidemieën de Britse bourgeoisie de dwingende noodzaak inscherpten om de steden gezond te maken.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geciteerd in RICHARD SENNETT, ''Stadsleven'', p. 36.&lt;/ref&gt; De misstanden van een halve eeuw eerder lijken hem 'opgeheven' of minstens 'onopvallend.' Engels is buitengewoon optimistisch als hij dit schrijft. In Vlaanderen staat een furieuze Adolf Daens te prediken...'''

.

'''De initiatieven van priester [[Adolf Daens]] (intussen een vijftiger) onderstrepen dat de noden hoog blijven onder de kwetsbare bevolking. Feiten wijzen daarop. In 1892 staken de Franse arbeiders 261 keer en wordt [[Ellis Island]] de plek waar alle immigranten de Verenigde Staten binnenkomen. De Europese emigratie is ongezien. Europa lijkt terminaal, als een patiënt die van zijn arts te horen krijgt dat hij slechts enkele dagen te leven heeft. Zo hoeft het niet te verwonderen dat het [[decadentisme]] en het [[symbolisme]] met de dood van [[Vincent van Gogh]] in 1890 zijn intrede doet. Omstreeks dat jaar zet [[André Antoine]] (1858-1943) met meer succes dan zijn voorganger [[Emile Zola]] het naturalistisch theater op de kaart. In 1887 geeft hij zijn arbeidersbestaan op om theater te maken dat inspiratie vindt bij Zola, [[Victor Hugo]], het [[positivisme]] van [[Auguste Comte]] en [[Hippolyte Taine|Taines]] inspirerende lessen in L'Histoire de l'Art. Ook de ''Paradoxe sur le comédien'' van de verlichte [[Denis Diderot]] is een (paradoxale) inspiratiebron voor het sociale theater waarin Antoine de dagdagelijkse ellende ensceneert.'''

.

'''In de Europese architectuur doet de [[Art Nouveau]] zijn intrede. De stijl krijgt naar gelang het gebied waarin die zich ontwikkelt een andere naam. Duitsland spreekt over de [[Jugendstil]], Oostenrijk over de [[Wiener Secession]], Italië heeft het over de Liberty, Spanje over de [[Modernismo]]. De Glasgow style of de [[Arts and crafts|Arts and crafts movement]] is de benaming van de beweging in Engeland en in de V.S. Het is een reactie op het industriële consumentisme en haar idealen en zet eenvoudig traditioneel vakmanschap centraal. De vroege beweging is te associëren met het estheticisme dat pleit voor 'kunst om de kunst.' Schilderkunst, architectuur en de literatuur hebben genoeg van de [[Romantiek (schilderkunst)|romantiek]] en het [[classicisme]]. Het [[Realisme (kunststroming)|realisme]] dat na de revolutie van 1848 zijn intrede doet gaat nu over in een [[Naturalisme (schilderkunst)|naturalisme]].'''

.

'''In het zwaarmoedige Europa gaat de zon vaker onder dan elders. Twijfel, degressie, angststoornissen, zwartgalligheid, spleen... lijken epidemisch. Het pessimisme is hier geen modegril en gaat terug op een eeuwenoude traditie. De publicatie van [[Edward Gibbon]]s ''Verval en ondergang van het Romeinse Rijk'' dat aan de vooravond van de Franse Revolutie verschijnt brengt het onder woorden. De Britse historicus vermijdt het woord 'opkomst' en zoekt gelijkenissen tussen de parallellen tussen het Romeinse keizerrijk en het Ancien Regime. Zelfs Descartes is als eeuwige twijfelaar een inspiratiebron met de twijfel als laatste redmiddel. 'Het kan dat ik me vergis en dat ik koper en glas neem voor goud en diamanten' schrijft hij in zijn ''[[Verhandeling over de methode|Discours de la methode]]'' in 1637. Andere inspirators voor het [[fin de siecle]] zijn onder meer de dandy's (noem ze de Instagrammers en influencers van vandaag): [[Thomas Mann]]'s ''De Buddenbrooks'', [[Edgar Allan Poe]]'s en [[Charles Baudelaire]]'s verhalen, de gynaecoloog en chirurg [[Samuel Pozzi]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JULIAN BARNES, vertaald door Ronald Vlek. ''De man in de rode mantel.'' Atlas, 2019.&lt;/ref&gt; De malaise die de industrie, de wetenschap en de democratie veroorzaken, populariseert het ondergangsdenken met de Revolutie van 1789 als universeel symbool van radicale verandering. De verliezers die de revolutie overleefden, kampten met fantoompijn en een geamputeerde cultuur. [[François René de Chateaubriand]] (1768–1848) heeft het er over in zijn ''Memoires van over het graf'' uit 1848. Dat pessimisme en decadentisme kenmerkt zich door het streven naar het schone en de nostalgie naar een onbezoedeld verleden enerzijds (de [[Belle époque]]) en de omgang, een vermeend tekort aan levenskracht en het daar uit volgend geflirt met de dood anderzijds. In die degeneratiesfeer floreert de pseudowetenschap. [[Charles Baudelaire]] (1821-1867) is vol lof over het [[Franz Anton Mesmer|mesmerisme]] en [[Arthur de Gobineau]] (1816-1882) charmeert [[Richard Wagner]] (1813-1883) met het [[Samenleving/Racisme|racisme]]. Deze koortsachtige tijd is op hol geslagen, hectisch, hysterisch en instabiel, vol van schandalen en verder, crises en nationale angst. Ongelijk krijgen de decadenten niet. In 1914 slaat het symbolische noodlot definitief toe. De ontgoocheling, de rusteloosheid en de twijfels vulden een stuwmeer en nu breekt de dam. De welvarende samenleving - waar demografische druk en de brede armoedekloof een bewust in stand gehouden systeemfouten zijn - schiet zichzelf aan flarden als decadentiehoogtepunt. Misschien is het mooi om die periode niet te laten eindigen in de loopgraven maar met de bouw van de de [[Menenpoort]] in [[Ieper]] (als poort naar het hiernamaals), de [[IJzertoren]] in [[Diksmuide]] (dat een gigantische soldaten-grafzerk symboliseert) of met het [[Koning Albert I-monument|Albertmonument]] in [[Nieuwpoort (België)|Nieuwpoort]] dat de kroon van de overleden vorst voorstelt nadat hij na de oorlog bij de rotsen in [[Marche-les-Dames]] aan zijn eind kwam.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;COR HERMANS. ''De uitgewiste horizon. Europa’s obsessie met cultureel verval 1835-1914,'' Boom, 2023.&lt;/ref&gt;'''

.

.

= DE EEUW LOOPT TEN EINDE: HET FIN DE SIECLE =

{{Cquote|♣ '''Kijk hoe ‘s avonds, als de zon ondergaat, de ene na de andere bloem zich sluit: iets onheilspellends bekruipt je dan, een gevoel van raadselachtige angst voor dit blinde, dromerige, aan de aarde gebonden bestaan. Het stomme bos, de zwijgende velden, die struik en die twijg roeren zich niet; het is de wind die ermee speelt. Alleen de kleine mug is vrij ; zij danst nog in het avondlicht, zij gaat waar ze wil.'''|[[Oswald Spengler]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;OSWALD SPENGLER, vertaald door Mark Wildschut. ''De ondergang van het avondland. Schets van een morfologie van de wereldgeschiedenis'', deel II, Boom, Amsterdam, 2017, p. 9.&lt;/ref&gt;}}

.

== 1890 ==
[[Bestand:VanGogh_1887_Selbstbildnis.jpg|thumb|550px|Over het parcours van Van Gogh. In te vullen.]]

.

* [[Vincent van Gogh]] pleegt [[zelfmoord]].

.

* [[Sioux|Sioux-indianen]] afgeslacht bij [[Wounded Knee (South Dakota)|Wounded Knee]].

.

* [[Adolf Daens]] streeft naar [https://www.youtube.com/watch?v=eWZl_9FLrDE gerechtigheid in Aalst].

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:ArthurConanDoyle_AStudyInScarlet_annual.jpg|De 27jarige [[Arthur Conan Doyle]] schrijft in 1887 '[[Een studie in rood]]'. In 1888 verschijnt het in boekvorm. [[Sherlock Holmes]] is geïntroduceerd.
Bestand:MaryJaneKelly Ripper.jpg|Mary Jane Kelly, verminkt door J.T.R.
Bestand:Wilhelm_II_of_Germany.jpg|Wilhelm II van Duitsland
Bestand:Vincent_Willem_van_Gogh_-_Cafe_Terrace_at_Night_(Yorck).jpg|Vincent van Gogh
Bestand:Bicycling-ca1887-bigwheelers.jpg|De [[hoge bie]] is stilaan uit de mode
Bestand:Alvin_Langdon_Coburn-Rodin.jpg|Rodin, gefotografeerd door [[Alvin Langdon Coburn]] in 1908.
Bestand:Burgers_van_calaisorigineel.jpg|Burgers van Calais.
Bestand:Emile Claus.Schilderend.JPG|Emile Claus, schilderend langs de Leie nabij Villa Zonneschijn, Astene
Bestand:Emile Claus.Bietenoogst.JPG|''Bietenoogst'', (1890)
File:Van_Gogh_-_Gartenlokal_&quot;La_Guinguette&quot;_auf_dem_Montmartre.jpg|Terrace of a Cafe on Montmartre (La Guinguette), 1886
File:Vincent_van_Gogh_-_Windmills_on_Montmartre_-_Google_Art_Project.jpg|Le Moulin de Blute-Fin 1886
File:Van_Gogh_-_Le_Moulin_de_la_Galette.jpeg|Le Moulin de la Galette, Montmartre 1886
File:Vincent_van_Gogh_-_De_heuvel_van_Montmartre_met_steengroeve_-_Google_Art_Project.jpg|The Hill of Montmartre with Stone Quarry 1886
File:De_heuvel_van_Montmartre_met_steengroeve_-_s0012V1962_-_Van_Gogh_Museum.jpg|The Hill of Montmartre with Quarry 1886 Van Gogh Museum, Amsterdam (F230)
File:Van_Gogh_-_Blick_auf_Montmartre_mit_Mühlen.jpeg|The Hill of Montmartre also View of Montmartre with Windmills 1886
File:Vincent_van_Gogh_-_Montmartre-_achter_de_Moulin_de_la_Galette_-_Google_Art_Project.jpg|Vegetable Gardens in Montmartre: La Butte Montmartre 1887
File:Vincent_van_Gogh_-_Montmartre-_molens_en_moestuinen_-_Google_Art_Project.jpg|Vegetable Gardens in Montmartre: La Butte Montmartre 1887
File:Vincent_Willem_van_Gogh_045.jpg|Vegetable Gardens in Montmartre: La Butte Montmartre 1887
Bestand:Vincent Willem van Gogh 128.jpg|''Vaas met twaalf zonnebloemen''&lt;br&gt;(Arles, augustus 1888)&lt;br&gt;[[Neue Pinakothek]], München, Duitsland
Bestand:Vincent Willem van Gogh 127.jpg|''Vaas met vijftien zonnebloemen''&lt;br&gt;(Arles, augustus 1888)&lt;br&gt;[[National Gallery (Londen)|National Gallery]], London, Groot-Brittannië
Bestand:Van Gogh Vase with Three Sunflowers.jpg|''Vaas met drie zonnebloemen''&lt;br&gt;(Arles, augustus 1888)&lt;br&gt;Privécollectie, Verenigde Staten
Bestand:Van Gogh Vase with Six Sunflowers.jpg|''Vaas met vijf zonnebloemen''&lt;br&gt;(Arles, augustus 1888)&lt;br&gt;Vernietigd bij een brand in de [[Tweede Wereldoorlog]] op 6 augustus 1945. [https://www.vggallery.com/painting/p_0459.htm]
Bestand:Zonnebloemen - s0031V1962 - Van Gogh Museum.jpg|''Vaas met vijftien zonnebloemen''&lt;br&gt;(Arles, januari, 1889)&lt;br&gt;[[Van Gogh Museum]], Amsterdam, Nederland
Bestand:Van Gogh Vase with Fifteen Sunflowers.jpg|''Vaas met vijftien zonnebloemen''&lt;br&gt;(Arles, januari 1889)&lt;br&gt;[[Sompo Japan Museum of Art]], Tokio, Japan
Bestand:Van Gogh Twelve Sunflowers.jpg|''Vaas met twaalf zonnebloemen''&lt;br&gt;(Arles, januari 1889)&lt;br&gt;[[Philadelphia Museum of Art]], Philadelphia, Verenigde Staten.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== 1891 ==
[[Bestand:Ferenczy, Károly - Gardeners (1891).jpg|550px|thumb|Károly Ferenczy (1862–1917) schildert zijn ''Tuinmannen'' in 1891 (hoogte: 134,5 cm; breedte: 155 cm). Zijn compositie, belichting, kleuren en details zijn naturalistisch. De beperkte ruimte toont een oude en een jonge tuinman met lichte en donkere kleuren. Ferenczy maakte twee compositiestudies als voorbereiding. &quot;Gardeners&quot; is een vroeg werk en toont de vaardigheden van een kunstenaar aan het begin van zijn carrière.]]

.

* Start werken aan de [[Trans-Siberische spoorlijn]]. Deeltrajecten worden tussen 1896 en 1900 opgeleverd.

.

* De hoogste kerkelijke autoriteit neemt met de [[encycliek]] [[Rerum Novarum]] een ‘voorzichtig en diplomatisch’ standpunt in, inzake de [[sociale kwestie]]. De paus formuleert voor de arbeidersklasse een sociale leer en benadrukt de waarde van een rechtvaardig loon, het eigendomsrecht en de solidariteit met minder bedeelden. Om dit te bereiken noemt de encycliek tussenkomsten door de overheid, vorming en vakbondswerking. [[Leo XIII]] leidt zo de Kerk het industriële tijdperk (dat al een eeuw bezig is) binnen. De encycliek is tegelijk een kritiek tegenover het ongeremde [[kapitalisme]] of het economisch [[liberalisme]], het [[sociaal darwinisme]] en het [[socialisme]] en leidt tot een samenwerking tussen arbeid en kapitaal via [[vakbonden]] en [[corporatisme]].

.

* Jean Nicolas [[Arthur Rimbaud]] ([[Charleville-Mézières|Charleville]], 1854) overlijdt in Marseille. Deze Franse dichter vertegenwoordigde het symbolisme en decadentisme.

.

* Vereenvoudiging [[Citadel van Luik]]. Een ring van twaalf forten zal de stad beschermen omwille van de sinds 1870 verder reikende [[artillerie]].

.

* De boeken [[The Picture of Dorian Gray]] en [[Là-bas]] verschijnen.

.

* [[Wet op de Openbare Onderstand]].

.

* [[Gerard Philips]], een wereldvreemde technicus prutst de gloeilamp in elkaar in [[Eindhoven]]. Zijn flamboyante broer [[Anton Philips|Anton]] stapt even later in het bedrijf en verkoopt de lampen tot in Rusland.

.

* De cholera-epidemie die dit jaar uitbreekt duurt tot 1895.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Pope Leo XIII 1878.jpg|[[Leo XIII]] kondigt [[Rerum Novarum]] af.
Bestand:Russian_prisoners_at_work_at_the_Amur_Railway.jpg|Russische gevangenen werken aan de langste spoorweglijn ooit.
File:Citadelle_bâtiment_12e_de_ligne.jpg|Citadel Luik, 12de linie.
Bestand:Lippincott_doriangray.jpg|In 1893 verschijnt [[The Picture of Dorian Gray]] in een vertaling van Elisabeth Couperus-Baud, de vrouw van [[Louis Couperus]]. Die ontving het boek rechtstreeks van Wilde.
Bestand:Huysmans_La_Bas.jpg|''La Bas'', vertaald als ''Uit de diepte.''
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== 1892 ==
[[Bestand:Pierre De Geyter 2020.jpg|thumb|550px|De [[Tweede Internationale]] neemt '[[Internationale (lied)|de internationale]]' als officieel strijdlied voor de arbeidersbeweging. De in de Gentse Kanunnikstraat geboren [[Pierre De Geyter]] componeerde het in 1888 op een tekst van de Franse communard [[Eugène Pottier]]. De dichteres [[Tante Jet]] vertaalt het in 1900 naar het Nederlands. Het standbeeld van De Geyter staat bij het [[Museum voor Industrie, Arbeid en Textiel]]. Tot in 1943 blijft de Internationale het volkslied van de Sovjet-Unie. Die nodigt in 1927 de bijna tachtig jarige componist [[Pierre De Geyter|Pierre De Geyter­]] uit in Moskou om de tiende verjaardag van de Oktoberrevolutie te vieren. Als eregast staat Pierre op het Rode Plein in gezelschap van [[Käthe Kollwitz]]. Als het [[Rode Leger (Sovjet-Unie)|Rode Leger]] op de tonen van de Internationale voorbij marcheert, rollen (volgens de legende) de tranen van zijn wangen. Pierre krijgt van [[Stalin]] een staatspensioen. In 1932 overlijdt hij nabij Parijs. Zijn begrafenis is prinselijk: een massa van 50.000 arbeiders groet hem. De Gentse de socialistische krant de Vooruit wijdt een piepklein artikel aan zijn overlijden.]]

.

* In België krijgen vrouwen een maand bevallingsverlof.

.

* Laatste cholera-epidemie in België.

.

* [[Rudolf Diesel]] verkrijgt patent op de [[dieselmotor]].

.

* Eerste wielerrit [[Luik-Bastenaken-Luik]].

.

* [[Arthur Conan Doyle]] publiceert [[The Adventures of Sherlock Holmes]] en [[Georges Rodenbach]] publiceert [[Bruges-la-Morte]] als feuilleton in [[Le Figaro]] en in [[Journal de Bruges]]. Het werk ontpopt zich tot een symbolistisch meesterwerk. [[Fernand Khnopff]] verzorgt het titelblad van het boek.

.

* Het Belgisch parlement keurt de 'standaardtijd' goed, bepaald door het observatorium in Ukkel. De stationschef in Brussel-Noord zet de klokken gelijk. Gemeentebesturen die weigeren, krijgen met de rechter te maken. Dat maakt de trein gevaarlijker dan de goddeloze opvattingen van de vrijzinnigen in de verre stad. De trein jaagt God op de loop. De stoomfluikt kondigt de ontkerstening aan. Was God een blinde horlogemaker? De spoorweg verandert voor menigeen het tijds- en plaats gevoel. Dag en nacht zijn niet langer bepalend. Mechanische uurwerken op torens en belforten liepen ongelijk. Het spoor zorgt voor een strenge en exacte tijd. Het uurrooster verdraagt geenspeling. Tussen 1835 en 1892 bestaan de kerkklok en de stationsklok naast elkaar. 'Godsvrezende zielen die zelden buiten het dorp komen, hebben genoeg aan het angelus en de vespers. Wie ergens wil geraken, richt zich beter op de tijd van de spoorweg. [Info controleren met Oculus / en de weerstand van de geestelijken]

.

.

== 1893 ==
[[Bestand:Edison kinetographic theatre, the &quot;Black Maria.&quot; (028126a2-fd80-4d26-a153-b37df8dc27e6).jpg|thumb|550px|De Black Maria is de eerste Amerikaanse filmstudio in eigendom van Thomas Edison. De studio is gebouwd in de winter van 1892-1893 op de terreinen van de Edisonlaboratoria in West Orange (New Jersey). Het gebouw is met teerpapier bedekt en een donkere studio met een schuifdak en gebouwd op een draaitafel om het zonlicht te volgen.]]

.

* [[Burgerwacht (België)|Belgische burgerwacht]] maakt doden in [[Bergen (België)|Bergen]]

.

* Het [[algemeen meervoudig stemrecht]] voor mannen van 25 jaar vertienvoudigt het aantal kiesgerechtigden.

.

* [[Nieuw-Zeeland]] voert het [[vrouwenstemrecht]] in als eerste land ter wereld. In België is het wachten tot 1949.

.

.

== 1894 ==
.

* [[Film (cinematografie)|Eerste film]]voorstelling door de vergeten [[gebroeders Skladanovsky]] in [[Berlijn]].

.

* [[Adolf Daens |Daens]] als lijsttrekker van de [[Christene Volkspartij]] in [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]] verkozen tot parlementair.

.

* [[Abdul Hamid II]] onderdrukt de [[Armeniërs]].

.

* ♣ Het jungleboek, een verzameling verhalen en gedichten verschijnt. Rudyard Kipling publiceerde ze eerder los in tijdschriften. Een vroege bewerking komt er met [[Robert Baden-Powell]] in de begindagen van scouting. 

.

.

== 1895 ==
.

* [[Adolf Daens |Daens]] ontboden in het Vaticaan met de waarschuwing de politiek te verlaten. 

.

* [[Jean Jaurès]] klaagt de koloniale oorlogen aan in naam van het [[imperialisme]] en zegt 'Het kapitalisme draagt de oorlog in zich zoals de wolk het onweer in zich draagt.' Anderen schamen er zich niet voor dit soort oorlogen te voeren 'om de markten van de wereld open te stellen ten bate van onze handelaars', aldus [[Douglas Haig]].

.

* Uitvinding van de [[röntgenstralen]].

.

* Op 28 december vertonen de broers [[Gebroeders Lumière|Lumières]] hun eerste films in het [[Salon indien du Grand Café]] aan de [[Boulevard des Capucines (Monet)|Boulevard des Capucines]] in Parijs. De filmgeschiedenis beschouwt dit als de eerste betaalde publieke cinema omdat het toestel van de gebroeders Skladanovsky in [[Berlijn]] inferieur is aan dat van de Lumières. 

.

* [[Georges Rodenbach]] publiceert La Vocation en [[Henri Cassiers]] illustreert het.

.

;Kijken
&lt;Gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Rodenbach – La Vocation, 1895 Illustr. p 156.png|1895
File:Henri cassiers, red star line, 1898.jpg|1898
File:De Rycker.Coq sur Mer.JPG|1898
File:Henri Cassiers - Hollandsche Societeit van Levensverzekeringen.jpg|Ca. 1900
File:Henri Cassiers 001.JPG|Vroege 20ste eeuw
File:Red Star Line Antwerpen - New York, by Henri Cassiers.jpg|1901
File:Glasgow. Cathedral (by Henri Cassiers). Postcard from 1901.jpg|1901
File:Chemin-de-fer-etat-Neerlandais-Henri-Cassiers.jpg|1901-1910
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== 1896 ==
[[Bestand:Le Jardinier (l'Arroseur arrosé) (1895).webm|thumb|550px|♣ In de Brusselse [[Sint-Hubertusgalerijen]] vertonen de [[gebroeders Lumière]] deze vroege film die de geschiedenis ingaat als de eerste komedie. Is het toevallig dat deze mijlpaal uit de technologiegeschiedenis zich in een tuin afspeelt? De potsierlijke film is opgenomen in het Zuiden van Frankrijk en legt de basis voor de [[slapstick]]. [[Gustave Flaubert]] verwoordt in zijn roman ''Bouvard et Pécuchet'' zo'n filmische scène: ''Ze spraken voortdurend over sap en cambium, over opbinden, snijden en uitdunnen van knoppen. In hun eetkamer hadden zij de namen van hun zaailingen ingelijst, allemaal voorzien van een nummer dat in de tuin aan de voet van de boom op een stukje hout herhaald werd. Ze stonden bij dageraad op en werkten tot de avond viel, met een biezen mandje tegen hun middel geklemd. Op kille lenteochtenden droeg Bouvard zijn wollen jasje onder zijn werkkiel en Pécuchet zijn oude overjas onder zijn linnen voorschoot, en mensen die langs de schutting liepen hoorden hen in de mist hoesten. Soms haalde Pécuchet zijn handboek uit zijn zak en bestudeerde dan met zijn schop naast zich een alinea, staande in de houding van de tuinier die het titelblad van het boek verluchtte. DEze gelijkenis vleide hem zelfs in hoge mate. Zijn achting voor de auteur steeg erdoor. Bouvard stond voortdurend hoog verheven op een trap bij de piramidevormige kronen. Op een dag voelde hij zich duizelig worden, durfde niet meer naar beneden en riep Pécuchet om hulp. Eindelijk verschenen de peren; en in de boomgaard waren er pruimen. Toen pasten zij alle aanbevolen kunstgrepen tegen de vogels toe. De stukjes spiegelglas schitterden verblindend, het geratel van het windmolentje hield hen 's nachts uit hun slaap, maar de mussen zaten op de vogelverschrikker. Ze maakten een tweede en zelfs nog een derde, die zij vergeefs van steeds andere kostuums voorzagen. Toch mochten zij op enige vruchten hopen. Pécuchet had Bouvard hier zojuist van op de hoogte gesteld, toen er plotseling een donderslag weerklonk en een zware hevige regenbui uit de hemel begon te vallen. Windvlagen rukten aan het hele oppervlak van het spalier. De palen vielen de een na de ander om en de peren van de arme, heen en weer schuddende spilbomen botsten tegen elkaar. Pécuchet, overvallen door de bui, was naar de blokhut gevlucht. Bouvard hield zich in de keuken op. Ze zagen houtsplinters, takken en dakpannen door elkaar vliegen. (...) Toen vielen plotseling de steunen en de latten van de contraspalieren met al het latwerk naar beneden in de bedden. Wat een schouwspel, toen ze de zaak inspecteerden! Het gras was bezaaid met kersen en pruimen die tussen de smeltende hagelstenen lagen. De Colmars waren verloren gegaan, evenals Veteranenbesi's en de triomf-van-Jordoigne's. Van de appels waren er nauwelijks nog een paar Lieve Vaders over, en de hele perzikenoogst, die uit twaalf Venustieten bestond, lag in grote plassen water naast de ontwortelde buksbomen.']]

[[Bestand:Akkerenhaard.jpg|thumb|550px|♣]]

.

* Wet op het werkplaatsreglement.

.

* Amsterdam en Rotterdam [[telefoneren]] met Hamburg.

.

* [[Alfred Nobel]] overlijdt en schenkt 32 miljoen Zweedse kronen aan vrede, letterkunde, geneeskunde, natuurkunde en scheikunde.

.

* [[Leopold II van België|Leopold II]] pareert de kritiek op zijn machtsmisbruik in Congo met een onderzoekscommissie en smoort alle kritiek. Zo kan de koning twee jaar later de [[wereldtentoonstelling]] in [[Tervuren]] organiseren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Ludo De Witte|LUDO DE WITTE]]. ''Nieuw imperialisme, oud kolonialisme, heroplevend negationisme.'' Tekst zonder referenties.&lt;/ref&gt;

.

* De natuurkundige [[Antoine Henri Becquerel]] ontdekt toevallig de [[radioactiviteit]]. De eenheid becquerel is naar hem genoemd.

.

* [[Otto Lilienthal]] maakt een vlucht met een zweefvliegtuig. Hij werkt sinds 1874 aan het toestel. In Lichterfelde bij Berlijn, zijn woonplaats, legt hij een heuvel van vijftien meter hoog aan met een hangar. Van hieruit maakt hij ontelbare testvluchten, waardoor de heuvel een bezienswaardigheid wordt. Nu is deze omgeving het [[Otto Lilienthal-park]] met op de top zijn herdenkingsmonument. De [[gebroeders Wright|gebroeders Orville en Wilbur Wright]] gebruiken zijn kennis en maken vluchten in deze zweefvliegtuigen. Daarna plaatsen ze er een motor in en op 17 december 1903 demonstreren ze de eerste geslaagde motorvlucht.

.

* [[Napoleon Sarony]] overlijdt en laat een indrukwekkende fotocollectie achter.

.

* Eerste filmvoorstelling in België in de Brusselse [[Sint-Hubertusgalerij]] met [[L'Arroseur arrosé]] en [[L'arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]. [https://www.youtube.com/watch?v=hlb3XKjnZkE Klik hier] om de laatste film te bekijken.

.

* [[Richard Strauss]] componeert [[Also sprach Zarathustra (Strauss)|Also sprach Zarathustra]], een symfonisch gedicht geïnspireerd door de Friedrich Nietzsches gelijknamige filosofische roman uit 1885. De opening werd eind jaren zestig beroemd als de filmmuziek van [[2001: A Space Odyssey]] van [[Stanley Kubrick]].

.

* ♣ Stichting van het Vlaamse [[Werk van den Akker en den Haard]] - de volkstuinenkoepel - naar Frans voorbeeld de Ligue du Coin de Terre et du Foyer. Dit initiatief komt er van de katholieken met de gewezen eerste minister Auguste Beernaert als voorzitter. De volkstuin is een typisch katholieke tuin. Het houdt de arbeider weg van het verderfelijke stadsleven: alcoholisme, moreel verval, familiaal geweld. Het ledenaantal piekt tijdens de wereldoorlog: 180.000 in 1918. Als vanaf de jaren 1920 leden met een eigen tuin welkom zijn kent de vereniging een piek met 400.000 leden in 1943. 

.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1897] ==
[[Bestand:Department_store_«_A_L’Innovation_»_(destroyed,_Brussels).jpg|thumb|550px|L'innovation in Brussel voor de rampzalige brand.]]

.

* Oprichting van de [[Wiener Secession]]. Na een studiereis in Italië gaat de jonge [[Josef Hoffmann]] werken bij het architectenbureau van zijn leermeester [[Otto Wagner]] (1841-1918). Wagner is niet zomaar docent: hij is keizerlijke adviseur stadsplanning en in die jaren realiseert zijn bureau de Wiener Stadtbahn. De oorspronkelijke plannen van de Stadtbahn dateren van 1848. In 1894 start Wagner de bouw van de lijn rond het centrum. In 1898 opent de lijn. Ter vergelijking: de Londense metro uit 1863 (de eerste metro ter wereld) is dan dertig jaar oud. Parijs volgt Wenen in 1900, Berlijn in 1902, New York in 1904 en Brussel… in 1976. Veel stations en bruggen van Wagner zijn nog intact.

.

* [[Meisje van Yde]] gevonden.

.

* [[Oscar Wilde]] uit de gevangenis.

.

* In Brussel opent (het eerste?) warenhuis, [[l'innovation]] zijn deuren.

.

* [[Bram Stoker]] schrijft [[Dracula (roman)|Dracula]].

.

* Op de [[Wereldtentoonstelling van 1897|wereldtentoonstelling]] opent [[Leopold II van België|Leopold II]] het [[Paleis der Koloniën]]. Met deze tento wil hij de publieke opinie over Congo bijsturen en het kolonialisme rechtvaardigen. 270 'wilden' reizen per schip naar [[Tervuren]] om er traditionele gebruiken na te spelen en met prauwen te varen. Zeven Congolezen overleven hun Belgische avontuur niet, de winterkou is hen fataal. Ze liggen begraven in Tervuren.

.

* Louis Hughes publiceert zijn biografie en is lovend over het eten in de tuin: de BBQ: Hoee zwaar het afgelopen jaar is, doet er niet toe. De barbeque doet vergeten. Wie op de dag eerst straffen krijgt, berust want het feest volgt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HARRY STALKNECHT. ''Een kleine geschiedenis van alledaagse dingen''. (...) p. 16;&lt;/ref&gt;

.

.

== 1898 ==
.

* De symbolisten [[Georges Rodenbach]] en [[Felicien Rops]] overlijden. Rops heeft contacten bij de symbolistische dichters en illustreert ‘’Les épaves’’, een selectie uit [[Charles Baudelaire]]s [[Les Fleurs du mal]].

.

* César Ritz laat een herenhuis aan het Place Vendôme 15 in Parijs verbouwen tot het Hôtel Ritz. Op 1 juni openen de deuren. [[Bart Van Loo]] beschrijft hoe in de keukens van deze nieuwe luxehotels de 'industriële revolutie' haar intrede doet. Er 'heerst een draconische discipline. (...) Het is immers de gewoonte dat de gefortuneerde gasten 's ochtends hun menu samenstellen, op basis van een voorstel van de staf weliswaar, maar met de mogelijkheid om alternatieven te vragen. De machine zet zich in werking, en 's avonds worden op anderhalf uur tijd soms vijfhonderd mensen bediend. Nieuw is dat niemand eigenlijk nog verantwoordelijk is voor één gerecht, maar dat alles netjes verdeeld wordt.' De werkwijze is grotendeels geïntroduceerd door Auguste Escoffier die samen met César Rits wereldberoemd wordt. Na het Ritz in Parijs volgen vestigingen in New York, Montréal, Boedapest en vele andere wereldsteden. Ze geven de Franse gastronomie wereldfaam.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BART VAN LOO. ''Frankrijktrilogie. Reizen, eten, vrijen'', Bezige Bij, Antwerpen, 2011, p. 490.&lt;/ref&gt;

.

.

== 1899 ==
.

* [[Draadloze telegrafie]] van [[Guglielmo Marconi|Marconi]] tussen Engeland en Frankrijk.

.

* [[Old England]], een pril warenhuis is een [[art-nouveau|art-nouveaugebouw]] aan de [[Hofberg]] in Brussel opent zijn deuren.

.

* In [[Amsterdam]] opent de allereerste sociale school haar deuren: De Karthuizer.

.

* [[Alfons de Ridder]] wordt op zijn zeventiende van school gestuurd wegens wangedrag en gaat werken als loopjongen in de Antwerpse haven. Kort daarna behaalt hij in het Hoger Handelsinstituut zijn licentie Handels- en Consulaire Wetenschappen. Deze man schopt het tot een grootse Vlaamse schrijver: Willem Elschot. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:César_RItz.jpg|César Ritz
File:Poster Cinematographe Lumiere.jpg|Poster Cinematographe Lumiere
Bestand:TwainmarkSarony.jpg|[[Mark Twain]] in 1895
Bestand:Evelyn Nesbit by Sarony Studio, 1901.jpg|[[Evelyn Nesbit]] in 1901
Bestand:SarahBernhardt1880.jpg|[[Sarah Bernhardt]]
Bestand:Margaret Anglin by Sarony.jpg|[[Margaret Anglin]]
Bestand:John White Alexander.jpg|[[John White Alexander]]
Bestand:Lillie Langtry by Napoleon Sarony, 1882.jpg|[[Lillie Langtry]] in 1882
Bestand:Oscar Wilde by Napoleon Sarony (1821-1896) Number 18.jpeg|Oscar Wilde No. 18 (1882), onderwerp van de copyright-zaak
Bestand:Oscar Wilde by Napoleon Sarony, with hat and cape, 1882.jpg|[[Oscar Wilde]] in 1882
Bestand:Mary Anderson as Parthenia by Napoleon Sarony 1883.jpg|[[Mary Anderson (toneelspeelster)|Mary Anderson]], als Parthenia, 1883
Bestand:Adah Isaacs Menken by Sarony.jpg|[[Adah Menken]] rond 1870
Bestand:Geboortehuis_Pierre_De_Geyter_-_Kanunnikstraat_Gent.jpg|Geboortehuis Pierre De Geyter, Kanunnikstraat in Gent
Bestand:Otto-lilienthal.jpg|[[Otto Lilienthal]]
Bestand:Lilienthal_in_flight.jpg|Vliegtocht van Otto Lilienthal
Bestand:Fliegeberg1.jpg|Fliegeberg met het Lilienthal-monument
File:Postcard from the Exposition Internationale de Bruxelles (1897).jpg|Wereldtentoonstelling Brussel 1897
File:International Exhibition Brussels par Privat-Livemont.jpg|Wereldtentoonstelling Brussel
File:De graven in Tervuren van de zeven &quot;geëxposeerde&quot; Congolezen die tijdens de tentoonstelling omkwamen.jpg|Graven van zeven Congolezen
File:Jean_Béraud_La_Sortie_Du_Bourgeois.jpg|La sortie du bourgeois, door [[Jean Béraud]] in 1889
Bestand:Old_England_facade,_Brussels_(DSCF7544).jpg|Het warenhuis Old England in 1899 gebouwd als uitbreiding van het warenhuis.
Bestand:Pierre_Quillard_portrait.jpg|[[Pierre Quillard]] is in zijn [[symbolistisch manifest]] neerbuigend over het naturalisme van [[André Antoine]].
Bestand:Vais_Marinetti.jpg|Marinetti
Bestand:Voynich_Manuscript_(141).jpg|Voynich Manuscript
File:Excavations_for_N.Y._Central_Station.jpg|New York, Central Station
File:Cover-play1913.jpg|
File:Pygmalion_and_Galatea_(Gérôme)_back.jpg|
File:La_garde-civique.jpg|Burgerwachten in 1902
File:Benz-velo.jpg|Benz-velo
File:Wrightflyer.jpg|
File:MaryJaneKelly Ripper.jpg|Een slachtoffer van Jack the Ripper
Bestand:Sylvester Roper steam carriage of 1870.jpg|Sylvester H. Ropers stoommobiel, 1870
Bestand:Sylvester H Roper Died in the Saddle Boston Daily Globe 2 June 1896.png|2 juni 1896
Bestand:HorselessCarPHJOct1899AllEyes.jpg|Horseless Car, 1899
Bestand:1903 Jaxon Steam Car.jpg|Stoomwagen, 1903
Bestand:Bridgeport 1903 vr.jpg|Bridgeport, 1903
Bestand:TaftMotorCar1909.jpg|Taft Motor Car, 1909
File:Emile_Verhaeren01.jpg|Emile Verhaeren (1855-1916)
File:Emile_Verhaeren_02.jpg|Emile Verhaeren
File:Portrait_of_Felicien_Rops_LACMA_M.84.243.343.jpg|Félicien Rops (1833-1898)
Bestand:Félicien Rops (1833-1898) De incantatie - La Boverie Luik 23-08-2018.jpg|''De incantatie'' in [[La Boverie]]
Bestand:Félicien Rops - La tentation de Saint Antoine.jpg|''De verzoeking van de [[Antonius van Egypte|Heilige Antonius]]''
Bestand:Félicien Rops - Pornokratès - 1878 (2).jpg|[[Pornokratès]] (1878)
Bestand:Felicien Rops 69.jpg|Gravure van Félicien Rops, ''Le Diable au Corps'' (1865)
Bestand:Félicien Rops - La prostitution et la folie dominent le monde.jpg|De prostitutie en de waanzin beheersen de wereld - [[Koninklijke Bibliotheek van België]]
Bestand:Rops - Satan säht die Hexenbrut.jpeg|''Satan semant'' (1882)
Bestand:Rops - Essen mit Atheisten - 1882.jpeg|''À un dîner d'athées'' (1882)
Bestand:Félicien Rops - De dame met de ledenpop - La Dame au pantin - Erfgoedfonds Koning Boudewijnstichting - Fonds du Patrimoine Fondation Roi Baudouin.jpg|[[De dame met de ledenpop]] (1885)
Bestand:Félicien Rops (1833-1898) De dood op het bal - Kröller-Müller Museum Otterlo 23-08-2016 13-31-56.JPG|''De dood op het bal'' - [[Kröller-Müller Museum]]
Bestand:Félicien Rops - In de coulissen - Dans les coulisses - Fonds Courtin-Bouché - Koning Boudewijnstichting - Fondation Roi Baudouin.jpg|[[In de coulissen]] (1878-1880)
Bestand:Felicien Rops, La Spinge, KBS-FRB.jpg|[[La Spinge]] (De sfinx), collectie [[Koning Boudewijnstichting]].
Bestand:Baudelaire_par_Nadar.jpg|[[Charles Baudelaire]], (1821-1867), 46 jaar.
Bestand:Max_Liebermann_Constantin_Meunier.jpg|[[Constantin Meunier]] (1831-1905).
Bestand:Edgar_Allan_Poe,_circa_1849,_restored,_squared_off.jpg|[[Edgar Allan Poe]] (1809-1849).
Bestand:Sigmund_freud_um_1905.jpg|Sigmund Freud (1856-1936)
Bestand:Fernand_Khnopff.jpg|[[Fernand Khnopff]] (1858-1921)
Bestand:Georges_Rodenbach,_portrait.jpg|[[Georges Rodenbach]] (1855-1898)
Bestand:Austrian_symbolist_painter_-_Gustav_Klimt.jpg|[[Gustav Klimt]] (1862-1918)
Bestand:Johan-huizinga1.jpg|[[Johan Huizinga]] (1872-1945)
Bestand:Joe_English_painter.jpg|[[Joe English (schilder)]] (1882-1918)
Bestand:Joris-Karl_Huysmans_photographed_by_Dornac.jpg|[[Joris-Karl Huysmans]] (1848-1907)
Bestand:Eli_Brazillier_-_Joséphin_Péladan.jpg|[[Joséphin Péladan]] (1858-1918)
Bestand: Zelfportret met blauw schetsboek, Léon Spilliaert, 1907, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, 2697.jpg|[[Leon Spilliaert]] (1881-1946)
Bestand:Maurice_Maeterlinck_1911.jpg|[[Maurice Maeterlinck]] (1862-1949)
Bestand:Oscar_Wilde_Sarony.jpg|[[Oscar Wilde]] (1854-1900)
Bestand:Mallarme.jpg|[[Stéphane Mallarmé]] (1842-1898)
Bestand:Thomas_Mann_1929.jpg|[[Thomas Mann]] (1875-1955)
File:1996.164.5-3_bw_SL1.jpg|Luna Park kreeg zijn naam naar een attractie die mensen naar de maan bracht.
File:1996.164.8-B10221_glass_SL1.jpg|Surf Avenue, Coney Island, 1906.
File:1996.164.8-B10222_glass_SL1.jpg|[[Irving Underhill]] (American, 1872-1960). Waterfront.
Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_ijsvogels_(1891)_MSK_Gent_22-10-2017_11-50-59.JPG|''De ijsvogels'', 1891
Bestand:Emile Claus005.jpg|''Koeien wadend door de Leie'', 1899
Bestand:Emile_Claus_-_Zonnegloed_(1905)_-_Museum_Dhondt-Dhaenens_te_Deurle_12-02-2010_15-17-56.jpg|''Zonnegloed'', 1905
Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_Lichtweerkaatsing_'s_morgens_op_de_Theems_in_Londen_(1918)_MSK_Gent_22-10-2017_11-40-02.JPG|''Lichtweerkaatsing 's morgens op de Theems'', 1918
Bestand:Astene - Villa Zonneschijn van Emile Claus 24-6-2016 14-18-34.JPG|Villa Zonneschijn met Claus' graf
&lt;/Gallery&gt;

.

.

.

.

.

= EEN NIEUWE EEUW =

[[Bestand:View_from_Woolworth_Building_1913_New_York_City.jpg|thumb|550px|[[New York]] aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog.]]

[[Bestand:Skating in Central Park Frank-S.-Armitage-American-Mutoscope-And-Biograph-1900.ogv|thumb|550px|♣ ''Skating in Central Park''. Frank S. Armitage, American Mutoscope and Biograph, 1900.]]


== In de voetsporen van Geert Mak==
'''In 1999 vertrekt [[Geert Mak]] uit Amsterdam. Achter hem aan sleept hij een koffer met een zware laptop en een gsm, de [[Encyclopaedia Britannica]] en kilo's boeken. In opdracht van het [[NRC Handelsblad]] zal hij dagelijks een stukje plegen over de laatste dagen van het millennium. Een eindinspectie noemt hij het zelf, met als hamvraag: 'Hoe is het gesteld met het continent aan het slot van de twintigste eeuw?' Het wordt een historische reis in de sporen van de geschiedenis, lezen we op de achterflap van het boek ‘[[In Europa (boek)|In Europa]], Reizen door de twintigste eeuw.’ In 2004 verscheen dit reisverslag in een boekwerk van meer dan twaalfhonderd bladzijden. De getuigenis vertelt wat het verleden met ons, nu nog doet. 'Het gaat over verscheurdheid en onwetendheid, over historie en angst, over armoede en hoop, over alles wat ons nieuwe Europa scheidt en bindt.' De afleveringen zijn uitleenbaar in de schoolbibliotheek en de hyperlinks naar de afleveringen zijn in de tekst opgenomen. Wie wil, kan deze podcasts beluisteren. Mak vertelt er de essentie en hoe zijn project tot stand kwam.'''

.

[https://www.youtube.com/watch?v=DqU0P4eRLGA '''♠ In Europa, PODCAST HOOFDSTUK 1: 1900-1914''']

.

== 1900 ==
[[Bestand:Berlin_Hackescher_Markt_und_Rosenthaler_Strasse_1900.jpg|thumb|550px|'''Gründerzeit''' Bij de eeuwwisseling wonen er in Berlijn twee miljoen mensen. Tussen 1850 en 1870 verdubbelt de Berlijnse bevolking tot 800.000 inwoners. Duitsland staat in de literatuur bekend als het land dat te laat kwam, waarmee men aangeeft dat het land en haar grootsteden te laat industrialiseren. [[Beluik|Beluikvorming]] is Berlijn vreemd. Tijdens deze [[Gründerzeit]] is het woningbouwmodel - het bepaalt tot op heden altijd het stadsbeeld - van een onderkelderde flat met vier tot vijf verdiepingen binnen een maximum hoogte van de dakgoot op 22 meter (Traufhöhe). Aan de voorkant van het gebouw, beneden is er ruimte voor winkels, bedrijfsruimtes en restaurants. Doorgaans woont de eigenaar op de eerste verdieping, hogerop zijn de ambtenaren en de bedienden te vinden. De bejaarden en de arbeiders hokken aan de achterkant van het pand. [[James Hobrecht]], de staatsarchitect is vol lof over deze formule tot hij inziet dat de grootindustrie sneller groeit dan de stad. Waar Berlijn - omwille van zijn moerassige ondergrond, in tegenstelling tot New York - geen wolkenkrabbers toelaat, verbiedt de stad geen achterbouw. Bouwen in de hoogte kan niet, bouwen in de diepte kan des te meer. Om het fabrieksproletariaat en de massa bedienden te huisvesten voegen architecten achter de eerste binnenplaats een vijftal appartementencomplexen toe met evenveel extra binnenplaatsen. Het resulteert in een kazerneachtige stadsstructuur, vol gangen en enge, treurige binnenplaatsen, niet groter dan de tol-as van een brandspuit: 5,5 meter. Dat ook hier, net als in de beluiken het zonlicht nooit doordringt maakt niet uit. Zon, licht, lucht en een vrij uitzicht tellen niet mee in de achterkamers van de opkomende Pruisische metropool. [[Peter Schneider]] drukte het zo uit: 'In het centrum van de stad zijn appartementsgebouwen als vestingen op elkaar gepakt. Ze zijn grotendeels gebouwd in vierkante blokken rond een binnenplaats, elk met een kastanjeboom in het midden. Wanneer de top van zo'n kastanje zachtjes begint te wuiven, kunnen de bewoners ervan uitgaan dat er buiten op straat een storm raast van windkracht zes tot acht.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PETER SCHNEIDER. ''Berlijn. Biografie van een nieuwe stad'', Contact, Antwerpen, 2014, p. 105-113.&lt;/ref&gt; De Gründerzeit (of de Oprichtertijd) duidt de periode aan die begint met de Maartrevolutie van 1848 tot de beurscrash van 1873 gekozen, waarna de bloeiperiode omslaat in een stagnatie van twee decennia: de Gründerkrise (anderen noemen 1890 en 1914 als eindpunt). [[Christopher Isherwood]] omschreef de typerende binnenplaats als een 'rechtopstaande doodskist' en een 'bergkloof' waar het zonlicht nooit binnendringt. In [[Kreuzberg (Berlijn)|Kreuzberg]] en nabij de [[Hackescher Markt]] zijn deze typerende woonblokken nog te zien.]]


♠ [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1900-dawn-of-the-century.html '''BEELDFRAGMENT HET BEGIN VAN EEN EEUW, 1900.''']

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=85WMpJMv8aA '''SFEERBEELD NEW YORK OMSTREEKS 1900.''']

.

* Eerste [[Zeppelin (luchtschip)|zeppelinvlucht]].

.

* Oprichting [[Labour Party (Verenigd Koninkrijk)|Labourpartij]] in Londen.

.

* Wet op de arbeidsovereenkomst voor werklieden.

.

* De eerste Michelingids verschijnt. Net zoals de komst van de trein heeft ook de uitvinding en de verkoop van auto's culinaire gevolgen. In Frankrijk zijn ongeveer 2.400 auto's. Voor hun bestuurders en hun meereizend publiek is de gids een praktische wegwijzer met kaarten, routes, adressen, stadsplannen. Voorlopig zijn het adressen van dokters en garages die erin zijn opgenomen. Op de adressen van restaurants en toeristische info is het nog wachten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BART VAN LOO. ''Frankrijktrilogie. Reizen, eten, vrijen'', Bezige Bij, Antwerpen, 2011, p. 495.&lt;/ref&gt; 

.

* [[Oscar Wilde]] overlijdt. 

.

* [[Léon Spilliaert]] bezoekt de [[Wereldtentoonstelling van 1900|Wereldtentoonstelling in Parijs]] en ontdekt het werk van [[Jan Toorop]], Giovanni Segantini, Ferdinand Hodler, [[Gustav Klimt]], Aubrey Beardsley en Walter Crane.

.

.

== 1901 ==
.

* [[Dreyfusaffaire]].

.

* [[August De Winne]] schrijft de reportage ''Door Arm Vlaanderen'' voor het Franstalige, socialistische dagblad ''Le Peuple''. Het verscheen in boekvorm in 1902: ''A travers les Flandres''

.

* [[Koningin Victoria]] overlijdt. Haar overlijden is een kantelgebeurtenis voor de Engelse bourgeoisie; het einde van een tijdperk.

.

* [[Draadloze telegrafie]] van [[Guglielmo Marconi|Marconi]] tussen Engeland en de V.S.

.

.

== 1902 ==
.

* Aanslag op [[Leopold II van België|Leopold II]] door [[Gennaro Rubino]].

.

* Burgerwacht maakt doden in [[Leuven]].

.

* [[Cuba (land)|Cuba]] onafhankelijk van de V.S.

.

.

== 1903: het jaar van de snelheid bereidt het futurisme voor ==
.

* AUTO: [[Henry Ford]] (°1863-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1947) richt in [[Detroit (Michigan)|Detroit]] de [[Ford Motor Company]] op. Hij gaat enkele keren failliet vooraleer hij wereldfaam maakt. In 1904 rijdt [[Henry Ford]] in zijn (zelf gemaakte) race-auto op het bevroren ijs van het meer van St. Clair (Detroit) en haalt een wereldrecord van 147 kilometer per uur.

.

* FIETS: Eerste [[Ronde van Frankrijk]].

.

* VLIEGTUIG: De [[Gebroeders Wright|gebroeders Orville en Wilbur Wright]] maken gebruik van zweefvliegkennis uit Duitsland en besluiten er een motor in te plaatsen. Op 17 december demonstreren ze de eerste geslaagde motorvlucht.

.

* De [[Arbeidsongevallenwet|Wet op de arbeidsongevallen]] in België verplicht de werkgevers een verzekering af te sluiten voor ongevallen bij hun werknemers.

.

* [[Cyriel Buysse]] schrijft [[Het gezin van Paemel]], een contrast met al het bovenstaande.

.

* Nu hij op pensioen is schrijft [[Auguste Escoffier]] ''Le Guide culinaire'' - de bijbel der kookboeken - met meer dan 5.000 recepten.

.

.

== 1904 ==
.

[[Bestand:Heliopolis_Avenues_(2).jpg|right|thumb|550px|[[Edouard Empain]] heeft bij zijn realisatie van een nieuwe stad in Caïro reeds andere projecten op zijn cv staan: de [[metro van Parijs]], trein en tramlijnen in Rusland, China, Belgisch-congo en Turkije. Hij symboliseert het Belgische [[imperialisme]].]]

[[Bestand:Garden_City_Concept_by_Howard.jpg|thumb|550px|Het tuinstad-concept 'is om de ruimtes waar wordt gewerkt, gewoond, onderwezen en gerecreëerd nauw met elkaar te verbinden en te omheinen met een beschermende strook groen. De &quot;stad&quot; bestaat in feite uit meerdere steden: als een tuinstad zijn optimale grootte heeft bereikt, moeten nieuwe tuinsteden worden gebouwd als een soort satellieten, waaruit vervolgens nadat ze tot optimale grootte zijn uitgegroeid weer nieuwe tuinsteden moeten ontstaan. Bij elke nieuwe tuinstad wordt de grootte bepaald door de reistijd tussen de verschillende activiteiten, waarbij de voorkeur uitgaat naar de benenwagen en het openbaar vervoer. Winkels, recreatie en onderwijs zijn dicht bij waar wordt gewoond, maar de industrie heeft een aparte locatie, zeker als die vervuilend is. Het leven in de cité moet samenhangend zijn: werk, gezin en burgerlijk leven moeten altijd ruimtelijk, en dus sociaal, nauw met elkaar verbonden zijn.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RICHARD SENNETT, vertaald door Maarten van der Werf. ''Stadsleven. Een visie op de metropool van de toekomst'', Meulenhof, Amsterdam, 2018, p. 111.&lt;/ref&gt;]]

* De Duitse generaal [[Lothar von Trotha]] arriveert in Duits-Zuidwest-Afrika om de opstand van de [[Herero (volk)|Herero]] en de [[Hottentotten]] de kop in te drukken.

.

* [[Caïro (stad)|Caïro]] barst uit zijn voegen. Omdat [[Edouard Empain]] - de bouwer van de metro in Parijs - er niet in slaagt controle te krijgen over de stadsuitbreiding en het vervoersnet, richt hij die beide zelf op: hij bouwt tien kilometer ten noordoosten van Caïro de [[satellietstad]] [[Heliopolis (Egypte)|Heliopolis]] in de Egyptische woestijn. Zijn vervoersnet, de Cairo Electric Railway en Heliopolis Oases Company zorgt ervoor dat er in de jaren twintig er twintigduizend mensen wonen: ambtenaren uit de middenklasse bewonen er villa's en gezinswoningen zijn verbonden door groenstroken en brede lanen. Elke godsdienst heeft er zijn gebedshuis, er is een golfbaan, een pretpark en een hippodroom. Voor zijn eigen gebruik laat Empain [[Villa Hindoue]] bouwen. Die is geïnspireerd op de tempel van [[Angkor Wat (tempel)|Angkor Wat]] met slangen, olifanten, apen en hindoeïstische figuren. De bouw, onder leiding van de architect [[Alexandre Marcel]] duurt minder dan een decennium.

.

* In [[Letchworth]] bij Londen realiseren Raymond Unwin en Barry Parker de eerste [[tuinstad]]. De tuinstad is een antwoord op de verloedering van de industriële sloppenwijk. [[Ebenezer Howard]] (1850-1928), een Brits journalist publiceerde in 1902 het boek Garden Cities of To-Morrow en ligt aan de basis van dit nieuw soort steden.

.

.

== 1905 ==
.

* [[Einstein]] publiceert de [[relativiteitstheorie]].

.

* Invoering van de zesdaagse werkweek. Dat zondag de rustdag is, heeft veel te maken met het katholieke landsbestuur.

.

* Wet op de [[Arbeidsongevallenwet|arbeidsongevallen]].

.

{{Cquote|'''In mijn omgang met werklieden heb ik inzicht gekregen en ondervinding kunnen opdoen over hun leven en bestaan, hun uithoudingsvermogen en werklust bewonderd ’t geen voor mij een echte openbaring heten mocht. Elke ochtend kwamen die kerels van een uur ver, en te zes uur aan op het werk, en toen hadden ze meestal een paar uur op hun eigen akker bezig geweest. Ze wrochten zonder verpozen tot de middag en van één uur tot ’s avonds acht. Dan hadden ze weer de lange weg af te leggen naar huis, waar ze altijd nog een of ander karwei te kalefateren hadden bij mensen uit de gebuurte; werk ten ontijde, zoals ze dat noemden. Als dagloon verdienden de metsers toen 30 centiemen per uur en de dienders 25 centiemen. Daarmede moesten ze hun gezin onderhouden.'''|[[Stijn Streuvels]], Ingooigem I, 1904-1914}}

.

.

== 1906 ==
.

♠ [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1906-berlijn-wenen.html '''BEELDFRAGMENT BERLIJN-WENEN, 1906.'''] 

.

* [[Aardbeving San Francisco 1906|De aardbeving]] met een geschatte magnitude 7,8 op de [[schaal van Richter]] vernietigt San Francisco. Er zijn 3.000 doden en 225.000 tot 300.000 daklozen.

.

.

== 1907 ==
.

* [[Joris-Karl Huysmans]] overlijdt.

.

* Op 17 april stromen op [[Ellis Island]] 12.000 gelukszoekers toe, nooit eerder was hun aantal zo groot. In dit jaar pogen een miljoen Europeanen de Verenigde Staten binnen te komen.

.

* In november maakt [[Paul Cornu]] de eerste helikoptervlucht. Cornu (1881-1944) was een Franse handelaar in rijwielen. Tussen haakjes, de [[gebroeders Wright]], de vliegtuigpioniers waren eveneens fietsenmakers.

.

.

== 1908 ==
.

* [[Treinramp van Kontich]]

.

* Het succes van [[Henri Farman]] in Frankrijk rijkt over de grenzen. De Aero-Club des Flandres en Auguste de Breyne besluiten om Farman naar Gent te brengen om er zijn vliegkunst te tonen. Tussen 25 mei tot 2 juni 1908 onderneemt Farman vluchten met en zonder passagier op grote hoogte (1471 meter) en op lage hoogtes (ongeveer 7 meter). Zo is Gent de pionier der geslaagde vluchten. Daar waar Farman zijn demonstraties hield, is een straat naar hem genoemd.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=S5Z-qOB-1wo Sfeerbeeld uit Brussel.]

.

.

== 1909 ==
[[Bestand:Umberto_Boccioni_002.jpg|thumb|550px|♣ De tuin van het futurisme rekent af met het naturalisme. [[Hippolyte Taine]] (1828-1893) publiceert in 1909 zijn ''Philiosophie de l'art'' waarin hij de feitenverzameling, een positivistisch kenmerk dat ook in het theater tot ontwikkeling komt, als de essentie ziet van de roman/kunst. Niettemin is het [[Naturalisme (schilderkunst)|naturalisme]] op zijn retour. Het ''Manifeste du futurisme'' op de eerste bladzijde van de [[Le Figaro|Figaro]] is er de [[Antithese (filosofie)|antithese]] van. Het [[Futurisme]] is een feit en alle historie is “passéïsme.” Wie aan “passéïstische syfilis” lijdt, ruikt naar oude archieven, kijkt achterom en verdrinkt in de stroom van de tijd zwemt en stikt in het verleden. Venetië en Brugge zijn geschiedenisbordelen en hun inwoners de slaven van het verleden. De futuristen bevrijden deze rommelmarkten van de kanker van professoren en antiquairs. De ontelbare musea zijn absurde abattoirs van schilders en beeldhouwers die elkaar met kleuren, lijnen en penselen bevechten aan tentoonstellingswanden, bibliotheken, academies en begraafplaatsen zijn verzamelpunten van passéïsten, klaar voor de sloop. Lang leve de toekomst! Lang leve het gevaar! Weg met veiligheid! [[Filippo Marinetti]] smukt zijn motorkap op met buizen die lijken op de uitwasemingen van slangen, scheurt plankgas met zijn hongerige automobiel terwijl lantaarns in lichtsnoeren voorbij flitsen, begint met gierende banden een waanzinnige wedren tegen trams, locomotieven en vliegtuigen tot hij in de gracht kantelt, het voertuig uit rent, het gewelddadige nachtelijke stadsleven tegemoet onder het elektrisch maanlicht op de vuist gaat, kasseien door ramen gooit en achtervolgd door armenzwaaiende carabinieri, de futuristische vlag opsteekt om de bespottelijkheid van de bijziende geschiedenis te bezingen. MERDE aux historiens! Dit schilderij is van [[Umberto Boccioni]] en heet ''Onder de Pergola in Napels.'' Olieverf op doek, 1914, 83 × 83 cm, Milaan, Civico Museo d'Arte Contemporanea.]]

.

* [[Koning Leopold II van België]] tekent op zijn sterfbed de wet op persoonlijke dienstplicht.

.

* De Ligue des amis de la forêt de Soignes wil het [[Zoniënwoud]] beschermen. De invloedrijke vereniging construeert een beeld van het Zonieënwoud dat een tegengewicht vormt voor de oprukkende stad, een landschap met een botanische meerwaarde en een rijk historisch, cultureel en economisch potentieel.

.

* Philips start de bouw van haar lichttoren in Eindhoven. Huisarchitect [[Dirk Roosenburg]] (opa van [[Rem Koolhaas]]) ontwerpt de toren die nu een hotel is. De lichttoren test lampen op hun gebruiksduur en is de hele nacht en dag door een lichtbaken.

.

.

;Kijken
&lt;Gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Albert I of Belgium 1910.jpg|Albert I volgt zijn oom, Leopold II op en blijft op de troon tot zijn val in [[Marche-les-Dames]] in 1934.
Bestand:Reclame_Farman.JPG|Een affiche van [[Henri Farman]].
Bestand:HE2G13.jpg|Paul Cornu en zijn helicopter.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

= EEN NIEUW DECENNIUM =

== 1910 ==
.

* Naast [[gevangenis van Sint-Gillis|de gevangenis van Sint-Gillis]] komt die van Vorst.

.

[[Bestand:Carnegie_steel_ohio_panorama.jpg|thumb|990px|Ohio Works of the Carnegie Steel Compagnie, Youngstown, 19 September 1910.]]

.

* Oprichting van de Koninklijke Vereniging voor Natuur- en Stedenschoon om het 'landelijk en stedelijk schoon' te behouden.

.

.

== 1911 ==
[[Bestand:Maurice Maeterlinck01.jpg|thumb|Maurice Maeterlinck; ''De lezing door Emile Verhaeren'' (detail), door [[Théo van Rysselberghe]]]]

.

* [[Eugene Burton Ely]] landt met een dubbeldekker op een scheepsdek en het Belgische leger start een vliegschool in Brasschaat.

.

* Wet tot het behoud van de schoonheid der landschappen.

.

* [[Virginie Loveling]] publiceert ''Een revolverschot''.

.

* [[Maurice Maeterlinck]], een oud leerling van het [[Sint-Barbaracollege]] in Gent, wint de [[nobelprijs voor literatuur]].

.

* [[Heliopolis (stadswijk)|Heliopolis]] is klaar. In 1904 besliste baron Empain tot de bouw van deze glamoureuze en mondaine stad vol brede lanen, luxehotels, villa's, paleizen... er is een renbaan, een pretpark en een golfterrein. 

.

* ♣ Frances Burnet publiceert het kinderboek ''De geheime tuin''. Twee ongelukkige kinderen vinden de sleutel van een geheime en vergrendelde rozentuin. Daar bloeien ze letterlijk open in de lente van hun leven.

.

.

== 1912 ==
.

* De ramp met de [[Titanic (schip, 1912)]] zorgt voor diverse maatregelen die dit soort rampen moet vermijden; Oprichting van de afdeling Landschappen van de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen; [[Jean Massart]] publiceert zijn ''Pour la protection de la Nature en Belgique''. Het is een vroeg pleidooi voor natuurbescherming. Eerder schreef hij  over 'Les aspects de la végétation en Belgique', een didactische platenverzameling die botanisch België aan een breed publiek voorstelt.

.

* Pools-Amerikaanse boekhandelaar [[Wilfrid M. Voynich]] krijgt een mysterieus document in handen, sindsdien het [[Voynichmanuscript]] genoemd. Het is een geïllustreerd handschrift met een onbegrepen inhoud uit de 15e eeuw. Het is tot op heden niet ontcijferd en wordt bewaard door de [[Universiteit van Yale]].

.

;Kijken
&lt;Gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Dolmen_in_the_Lüneburger_Heide,_by_Edward_Theodore_Compton,_1912.jpg
Bestand:RMS_Titanic_3.jpg
Bestand:Olympic's 1st Class Grand Staircase Boat Deck Level.jpg
Bestand:Gym.jpg
Bestand:Titanic_lifeboat.jpg
Bestand:Titanic-New_York_Herald_front_page.jpeg
Bestand:Carpathia-54.jpg
Bestand:Titanic_watch.jpg
Bestand:Stöwer_Titanic.jpg
Bestand:Nl_mary_titanic.svg
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== 1913 ==
[[Bestand:The Wanderer - D.W. Griffiths - 1913, Biograph - EYE FLM73625 - OB 685547.webm|thumb|550px|Fragment uit een melodrama van de fimregisseur [[D.W. Griffith]] voor de [[Biograph Studios|Biograph Company]] waarbij een fluitspeler oud-geliefden verenigt.]]

[[Bestand:AssemblyLine.jpg|thumb|550px|Henry Fords lopende bandsysteem brengt het werk tot bij de arbeider.]]

.

* Oprichting van de Commissie er Verfraaiing van het Landleven. 

.

* ♣ Den Haag telt 270 volkstuinen, Rotterdam 243, Schiedam 128 en Leiden 114. In Nederland staat de teller op 2153. Het bestuur van de Haagsche Volkstuinen nodigt bestuurders van volkstuincomplexen uit om over de toekomst te spreken. Resultaat hiervan was het rapport ‘Over de stand der volkstuinen in Nederland’ dat een onderscheid maakt tussen arbeiderstuinen (bedoeld om in voedsel te voorzien) en volkstuinen (voor frisse lucht, zon en vrijetijd). Beide tuintypes moeten de armste groepen ondersteunen.

.

* Opening van het [[vredespaleis]] in [[Den Haag]], gebouwd met de centen van [[Andrew Carnegie]] en de architectuur van [[Louis Cordonnier]]. De inrichting is afkomstig uit diverse landen: Italië leverde marmer, Indonesië hout, Bohemen de luchters van glas en kristal, de Zwitsers leverden de klok in de toren...

.

* België telt na acht decennia negenduizend kilometer spoor, buurtspoorwegen inbegrepen. Meer dan honderdduizend Belgen werken in de sector en in New York opent het grootste treinstation ter wereld, het [[Grand Central Station]]. Het functioneert sinds 1871 en telt nu 44 perrons en 67 sporen. Na de oorlog daalt de omzet in het spoorvervoer, het wegvervoer neemt het over. [[Henry Ford]] neemt in 1913 de lopende band in gebruik. Zijn 'Fordisme' baseert zich op het Taylorisme met extra's: 1. de lopende band; 2. het ambassadeurschap van de werknemers en 3. de hogere lonen die de arbeiders in staat stellen een auto te kopen wat tot extra productiviteit leidt. Deze arbeidsrationalisering vindt zijn oorsprong in Chicago. Daar verschijnen eind negentiende eeuw gigantische abattoirs in de vleesverwerking. Vee uit de Midwest voedt de snelgroeiende natie. De nazi's vonden er eveneens inspiratie. [[Isaac Bashevis Singer]] (1903-1991) legt als Amerikaanse Jood een verband tussen de vernietigingskampen en de slachthuizen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijker wereld,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2017, p.360.&lt;/ref&gt;

.

* [[Wereldtentoonstelling van Gent]], 'la Ville de Flore', aldus A. Buyssens in zijn biografische verhandeling uit 1913 over de Gentse plantenkweker Louis Van Houte.

.

* In het Théâtre des Champs-Élysées veroorzaakt [[Le Sacre du Printemps]] van de [[Ballets Russes]] en 25-jarige [[Igor Stravinsky]] een schandaal. Het Parijse publiek fluit en joelt, slingert beledigingen en bedreigingen naar het podium. Het thema weerspiegelt het einde van het Fin de Siecle: een uitverkoren jonge maagd danst zich dood als offer en is de culturele 'aankondiging' van de Eerste Wereldoorlog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAY WINTER BLANE BAGGETT, vertaald door E. Verschuuren en E. Drenth. ''1914-1918. De Grote Oorlog en de vorming van de 20ste eeuw'', Standaard, Antwerpen, 1997, p. 23.&lt;/ref&gt;

.

* [[Pygmalion (toneelstuk)]] van [[George Bernard Shaw]] gaat in première, het is het spiegelbeeld van [[Narcissus (mythologie)|Narcissus]] waarmee het [[Fin de Siecle]] begon.


.

.</text>
      <sha1>69eeq5sqjbdbpabe5lfc6qcs8fzi17o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Lonelypagestext</title>
    <ns>8</ns>
    <id>46897</id>
    <revision>
      <id>431251</id>
      <timestamp>2026-10-25T12:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met 'Naar de onderstaande pagina's wordt vanuit {{SITENAME}} niet verwezen, de pagina's zijn ook niet als sjabloon opgenomen.'</comment>
      <origin>431251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="e30g38274gl8ijv3l9svo48pxl30cl0" xml:space="preserve">Naar de onderstaande pagina's wordt vanuit {{SITENAME}} niet verwezen, de pagina's zijn ook niet als sjabloon opgenomen.</text>
      <sha1>e30g38274gl8ijv3l9svo48pxl30cl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Navigatie</title>
    <ns>12</ns>
    <id>46898</id>
    <revision>
      <id>431273</id>
      <timestamp>2026-10-26T10:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Deel 1</comment>
      <origin>431273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6336" sha1="gswgqdbs5wphm1wmatnzgzfin4o22xx" xml:space="preserve">In Wikibooks kan men op dezelfde manier navigeren als op andere websites: via back en forward. Daarnaast zijn er nog vele andere mogelijkheden.

== Via de navigatiebalken bovenaan ==
* Helemaal bovenaan staan weblinks naar persoonlijke pagina's en instellingen. Via het belletje is te zien welke meldingen u heeft gekregen, daarnaast is een icoon voor notificaties, o.a. bedankjes voor bewerkingen die u heeft verricht. Via het poppetje krijt u direct toegang tot uw eigen overleg-pagina, voorkeuren/instellingen, volglijst en bijdragen. Ten slotte kunt u zich er afmelden/uitloggen.&lt;br&gt;
Daaronder staan tabs voor:
* Rechts naast de titel staat &quot;''NN talen''&quot;. Klik erop en er verschijnt een lijst van pagina's over hetzelfde onderwerp in andere Wikbooks.
* ''Overleg'' over de pagina waarop u zich bevindt (wikiboek-, hoofdstuk- categoriepagina, e.d.). U kunt meediscussiëren of zelf een vraag of opmerkingen achterlaten over deze pagina. Maak per onderwerp een apart kopje, altijd onderaan de overige kopjes. Als u wilt dat iemand reageert, bijvoorbeeld de eerste of meerdere bewerkers van de pagina, kunt u die via &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Gebruiker:Naam gebruiker]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; attenderen op de discussie. Onderteken altijd met &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, waardoor automatisch uw gebruikersnaam, datum en tijd verschijnen. N.B. Houd er rekening mee dat een reactie soms lang op zich laat wachten. 
* ''Bewerken'': om deze pagina te bewerken, bijvoorbeeld om een pagina te corrigeren of aan te vullen.
* ''Geschiedenis weergeven'': hier kunt u nakijken wat er zoal veranderd is sinds het aanmaken van deze pagina en wie (via welk account) deze wijzigingen heeft uitgevoerd. U kunt rechtstreeks naar meer informatie over dit account via de accountnaam, overleg en bijdragen. Als iemand een bewerking heeft uitgevoerd die u bijzonder waardeert, bijvoorbeeld als hij/zij een schrijffout van u heeft hersteld, klik dan op &quot;bedanken&quot;.
* Sterretje(Niet) volgen: hiermee kunt u aangeven dat u deze pagina al of niet wilt volgen. Opgevuld sterretje = volgen, leeg sterretje = niet volgen. Als u een pagina volgt, krijgt u mail-attenderingen als er iets wordt gewijzigd. Meer informatie: Zie het kopje Volglijst in [[Help:Account#Faciliteiten]].

== Via de zijbalken ==
'''I''' In de zijbalk aan de '''linkerkant''' staan:
* Hoofdmenu: Algemene links, naar o.a. Help-pagina's en enkele veelgebruikte snelkoppelingen
** ''Speciale pagina's'': onderhoudspagina's, pagina met links naar allerlei niet-reguliere Wikibooks-pagina's, zoals pagina's waar iets mee aan de hand is, lijsten met gebruikers en veelgebruikte pagina's.
* Inhoud: De automatische opgebouwde inhoudsopgave van deze pagina aan de hand van de kopjes. Hiermee kunt u direct doorklikken naar een paragraaf of subparagraaf op de pagina.

'''II''' In de zijbalk helemaal '''rechts''' staan &quot;hulpmiddelen&quot; en verwante pagina's speciaal voor deze pagina. Probeer ze vooral allemaal een keer uit. De meeste spreken voor zichzelf, enkele andere worden hier besproken. 
* Onder het kopje &quot;Handelingen&quot;:
** ''Hernoemen'': voor het hernoemen van een pagina (voor gevorderden). Zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Overige bewerkingen#Foute paginanaam]] voor meer informatie.
** ''Uitschrijven'': als u geen attenderingen meer wilt ontvangen voor wijzigingen in deze pagina.
** ''purge'', Hard purge en Null edit: voor het opnieuw laden van een pagina. Het kan voorkomen dat een gewone refresh via het cirkeltje links bovenin niet genoeg is om de pagina opnieuw te laden nadat gegevens op die pagina elders zijn gewijzigd. Bijvoorbeeld een Categorie-pagina waarin een aantal subcategorieën zijn gewijzigd, of een Wikidata-item dat is aangepast. 
* Onder het kopje &quot;Algemeen&quot;:
** ''Links naar deze pagina'': andere Wikibooks-pagina's met links naar naar déze pagina. Dit geldt voor alle soorten pagina's, ook bijvoorbeeld voor sjablonen.
** ''Gerelateerde wijzigingen'': recente wijzigingen die met deze pagina te maken hebben. Bijvoorbeeld andere pagina's met links naar deze pagina.
** Bestand uploaden: een foto of andere afbeelding, video- of geluidsfragment die u wilt gebruiken voor een hoofdstuk. Zie [[Help:Afbeeldingen]].
** ''Paginagegevens'': overzicht van deze pagina met statistische en technische gegevens.
** ''Verkorte rul verkijgen'': hiermee kunt u zelf korte URL's en QR-codes genereren.
* Onder het kopje &quot;zusterprojecten&quot; staan links naar de hoofdpagina's van Nederlandstalige zusterprojecten en naar de algemene zusterprojecten Commons (de beeldbank van Wikimedia) en Wikidata (de kennisbank van Wikimedia, met o.a. links tussen de verschillende zusterprojecten naar soortgelijke pagina's).
* Onder het kopje &quot;Afdrukken/exporteren&quot;: mogelijkheden voor het downloaden en printen van de pagina.
** Boek aanmaken: mogelijkheid om een boek samen te stellen met pagina's uit één of meerdere wikiboeken (voor gevorderden).
* Onder het kopje &quot;In andere projecten&quot; staan links naar pagina's over hetzelfde onderwerp in zusterprojecten. 
** ''Wikidata-item'': link naar het corresponderende item in Wikidata, met informatie in diverse talen over dit onderwerp, links naar items over hetzelfde onderwerp in andere Wiki-projecten (zoals Wikipedia, Wikiboek en Wikivoyage) en een foto die de lading dekt. Wikidata is de kennisbank van Wikimedia, die fungeert als centrale opslagplaats voor de gestructureerde gegevens van Wikimedia-zusterprojecten en voor de verbinding tussen die zuster-projecten. 

== Bovendien ==
* Op de voorpagina van een wikiboek staan bovendien:
** Een icoon met &quot;i&quot;: een link naar de Infobox over dit wikiboek, met daarin algemene gegevens over dit wikiboek, zoals voortgang (schatting van het percentage van het wikiboek dat al gereed is, via het blokje linksbovenaan), boektype, niveau, aantal hoofdstukken, startdatum, belangrijkste auteurs, benodigde voorkennis en het WSBN (ISBN maar dan voor wikiboeken).

* In hoofdstukken staan bovendien:
** Helemaal links bovenaan, onder het kopje ''Inhoud'': een link naar de voorpagina van het wikiboek waar het hoofdstuk onderdeel is.
** [niet in allemaal:] Een verkorte inhoudsopgave van het wikbook waarvan het hoofdstuk onderdeel is. Hierdoor kan men gemakkelijk van het ene naar het andere hoofdstuk.
** Helemaal onderaan: de categorie met daarin alle hoofdstukken van dit wikiboek.</text>
      <sha1>gswgqdbs5wphm1wmatnzgzfin4o22xx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431274</id>
      <parentid>431273</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T10:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie toegevoegd</comment>
      <origin>431274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6382" sha1="1l74fasc4jtv94nqswp05b6yndyuwju" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
In Wikibooks kan men op dezelfde manier navigeren als op andere websites: via back en forward. Daarnaast zijn er nog vele andere mogelijkheden.

== Via de navigatiebalken bovenaan ==
* Helemaal bovenaan staan weblinks naar persoonlijke pagina's en instellingen. Via het belletje is te zien welke meldingen u heeft gekregen, daarnaast is een icoon voor notificaties, o.a. bedankjes voor bewerkingen die u heeft verricht. Via het poppetje krijt u direct toegang tot uw eigen overleg-pagina, voorkeuren/instellingen, volglijst en bijdragen. Ten slotte kunt u zich er afmelden/uitloggen.&lt;br&gt;
Daaronder staan tabs voor:
* Rechts naast de titel staat &quot;''NN talen''&quot;. Klik erop en er verschijnt een lijst van pagina's over hetzelfde onderwerp in andere Wikbooks.
* ''Overleg'' over de pagina waarop u zich bevindt (wikiboek-, hoofdstuk- categoriepagina, e.d.). U kunt meediscussiëren of zelf een vraag of opmerkingen achterlaten over deze pagina. Maak per onderwerp een apart kopje, altijd onderaan de overige kopjes. Als u wilt dat iemand reageert, bijvoorbeeld de eerste of meerdere bewerkers van de pagina, kunt u die via &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Gebruiker:Naam gebruiker]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; attenderen op de discussie. Onderteken altijd met &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, waardoor automatisch uw gebruikersnaam, datum en tijd verschijnen. N.B. Houd er rekening mee dat een reactie soms lang op zich laat wachten. 
* ''Bewerken'': om deze pagina te bewerken, bijvoorbeeld om een pagina te corrigeren of aan te vullen.
* ''Geschiedenis weergeven'': hier kunt u nakijken wat er zoal veranderd is sinds het aanmaken van deze pagina en wie (via welk account) deze wijzigingen heeft uitgevoerd. U kunt rechtstreeks naar meer informatie over dit account via de accountnaam, overleg en bijdragen. Als iemand een bewerking heeft uitgevoerd die u bijzonder waardeert, bijvoorbeeld als hij/zij een schrijffout van u heeft hersteld, klik dan op &quot;bedanken&quot;.
* Sterretje(Niet) volgen: hiermee kunt u aangeven dat u deze pagina al of niet wilt volgen. Opgevuld sterretje = volgen, leeg sterretje = niet volgen. Als u een pagina volgt, krijgt u mail-attenderingen als er iets wordt gewijzigd. Meer informatie: Zie het kopje Volglijst in [[Help:Account#Faciliteiten]].

== Via de zijbalken ==
'''I''' In de zijbalk aan de '''linkerkant''' staan:
* Hoofdmenu: Algemene links, naar o.a. Help-pagina's en enkele veelgebruikte snelkoppelingen
** ''Speciale pagina's'': onderhoudspagina's, pagina met links naar allerlei niet-reguliere Wikibooks-pagina's, zoals pagina's waar iets mee aan de hand is, lijsten met gebruikers en veelgebruikte pagina's.
* Inhoud: De automatische opgebouwde inhoudsopgave van deze pagina aan de hand van de kopjes. Hiermee kunt u direct doorklikken naar een paragraaf of subparagraaf op de pagina.

'''II''' In de zijbalk helemaal '''rechts''' staan &quot;hulpmiddelen&quot; en verwante pagina's speciaal voor deze pagina. Probeer ze vooral allemaal een keer uit. De meeste spreken voor zichzelf, enkele andere worden hier besproken. 
* Onder het kopje &quot;Handelingen&quot;:
** ''Hernoemen'': voor het hernoemen van een pagina (voor gevorderden). Zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Overige bewerkingen#Foute paginanaam]] voor meer informatie.
** ''Uitschrijven'': als u geen attenderingen meer wilt ontvangen voor wijzigingen in deze pagina.
** ''purge'', Hard purge en Null edit: voor het opnieuw laden van een pagina. Het kan voorkomen dat een gewone refresh via het cirkeltje links bovenin niet genoeg is om de pagina opnieuw te laden nadat gegevens op die pagina elders zijn gewijzigd. Bijvoorbeeld een Categorie-pagina waarin een aantal subcategorieën zijn gewijzigd, of een Wikidata-item dat is aangepast. 
* Onder het kopje &quot;Algemeen&quot;:
** ''Links naar deze pagina'': andere Wikibooks-pagina's met links naar naar déze pagina. Dit geldt voor alle soorten pagina's, ook bijvoorbeeld voor sjablonen.
** ''Gerelateerde wijzigingen'': recente wijzigingen die met deze pagina te maken hebben. Bijvoorbeeld andere pagina's met links naar deze pagina.
** Bestand uploaden: een foto of andere afbeelding, video- of geluidsfragment die u wilt gebruiken voor een hoofdstuk. Zie [[Help:Afbeeldingen]].
** ''Paginagegevens'': overzicht van deze pagina met statistische en technische gegevens.
** ''Verkorte rul verkijgen'': hiermee kunt u zelf korte URL's en QR-codes genereren.
* Onder het kopje &quot;zusterprojecten&quot; staan links naar de hoofdpagina's van Nederlandstalige zusterprojecten en naar de algemene zusterprojecten Commons (de beeldbank van Wikimedia) en Wikidata (de kennisbank van Wikimedia, met o.a. links tussen de verschillende zusterprojecten naar soortgelijke pagina's).
* Onder het kopje &quot;Afdrukken/exporteren&quot;: mogelijkheden voor het downloaden en printen van de pagina.
** Boek aanmaken: mogelijkheid om een boek samen te stellen met pagina's uit één of meerdere wikiboeken (voor gevorderden).
* Onder het kopje &quot;In andere projecten&quot; staan links naar pagina's over hetzelfde onderwerp in zusterprojecten. 
** ''Wikidata-item'': link naar het corresponderende item in Wikidata, met informatie in diverse talen over dit onderwerp, links naar items over hetzelfde onderwerp in andere Wiki-projecten (zoals Wikipedia, Wikiboek en Wikivoyage) en een foto die de lading dekt. Wikidata is de kennisbank van Wikimedia, die fungeert als centrale opslagplaats voor de gestructureerde gegevens van Wikimedia-zusterprojecten en voor de verbinding tussen die zuster-projecten. 

== Bovendien ==
* Op de voorpagina van een wikiboek staan bovendien:
** Een icoon met &quot;i&quot;: een link naar de Infobox over dit wikiboek, met daarin algemene gegevens over dit wikiboek, zoals voortgang (schatting van het percentage van het wikiboek dat al gereed is, via het blokje linksbovenaan), boektype, niveau, aantal hoofdstukken, startdatum, belangrijkste auteurs, benodigde voorkennis en het WSBN (ISBN maar dan voor wikiboeken).

* In hoofdstukken staan bovendien:
** Helemaal links bovenaan, onder het kopje ''Inhoud'': een link naar de voorpagina van het wikiboek waar het hoofdstuk onderdeel is.
** [niet in allemaal:] Een verkorte inhoudsopgave van het wikbook waarvan het hoofdstuk onderdeel is. Hierdoor kan men gemakkelijk van het ene naar het andere hoofdstuk.
** Helemaal onderaan: de categorie met daarin alle hoofdstukken van dit wikiboek.

[[Categorie:Help|Navigatie]]</text>
      <sha1>1l74fasc4jtv94nqswp05b6yndyuwju</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>